Գոմեշը կամեցավ հարվածել իր խնամողին, բայց չկարողացավ, ուստի և տրտնջաց աստծու դեմ, թե.

Իմ եղջյուրները ուղիղ չես ստեղծել, այլ կորաձև:

Եվ խնամողը պատասխանելով ասաց.

Աստված գիտեր քո չար կամքը և դրա համար որոշեց, որ քեզ այդպիսի եղջյուրներ բուսնեն:

Նոր հազարամյակ եկավ։
Ի՞նչ է եղել։
Ի՞նչ է լինում։
Ինչքանո՞վ ըմբռնեցինք։
Ինչքանո՞վ ենք ըմբռնում։
Ինչքանո՞վ ենք ժամանակի ընթացքի տերը և ինչքանո՞վ ենք նրա ենթական։
Անդեմ ենթական։
Էպոխա հեռացավ։ Ժամանակաշրջան, մեծ մի ժամանակաշրջան հեռացավ, և էպոխա է գալիս։ Եկել է։ Եվ եթե ոչ ամբողջ աշխարհի համար, մեզ համար՝ Սովետական Միության տարածքի ժողովուրդների համար, շատ ցավագին ընթացք է սա։ Ցավագին, դժվար տանելի ընթացք է սա։
Մենք մեր ժամանակից դուրս էինք նետվել և ժամանակից դուրս էինք մնացել։ Արևմուտքը անընդհատ նույն ընթացքի մեջ էր, և Արևմուտքի համար անսպասելի չի այս նոր էպոխան՝ ի՛ր ժամանակը։ Մեզ համար անակնկալ էր, անսպասելի էր։ Եվ դրա համար է ցավալի։
Հիշում եմ, 89-ին Պորտուգալիայում գրողների սիմպոզիումի ժամանակ, որտեղ աշխարհի շատ խոշոր գրողներ կային, մի պատկառելի պատգամավորություն էլ ռուս գրականությունը, սովետմիության գրականությունն էր ներկայացնում։ Դիսիդենտներ Իոսիֆ Բրոդսկին, Սերգեյ Դովլաթովը՝ կիսով չափ հայ։ Երկուսի հետ մանավանդ ընկերացա, և նրանք էսօր ինձ համար իմ ամենաթանկ կորուստներից են։ Զինովի Զիննիկ կար, Տանյա Տոլստոյա այստեղից, Անատոլի Կիմ և Լև Աննինսկի։ Բոլորն էլ սիրելի, բոլորն էլ արժանավոր անուններ։ Ու հանդիպման ժամանակ Արևմուտքը, ներառյալ նաև Արևելյան Եվրոպայի ժողովուրդները, այսպես կոչված ճնշված, սովետական լծի տակ ճնշված ժողովուրդները՝ լեհերը, չեխերը, անգամ հարավսլավացիները, հրճվանքով էին նահանջը՝ իրենց առաջընթացը և Սովետական Միության նահանջը արձանագրում։ Այդ ժամանակ նաև մեզանից շատերը, թերևս անգամ ես, հրճվանքով միանում էին նրանց գրոհին՝ ընդդեմ բռնակալության, ընդդեմ այս երկրի։ Եվ տագնապը ամենից շատ արտահայտվում էր նրա՛նց դեմքին, նրա՛նց մեջ, ովքեր որ դիսիդենտներ էին, երբ թվում էր, թե իրենց հաղթանակն էր՝ իրենց պայքարը պսակվել է հաղթանակով։ Այդ տագնապը շատ ավելի Իոսիֆ Բրոդսկու մեջ էր և Սերգեյ Դովլաթովի։ Գիտեին, թե ինչ զարհուրանք է ճայթելու մեր գլխին և ինչ հասարակություն, ոչ թե հասարակարգ, այլ հասարակություն ենք կորցնելու, ինչ վիթխարի կորուստներ ենք ունենալու, ինչ շատ զոհեր են լինելու։ Նրանք էդ ավելի էին տեսնում, քան մենք։ Նրանք գիտեին, թե էս ինչ է։
Հնարավո՞ր է, որ ավելի փափուկ անցում լիներ։ Չեմ կարծում, թե հնարավոր էր։
Էդ փափուկ անցումը լիներ, և էս վիթխարի կորուստները չլինեին։ Չեղավ, այդ փափուկ անցումը չեղավ։ Նշանակում է՝ չէր էլ լինելու։ Կորուստները, էն կորուստները որ ասում եմ, իսկապես դրանք կշռելի, ծանր կորուստներ են։
Ուրիշ անգամ արտահայտվել եմ և բավականին ճշգրիտ բանաձև եմ գտել. հայ մարդու համար, իմ հայ մարդու համար, ինձ համար մեծագույն կորուստը իմ իմպերիական կարգավիճակի, ստատուսի կորուստն է։
Որպեսզի սա հասկանալի լինի, թե ինչ կորուստ է, ինչ է նշանակում. Միության փլուզումից, Ռուսաստանի հեռանալուց հետո այլևս իմ ապլոմբները ես պետք է կորցնեի, այլևս էն բարձր աշխարհով չէի, բարձր ձայնով չէի աշխարհում կանգնելու, բարձր կեցվածքով և դու-ով չէի խոսելու զորեղ պետությունների զորեղ քաղաքացիների հետ, նրանց պրեզիդենտների մասին, նրանց մշակույթի մասին, այլ նստելու էի, ճիշտ իմ փոքր չափերին էի գալու։
Դա վիթխարի կորուստ եմ համարում։
Ասեմ, որ նաև էդ Միության շնորհիվ էր, որ էնպես բարձր դիսկանտով երգում էի «Երթամ, տեսնեմ զիմ Կիլիկիա», կամ պահանջատիրության հարցն էի գուրգուրում, կամ վրեժի հարցն էի գուրգուրում։ Այդ ամբողջը շնորհիվ այդ 70 և 200 տարվա իմ հայ-ռուսական, միասնական կյանքի։ Ահա։ Սա վիթխարի կորուստ է։
Մինչև որ դարձյալ իմ ձայնը կգտնեմ, նորից իմ բարձր ձայնը գտնեմ, իմ երազները դարձյալ գուրգուրեմ, դարձյալ պահանջատիրությունից արդարությանը ապավինելով խոսեմ, դեռ շատ ժամանակ է անցնելու։ Պետք է դառնամ համաշխարհային մշակութային իմպերիայի մի մասը, ոնց որ, ասենք թե Նարեկացին էր իր ժամանակ, երբ Իրաքից, Պարսկաստանից մինչև Ապենիններ, մինչև Ատլանտյան օվկիանոս քրիստոնեական մեծ իմպերիայի մարդն էր, քաղաքացին էր, և ձայնը հենց Աստծո հետ էր։
Մինչև համաշխարհի դեմոկրատիայի հետ երբևէ հնարավոր լինի միանալ, և իմ էդ կարգավիճակը հավասարվի էն կարգավիճակին, ինչ որ Սովետական երկիրն էր ինձ պարգևում, շատ ժամանակ կանցնի։ Կարծեմ, իմ սերունդը դա չի տեսնի։ Իսկ առայժմ երրորդ կարգի ժողովուրդ ենք և մի քիչ մեր ձայներով ենք, մի քիչ, արդեն, մեր ձայներին ենք եկել, մեր վիճակին ենք եկել։
21-րդ դար մտանք դատարկաձե՞ռն, դատարկ գրպաններո՞վ. որևէ բան արե՞լ ենք, թե լրիվ ձեռնունայն, լրիվ զրկված, միայն կորուստներով։ Չէ, այդուհանդերձ մի բան էստեղ ստեղծվել է։
Երկիրը, իհարկե, պարտվեց։ Երկրները առհասարակ պարտվում են իդեոլոգիաների պարտությունից հետո, մշակույթների պարտությունից հետո, երկրները, պետությունները զոր ու զորքով գրոհում են, իհարկե, մշակույթների նախնական գրոհումներից հետո։ Եվ մի մշակույթը տեղի է տալիս մի այլ մշակույթի, որից հետո հաջորդում է գրոհող երկրի զորքերի ներխուժումը։
Մշակութային պարտություն կար էս երկրի մեջ։ Արևմուտքի մշակույթի առջև պարտություն։ Էդ պռատ Բանի, մշակույթի պարտությունն էր ազատ խոսքի, ազատ արվեստի առջև։ Եվ, իհարկե, պետք է դրան հաջորդեր նաև երկրի տնտեսության, բանակի, զինական ուժի, մի խոսքով՝ երկրի պարտությունը։ Ահա։
Սպառված մշակույթի երկիրը, այնուամենայնիվ, նոր հազարամյակ խուժում է, մտնում է ձեռնունա՞յն, դատարկ ձեռքերո՞վ, ոչ մի բան չի՞ տանում։
Տանո՛ւմ է, այնուհանդերձ։ Աշխարհին, մարդկությանը, եկող սերունդներին մի բան տանում է։ Մի բան կարողացել է քարագրել. դարի մեծագույն մտածողներից մեկին՝ Չարենց է տանում, տանում է Մարտիրոս Սարյան, Արամ Խաչատրյան։ Դուք կասեք հիմա, թե նրանք այնուամենայնիվ 19-րդ դարի ընդերքից են բարձրացել, անցյալի մեծ, թումանյանական շրջանի մեծ մշակույթի իներցիոն շարունակությունն էին, և 19-րդ դարի մշակույթը արձանագրվեց էդ խոշոր երևույթների գոյությամբ մեր իրականության մեջ։ Դրա մեջ որոշ ճշմարտություն կա, բայց նաև ճշմարտության մյուս երեսն էլ այն է, որ՝ այնուամենայնիվ, էս հողի, էս մթնոլորտի զավակները եղան և իրենց օժտեցին իրենցով։ Մեր գերբը հարստացրին իրենցով։ Հանրապետությունը, մեր ազգը, Սովետական երկիրը՝ առանց կուլտուրայի, իրենցով օժտեցին։ Դարձան էդ երկրի և՛ փառքը, և՛ վկայականը ապագայում՝ էս երկրների և իրենց ժամանակի։
Այլ խոհի պես մի բան։ Ինձ թվում է բացարձակ մի ճշմարտություն կա. ժամանակները և երկրները, ազգերը, լեզուները ունեն, ի սկզբանե ունեն, մի անօտարելի պատվախնդրություն, որ իրենք ամուլ չմնան, որ իրենք իրենց պսակեն կուլտուրայով, մշակույթով։ Լեզուն պետք է չլռի, լեզուն պետք է գեղարվեստանա, մի բան դառնա, որպեսզի ուրիշ լեզուների մեջ կարողանա բլբլալ, խոսել, ասել, իմաստավորել։ Ժամանակը նույնպես էդ պատվախնդրությունը ունի։ Չի ուզում ինքը անապատ մնալ։ Ու, ահա, երկիրը՝ ի սկզբանե պռատ գաղափարախոսության, պարտադրանքի, բռնության, որ կարծես նույն սկզբից իսկ դատապարտված էր սև անապատի, ամլության, այս երկիրը իսկապես ծաղկեց և դեմքեր շնորհեց։ Դեմքեր շնորհեց, որ կարող են համաշխարհային մշակույթի փառքը լինել։
Ուրիշ անուններ չեմ տալիս։
Գիտեմ, որ եթե, ահա, Չարենցը, Սարյանը, եթե մեր մյուս արժանավոր անունները ելել են թումանյանական ժամանակների ընդերքից, ուրեմն նաև եկող ժամանակներում մեր ժամանակների՝ իմ ժամանակների ընդերքից նույնպես կբարձրանան մարդիկ, ովքեր կողմնակի վկայությունը կլինեն իմ ժամանակի և նաև իրենց ժամանակի պսակը կլինեն։ Խոսքս մի քիչ տարօրինակ է ստացվում, բայց դե այդ է։
Հուսամ, որ միայն նոստալժիկ, կարոտախտային, մի քիչ հիվանդագին, շատ ավելի մարդկային, քանի որ ոչ մեկը չի կարողանում անցյալը, այնուամենայնիվ, անեծքով հիշել, և բոլորն էլ անցյալում լույս ու ջերմություն են տեսնում. լուսավորը, ահա, միայն նոստալժիկ վերաբերմունքը չի՝ իմ դժվար մանկությանը, իմ դժվար պատանությանը, իմ դժվար ժամանակին, եթե ես էդ ժամանակի մեջ լավ-լավ բաներ, այնուամենայնիվ, տեսնում եմ։ Կարծում եմ էդ ժամանակի մեջ լավ բաներ, այնուամենայնիվ, եղել են։
Էդ իմ դժգոհությունը պետք է լինի, որ՝ է, ինչո՞ւ, այս գրականությունը բազմաթիվ անգամ ապացուցել է իր կարունակությունը ամենամեծերի մեջ լինել, և ուրիշ լեզուների մեջ իմ հայրենակից եղբայրները պետք է հասնեին սարոյանական բարձունքների, կամ շահնուրական բարձունքների, կամ Արշիլ Գորկի կնքվեին կամ այլ ու այլ անուններ։ Ինչո՞ւ, ահա, այստեղ նրանք էդ բարձրությունը չունեցան, էդպես անվան ամրությունը։ Ինչո՞ւ չկարողացան իրենց դրոշմը բևեռել ժամանակի դաժան, կարծր քարին։ Սա մի քիչ այլ խնդիր է, և դա ճշմարտություն է։ Բայց նաև ճշմարտություն է էն, որ կարող ենք ժողովածու, ընտրանի, մի քանի հատորանոց ընտրանի առաջադրել աշխարհին՝ աշխարհի գրականության հետ ոտ մեկնող։
Կարող եմ կինոյից խոսել. որպես մեծ նշանակության առնված, երկրի առաջնորդների կողմից սևեռուն ուշադրության առնված և սևեռուն էլ հսկողության տակ առնված էդ դաժան մարզում, նույնպես, սովետական կինոն և նրա հետ հայ կինոն ամուլ չեղավ, բաներ, գործ ստեղծեց։
Առաջին շրջանում Էյզենշտեյն, Դովժենկո իրենց անուններով իրենց կնքած դեմքերը, 37-ի բռնության հաստատումից հետո, արդեն իրենց ունակությունը, կարողությունը ցույց էին տվել։
Ազատությունը՝ առաջին շրջանի, հեղափոխության առաջին շրջանի, նրանից հետո՝ մեկուկես տասնամյակի ժամանակները, երբ տարերորեն ամբողջ սովետական իրականության գրականության և մշակույթի հարստությունը հասցրեց իրեն դրսևորել մինչև 35 թվականը։ Մայակովսկի, Եսենին, Մանդելշտամ, Միխայիլ Շոլոխով, Չարենց, Բակունց, վրաց գրողների հրաշալի փաղանգը և ամենուր, ամենուր։
Բռնությամբ ընդհատվեց։ Ֆաշիզմը Եվրոպայում բարձրացավ, և ֆաշիզմին ի պատասխան, ի հակակշիռ պետք է բարձրանար այստեղի նացիոնալիզմը, այստեղի ֆաշիզմը պետք է բարձրանար որպես հակակշիռ։ Եվ էստեղ մարդը, մարդու իրավունքները և կուլտուրան պետք է կորուստներ ունենային։ Էնքան էլ զուտ էս երկրի, մարքսիզմի, լենինիզմի մեղքը չէր։ Աշխարհի մեղքն էր։ Ամբողջ աշխարհի մեղքն էր, որ իրենք չարիքը նետեցին էստեղ և իրենք կողքից քայլել սկսեցին։ Ահա։
Այնուհանդերձ, նույնիսկ պատերազմը, նույնիսկ պատերազմի ժամանակները ոչ էնքան ամուլ մնացին և իրենց գործը արեցին։ Այնուամենայնիվ, այստեղ նույնպես կարողացավ կինոն, շատ դժվար, շատ-շատ դժվար դուրս գալ էդպես ռազմական ճամբարից։ 56-57թթ. խրուշչովյան հրաշալի օդափոխության շնորհիվ նաև, որ հովի մաքրող քամու պես խուժեց բոլոր խուցերը և ուղղակի թոթափեց բոլոր տները գարշահոտությունից՝ բռնության ու հնացածության։ Ու էդ դրանից հետո, ահա, պետք է առաջանար։ Էդ հրաշալի հնարավորությունները ստեղծեցին էս երկրի կինոյի համար, կուլտուրայի համար։ Դա գուցե ուրիշների համար ոչինչ չնշանակեր, բայց էս մեծ տարածքի, նաև Հայաստանի տարածքի, ներառյալ մեզ համար շատ մեծ բան էր, անպատկերացնելի՝ արդեն նոր եկողներիդ համար, թե դա ինչ կենարար շունչ էր։
Ի՜նչ արևային շունչ էր, ի՜նչ կենարար շունչ էր՝ մանավանդ իմ սերնդի համար. 20 տարեկաններիս համար դա ի՜նչ կենարար շունչ էր, որ ուղղակի կարծես այլ ազգ էր առաջանում, կարծես մենք մեր ծնողների հետ, մեր ծնողների ժամանակների հետ բացարձակապես կապի մեջ չէինք։ Այլ շնչի ժողովուրդ էինք։ Եվ, իհարկե, արգասավոր եղավ. երկրի, ժողովրդի և իշխանությունների ջանքը պսակվեց փրկարար, կարելի է ասել, փրկարար կուլտուրայով։ Պսակվեց, փրկվեց, ուղղակի, իր պատիվը, իր անեծքը՝ բռնության անեծքը, կարծես, իր վրայից կարողացավ հեռացնել։ Եվ առաջացավ մի բան, որ նույնպես աշխարհը ընդունեց, ողջունեց, իր եղբայրական ընտանիքի մեջ առավ։ Տարկովսկի պետք է առաջանար. էստեղ Տարկովսկի էր առաջանալու, Չուխրայ։ Մոսկովյան մի երկու տարվա կյանք եմ ունեցել։ Հոյակապ դասատու, ղեկավար, ընկեր ունեի՝ Վալենտին Եժով։ Էդ հոյակապ սերունդը պետք է առաջանար և այստեղ նույնպես։
Էնտեղ՝ Տարկովսկի և ուրիշներ, դարձյալ էնտեղ՝ Փարաջանովի շեդևրը, իսկապես, «Մոռացված նախնիների ստվերները», և՛ փառք Փարաջանովին, և՛ փառք հայրենիքի էն իշխանավորներին, ովքեր էստեղ շլագբաում բարձրացրին և այդ մարդուն այստեղ հնարավորություն տվեցին իր կապրիչիոզները անելու, իր կապրիզները՝ քմայքները, որպիսին էր նրա «Սայաթ-Նովան»։ Եվ Հայֆիլմի ճակատին գրվեց էդ հրաշալի աշխատանքը։
Հենրիկ Մալյան անունը կար։ Սքանչելի մարդ։ Թվում է, թե էդ խոշոր դեմքը չէ, բայց, այնուամենայնիվ, կարողացավ իրեն պարտադրել։ Գեղեցիկ մի աշխարհ ստեղծեց՝ «Եռանկյունի», «Մենք ենք, մեր սարերը»... «Սարոյան եղբայրներ»-ն եմ հիշելու հետո, Դովլաթյանի ուրիշ ֆիլմերը։ Ուրիշ անուններ էլ կան, կարծես թե։ Մի խոսքով։ Բայց էն ժամանակվա կինոստուդիայում, այսպես, կոնֆլիկտային բան կար։ Գիտեի, որ եզակիորեն գեղեցիկ ժամանակ է տրամադրված հայ կինոյին, փոքր հայ ազգի կինոյին, որտեղ, ասենք թե, նորվեգները, երբ կինոմինիստրություն չունեն, կինոյի համար էդքան հնարավորություններ ու միջոցներ չեն նետում, իսկ էստեղ նետվում է, և այստեղ կինոն, որ դառնալու է մեր ազգի արտաքին քաղաքականությունը, ներքին քաղաքականությունը, ես ինչ գիտեմ, ազգը, ազգությունը, հանրապետությունը աշխարհին ներկայացնող մեր եզակի հնարավորությունն էր՝ մեր բանակը, մեր ամեն ինչը դա էր, մենք լավ չօգտագործեցինք էդ ժամանակը։ Լավ չօգտագործեցինք։ Թե վրացիները, վրաց կինոն ինչպե՞ս կարողացավ լավ օգտագործել դա, լավ հայտնի է բոլորին։ Իմ նեղացածությունը դրանից էր։ Լավ չօգտագործեցինք։ Մի քանի լավ բաներ բայց եղան։ Կուզենայի, որ ուղղակի սփյուռքի մեր ազգակիցները, ինչպես նաև էսօրվա հայ հանդիսականը, հայ մարդը, էն օրերում, էն հիանալի օրերում ստեղծված իր կինոդարակը ունենար՝ մի 15-20 լավ ֆիլմի դարակը ունենար, գրադարանը ունենար։ Դրանից է իմ նեղացածությունը գալիս։
Հիմա էդ ժամանակները անցել են։ Ես աղքատությունը գիտեմ, երկրի աղքատությունը գիտեմ և գիտեմ, որ ոչ մի մեծահարուստ էլ էդքան չունի, իսկ եթե ունի անգամ, գրպանները էդպիսի շառլատանային գործի համար չի բացի։ Չնայած, եթե խելացի լինեին, պետք է բացեին։ Որովհետև իմ դիտումներով ուրիշ ազգեր Բանին՝ խոսքին, թատրոնին, գրքին շատ ավելի մեծ նշանակություն են տալիս, քան զորուզորքին։ Քրիստոնեաբար։ Քրիստոնեաբար՝ կայսրինը կայսրին տալով, նյութականը կայսրին թողնելով, բանավորը, Բանինը վերցնելով իրենց։ Իսկ բանավորը, երբ վերցնում ես, արդեն կայսրի ձեռքին միայն փուչ մարմինն է, ոգին լքած մարմինը. այսինքն, Բանը վերցնել՝ նշանակում է ամբողջը վերցնել։ Հարկ է, որ մենք կարողանանք Բանին էդ ուշադրությունը դարձնել։
Թումանյանը ի՜նչ տառապանք, ի՜նչ կռիվ, ի՜նչ երկար մաքառում է ունեցել, որ հայ գիրը քաղաքացիություն ստանա Հայաստանում, հայ մարդու ընտանիք մտնի։ Այդպես էլ էս մաքառման անհրաժեշտության առջև դեռ էսօր մենք կանգնած ենք, որ յուրաքանչյուրի գիտակցություն, Մանթաշովի գիտակցությունը մտցնենք էն, որ շատ կարևորը կինոն է, շատ կարևորը մամուլն է, շատ կարևորը գիրքն է, Բանի աշխարհը։ Բանի աշխարհը թե եղավ՝ նյութի աշխարհը անպայման կլինի։ Ահա, այս է։
Ի՞նչ է լինելու, ի՜նչ է լինելու։
Ծանր։ Մշակույթն է առհասարակ, ամբողջ աշխարհում, մշակույթն է կանգնած ծանր վիճակում։ Արևմուտքի վերաբերմամբ. ես նրանց փորձի վրա կարող եմ էն հասկանալ, և փորձել ձեզ էլ հասկացնել, որ էնտեղ նկարչությունը, մշակույթը առհասարակ մտել է կենցաղ, դարձել է ժողովրդային, համաժողովրդային կյանքի մի մաս։ Զորօրինակ, ասենք, ծաղկանկարչությունը դարձել է քաղաքաշինության մաս, փողոցները ուղղակի, հենց էդպես կենդանի ծաղիկներով զարդարում են, երկիրը դառնում է ծաղկաստան. այլևս հազիվ թե ծաղիկը դարձյալ վերադառնա շրջանակի մեջ, պատերից կախվի։
Էդպես նաև երաժշտությունն է, կարծեք. իր դասական ֆորմերից զրկվել, դարձել է մարդկային կեցության ատրիբուտներից, իրերից մեկը։ Հարկ չկա, կարծես թե, անպայման սրահները գնալ, եկեղեցի գնալ, որ իրենց Բեթհովենին, որ իրենց Բախին լսեն։ Եվ ահա, դարձյալ, դարձել է մարդկային օրվա մի մասնիկը։ Էդպես նաև գիրքը, փաստորեն։ Գրքից նրանք խլել են էդ գրքի սքանչելի հնարավորությունները, չնայած ներգործուն զորությամբ գիրքը այլ բան է, այլ մեծ, մեծ մի բան է, մյուսներից մեծ։ Բայց նրանք իրենց գիրքը, իրենց գրքի էդ զորությունը խլել են։ Նաև գրքի հետ հավասար հայտնվել են խաղից դուրս վիճակում։ Ի՜նչ վիթխարի ճիգով, միջոցների, միլիոնների ու միլիարդների ներդրումով են ուզում, ջանում նկատելի մի բան դարձնել իրենց գործը։
Ափսոս, ավաղը մերը չի։ Ես չգիտեմ էլ ավաղի հարց կա, թե ավաղի հարց չկա։ Ավաղը միայն մերը չի, և հուսալ, թե իբրև գրողը, գիրքը, կինոն երբևէ վերադառնալու են իրենց էյզենշտեյնյան ժամանակների առաջապահի դիրքերին, զուր սպասումներ են։ Երբեք դա չի լինելու։ Եվ դրա վկան եք դուք, այսօր մենք բոլորս, այսօր։
Ինչ կլինի ապագայո՞ւմ։ Գրականության օրինակով, ամերիկյան գրականության օրինակով, ենթադրում եմ, որ փաստավավերագրությունը գոնե առաջին շրջանում առաջանցիկ դեր կունենա։ Ինչպես որ գրականության մեջ եղավ վիետնամական իրենց պատերազմից հետո։ Ամերիկյան գրականության մեջ ձևավորվեց «Նոր ժուռնալիզմ» անունով գրական հոսանք, այնտեղ մի դեմք էլ, հայազգի, մենք ունենք՝ Մայքլ Կրտսեր Առլենը, Նորման Մեյլերը դրանց առաջատարներից և ուրիշ, ուրիշներ։
Էլի եմ ասել, Պարույր Սևակի մարգարեական չէ, շատ դիպուկ գնահատականը կա.
Քամին է երգում ինչ-որ եղանակ,
Որ Բեթհովենին պատիվ կբերեր։
Մութ հորիզոնին աղոտ այգալույս՝
Մի ռեմբրանդյան նորահայտ նկար։
Շեքսպիրին է կյանքը ձեռ առնում՝
Իր ողբերգական դրամաներով...
Իսկ մե՜նք՝ ես ու դու... արվեստ ենք խաղում,
Եվ... մի այնպիսի համոզվածությամբ,
Որ Սերվանտեսի հերոսն էլ չուներ...
«Իսկ մենք՝ ես ու դու արվեստ ենք խաղում» իրականությունը արդեն մեծ արվեստն է։ Իրականությունը արդեն, դեռ էն ժամանակ, Պարույրն է նկատել, իրականությունը էդ մեծ արվեստն է։ Եվ մեր թույլ գրիչները, մեր կարճատեսի մեր հայացքների, մեր թույլ վրձինների՝ կարճատեսի թույլ հայացքները, վրձինները, չեն կարողանում ընդգրկել էն ողբերգական խորը, մեծը, համաշխարհայինը, խորքայինը, կոսմիկականը, որ իրականությունն է։ Իրականությունը մեր մշակույթից, մեր կուլտուրայից խուսափում է։ Էս մեր թուլության պատճառով։ Մեր թևերը չեն կարողանում ընդգրկել կյանքը իր ամբողջությամբ, իր խորությամբ, իր ընթացքի արագությամբ, իր հեղափոխականության պահը։
Դա իհարկե, անպայման, կպատժի մեզ և կկործանի էն բոլոր խեղճուկրակ փորձերը, որոնք մշակույթ են ձևանում, բայց մշակույթ չեն։ Եվ էս դեպքում, իհարկե, նոր շեքսպիրներ անպայման կլինեն, բայց համընդհանուր հոսքը արտագրելը կլինի իրականությունը՝ այնպես ինչպես կա։ Որովհետև էն ծավալված իրականությունը արդեն նախորդ մեծ մշակույթների ծավալված իրականությունն է։
Մեծ ռեժիսորը եղել է երևի Դոստոևսկի անունով, Չարենց անունով, Թումանյան անունով։ Մեծ ռեժիսորները երեկ եղել են, որոնք ձևավորել են էսօրվա օրը։ Էսօր նրանց ծավալած իրականությունն է, որ բեմից իջել է կյանք։ Իհարկե, թատրոնի վարագույրները կարծես պատռվել են, դռները ջարդվել են, և թատրոնը իջել է փողոց։ Իրականություն է ծավալվել։ Էդ ազատությունն է արդեն։
Ի՞նչ կլինի։
Նոր, է՛ս իրականությունը կդառնա համաժողովրդական գիտակցություն և կեցություն։ Եվ ահա էս նոր մակարդակի վրա կբարձրանա էս նոր Շեքսպիրը, նոր մարգարեները, ովքեր որ կծավալեն գալիքը, իրենց գալիքը։
Իսկ առայժմ, քանի դեռ էդ շեքսպիրները չկան, էդ մեծերը չկան՝ վավերագրություն է։ Գոնե քաջությունը ունենանք, գոնե խիզախությունը ունենանք իրականությունը տեսնել էնպես, ինչպես կա և, եթե մարգարեները չենք՝ գալիք ժամանակների, ապա գոնե մեր ժամանակների մատենագիրները լինենք։ Մեր ժամանակների վավերագրողները լինելու քաջությունը ունենանք։

«Հայացք Երևանից», 2002թ., N 2

Լեռներու ստորոտ, մարմանդին վրա,
Շուքին տակ ծառի մը բազկատարած,
Վճիտ առվակի մը մոտ արծաթյա,
Եվա մեղմորեն էր ընկողմանած:

Բոցակեզ արևն հորիզոնեն վեր
Կելլեր հաղթական. զեփյուռն անուշակ
Կպարզեր օդին մեջ փափուկ թևեր,
Վարդը կխնկեր, ու կերգեր սոխակ:

Բայց ո'չ արևին, ո'չ ծաղիկներուն
Կնայեր Եվա. ուժով կսեղմեր
Իր թևերուն մեջ մանկիկ մը սիրուն,
Խնձոր այտերով, խաժակն, ոսկեհեր:

Կշարժեր անդուլ մանկիկն անհանդարտ,
Խաղալով մանրիկ մատերովն իր մոր
Գանգուրներուն հետ. և ան, գոհ, զվարթ
Կհամբուրեր զայն, ժպելով անոր:

Ծառի մ' ետևեն Ադամ կ'դիտեր
Այդ պատկերն աղու և շնորհալի,
ՈՒ լուռ, տրտմությամբ լեցված, կխորհեր՝
Աչքն իր մանկիկին հառած ծաղկատի:

Հանկարծ արցունքով աչքերը լեցան,
Հառաչ մը կուրծքեն թռավ թաղծալիր,
Ճակտին զարկավ ձեռն ու շեշտով մը դառն՝
"Տե'ր, - ըսավ, - ինչո՞ւ մայր մ'ինձ չտվիր"։

1․ Փրկիր, Տիրամայր

Մարդկանց կրունկների տակ
և Աստծու հայացքի մեջ մեռնում է սերը.
փրկիր, Տիրամայր:

Բառի ոտնահետքն ընտրեցի նշան
իմ այս երկրուղու սայթաքումներում
երգձիգ ու անանդորր.
մերթ սև ծածկոցով ու մերթ սպիտակ`
ես գնում էի լույսը բերելու:
Ծիրը չհասած՝
հասկացա`
քո մեջ է լույսը,
որ չի փոխանցվում բառով:

Երկիրը չէր պտտվում համաչափ,
ժամանակը չէր սորում հավասար.
ես մերկ էի տիեզերքում կանգնած
և ուզում էի աշխարհը փոխել:

Ուշ եկա, Տիրամայր,
մոգերի քայլով մոտենայի`
Արևելքի աստղն ինձ նշան,
ափիս մեջ զմուռս, կնդրուկ ու ոսկի:
Ընծա եմ բերում բառը` ինչ ունեմ,
սա է մարմինն իմ.
ընդունիր,
սերը փրկեմ ի՛մ մեջ:

2. Ճախրանքը իմ մեջ է

Գետնահար են ուղի ու շավիղ.
ինձ երկինք տուր, Մարիամ:

Հրեշտակի պես եկա աշխարհ,
քայլում եմ մարդ հողի վրա.
ով տարել է իմ թևերը`
թռչել չի կարող,
ճախրանքը ի՛մ մեջ է:

Բարեխոս սուրբ,
տո՛ւր այս աշխարհը անցնելու հնար,
անհաստատ են և՛ սպիտակ, և՛ սևը,
երկիրը սայթաքում է ոտքերիս տակ:

Երբ միջնորդես մեր հավատը Որդուդ առաջ,
թող պատվիրանների մեջ ներբեռնի
նաև համոզմունքն իմ այս.
մի՛ վստահիր` անգամ մերձավորին,
մենք բոլորս Հուդա ենք:

Որքա՞ն խոտորվեմ
մարդու շեղումից,
թե աշխարհը շտկվի:

3. Ո՞ւմ կամքով եմ ես

Ազատ աշխարհն էր իմ երազը,
երկրում` կապանքի մեջ արթնացա.
քողարկիր, Մարիամ,
մարդու սահմանած ամեն կանոնից:

Բովանդակ մատների տակ ավերվում եմ՝
դառնում ես.
իմ մենության մեջ հոշոտում եմ ինձ:

Խանդում եմ՝ իմ սիրտը չէ,
բարկանում եմ՝ իմ հոգին չէ,
և չարությունը իմ ներսից չէ:

Իմ մեղքը չէ, որ մեղավոր եմ,
իմ փոքրությունը չէ, երբ մանրանում եմ,
իմ վճիռը չէ, ինչը դատում եմ,
և բառերը իմը չեն, թե թունավորում եմ,
հայացքն էլ իմը չէ, թեև խաղաղ հակվում եմ ինձ.

ո՞վ եմ և ո՞ւմ կամքով եմ ես:

Ինձ լույսին հենված տար.
հեշտ է երազը, դժվարն իրականն է`
երկնքից երկրի վրա քայլելը,
որ խաչվեց:

4. Փարատիր, Տիրամայր

Մեկ անգամ խաչեցին Հիսուսին,
ամեն օր սպանում ենք Քրիստոս,
որ զոհի մեջ է յուրաքանչյուր,
և չի կարող չմեռնել անմեղի հետ.
սփոփիր, Տիրամայր,
ողբում են որքա՜ն մարիամներ:

Կանայք փակում են այն նույն աչքերը ամուսինների,
որ բռնության մեջ տեսել էին մարմիններն իրենց,
ծերերն արտասվում են ինչպես երեխա,
իսկ մանուկները մեռնում են նրանց փոխարեն,
հայրերը չեն հասցնում որդի մեծացնել,
որդիներին տրված չէ դառնալ հայր:

– Աստծուն կպատմեմ,
թե ինչքան վատն են մարդիկ,-
երկինք գնացող
արաբ տղայի աղոթքն է`
ռումբից ներշնչված,
որ թողեց երկրին:

Այդ մանուկն եմ,
որ զարմանում է,
թե ինչու են չար մեծերի խաղերը:

Աստված խելագար է,
միայն նա կարող էր
միակ որդուն ուղարկել մարդկանց մեջ.
եթե սեր էր, ուրեմն` կույր:

5. Խնայիր մարդկայինը

Այլ ընթացքի մեջ պտտիր ժամանակը, Տիրամայր,
երկիրը խափանվել է իր առանցքի շուրջ
նույն օղակը գծելուց:

Մարդիկ բիրտ են,
մնացած մարդիկ` ավելի բիրտ,
նրանց արանքում աշխարհի լույսն է
մոր ու մանկան տեսքով ավերվում`
ինչպես Մարիամ գրկի մեջ Հիսուս:

Մի՛ նայիր մեր ուղղությամբ
և մի՛ տես մեր նշածը,
քո աչքերը փակիր մեր կոպերի տակ.
մեր հայացքի մեջ
զենքի դիտակից նշմարվող սևահող է
երկիր անունով քաղաքը:

Մի՛ բռնիր մեր ձեռքերը,
քո գրկելու լույսը տուր մեր թևերին,
մեր ափերի մեջ հետհաշվարկ է ժամանակը,
ռումբին մատնած վայրկյանաչափ:

Մի՛ խոսիր մեր խոսքը,
քո լեզուն դարձրու արյուն մեր սրտին.
մեր աղոթքներում` Աստված մարդու մեջ,
և մարդը զոհ է. սա է հավատը մեր:

Հիսուսին` Ադամից,
Մարիամին` Եվայից,
մարդկայինը խնայիր մարդուց,
Փրկչամայր:

6. Հաշտեցրու, Մարիամ

Փարատիր, Մարիամ,
կատարված կին,
քավության միջնորդ,
վերբեռնում Եվայի:

Ադամին ձեռքերով` անմայր ու բիրտ,
առաջին որդու ոգևորությամբ,
Փրկչին քո միջով արարեց Աստված`
Վեհի խոնարհում:
Անվարժ սկիզբը` ներհուն ավարտ,
թերի ալֆան` կատարյալ օմեգա:

Դեռ Պարտեզում`
առաջին լույսի մեջ,
կավը ապտակեց Աստծուն,
իսկ երկրի վրա շավիղն է Կայենի`
աշակերտը Գեթսեմանի այգում:

Բարի պտուղը
ընկնում է Կենաց ծառից
մարդու ձեռքով`
Աստծու հայացքի մեջ անպաշտպան.
Աբելից` Հիսուս, Հիսուսից` Քրիստոս:

Խռովքը տիեզերքում`
երկինք ու երկիր,
Աստված և մարդ,
հաշտեցրու, Մարիամ,
կատարված Եվա:

7. Քեզ է վստահված

Դու ես արարումը, Փրկածին,
և ժամանակը երկրորդ անգամ:

Քրոջ քնքշանքով
և մոր գթությամբ
աշխարհը սկսիր նորից:

Երկինքը կարեկցանք,
խաղաղություն արարիր երկիրը,
ցամաքը ջրից բաժանիր անդորր:

Օդում թռչողը հմայք լինի ու շնչավոր,
բարի երթ` ինչը շարժվում է հողի վրա,
և անկրակ, որ լողում է ջրերի մեջ:
Խղճից չափիր օրենքը,
իրավունքը սահմանիր հոգուց
և ուժի դատը վճռիր ներումով.
տե՛ս, որ արդար է և խավարը:

Լուսից արարիր մարդուն,
որ չլինի հողի պես ծանր
և իր ստվերը չծածկի իրեն:

Սկիզբը լինի սեր և ավարտը սեր լինի.
իրիկուն և առավոտ`
օր ութերորդ:

Քեզ է վստահված
ժամանակը նորից,
աշխարհը` երկրորդ անգամ.
Նորոգիչ քույր,
Արարչամայր:

8. Փրկիր սերը

Իմ հույսը իմ հավատի մեջ է,
իմ սպասումը և’ հույս է, և’ հավատ:

Լույսը՝ խավարի մեջ. խավարը լույս է:

Նորովի խաչակիր ասպետ`
թափառումներից ավեր ու անկար,
ինձ հետ խոսեց մի ձայն,
որ քո մեջ է Սուրբ քաղաքը,
և տեսնում եմ, Մարիամ:

Դավթի դուստր,
Սողոմոնի «Երգ երգոցում»
ավետած կին,
նախապես սեր,
Երուսաղեմ:

Լույս լինի, ասվեց քեզանից առաջ,
և լույս եղավ քեզանից հետո,
և Սերը քայլեց ջրերի վրա:
Տեսնելով՝ կույր,
լցվելով դատարկ ենք.
սա՛ է մարմինը մեր,
որ կատարյալ չէ:

Քո մաքրությունը երկինք,
գեղեցկությունը երկիրն է.

մեր սահմանած աշխարհում,
և նախընտիր կյանքի մեջ
մեռնում ենք մենք.
փրկիր սերը, Լուսամայր:

P. S.

Սույն խոսքերը ութ`
հավերժի թիվ,
խոնարհում է քո Պտղին,
որ երազում փարատեցիր
ինձ սպասող կնոջը
հղիության մեջ:
Փառք քեզ, Մարիամ.
Օծյալ մայր:

Քո մայր՝ լեզվով խոսիր, պոետ,
Որ հավերժվի ազգը քո հետ:
1
Անուն կա, որ վարդի բույր Է,
Կա, որ սարի պաղ աղբյուր Է,
Կա, որ քեզ տուն կանչող քույր Է,
Կա, որ անուշ մոր համբույր Է,
Կա, որ ձեռիդ եղբեր տուր Է,
Հայ անունը՝ պատիվը մեր՝
Միշտ լավ գործի ծնունդ անմեռ։
2
Անուն Էլ կա, որ մեր գլխին
Ծաղրածուի գդակ Է հին,
Որ կնքել Է ինչ-որ տերտեր,
Կամ թե՝ դժնի մի ճորտատեր.
Ու մենք հաճախ չենք ամաչում,
Հին անվամբ ենք իրար կանչում,
Թե՝ հե՜ի, ո՞ւր ես, բեդնի Խաչո,
Ի՞նչ բանի ես, Ղաչաղ Վաչո,
Տաշտաքերենց,
Կաշառկերենց,
Անուննե՞ր են, թե՞ հին վերքեր,
Որ բանալով՝ չենք հարցնում դեռ,
Թե ի՞նչ չլուտ, ի՞նչ Չպլաղենց,
Երբ Չպլաղենցն աշխարհ փոխեց։
3
Անուն Էլ կա, որ լսելիս
Մարդ ակամա հարց Է տալիս,
Թե՝ ի՞նչ Կնյազ, ի՞նչ Իշխանիկ,
Ի՞նչ խան, ախպեր՝, կամ ի՞նչ Խանիկ,
Երբ ինքն ահա մի մարդ Է նոր,
Մի հին չոբան, չոբանի թոռ,
Առաջ քաշված,
Փառքով նշված,
Ինքն է թաղել իշխան ու խան,
Բայց գրվում Է դեռ Իշխանյան,
Աղախանով կամ Բախշիբեգ,
Ամիրխանով կամ Յախշիբեգ։
Այն Էլ յախշի, վա՛յ, անհոգի,
Կարծես, թե կար լավն Էլ բեգի.
Գայլը յախշի՞, տե՝ս դու հալա՝
Անունն անգամ խաթաբալա։
Անունն անգամ
Օձի նման
Փաթաթված վիզն Հայաստանի,
Այրող հուշն Է այն սուլթանի,
Որ մեր լեզուն ու հողն անվերջ
Ձուլել կուզեր իր ցեղի մեջ,
Եվ կձուլեր (հայ կա դրսում,
Որ հայերեն Էլ չի խոսում…),
Մենք Էլ այժմ չէինք կարող
Խոսել լեզվով մեր դայլայլող,
Հայոց լեզվով մեր ազգաթագ,
Թե մեզ չառներ գիր թևի տակ
Խաղաղության՝ Մաշաոց հսկան,
Որ կանչում է, թե՝ ո՛վ տղաս,
Յոթ լեզու էլ թե իմանաս,
Չմոռանաս քո մայր լեզուն.
Մոռանալդ է ոսոխն ուզում…
4
Անուն էլ կա, բսյց ո՞րն ասես,
Կատակով են դրել կարծես,
Մեկը մեկից անտոհմ ու սին՝
Էլ անճաշակ Լյուքս ու Տորգսին,
Էլ Իլոնա, էլ Ալֆրեդ,
Էլ ժոռժետա, էլ Վան-Շիլբերտ,
Էլ Իվետա, էլ Անտեֆոն,
Էլ Ռիտա, էլ Պատեֆոն,
Էլ Կլարա, էլ Անելկա,
Թե թարգմանես՝ ի՞՛նչ դուրս կգա, -
Ծաղր ու ծանակ մեր ուստրերին,
Եվ առավել մեր դուստրերին։
Բայց ծիծաղից վատթարը կա՝
Հանդիպում ես յոթն աղջկա՝
Յոթից մեկն է Վարդ կամ Նարգիզ,
Մյուսները՝ Լուիզ, Լարիս,
Եվ դեռ՝ Էլլա կամ Նովելլա,
Մարդ չգիտի խնղդա՞, թե լա.
Մի՞թե չկար, որ չես դրել,
Հայ մի անուն մարդավայել,
Որ կնքել ես՝ Արգենտինա,
Կարծես երկրի քարտեզ Էնա.
Մեկն էլ մի ջուխտ աղջիկ բերել,
Գիտե՞ք անունն ինչ է դրել
Մեծ աղջկան՝ Գալանտերիա,
Իսկ փոքրինը՝ Դիզինտերիա:
Ծիծաղո՞ւմ ես, բայց սպասիր,
Մարդ-ավտոյի մասին լսիր.
Այն, որ ավտո շատ սիրելով
Շևրոլետ էր դրել սիրով՝
Բայց Շևրոլետն օրորոցում
Այս վշտից էր լալիս, կոծում։
Եվ ասում են, երբ մեծացավ,
Անունն ինչ է՝ երբ հասկացավ,
Հենց այս եղավ խոսքն առաջին,
Որ կայծակեց հոր ականջին.
- Ի՛՛նչ Շևրոլետ, ավտո հո չե՞մ,
Լա՞վ է, քեզ ել "Վիլիս" կանչեմ։-
Ծիծաղում ես, բայց ծիծաղն ի՞նչ,
Ուր է հայոց անունը ջինջ,
Հազարից մեկն հազիվ ունի
Անուշ անունն իր հայրենի.
Մի Հասմիկ է, հազար էլլա,
Մի Անահիտ, այնքա՜ն Բելլա,
Մի Արտավազդ, այնքա՜ն Համլետ,
Որ վիճում են մեր անվանց հետ,
Թե՝ եթե բանն այսպես գնա,
Էլ ձեր հայոցն ո՞ւր կմնա…
Այնինչ ամեն հայ դյուցազուն
Փրկեց քո կյանքն ու հայ լեզուն,
Անհայտ հեռվում
Ընկավ կռվում,
Որ դու հիշես, պահես, փրկես,
Մոռացումից անունն իր վես,
Վարդան պահես, պահես Հունան,
Վահրամ պահես, որ իմանան,
Թե ո՛ր երկրի ծաղիկն ես դու.
Տոհմանունն էլ հողն է մարդու։
Երբ հնչում է մի Սանասար՝
Կարծես Սասնա քո սարն հասար,
Մի Այծեմնիկ անունն անգամ
Մայր Անին է հերոսական.
Մի անունն էլ հայ զորք է մի
Մի զինվորն է, էլ ո՞ւր զոհվի։
Ա՛խ, հերիք չէ յաթաղանով
Խաբված՝ գրվես Աղախանով,
Ինչո՞ւ "փոքրիկ" մի յան ջնջես՝
Մի ոզջ ազգի մեծ սիրտ տանջես, -
Գոռ անունն էլ մի բուռ ոսկի՝
Սուրբ մասունքն է մի սուրբ ազգի։
Հայ անունն եմ ես ձեզ ասում՝
Դուք հասկացեք հայոց լեզուն,
Ու թող ծաղկի կյանք ու գինով՝
Ամեն մի ազգ՝ իր անունով։
Թող չխանդի Դեզդեմոնան,
Երբ դուստրերս Նազիկ մնան,
Ինքն էլ մնա
Դեզդեմոնա,
Խաղաղ մնա, մնա մեզ քույր,
Որ անվամբ էլ ծաղկենք մաքուր։
Մեր անունն էլ իր միտքն ունի.
Ի՞նչ պակաս է մի Աղավնի,
Անունն ինքն էլ՝ աշխարհի մեջ
Անուշ մի կանչ խաղաղատենչ,
Ո՞վ Է բռնել մեր կոկորդից՝
Որ ձեռ քաշենք Հայկ ու Վարդից,
Հայկ անունն եմ ես ձեզ ասում՝
Դուք հասկացեք հայոց լեզուն,
Ամեն անուն մի բառ Է ճոխ՝
Ավանդավեպ՝ ազգդ պահող.
Մի Վարդան Է երբ մեկն ասում՝
Ավարայրն Է հետդ խոսում,
Բավ Է պոկես՝ ի սեր այլոց՝
Հայ կնիքից անունն հայոց։
Ա՛խ, ի՞նչ ասեմ ես այն հային,
Որ սեր չունի Էլ ազգային,
Որ մայր հողից չի ամաչում,
Իր հայ որդուն Ջոն Է կանչում։
Ա՛յս Է ցավը, ով մտակույր,
Պահիր անունդ հայրենաթուր,
Պահիր ազգդ պատվո գահին՝
Անունով Էլ մեր ազգային։
Կամ երբ մի նոր մանչ ես ծնում,
Անունն ինչո՞ւ Հայկ չես դնում,
Անունն անգամ զրահ հագին,
Կամ ի՞նչ վատ Է՝ մի Գարեգին,
Կամ այս Շավարշն հայրենաշեն,
Այս իմ Տիգրանն ու Եղիշեն,
Այս իմ Արան գեղեցկաթով,
Այս իմ Մհերն՝ իր քաջ Դավթով,
Այս իմ Աստղիկն ամենագեղ,
Անունն ինքն Էլ հույսի կանթեղ,
Այս իմ Վահրամ ու Վրթանես,
Քո անուններն ինչո՞ւ վանես,
Այս Սանասարն ու Սլկունին,
Այս իմ Գևորգ Մարզպետունին,
Հայ անունն Էլ կյանք Է հային՝
Հայոց լեզվով աստվածային։
5
Ես մեկն ասի, դուք հիշեցեք
Մեր անուններն հազար ու մեկ,
Հազար բարի գործից ծնված՝
Սերունդներով ոսկեջրված,
Մեզ ավանդված, որ զրահենք,
Մեր հայ ազգը հավերժ պահենք։
Մարդս զանգ Է, աշխարհն ականջ,
Լավ անունը զանգի ղողանջ,
Բայց զանգն առանց զանգահարի,
Թեկուզ ապրի հազար տարի՝
Ոչ մի ղողանջ չի հանելու,
Զանգահարը գործն Է մարդու,
Գործ, որ թեկուզ ուժով բազկի,
Հավերժ փրկե պատիվն ազգի։
Գործ, որ Հայկից մինչև Հունան՝
Տավիղն Է մեր խաղաղության։
Էլ ո՞ւր մեր լույս լեզուն մարել՝
Այս նոր վշտի դեմ խոնարհել.
Ու թող այնտեղ Ջեմման՝ Ջեմմա,
Աստղիկն այստեղ Աստղիկ մնա:
Քանզի ամեն ազգի անուն
Իր տարազն Է, իր մայր լեզուն,
Իր սրբությունն հավերժական.
Եվ օրենքն Է ոզջ մարդկության՝
Իր ազգինը ով չսիրի՝
Թշնամին Է ողջ ազգերի.
Ինչո՞ւ հագնես ձևն ամենի,
Երբ քոնն ունես, ո՛վ քաղքենի,
Երբ իր գույնից,
Իր անունից,
Իր մայր լեզվից ձեռ քաշողը՝
Վերջն Էլ կտա իր մայր հողը…

Ա

Օգոստոսի սիրուն առավոտներից մինն էր, երբ ես ու ընկերս, կանխավ արած մեր որոշման համաձայն, դուրս եկանք քաղաքից ձիով՝ հայրենի գավառակի գյուղերը պտտելու և մի քանի ավերակներ անձամբ տեսնելու։

Մենք պատկանում էինք «տուն վերադարձող» այն նորեկների թվին, որոնք ընտանիքի հացը հայթայթելու համար ստիպված են լինում տարիներով ապրել մեծ քաղաքում, ծծել միշտ նրա անառողջ օդը, սնվել ավելի փոշիով, քան թե կերակրով և հետևապես կարոտիլ այնպիսի բարիքների, որ բնության մեջ ապրող մարդը վայելում է առատորեն, առանց, սակայն, նրանց արժեքը գնահատել կարենալու։

Ի՞նչ բան է, օրինակ, մաքուր օդը, դաշտի կանաչը, հովտի առվակը, անտառի զովը... միթե կարելի է կարոտիլ դրանց, կամ ցանկացած ժամին չվայելել։ Լեռնցի գեղջուկը, որ կարիք բառը հասկանում է միայն նյութականի վերաբերմամբ, անշուշտ կծիծաղեր, եթե իմանար թե՝ մեր զրկանքը կազմում է այդ չնչին, հազիվ երբեմն յուր կարիքը լցուցանող բաները։

Բայց ով տարիներով ապրել է մեծ քաղաքում, միշտ միևնույն նեղ փողոցի վրա, նույն ապականված մթնոլորտի մեջ և գործել շարունակ լույսից ու օդից զուրկ մի գրասենյակում, որի բոլոր հրապույրը կազմում են եղել չոր հաշվեմատյանները, երկաթե պահարանը և անմիտ համրիչը, իրեր, որոնք առնչություն ունին միայն փողի և հաշվի հետ, բայց որոնց անծանոթ է սիրտը և ավելի ևս զգայուն հոգին, իրեր, որոնք մարդու ուղեղը բթացնում, աշխույժը մարում և հոգին նվաստացնում են… այդպիսին, հարկավ, կարոտելով կկարոտի այն ամենին, ինչ որ անարժեք է բնության զավակի համար կկարոտի նրա դաշտին ու մարգին, նրա հովտին ու առվակին, նրա անտառի անուշ հովերին։

Մենք էլ, ահա, այդ կարոտյալներից էինք։ Ընկերս վերադարձել էր Մոսկվայից, իսկ ես Թիֆլիսից։ Երկուսս այժմ միացած՝ գնում էինք բնության քաղցրություններից մեր կարոտն առնելու։

Պետրոս Մինարյանը (այս էր ուղեկցիս անունը) հայոց հոգևոր դպրոցի սան էր, տակավին երիտասարդ, միջահասակ, փոքր-ինչ թուլակազմ, բայց աշխույժ և գրավչադեմ։ Բնավորությամ բավական անհամբեր և դյուրագրգիռ էր, երբեմն նույնիսկ հանդուգն ու անքաղաքավար, բայց սրտով բարի և անկեղծ։ Ուներ տարօրինակ հայացքներ, որոնք յուր խոսակիցներին մերթ զայրույթ և հաճախ՝ զվարճություն էին պատճառում։ Սիրում էր խառնվել ուրիշների գործին, կամ հաճախ ինքնակոչ դատավոր հանդիսանալ։ Սիրում էր վիճաբանել, ազատ մտքեր հայտնել, բայց երբեմն ավելի հակառակելու, քան մի ճշմարտություն ասելու համար։ Այսուամենայնիվ, այս բոլոր տարօրինակությունների հետ միասին, ճանապարհի լավ ընկեր էր, որովհետև սրտոտ էր, կամ արար և սակավապետ։

Բավական ժամեր էին անցել, ինչ ելել էինք քաղաքից, և թեպետ առավոտը զով էր ու հեշտալի, այսուամենայնիվ, քանի արևը բարձրանում էր, այնքան ավելի օդը ջերմանում և նեղացնում էր մեզ։ Միջօրեի մոտ մենք գտնվում էինք արդեն բաց դաշտի վրա։ Արևի ճառագայթները այրում էին. չկար ոչ հովի շունչ, ոչ ծառերի շքարան։ Այդ պատճառով աշխատում էինք ժամ առաջ հասնել գյուղը, որ գտնվում էր մեր հանդեպ եղող լեռան գեղագիր լանջի վրա։

Չնայելով, որ քաղաքից ելածներս միջոցին ընկերս պատմում էր թե՝ մի օր հիացմունքով էր մտածում այն ժամի ու վայրկյանի մասին, երբ մայրաքաղաքից հեռացած գտնվում կլիներ հայրենիքում, նրա ազատ օդի ու դաշտերի մեջ և չնայելով, որ այդ ժամին նրա փափագն արդեն կատարված էր, այսուամենայնիվ, նկատում էի, որ երիտասարդի համբերությունը ենթարկվում է փորձության։ Տոթից, ըստ երևույթին, նա շատ էր նեղանում, ուստի և հաճախ գանգատվում էր։

Երբ մի ձորակի գետակն անցնելով՝ սկսանք դեպի գյուղը տանող առապարը բարձրանալ, միջօրեի տապը ավելի ևս զգալի դարձավ, որովհետև արևի ճառագայթներից զատ՝ այրել սկսան մեզ նաև, կեծացած ժայռերը, որոնք եզերում էին առապարը երկու կողմից։

Ա՛խ, մի հասնեինք այն սոսիներին, բացականչեց հանկարծ ընկերս այնպիսի մի կարոտով, որ կարծես գտնվում էր Սահարայի անապատում և ուր որ է խորշակը շնչասպառ պիտի աներ իրեն։

Համբերություն, բարեկամ, սոսիներին էլ կհասնենք, նկատեցի ես։

Համբերություն... միշտ համբերություն, շշնջաց Պետրոսը, դժգոհ իմ խոսքից և ապա դառնալով ինձ՝ հարցրեց. ի՞նչ ես կարծում, ո՞վքեր են համբերում։

Ինչպես թե ովքեր, համբերատարները, պատասխանեցի ես։

Իսկ ես չեմ կամենում համբերատար կոչվել։

Ինչո՞ւ, հարցրի նրան։

Որովհետև համբերում են միայն թույլերն ու տկարները, այսինքն մարդիկ, որոնք այս կամ այն չարիքը սեփական ուժով իրենցից հեռացնել չկարենալով՝ տանում են սրա պատճառած նեղությունները ստրկաբար։ Եվ որպեսզի այդ անարգանք չհամարվի իրենց՝ ասում են թե՝ «համբերում ենք»։

Էհ, եթե չհամբերես, ի՞նչ պիտի անես, կարո՞ղ ես արևի հրավառ գունդը հեռացնել քո գլխից, կամ այս շիկացած ժայռերը հովանավոր ծառերի փոխել։

Չեմ կարող։

Ինչո՞ւ ուրեմն, իզուր աղմուկ ես հանում։

Նրա համար, որ ցույց տամ թե՝ անզգա արարածին մեկը չեմ, թե իմ մեջ կյանք ու կենդանություն կա, թե հեշտությունն ինձ հաճույք, իսկ նեղությունը՝ դժգոհություն է պատճառում։

Իսկ դրա օգո՞ւտը։

Այն, որ մարդիկ ճանաչելով ինձ՝ զգաստ լինեն իմ վերաբերմամբ և զգուշությամբ վարվեն հետս։ Ինքդ էլ հո գիտես, որ աշխույժ ու չսանձահարվող ձիուն մոտենում են երկյուղով ու փաղաքշանքով և հազիվ, ուրեմն, կարողանում հեծնել, մինչդեռ համբերատար իշին ականջներից քաշելով բարձում են միշտ որքան կամենում են, առանց նրա կամքն ու ցանկությունը հարցնելու։

Ես ծիծաղեցի։

Դու այս կարծիքին չե՞ս, հարցրեց ընկերս։

Ոչ, ասացի։

Ինչո՞ւ։

Որովհետև համբերել բառը ավելի բարձր նշանակություն ունի, քան ինչ որ դու տալիս ես նրան։ Էշերի ու ձիաների ընկերության մեջ, հավանական է, որ համբերությունը համարվի անարգ ունակություն, բայց մարդկային հասարակության մեջ ճանաչվում է այն իբր առաքինություն։

Միջնադարյան վարդապետների կարծիքով, ընդհատեց Պետրոսը։

Նույնիսկ դարավերջի փիլիսոփաների կարծիքով, հարեցի ես։

Պատճա՞ռը։

Որովհետև համբերությունը բարիք է արտադրում, մինչդեռ անհամբերությունից միայն չարիք է առաջանում։

Ինչպե՞ս։

Աշխարհում համբերում են, առհասարակ, կամքի ուժ, հոգվո արիություն և սրտի կորով ունեցողները, հետևապես, մեծ գործերն էլ ստեղծում են դրանք։ Կարդա պատմությունը և կտեսնես, որ աշխարհի բոլոր նշանավոր գյուտերը, բոլոր մեծամեծ գործերը արդյունք են եղել դժվարատար նեղությանց ու հերոսական համբերությանց։ Անհամբերությունն, ընդհակառակը, նշան է թուլության և անզորության։ Ուստի երբեք չէ տեսնված, որ անհամբերին մեկը կարողանար մարդկության համար ստեղծել մի մեծ բարիք։ Այս է, ահա, պատճառը, որ համբերությունը համարվում է առաքինություն, և բարոյախոսներից մինը, մինչև անգամ, ավելի մեծ փառք է համարում մարդու համար մեծամեծ նեղությանց համբերելը, քան մեծ գործեր կատարելը։

Այդ գուցե այդպես է, բայց երբ արևն այրում է, հո կարելի է նրա դեմ տրտնջալ։ Չէ՞ որ տրտունջը թեթևացնում է մարդու նեղությունը։

(Ընդհակառակը, պետք է սովորել երբեք և ոչ մի բանի դեմ չտրտնջալ, այլ դրա փոխարեն աշխատել նեղության պատճառը մեջտեղից հեռացնել։ Ծույլ ու անզոր մարդը ճանճի շիթելու դեմ էլ է տրտնջում, փոխանակ լռությամբ ձեռքը բարձրացնելու և նրան քշելու։

Ճանճը կարելի է քշել, արևը ո՞րտեղ քշենք։

Այդ դեպքում էլ արևը քշելու փոխարեն քո ձին պետք է քշես և մի կես ժամ առաջ հասնես տուն. համբերատար և գործունյա մարդու համար միշտ փրկության ճանապարհ կա։

Ընկերս լուռ էր։ Չգիտեմ՝ համաձայնե՞ց ինձ հետ, թե չկամեցավ անզոր երևալ իմ աչքում։ Այսուամենայնիվ, ոչ մի նոր առարկություն չանելով, շարունակեց ճանապարհը, առանց այլևս տրտնջալու արևի դեմ, որ այրում էր մեզ, արդարև, անողորմաբար։

Քիչ ժամանակից հետո մենք գյուղը հասանք և ուղղակի դիմեցինք ընկերոջս ազգական գյուղացու տունը։ Վերջինի հովանավոր սրահը և հյուրընկալի քաղցր ընդունելությունը շուտով մոռացրին մեզ ճանապարհի շոգից կրած մեր նեղությունը։

Պատանի սիրտս բաժակ էր բյուրեղ,
Որ լցվեց մի օր գինով աչքերիդ,
Ու ես այն գինով հարբած խելահեղ
Քո ոտքերն ընկա ու դարձա գերիդ:
Բայց դու փշրեցիր իմ սիրտը մատաղ,
Ա՜խ դու փշրեցիր գավաթն իմ սրտի,
Թափվեց իմ գինին... արյունաշաղախ,
Ու ցնդեց պատրանքն իմ կույր կարոտի, -
Բացվեցին սրտիս աչքերը բոլոր,
Անցավ խելահեղ գինովությունս,
Կուչ եկավ խաբված իմ սիրտը մոլոր,
Ամաչեց, որ քեզ նմանն էր բույնս:
Դու ցոփ գինետան մի բաժակ էիր,
Սիրույս գինին էր աչքերս կապում,
Ա´խ, ինչ լավ եղավ, որ փշրվեցիր,
Քանզի քեզ այժմ քեզնով եմ չափում,
Քեզնով, ինչպես լուսինը՝ լուսնով,
Որ լուսացել էր սիրույս արևով,
Քեզնով եմ չափում, ոչ թե ցնորքով սիրահառաչ,
Որ իմ կույր սիրով աչքերս էր կապում,
Ինձ ծունկի բերում, ինչպես սիրատանջ,
Խաբված աստծուն՝ սատանի առաջ...
Ա՜խ արևն էլ է երբեմն խաբվում՝
Մեռած լուսնյակին իր լույսով չափում...

Տաք էր այն ժամանակը, երբ սիրում էի քեզ,
ամեն վայրկյանն էր թանկ և նման էր հրաշքի,
երկինքը այնքան մոտ էր երկրին,
որ աստղերը կաթում էին ուղիղ մեր հոգու մեջ`
խոստովանություն,
թե առաջինը հնչել է` սի’րտ լինի.
լույսը հետո էր` որպես ստվերը սիրո:

Քո ձեռքերը շարունակությունն էին իմ թևերի,
քո աչքերը ընթացք էին իմ հայացքին,
քո կյանքը երաշխիքն էր իմ ապրելու,
բոլոր միֆերն իրական էին,
և անմահ էի ես ինչպես աստվածները Հին Հռոմում:
Մի եղանակ էր երկրի վրա՝ գարուն ու միշտ լուսաբաց,
նշենին ծաղկում էր այգում տարին տասներկու ամիս,
չարը բարի էր, և հարկ չկար դրախտ երազել:

Քեզնից հետո նույնն է,
ինչպես քեզնից առաջն էր,
կրկնվող ու անփոփոխ.
էլի սպասում ենք, որ լույս լինի,
նորից միֆ է սերը,
և այլևս աստվածներ չկան Հին Հռոմում:

Ես չկամ քաղաքում

Ուրեմն այդ օրը ես կանգնել էի պատուհանի դիմաց և չկարողանալով զսպել ժպիտս՝ նայում էի: Ուշադրությունս գամված էր զավեշտալի տեսարանին. անմիջապես իմ պատուհանի տակ՝ մայթեզրին, փոքրիկ տուփ էր դրված, կողքին՝ մի զույգ կիսամաշ կոշիկ, իսկ պատկերը ամբողջացնում էր պատին հենած ստվարաթուղթը, որի վրա մեծ-մեծ տառերով գրված էր. «Օգնեք Անտեսանելի մարդուն»: Մտածում էի՝ տեսնես, ո՞ր մի խելոքի մտահղացումն է, լավ է մտածել, ինչո՞ւ կանգնել ցրտին, մրսել, երիկամների հիվանդություն ստանալ, եթե կարելի է այլ կերպ փող մուրալ:

Հագնելով վերարկուն, դնելով ունեցածս ամենատաք գլխարկը՝ դուրս եկա զբոսնելու: Մտքով դեռ Անտեսանելի մարդու հետ էի. իրոք զավեշտալի էր: Հիշեցի մուրացկաններին, որոնց հանդիպում էի ամեն օր. տարիքով տղամարդը, որ շրջում է Օպերայի տարածքում ու խռպոտած ձայնով աղերսում. «Մի որոշ, մի բանով օգնեք» կամ ռուսախոս կինը, որ վիրահատության փող է հավաքում ինչ-որ հաշմանդամի համար: Մտաբերեցի նաև գնդակով տղային, որ սովորության համաձայն՝ ֆուտբոլային հնարքներ է ցույց տալիս Ազատության հրապարակում, զվարճացնում մարդկանց: Քաղաքի տերն է, կուզի բարձր-բարձր կերգի, կհոգնի, կպառկի առաջին պատահած նստարանին, ինչ խելքին փչի, կանի: Մտածում էի՝ նրանց պետք է հուշել փող մուրալու նոր ձևի մասին, թե չէ մեղք են, չեն խնայում իրենց...

Այսպես մի երկու ժամ քայլեցի այգում, հետևում էի մայր ագռավին, թե ինչպես է չորացած հացի կտորը թրջում կիսասառցակալած ջրափոսում, փափկացնում և նոր միայն տանում ձագին: Որտեղի՞ց այդքան խելք՝ զարմանում էի: Հետո ծանրութեթև արեցի զանազան հարցեր, ամփոփում էի տարին՝ փորձելով պարզել, այնուամենայնիվ, ձեռքբերումների՞, թե՞ կորուստների տարի էր: Արդեն մթնում էր, ցուրտը սաստկանում, օդում փաթիլանման կետեր էին օրորվում, պետք էր տուն վերադառնալ: Ժամանակ չկորցնելու համար որոշեցի կարճել ճանապարհը և մտնելով դալաններից մեկը՝ ընկա չլսված պատմության մեջ.

– Տղա ջան, օգնիր:– Վաթսունին մոտ տղամարդը թիկնել էր դռանը ու կարծես չէր կարողանում շարժվել:

– Ձեզ լավ չեք զգո՞ւմ, շտապօգնություն կանչե՞մ,– ասելով պատրաստվում էի մոտենալ, ձեռքի շարժումով կանխեց ընթացքս:

– Պետք չի, մենակ դու մի գնա, հանկարծ չգնաս, լա՞վ:

– Չեմ գնա, բայց ի՞նչ է եղել: Ամեն դեպքում ճիշտ կլինի շտապօգնություն կանչենք:

– Ոչինչ պետք չի, ես ուր որ է կմեռնեմ, դու պիտի կանգնես իմ տեղը...

– ...

– ...

– ...

Անհասկանալի բաներ էր խոսում, ասում էր, որ ամբողջ կյանքը կանգնած է դռան դիմաց, հսկում է, որ դուրս չգա և այլն, և այլն: Ակնոցի հաստ ապակիները ջրալի էին դարձել, արտասվում էր ու շարունակ աղերսում ինձ չհեռանալ:

– Տե՛ս, զգում է, որ ուժերս լքում են ինձ, ուզում է դուրս գալ:– Այս ասելով՝ նա ցնցեց դուռը, ասես ետևում մեկը կա:– Չգնաս, ուր որ է մեռնելու եմ, դու պիտի հսկես, որ հանկարծ դուրս չգա...

Կասկածից վեր էր, որ տղամարդը հոգեկան խնդիրներ ունի, ո՞ր նորմալ մարդը նման բաներ կասեր: Պետք է գլուխս ազատեի նրանից և որքան շուտ, այնքան լավ. առաջին անգամը չէր, որ խելագարի էի հանդիպում: Խոսելով հետը արդեն իսկ ամենամեծ սխալն էի գործել: Այդպես է, խելագարների հետ պետք է չխոսես, յուրաքանչյուր բառդ խիզախություն է ներշնչում նրան, ջնջում ձեր միջև եղած սահմանը, քո բառերը քո թշնամիներն են դառնում, դեպի քեզ նետված դանակներ... Վճռեցի հեռանալ և հազիվ երկու քայլ էի արել, երբ նա կտրած ծառի պես ընկավ: Խիղճս չտարավ, մոտեցա, բայց ուշ էր, մահացած էր: Շփոթմունքից փախա, վազում էի, արդեն առատ ձյուն էր տեղում, խոշոր փաթիլները լցվում էին աչքերս, փորձում շեղել ճանապարհից, բայց վազում էի, ինչքան ուժ կար ոտքերումս, նետվում առաջ, ուզում էի հնարավորինս շուտ տուն հասնել...

Երբ ներս մտա, շորերս կպել էին մարմնիս, ոտքից գլուխ ջուր էի: Ծանրացող մտքերը ցրելու համար քայլեցի լվացարանի կողմը, և այդ ժամանակ նկատեցի, թե ինչպես ննջասենյակի դռան բռնակը շարժվեց: Դեպի բռնակը նետվելս և դռան դղրդալը մեկ եղավ...

Թեև հստակ գիտակցում էի, որ տանը մենակ եմ, որ դռան ետևում ոչ ոք չկա, չի կարող լինել, որ խենթություն է, վախեր են, ուրիշ ոչինչ, միևնույն է, շարունակում էի կանգնած մնալ դռան դիմաց, իսկ պատուհանից դուրս արդեն գիշեր էր, փաթիլները դանդաղ օրորվում էին, և սրտումս հանկարծակի հայտնված ցանկությունը ավելի ու ավելի էր վառվում. ուզում էի մոտենալ, մեկ անգամ էլ նայել Անտեսանելի մարդուն:

«Օրագրի» այս տարվա վերջին հյուրը Հայաստանի գրողների միության նախագահ, արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանն էր: Ստորև որոշ կրճատումներով ընթերցողների ուշադրությանն ենք ներկայացնում մեծ արձակագրի և լրագրողների զրույցը:

«Օրագրի» հարցերը
– Հայաստանի երրորդ հանրապետության գոյության ընթացքում մեր արվեստագետները, գրողները, նկարիչները, կոմպոզիտորները կարծես իրենց տեղը չեն գտնում: Մեկ քաղաքականության մեջ են հայտնվում... Կարճ ասած՝ տպավորություն է, թե նրանք ամեն ինչով զբաղվում են, բացի արվեստից: Հիմա մեր իրականության մեջ տեղ ունի՞, Ձեր կարծիքով, մտավորականը: Եվ որն է այդ տեղը:
– Հարցը մի քիչ մաշված է, ու այդ հարցին անդրադարձել եմ, ու երևի այս անգամ էլ պիտի կրկնեմ այդ կապակցությամբ արված լավագույն բանաձևումս: Էպոխա է փոխվում: Ոչ թե Հայաստանի երկրորդ հանրապետությունից անցում ենք կատարել դեպի երրորդ հանրապետություն, այլ մի էպոխայից անցում ենք կատարել մի ուրիշ էպոխա: Հեղափոխությունից հետո պահածոյացվել, աշխարհից հետ էինք մնացել, և ահա միանգամից դարպասները բացեցին: Աշխարհը խուժեց մեր մեջ, մենք խուժեցինք աշխարհի մեջ: Իդեոլոգիկ բնույթ ունեցող հանրապետությունը միանգամից հայտնվեց այլ վիճակում, այլ միջավայրում: Եվ այդ միջավայրում բոլորս շփոթված ենք՝ և՛ մտավորականությունը, և՛ քաղաքական այրերը: Ես ինքս կարոտել եմ մաքուր հրապարակների, ապաքաղաքականացված լեզվի, ապաքաղաքականացված վարքի, քաղաքացու սովորական կյանքի: Եթե խղճի առջև մի քիչ ազնիվ լինենք, պիտի տեսնենք, որ այսօրվա վիճակը, երբ նշանավոր գրողը, նկարիչը չկա, երեկ էլ նույնն է եղել: Անապատը ի վերջո գոյություն ուներ նաև երեկ: Հայ գրականություն կարծես թե խոշոր հաշվով կար, բայց դարձյալ չկար: Այն անհատականությունները չկային: Հիմա էլ մեր իրականությունից ցնցված ենք, շփոթված: Ու փոքրիշատե տանելի ամեն մի տեքստի համար ես ուրախ եմ, որ մարդիկ կարողանում են իրենց վերագտնել և մի բան ասել: Ես ուրախ էի և հիմա էլ ուրախ եմ, որ Ռազմիկ Դավոյանը կարողացավ «Ռեքվիեմը» շարունակել: Շատ լավ է, որ կարողացավ հաղթահարել ու «Ռեքվիեմի» երկրորդ մասը գրել: Չնայած վերջինս ոչ առաջվա էներգիան ունի, ոչ էլ պատանեկան հայացքի թարմությունը: Կան էլի մի քանի հեղինակներ: Օրինակ, Աղասի Այվազյանը: Ես հեռացա՞ հարցից:
– Ինձ հետաքրքիր է, Դուք հնարավոր համարո՞ւմ եք ոչ գաղափարական պետության գոյությունը:
– Եթե կապիտալիզմը գաղափարախոսություն է, եթե կապիտալիզմը բնական մի բան չի, ուրեմն չեն կարող ոչ իդեոլոգիական պետություններ լինել: Բայց իմ կարծիքով դա իդեոլոգիա չէ:
– Բայց ամեն դեպքում, ցանկացած իրականություն ձևակերպման կարիք է զգում: Ու այդ հիմնական ձևակերպողները գրողներն են, արվեստագետները: Բայց այսօրվա Հայաստանը չի ձևա-կերպվում արվեստում, ու չի ձևակերպվում նաև նրա ապագան:
– Առաջին օրերից էինք շփոթված: Երբ տրվեց անկախությունը, կարծես թե ոգևորված չէինք, որովհետև ոչ ոք չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում մեզ հետ: Իրականությունը չմտավ մեր լեզվամտածողության մեջ, մեզ համար բառամթերք չդարձավ: Իրականությունը գնաց իր հունով, իսկ իրականության ընկալումը պոեզիայով, արձակով, քաղաքական կուսակցություններով՝ բոլորովին այլ հունով ընթացավ: Իրականությունը չտրվեց մեզ: Մենք ի զորու չեղանք իրականությունը վերցնել մեր մեջ: Լրագրողները երբեմն գրողին, մտավորականին են մեղադրում իրականությունից խուսափելու համար: Բայց դա մեղք չի: Ծանր իրականությունը կամ չի տրվել, կամ դժվարությամբ է տրվել գրողին:
– Հիմա Հայաստանում գրողը, մտավորականը գիտի՞ իր անելիքը, տեսնո՞ւմ է իր անելիքը, պատկերացում ունի՞ այդ մասին:
– Իմ փորձից, իմ զգացողությունից ասեմ, որ ես իմ ընթերցողին չեմ տեսնում: Չեմ տեսնում ծառուղու վերջում նստած այդ աղջկան, որ իմ գիրքը ծնկներին դրած կարդում է, և ես իր համար հերոս եմ: Վախենամ, որ կորցրել ենք բոլորս: Բայց համարեմ, որ դա ժամանակավոր վիճակ է: Հույս ունենանք, որ ժողովուրդը նորից կտեսնի իր հեռանկարը, և արժեքները կվերադառնան իրենց տեղը:
– Այսինքն, ինչպես ժամանակը դուրս է մղել արվեստագետին, այդպես էլ նա արվեստագետին կվերադարձնի՞:
– Գուցե: Բայց այսօրվա իրականությունը մեր դժբախտությունն է, ու ես ուզում էի այդ դժբախտության մեջ մենակ չլինել: Ֆրանսիայից լրագրողների խումբ էր եկել, հարցրի, թե արդյո՞ք ձեր գրքերն էլ չեն կարդացվում: Ինքը հանգիստ ծոցատետրը հանեց, հաշվեց և ասաց, որ վերջին տարիների ընթացքում Ֆրանսիայում 1 միլիոն 200 հազար օրինակ Կամյու է վաճառվել: Փաստորեն ֆրանսիացի լրագրողը ինձ իմ դժբախտության մեջ մենակ թողեց: Բայց առհասարակ գրքի դերի նվազեցում նկատվում է, և ոչ միայն այստեղ: Ամբողջ աշխարհում է այդպես: Եվ դա գրողի մեղքը չէ: Ոմանք արձանագրում են հայ գրականության աննկատ մահը, բայց իրականում խոսքը վերաբերում է ամբողջ գրականությանը: Ես գրքի մահն եմ տեսնում: Երբեմն էլ մտածում եմ, որ մեղքը մերն է, որ մենք գիրքը պիտի կարողանանք պարտադրել հանրությանը: Ինչպես, փաստորեն, Կամյուն պարտադրեց: Բայց մեզանում շատ քչերն են դիմանում:
– Դուք ասացիք, որ գրքի ազդեցության նվազում եք արձանագրում: Այդ դեպքում ինչն է մեր կյանքում փոխարինելու գրքին:
– Ժամանակին Գևորգ Էմինը ասում էր՝ Լևոն Իշտոյանի ոտքը փոխարինում է իմ գլխին: Վիրավորված էր: Բայց պետք չէ վիրավորվել: Լևոն Իշտոյանի ոտքը հանրությանը տալիս էր այն էմոցիան, որ Էմինի գլուխը պիտի տար: Եվ այդ էմոցիան շատ բաներ կարող են ապահովել՝ հեռուստատեսությունը, կինոն, փողոցի դիզայնը, մեքենաները, աղջիկների քայլվածքը, հագուստը: Այս ամենը գալիս են բավարարելու էմոցիոնալ այն պակասը, ինչ որ ժողովուրդը իր կիսամաշ շորերի մեջ երեկ ստանում էր Նաիրի Զարյանի «Հացավանից»: Նոր իրողությունների ֆոնի վրա առաջանալու է գրողների մի այնպիսի խումբ, որ կարողանալու է այս ամենը իր համար պլատֆորմ դարձնել և բարձրանալ այդ իրականությունից: Ինչպես երեկվա գորշության ֆոնի վրա բարձրանում էին երեկվա ֆիգուրները: Վստահ եմ, որ գրողը չի մեռնի, գրականությունը չի մեռնի:
– Վերջին մեկ տարվա ընթացքում տեղի են ունեցել իրադարձություններ, որոնց մասին Ձեր կարծիքը դեռևս անհայտ է:
– Էն հին, բարի, լավ ժամանակներում, երբ քաղաքական վիճաբանություններ չկային, և քաղաքական խոսակցություններ միայն պատահաբար էին ծավալվում, ես ասում էի, որ եթե ստեղծեի, պահպանողական կուսակցություն կստեղծեի: Ես ավելի ետ գնամ և ասեմ, որ անկախությանը իմ վերաբերմունքը վերապահ էր: Ես ծափողջույնով չեմ մտել երրորդ հանրապետություն, այլ վախով, երկյուղով, որովհետև ես տեսնում էի այն կորուստները, որ այսօր ահռելի թափով ավելի են մեծանում: Այն ժամանակ ես տեսնում էի, որ ժողովուրդը ճամպրուկները կապած է: Մարդկանց ուշքն ու միտքը դրսում էր: Հետո այն ժամանակ էլ եկամուտների հիմնական մասը արտագնա աշխատանքից էր ստացվում: Այստեղ այդքան աշխատանք չկար: Այս հողը այդքան ժողովուրդ չէր բռնում իր վրա: Բնական է, որ մարդն իր գլխի ճարը տեսնելու համար այս երկրից պետք է գնար: Ես վախով էի վերաբերվում այդ ամենին: Մի փոքր ցնցում էր պետք, որ մի կերպ առաջացած այդ փխրուն մարմինը, որ կոչվում էր Հայաստան երկիր, փուլ գար, փլվեր: Ես վախենում էի դրա համար: Իմ աչքի լույսը չէին ոչ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, ոչ տհաս և իրենց էգոիզմով ապրող «պոլիտիկները»՝ կլինի դա Զորի Բալայանը թե Սիլվա Կապուտիկյանը: Անխիղճ վերաբերմունք կար, և հիմարություն էր այդ ամբողջը, և իմ վերաբերմունքի մեջ ես վերապահ եմ եղել:
Իմ ընկեր նկարիչ Հակոբ Հակոբյանը ասում էր, որ այստեղ կատարվելիքը ուրիշ տեղ է որոշվում: Ես վիրավորվում էի, որ նա մեր երկրին օբյեկտի և ոչ թե սուբյեկտի դեր էր վերապահում: Բայց ճիշտն ինքն էր: Ինչ վերաբերում է վերջին ժամանակներին, մի խոշոր տագնապ ունեմ. կայացող ոչինչ չի հանդուրժվում այստեղ: Թե կայացող դեմոկրատիան, թե կայացող բռնապետությունը մեզանում չեն հանդուրժվում: Դրսի ուժերը այստեղ խաղաղություն չեն հանդուրժում: Մեր միջից կարողանում են խաբելով, կաշառքով իրենց կողմը քաշել: Սա ստույգ է: Դա է ցույց տալիս Լևոն Տեր-Պետրոսյանով մարմնավորված առաջին շրջանը, որ կարողացան վարկաբեկել, ցեխը կոխել, փչացնել Վազգեն Մանուկյանի միջոցով: Հիմա Ռոբերտ Քոչարյանի շրջանն է: Կտեսնեք, որ այս էլ չեն հանդուրժելու: Որևէ մեկի միջոցով, ձեռքով էս խաղաղությունը ավիրելու են մեծ տերությունները, որպեսզի իրենց դատախազական ներկայությունն այստեղ ապահովեն: Ես կողմ եմ թեկուզ բռնապետի խաղաղության: Ես յուրաքանչյուր ցնցումից վախենում և անհանգստանում եմ:
Այլ լրատվամիջոցների հարցերը
– Ռոբերտ Քոչարյանը երեկ իր հրամանագրով «Ոսկե եղեգ» գրական մրցանակ է սահմանել, ինչ կարծիքի եք այդ մրցանակի մասին:
– Մի քիչ հեռվից պիտի սկսեմ: Տարիներ առաջ ինձ կոմերիտմիության մրցանակ էին տվել: Լուսահոգի Վարդգես Պետրոսյանը շատ էր անհանգստացել, որ մրցանակն իրեն չէին տվել: Գիշերը կազմակերպել էին, Կենտկոմի առաջին քարտուղարի սեղանին գրություն էին դրել, ուր ինձ որակել էին հարբեցող և անբարոյական: Շարունակությունը հետագայում կոմերիտմիության քարտուղար Ստեփան Պողոսյանն է պատմում: Ասում է, որ վաղ առավոտյան Քոչինյանը իրեն կանչել է և պատմել պատմությունը: Ստեփան Պողոսյանն էլ ասել է, որ պետք է մրցանակ տալ ոչ նրան և ոչ էլ նրան: Ոչ Վարդգեսին ու ոչ էլ Հրանտին: Ինչ եմ ուզում ասել... Աղբը քիչ էր, հիմա էլ էս մրցանակը մտածեցին:
Մեզանում այս մրցանակը շատ շուտ վարկաբեկվելու է: Հետո պարզ չի մեխանիզմը, որ իսկապես արժանավորը ստանա: Եթե արժանավոր չկա, թող այդ տարի էլ մրցանակ չտան: Վարկաբեկվելու է... Շքանշաններն ինչպե՞ս վարկաբեկվեցին: Արկղերով բաժանում են, ու շատ շուտով հանրապետության ողջ բնակչության կուրծքը մեդալներով է զարդարված լինելու:
Ով է որոշելու, թե գրողներից ով է արժանի: Հաղթանակած զորավար Ռոբերտ Քոչարյա՞նն է որոշելու: Ձևը դարձյալ չեն գտել: Գուցե ավելի ճիշտ էր, որ մի երկու գրողի գրպանը մի քիչ փող դնեին, որ մի երկու տարի հանգիստ լիներ ու գրեր ուղղակի: Լևոն Խեչոյանն, օրինակ: Եթե նրան են տալու, թող մրցանակի ձևով տան:
– Ի՞նչ վերաբերմունք ունեք Ռոբերտ Քոչարյանի նկատմամբ:
– Քոչարյանից երկու լավագույն տպավորություն եմ ստացել: Մեկը ռուս հեռուստալրագրող Կարաուլովի հետ հարցազրույցի ժամանակ, և հետո, երբ Քոչարյանը Հայաստանի վարչապետ էր: Նրանից հետո ես գործ չունեմ:
– Իսկ ինչո՞ւ չեք գրում հիմա:
– Որ անկեղծ լինեմ՝ գրիչը ձեռքիցս ընկել է: Գլխավոր պատճառը այն ծառուղում նստած, իմ գիրքը ծնկներին դրած կարդացող աղջկա բացակայությունն է: Նրան կորցրել եմ: Գուցե նա կա, բայց ես նրան կորցրել եմ: Պարույր Սևակի հատորյակը 60 հազար տպաքանակով մի օրում սպառվում էր: Իսկ հիմա Սևակի 6 հատորը 6 հազար դրամով դրած է, ու չեն առնում: Սա մեծ հարված է: 2000 օրինակով Չարենց տպագրեցին, 500 օրինակ կամ վաճառվել է, կամ չի վաճառվել:
Ուրիշ պատճառ էլ կա. տեղ չունեմ նստելու, մեկուսանալու, կուրանալու մեր իրականությունից: Չեմ կարողանում ականջներս մաքրել 88-ի այդ աղմուկից: Չեմ կարողանում վերանալ այդ իրականությունից: Չգիտեմ ով է ինձ օգնելու, որ ես վերադառնամ իմ սքանչելի գործին: Ես կուզենայի վերադառնալ դրան:
«Օրագիր», 26.12.1998 թ.