Hrant Matevosyan
Երանի այն զորագնդին, որի գլուխը ինքն էր
Դաժանորեն պայծառ ու դաժանորեն սև մի ամբողջ հարյուրամյակի մեջ իր լրումն է առնում մարդկության ամենակատարյալ արարումներից մեզ բաժին ընկած եզակիի՝ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցի հայտնության հարյուր տարին:
Ուզում ենք տարին ամբողջ նրա տիեզերքում լինել, կուզենայինք մեր բեկված, շաղված-շփոթված երթի գլխին իր դրոշը տեսնել՝ այդ խիզախի, ուզում ենք իր հետ մեր ազգակցությունը հայտնաբերել՝ այդ բարձր ու շիտակի, ուզում ենք՝ իր օրինակով՝ այս հոգեվարող ժամանակի առաջ պապանձված համր չլինել - Հայոց ժամանակներ ու տարածություններ բացել Հայոց մեր Բանի առջև, մեզ տեսնել մեր նախնիների և գալիք պարմանիների հավերժորեն մեկ և նույն երթի մեջ և հուսալ ու հավատալ մեր հավերժությանը:
Արժանի՞ է, կարո՞ղ ենք, այսօր ի՞նքն է արժանի:
Տարորեն՝ հենց ինքն է արժանի, տարորեն՝ այս մենք չենք անակնկալ վրա եկել իր ծանր պարտամուրհակին, տարորեն՝ ինքն ամեն պահի մեզ հետ ու մեր ժամանակինն է եղել, եթե անգամ իր աղարտված ու խաթարված ժամանակը և մեր աղարտված ժամանակը հակադիր են ու պատերազմի մեջ են՝ ինքը մեր ժամանակի առաջնորդն է, որովհետև ինքը ազատության ոգին ու ազատությունն ինքն է. հոգևոր ճորտությանն անընտել՝ նա չէր կարող կաղապարվել ու պատկանել ոչ անգամ որևէ շատ մեծ գաղափարի ու կուսակցության և ոչ անգամ միայն իր ժամանակին:
Գավառի ու գավառամտության թշնամի՝ նա կարողանալո՞ւ է մի ամբողջ տարի, գոնե մեկ տարի, պատկանել մեր ազգային հանրությանը. բռնության ու խեղճության թշնամի, մինչև ուղնուծուծը ինտերնացիոնալիստ, իր գործի էությամբ ազգային մեր էությունից անօտարելի՝ բզկտված իր զորագնդով նա չի՞ լքելու բռնացողների ու խեղճերի, եղծված ինտերնացիոնալի ու վտանգված նացիոնալի մեր ճամբարը, մենք կարողանալո՞ւ ենք նրա ողջ շքախումբը եթե ոչ մեծարել, ապա գոնե հանդուրժել մեզանում: Ուզում եմ կարողանանք և կարենալու ենք: Նրանք Չարենցինն են և Չարենցյան են - այդ Լենինը, այդ Մյասնիկյանը, այդ կոմունարները, Նաիրյան մեր խեղճության վրա այդ ողբանզովքը, ազգային այս նզովքից թոթափվելու այդ համառ ու տևական ճիգը, որպես թե դև Մհերը ջանում է քարից զատվել և չի զորում, չի զորում- այդ հիստերիկ քրքիջը կռապաշտության ու կործանվող կուռքերի վրա, այդ նոր ու նորովի կռապաշտությունը, մարդու աստվածային այդ չար զայրույթը և ստրկական այդ խեղճ հնազանդությունը, կործանումի և վերաշինումի այդ հավերժական հոլովույթը, մարդու և մարդկության այն ու այնպիսի ճանաչողությունը՝ որ ամեն ինչ և ամեն ոք կարող էր նշվել սիմվոլով, որ կարող էր ստույգ բարիկադներ կապել և յուրաքանչյուր հայեցողի սուրը ձեռքին զինվոր դարձնել,- այս ամենը Չարենցինն ու Չարենցյան են և պարտավոր են մերը լինել, մենք պարտավոր ենք մերը դարձնել:
Բոլոր ժամանակների ու բոլոր կողմերի վրա մենք կարող ենք մեր քայլը հաստատ դնել. Չարենց անուն խիզախ այդ ճանապարհորդը մեզանից առաջ եղել է ամենուր, և ոչ մի խավար խոռոչ մեզ համար կործանումն չի դարանում, այլ միայն հայտնագործության սարսուռ, անգամ կործանումի հայտնագործություն:
Երանի այն զորագնդին, որի հետախույզը ինքն է, երանի մերազնյա ու աշխարհի այդ ազատանուն. երանի մեզ՝ որ նրա ու նրանց ճամբար ենք մտնում - ելնելու ենք հարաշարժության խիզախությամբ համակված, ելնելու ենք մեր բոլոր կապանքները թոթափած:
«Գրական թերթ», 21.01.1997թ.
Paruyr Sevak
Լուսնահար կարոտ
22.III.1959թ.
Մոսկվա
Shushanik Kurghinyan
Շատերից մեկին
Դու Բեթհովենի սոնատն ես ածում
Հարուստ զարդարված շքեղ դահլիճում․
Շուրջդ բարեկամ, փափուկ թավիշ, գորգ
Ու ինքդ հպարտ, նազ դեմքով անհոգ։
Անթիվ մոմերի ցոլքերը փայլուն
Շողում, շողշողում ու քեզ են ժպտում,
Կասես վախեցած կրծքիդ, մատներիդ
Այնպիսի առատ բարձած ակներից,
Ադամանդների շողերից խորշուն
Ու նրանց փառքին սրտանց նախանձում։
Կասես աշխարհի գոհարը լինես,
Կամ քո կյանքի մեջ երբեք տանջված չես,
Վշտին, արցունքին իբրև անտեղյակ,
Անհոգ ու զվարթ վառ գարանան թռչնակ։
Կեղծում ես, թշվա՛ռ․ չես համարձակվում
Այն, ինչ խեղդած է քո ստրուկ սրտում,
Ազատ համարձակ պատմելու մարդկանց,
Բանալ վշտերիդ քողն անթափանց։
Խաբում ես, թշվա՛ռ, խաբում են և քեզ,
Շուրջդ հավաքված այն դեմքերը հեզ,
Ինչքան որ նրանց դու ձանձրացնես
Ժպտալով կասեն, որ դու չքնաղ ես։
Եվ այսպես կեղծված, կեղծիքով արբած
Եկար ու կերթաս, թշվառ արարած,
Աննշան հետքով, մինչ մահ անգիտակ
Դրսի աշխարհից― արած ոտնատակ։
1907 թ. 7 հունվարի
Avetik Isahakyan
Ա˜խ, մի անգամ ոսկետերև աշունքին
Ա˜խ, մի անգամ ոսկետերև աշունքին
Անցնում էի ծայրամասով քաղաքի,
տեսա երեք ղասաբներ`
Խիճուտ ափին քաղցրամրմունջ գետակի,
Մորթում էին քսանի չափ գառնուկներ:
Երկու գառի գլուխն արդեն կտրած էր,
Իր արյան մեջ թփրտում էր մեկը դեռ,
Իսկ ղասաբը ծխամորճը շրթունքին,
Չորրորդ գառին` աղիողորմ լացի մեջ`
Գետնին սեղմել` սպանում էր եռանդով.
Մյուս գառները զարհուրանքից կարկամած`
Նայում էին խոր ու անթարթ աչքերով
Մորթվող եղբորն ու ղասաբի դանակին,
Եվ ողջ մարմնով դողում էին, սրսփում.
Բայց մանավանդ տոտիկները նրանց նուրբ
Դողո˜ւմ էին, դողո˜ւմ էին սաստկագին…
1939
Vrtanes Papazyan
Ըմբոստ երգեր
Ո՞վ է այնտեղ այդ զորեղ ոգին, որ մերկ ու միայնակ, մրրկում է լեռների գագաթների վրա։ Գլխով մշուշն է հալածում, քրքիջով բուերի ձայներ խլացնում և բարձրաբերձ՝ ճահճոտ անտառների գիջության մեջ կառուցած արվեստականության դեմ՝ ջրեր է հարուցանում։
Ո՞վ է այնտեղ այդ նոր հսկան, որ մերկ է անամոթության չափ և անդիմակ՝ ցինիկի հանդգնությամբ։
Որ անկաշկանդ՝ անտառի շարժումը պրկող բաղեղներից, ոչ մի գարշապարի առաջ չի խոնարհեցնում իր թռիչքն ու իմաստությունը։
Միայնակ ու մերկ է նա, որպես ազատ իմաստությունն իր խոհերով։ Հանգչում է բարձրությունների մեջ և քրքջում ճահիճների խորքում սնվող կանաչ աղտոտությունների վրա։
Նրա զբոսանքն է՝ ծաղր կարկտել փշերի գլխին, հեգնություն տեղալ վայելչության աստծո վրա և իմաստության խանդով մերկացնել ամե՛ն հագնվածի։
Նրա խոսքերը լծակի պես դարձնում են դարևոր ժայռեր և տակի խոնավ գիջությունը արևին պարզում։ Նրա իմաստությունը անգութ է և խիստ, որպես անխնա ավերիչ դարևոր հնությունների։
Նվիրականության հոտը նրան չի՛ բորբոսեցնում. ավանդականության օձը նրա ոտների տակն է, և հնամյա բարոյական վիշապը սողունի պես գալարվում է նրա առաջ։
Սավառնում է նա տիեզերքի տարածության մեջ անսահման առաջ. նրա շրթունքներից հոսող ջերմությունը հալեցնում է անշարժ ժայռեր։
Փոքր է նա, որպես հեռվից երևցող աստղ. կիզիչ է՝ որպես էլեկտրական հոսանք։ Նրա խոհերը շանթի նման իջնում են դաշտերի վրա, մոխիր դարձնում ճահիճներ, ընթացք տալիս ծովերի։
Ոլորապտույտ մրրիկի պես շարժում է նա անապատի ավազը, նոր բլուրներ ու բարձրություններ կազմում, նոր հասկացողություններով ջարդո՛ւմ է հների գլուխը և նո՛ր կշիռներ դնում հրապարակների վրա։
Լեռների անոսր բարձունքների, երկնքին ձգտող ըմբոստ ոգու երգե՛րը լսեցեք…
… Երբ թափառում էի անտառի մեջ, ոտներս ճահիճների տիղմից ծանրացել էին և հոգիս գարշ օդից բթացել ըմբոստ ոգին, միայնությանս ու դառնությունների խոհերից ծնած, թափանցեց սրտիս մեջ, խլե՛ց ուղեղս պրկող պատուտակները, և ես գնացի նրա ետևից։
Եվ մարդիկ ասացին. «Խենթացա՛վ»…
Խելոք էի ես ճահիճի մեջ, երբ նախիրային և քառակուսի էր ուղեղս և տիղմով կաղապարած։ Խելո՛ք էի ոչխարի պես, հնազանդ՝ որպես կով և համեստ՝ որպես գրաստ։
Բեռնաբարձ սայլ էին դարձրել ուղեղս և ծանրացրել պարտավորություների ժանգոտ շղթաներով։
Ըմբոստ ոգին՝ բարձրությունների մերկ հսկան, խլեց ինձ և «խենթացրեց» խոհերս։
Եվ ես աշակերտ եղա ըմբոստ ոգուն։
Խոսի՛ր, վարպետ։ Ծարավի՛ եմ վճիտ և բնական ջրերի, որ դեռ ո՛չ մի ավազանի մեջ չի սեղմած ու պղտորած և խողովակներում չի կաղապարած։
Խոսի՛ր, ըմբոստ ոգի։
Ու ոգին տարավ ինձ բարձր՝ ամեն ճահիճից, ամեն անտառից, և երբ տարտղնած նախիրն էի դիտում, նստեցրեց մի բարձր կատարի վրա և խոսեց այսպես.
Ես եմ ձեզ հետ խոսողը լեռների վրա սավառնող, ամպերի բարձրությանը և գիտակցության կրակը գողանալու ձգտող՝ ըմբոստ ոգին։
Եվ ձե՛զ հետ եմ խոսում, գծո՛ւծ որսորդներ, որ վար իջեցրիք ժայռի կատարի վրա ելած արծվին իր ձագերով և նրանցից խրտվիլակներ շինեցիք ձեր աղտոտ պալատների զարդարանքի համար։
Ձե՛զ հետ եմ խոսում, փոքրագույն մասի վրա ցեխ շպրտող որսորդներ, որ արծվային խոհերը գողանալով՝ ձեր խոհանոցը իջեցրիք և նրանով միայն ձեր ստամոքսը պարարող կրակն եք արծարծում։
Ձե՛զ հետ եմ խոսում, գույների՛ սիրահարներ, որ ժողովրդյան մեծ ձգտումները ներկի փոխեցիք և շպարած ձեր աղտոտ դեմքերը, իջեցրիք ձգտումների նժարն ու հաստատեցիք ձեր կազմած ճահիճների տիղմի մեջ։ Դուք կարողացաք, այո՛, արծվին վար տանել, նաև իր ձագերին. բայց այստեղ՝ բարձրում, ըմբոստ ոգին թաքցրել է մի ձագն ևս, որ մեծացած՝ փորձե՛ պիտի ձեր ուղեղը, կրծե ձեր աչքերը և խարանե ձեր դեմքը։
Դուք կարողացաք, այո՛, ժողովրդյան խոհերի նժարը գծուծ դարձնելով՝ տիղմի մե հաստատել իրեն՝ ժողովրդին՝ նախիրի փոխել. բայց ըմբոստ ոգին պահել է նրա խոհերից կռած երկժանին, որ շիկացնելով՝ մղե պիտի ձեր բորբոսնած սիրտը և ձեր շահամոլ ձեռքերը գամե ձեր խաբեբա լեզվին։
Դուք կարողացաք, այո՛, վսեմ թռիչքները խաբեությամբ ձեր խոհանոցը իջեցնել և ցայտած կայծերով ձեր կերակուրը միայն պատրաստել. բայց ըմբոստ ոգին խնամել է այդ կայծերից մեկը, որ բոցավառված, մրկե պիտի ձեր բոլոր խոհանոցները և շների կերակուրը դարձնե ձեր ճարպացած ստամոքսը։
Բերո՛ւմ եմ ահա արծվի ձագը, որ մեծացել է արդեն՝ տառապողների արցունքն ուտելով։
Բերո՛ւմ եմ վսեմ խոհերից կռած երկժանին, որ շիկացել է արդեն նահատակների տանջանքներով։
Բերո՛ւմ եմ նաև ազատ մնացող ա՛յն կայծը, որ բոցավառվել է արդեն՝ ձեր խաբեության ու գծուծության պատճառած վշտերով։
Գալի՛ս է նա՝ արծվի ձագը, շիկացած երկժանին, ազատ մնացող կայծը՝ մղված ըմբոստ ոգուց։
Ճանապա՛րհ նրան։ Անցնելու է նա ձե՛զ վրա կոխելով, ձեր խոհանոցները փլեցնելով, ձեր կաղապարած բարոյականությունը ոտնակոխ անելով և ձեզ անխնա՛ ոչնչացնելով։
Իսկ այժմ, ուզում եմ և քե՛զ ապտակել, արածո՛ղ նախիր։ Մի հսկա, կրակ հանող ապտակով ուզում եմ խարան դնել քո՝ գետնին քսվող դեմքի վրա։
Ուզում եմ, որ այդ ապտակը ջարդի՛ կամ փոխի՛ քո ստորաքարշ դեմքը, որ այլևս կարմրել չգիտե, արածո՛ղ նախիր։
Ուզում եմ շանթ լինել և քո սիրտը բովել, այդ ցեխի կույտ դարձրած սիրտը, որ միայն ազատություն է մղում դեպի քո երակները, արածո՛ղ նախիր։
Եվ այդ բոլորը անելուց հետո՝ ուզում եմ լալ և արտասվել քո անկման վրա, արածո՛ղ նախիր։ Ավերա՛կ ես եղել, ճահի՛ճ ես դարձել։ Ավերակիդ և գարշիդ մեջ լողում ես սողունի նման և հանգիստ զգում քեզ։
Իմ ապտակը թող կարմրեցնի՛ քեզ, գա՛ղջ մթնոլորտով սնանվող նախիր։ Իմ ապտակը թող կարմրեցնի՛ քեզ, անամոթության սովոր գունատ դեղնություն։
Որպեսզի արոտ ունենաս՝ ստրկության մեջ հանգչում ես, որպես փափուկ անկողնի վրա, արածո՛ղ նախիր։ Քո խոհերը նույնքան գարշելի են, որպես ոտներիդ կայան՝ հողը։ Ձգտումներդ նույնքան բարձր են, որքան ջրի տակ իջնող աղտոտ տիղմը։
Եվ դու գոհ ես, արածո՛ղ նախիր։ Գոհ՝ քո մղումներով, գոհ՝ քո երկար աղիքով և գոհ՝ քո չորս ոտներով։
Դու գլուխդ երբե՛ք չես բարձրացնում։ Ու ինչ որ բարձրում, գլխիդ վրա պիտի որոնել, ցած ես բերում ու ցեխոտ սմբակներիդ հարմարեցնում։ Ճահճիդ մեջ ես տեսնում աստղերդ, տիղմիդ մեջ՝ քո տարածությունը։
Պարտականություններ ես սահմանել քեզ շրջապատող եղեգների ձայներից, եղջյուրներդ միմյանց դեմ ես դարձրել, միմյանցով արնոտել։
Ուզում եմ քեզ ապտակել, արածո՛ղ նախիր. խարան դնել քո ստորաքարշ դեմքի վրա։
Ահա՛ իմ շանթերը. թող խրվեն նոքա սրտիդ մեջ և թող ըմբոստ ոգին շարժե քո ճահիճը, խանձե քո արոտը և ոչինչ չթողնե քեզ՝ քո անցյալ սնունդից։
Բարձրացրու դեմքդ, արածո՛ղ նախիր, և երբեք ինքդ քեզ մի ասի՝ «Ես պարտավոր եմ», այլ միմիայն՝ «Ես ուզում եմ»։
Պարտականությունը մի ախոռ է, ուր էշեր են կապում կամ արածող և մորթելու սահմանած նախիր կուտակում։ Ո՛չ առյուծը կարող է ապրել այդ ախոռում և ո՛չ արծիվը։
Ցանկացիր անապատ, բայց երբեք այդ ախոռը։
Պարտականությունը այն գերեզմանն է, ուր հոտում է ազատություն և սեր և այլ բարձր հատկություններ… Ըմբռնո՞ւմ ես դու, արածո՛ղ նախիր, թե՞ գուցե ճահճային հասկացողությամբ պիտի մեկնես իմ ապտակը։
Պարտականությունը մի ջրաղաց է, խոնարհա՛ծ գլուխ, ուր փոշի են դառնում ձեռներեցության և անկախության ոգին… Ըմբռնո՞ւմ ես դու, տափակա՛ծ ուղեղ։ Պարտականությունը այն ստորացուցիչ նշավակի թևն է, որ առաքինություն է կոչվել և որին գամում ու նշավակում են ինչ որ մեծ է, ինչ որ վսեմ է։
Իմ ապտակը աքցան թող լինի և կորզի քեզ նշավակության անիվի վրայից։ Իմ ապտակը թող մերկացնի այն խեղկատակ դիմակը, որով քո հովիվները ծածկել են Մեդուզայի զզվելի գլուխը։
Ահա՛ իմ ապտակը։
Ահա՛ իմ հսկա ապտակը, իմ աքցանը, իմ ջնջոցը…
Ի՞նչն է, որ կոչվել է առաքինություն։
«Եղիր խոնարհ, համեստ, բարի, համբերող։ Եղիր սիրալիր, երկայնամիտ՝ և դու առաքինի ես» Այդպես են խրատում քեզ. և ո՛չ ոք չի եղել, որ ապտակելով քեզ՝ այդ բառերի բուն գործադրությունը պարզե քո առաջ։
Իսկ ես ասում եմ. «Կտրեցեք այդ առաքինության հրեշավոր գլուխը, շատ հաստացել է նա. կտրեցեք ոտները շատ երկարացել է ու ծռմռվել… Կտրեցեք անխնա։
Եղեք հպարտ, հանդուգն, եղեք նույնիսկ չար, բարկացող, խիստ և կռվարար…»։
Ըմբռնո՞ւմ ես դու, արածո՛ղ նախիր, թե՞ ճահճային հասկացությամբ պիտի մեկնես ապտակս։
«Եղիր համեստ», ասում են քեզ։ Եվ համեստությունը խոնարհություն ես հասկացել ու ստրուկ դարձել։ Քեզ ոչինչ վստահել չի կարելի, ստրուկ-խոնարհ։ Եվ դու գլուխդ քարշ, արածում ես միայն և աստղերդ ճահճի մեջ երազում։
«Եղիր խոնարհ», ասում են քեզ։ Եվ խոնարհությունը անճարակություն ես հասկացել, և եղել ես անշնորհ, անճարակ և ապուշ։ Քեզ խղճացել են միայն, թշվառական անմիտ։ Եվ դու գլուխդ քարշ, կրել ես ամեն նախատինք, ամենի իշու բեռ և յուրաքանչյուր քայլդ վարանել ես դնելու։
«Եղիր բարի», ասում են քեզ։ Եվ մեջքիդ բարձել են ամեն աղտոտություն, սրտիդ դրոշմել ամեն գծուծություն։ Տվել ես ամեն ունեցածդ և ինքդ մնացել ձեռնունայն. այժմ մուրում ես։
«Եղիր համբերող», ասում են քեզ։ Եվ համբերատարությունը հասցրել ես համակերպության։ Բարձել են սրտիդ, ուղեղիդ վրա ճզմող, փոշիացնող առաքինություններ։ Եղել ես արյունոտ մտրակ քո իսկ մեջքի վրա. մտրակում ես թմրեցնելու չափ քո իսկ մկանունքը, փոխում քեզ տձև ցեխի, և ամեն անցորդ իր սմբակներով ոտնակոխ է անում քեզ։
«Եղիր երկայնամիտ», ասում են քեզ։ Եվ քո միտքը այնքա՜ն երկարացրել ես, որ թույլ սողունի նման՝ հողի և փոշու մեջ է ծածկվում. երկար մտքովդ կաշկանդել ես սիրտդ և գոհ ես անշարժութունովդ։
Եկել եմ ահա։ Կրակովս պիտի մրկեմ–կարճացնեմ երկայնամտությունդ, խոհերովս տրորեմ խոնարհած ճակատդ, թքեմ պիտի կորացած սրտիդ վրա, ըմբոստ ոգովս դարբնեմ–ուղղեմ համբերատար ու ծռված ողնասյունդ, արածո՛ղ նախիր։
Եթե ընդունակ չես ազատվել քեզ ճզմող առաքինություններից, եթե չես կարող կտրել ականջներդ, փորել արտասուքի աղբյուրներդ ոչնչացիր իմ կրակով, և մոխրիդ միջից կծնի այն նոր սերունդը, որ կարող պիտի լինի ծաղրել ամեն կաղապարային առաքինություն։
Սիրում եմ ես կռիվը։ Սիրում եմ կռվարարին, սիրում երկար և ամուր եղջյուրները դեմ տվող խոյին, ծվատող, պատառոտող հովազին, նույնի՛սկ ճանկռտող, ճչացող կապիկին, բայց երբեք լուռումունջ արածող ոչխարին։
Սիրում եմ նրան, ով ագոհ է, անվարվեցող, ով ըմբոստ է և հոխորտ, ով խայթող է և բռունցքն երկաթի։
Սիրում եմ ես նրան, ով հոսանքի դեմ է լողում, հոսանքն ի վեր գնում՝ ջարդվելով ալիքների դեմ։
Եվ այդ պատճառով՝ սիրում եմ կնճռոտ դեմքեր, սիրում խայթիչ լեզուն, սիրում ճիրաններ և լարված նետեր։
Եվ այդ պատճառով՝ թքում եմ ես ձեր երանավետ դեմքին, ձեր խաղաղ բարքի, հեզ բնավորության և համակերպող բարության վրա։
Եվ այդ պատճառով՝ գարշում եմ, երբ լալիս ես՝ փոխանակ կատաղելու, կծկվում ես՝ փոխանակ լարվելու, ծալվում ես՝ փոխանակ ծալելու, և միշտ, զզվացնելու չափ միշտ հառաչում՝ փոխանակ փրփրալու…
Ցույց եմ տալիս քեզ ահա՛ այդ գետակը, որ փորում է ամեն բան և ճանապարհ կորզում, որ փրփուրներով մաշում է կոշտ ժայռեր, ուտում է նրանց կուրծքը, պայթում նրանց գլխի վրա, ոտնատակ տալիս մացառ ու քար և չի՛ կամենում լճանալ-հոտել, իջնել–արտասվել։
Ցույց եմ տալիս նույնպես ահա՛ այն քծնող շանը, որ անոթի չմնալու համար՝ շարժում է պոչը, տիրոջ նշանի վրա՝ ազատ ընկերին խածնում, կաղկանձում է ամեն կիցի տակ, մեջքի վրա պառկած՝ դողում է ամեն սպառնալիքի առաջ և գնում սատկելու ամենից մոռացված՝ որջի մութ անկյունում։
Եղի՛ր լարված նետ, արածո՛ղ նախիր. արտասուքդ թույն շինիր, սիրտդ նետ և սլացիր ամեն ուղղությամբ։
Եղի՛ր խոյ, արածո՛ղ նախիր. եղջյուրներդ սրիր ոտներովդ, կնճռիր դեմքդ. կնճռիր, բայց մի հուսահատվիր։
Այդպե՛ս միայն կարող ես խցել արտասուքիդ աղբյուրը, բռունցք շինել մուրացող ձեռքդ, սրել տափակ ատամներդ։
Այդպե՛ս միայն կարող ես ճահիճդ լեռ դարձնել, աստղերդ իր տեղը հանել և չորս ոտքդ՝ երկուսի փոխել։
Այդպե՛ս միայն կարող ես կարճացնել ականջներդ, կտրել առաքինության հաստացած գլուխը և փակել պարտականության ախոռի դուռը…
Երգեց ըմբոստ ոգին իր այդ երգերը, դարձավ ապա դեպի ինձ և ասաց այսպես.
Այս երգերը չեն ճահճային հասկացողությունների կամ ժողովրդյան ձգտումների նժարն իջեցնող՝ գծուծ որսորդների համար։
Եթե վատ հնչեցին նրանք քո ականջին վար իջիր ուրեմն դարձյալ դեպի արոտը ահա՛ նախիրը և ահա՛ որսորդների աղտոտ խոհանոցները։ Իջիր, մտիր ուրեմն այդ փոքրագույն մասի վրա ցեխ շպրտող որսորդների շարքը։
Ըմբոստ ոգին կանգ չի առնում և ոչ էլ կլռի. նա երբեք չի կասում։ Վաղ թե ուշ այդ բոլորին նա կամուրջ կդարձնի իր խոհերի համար և նրա վրայից ձեռք կտա այն փոքրագույն մասին, որ հառաջընթացն է լինելու բարձունքների և մաքուր օդի ձգտող սերնդյան։
Եթե խորթ հնչեցին երգերը քո ականջին, խլացիր ուրեմն կաղապարային առաքինությունների փքուն աղաղակներով, մտի՛ր պարտականությունների ախոռը և համբուրիր մտրակի կոթը։
Ըմբոստ ոգին կանգ չի առնում և ոչ էլ լռում. նա երբեք չի վարանում։ Վաղ թե ուշ՝ կլայնացնի նա բոլոր նեղ դռները և նրա միջով կանցկացնի իր պատրաստ սերնդյան հսկա որդիները…
Ժողովրդական նախապաշարմունքներին և ամբոխային անարգ բնազդներին ծառայող դուք տխմար հովիվներ, ես եմ դարձյալ խոսողը ձեզ հետ,– լեռների վրա սավառնող, ամպերի բարձրության և գիտակցության կրակը գողանալու ձգտող ըմբոստ ոգին։
Ես ձեզ հետ եմ խոսում, գծուծ նախրորդներ, որ «ժողովրդյան շահերին ծառայողների» բարեպաշտ ժպիտներ հագած՝ խուսափում եք մերկ ճշմարտությունից, որպես բուն՝ շլացնող լույսից։
Կուրացրին ձեզ իմ նետած ճառագայթները։ Ժայթքածս կրակը մրկեց ու այրեց բոլոր ձեր կշիռները, որոնց մեջ աղտոտվում էին մարդկային ոգու ըմբոստացումները։
Ասո՛ւմ եմ ձեզ ահա. «Նա է միայն ծառայում ճշմարտության, ով ատելի է ամբոխին»։
Ասում եմ ձեզ ահա. «Նա է միայն ճշմարիտ առաքինին, ով անխնա կտրտում է ձեր կաղապարային առաքինությունների գլուխը և խլում ձեր կոշտ ձեռքերից՝ ժողովրդյան խոհերի կշիռը, ջարդում բոլոր ձեր փտած տախտակները»։
Եվ ահա այդ պատճառով, բերում եմ ձեզ դարձյալ արծվի ձագը, շիկացած երկժանին, ազատ մնացող կայծը, որ անցնեն նրանք սուրալով, կոխոտեն ձեր բորբոսնած բարոյականությունը, ձաղկեն ձեր քարոզած պարտականությունները։
Եվ ահա այդ պատճառով, գալիս եմ դարձյալ խարանելու ձեր ճակատը և խլացնելու ձեր սողունային պաղատանքները։
Ծամածռեցիք ասածներս. «Ժողովրդի մեծ բարեկամներ» կոչելով ձեզ՝ գլխիվայր հնչեցրիք երգերս ամեն կողմ. հասկացաք ասածներս, բայց չկամեցաք հասկացնել ամբոխին և ծաղրի տվիք ըմբոստ ոգու սեգ կոչերը։
Բայց ոգին, որին ծաղրեցիք, խոհերը արյունով ներկեց, տանջանքի ու վշտի խանդով տոգորեց և այժմ ահա ժայթքում է նրանց, կրակ դնում ձեր ծամածռող դեմքերի վրա և արյունոտելու գալիս ձեր աղոթք մրմնջող շրթունքները։
Երբ միտքը վճռում է անցնել պատվարներ նա չի՛ խորհում վախենալու որևէ սահմանապահ պաշտոնյայից։
Անցնում է նա ամեն պատվար, անցնում համարձակ։ Մտքի ազատությունը հաշտ չի՛ ապրում պատվարի և ստամոքսի հետ։
Երբ միտքը առյուծ դառնալ է երազում նա չի՛ մտածում, թե ի՞նչ կկարծեն ոչխար լսողները։ Ազատ ու լայն բացվող թևերը հաշտ չեն ապրում խոհանոցային շրջափակների հետ։ Չի՛ կարելի չորս գծից հեռու քայլ դնել, եթե գլուխը ստամոքսի մեջ է ապավեն որոնում։
Հանել է պետք խոհերը աղտոտ ճահիճներից և հնչեցրել է հարկավոր նրանց այնքան բարձր, որ լեռը թեև փլչի վրադ, բայց ըմբոստ ոգիդ քեզ ավելի վեր հանի, քան ամեն լեռ։
Եվ քեզ, արածո՛ղ նախիր, դարձյալ ապտակելու եմ եկել ես։ Իմ ապտակը թող խանձե կեղտի տառթ կապած դեմքդ և ուղղե կորացած ողնասյունդ։
Այդպես եմ խոսում ես քեզ հետ, արածող-ստրուկ նախիր։
Եթե դու ինձ չես ըմբռնում, գնա դարձյալ անարգ բնազդներիդ ծառայող հովիվներիդ մոտ, և թող նոքա ծամածռեն խոսքերս՝ քեզ գայլերի ոհմակ դարձնելով ըմբոստ ոգու դեմ։
Գնա՛, եթե տաք է «պարտականություններիդ» ախոռը քեզ համար և եթե քաղցր են քո ուղեղին՝ խոնարհական առաքինություններիդ շարքը։
Ծաղրեցի «երկայնամտությունդ և խոնարհությունդ», թքեցի «առաքինություններիդ» վրա, «համեստությանդ ու բարությանդ» գլխին քարեր գլորեցի, և դու զայրացար ու հովիվներիդ ինձ վրա արձակեցիր։ Ուզում եմ այժմ ավելի զայրացնել քեզ, ծռված ողնաշար։ Ուզում եմ մի առ մի կտրել բոլոր «բարեմասնություններիդ» հաստ գլուխները և նրանց պատվանդանի վրա կանգնեցնել քո նոր աշխարհը։
Պիտի կարողանա՞ս արդյոք շնչել այս նոր ազատ օդի մեջ։ Այդ միայն կարող է ուղղել կորացած վիշտդ։ Եթե մաքուր և ազատ օդը սպանում է քեզ, մեռիր ուրեմն, գարշ զեռունների կույտ, որովհետև առաքինություններդ ահա դարեր են անցնում միմիայն ստրուկ սերնդով լցրին դրախտ երկիրդ։
Հայրենիքդ պղծեցիր ծառայական գծուծ հատկություններով, մեծ ապագայի լույսերը ծաղրի առարկա դարձրիր, շքեղ գաղափարները փոշիացրիր տափակած ուղեղիդ կնիքով և այժմ ահա լզում ես զարնող ձեռքերը և մուրում այն, ինչ պիտի կորզեիր։
Իմ ապտակը թող կռան լինի, փշրե մուրացող ձեռքդ և պայթեցե արտասվող աչքդ։
Իմ ապտակը թող բոց լինի և վառե հովիվներիդ խոնարհություն քարոզող անարգ լեզուները։
Այսպե՛ս եմ խոսում ես քեզ հետ, արածող նախիր։
Գա՞յլ եմ ես, գայլայի՞ն են երգերս։
Ո՞րն է քեզ փրկողը գլուխդ կռանի տա՞կ, թե՞ կռանը ձեռքիդ մեջ։
Ո՞րն է քեզ բարձրացնողը գայլային վարդապետությունը, թե՞ վարդապետներիդ գայլությունը և ոչխարային պարտավորությունների մասին քեզ ավանդած թմրեցնող խրատները։
Ճչա՛, կատաղի՛ր նույնիսկ այս երգերիս դեմ, բայց սովորիր գոնե ճչալն ու կատաղելը։
Այդպե՛ս դու կարող ես չորս ոտքդ երկուսի փոխել, «առաքինություններիդ» հաստ գլուխները ջախջախել և ծռված ողնասյունդ ուղղել կանգնեցնել։
Այդպե՛ս դու կարող ես սրբել բորբոսեցնող արժեքներիդ բոլոր հին տախտակները և նրանց վրա նորերը դրած՝ ամպերի հասնել։
Այդպե՛ս դու կարող ես մտրակի ծայրն ուրիշին և կոթը ձեռքդ առնել, նրանով ջախջախել հովիվներիդ խոնարհ քարոզները, քարոզվող խոնարհությունները։
Սիրո՛ւմ եմ ես աղմկողների, սիրո՛ւմ չարերի և կռվարարների, բայց երբեք վզերին օղ կրող ստրուկների և ձեռքի ափը միշտ պարզած մուրացիկների։
Սիրո՛ւմ եմ զգացմունքների ներշնմամբ ամեն բան խեղդող հոխորտ առյուծների, բայց երբեք՝ պարտավորությունների համար զգացմունքները խեղդող անարգ զեռունների։
Եվ այդ պատճառով գարշում եմ, երբ ճնշում ես սիրտդ, մտքերդ կաշկանդում, ուղեղդ շրջանակավորում։
Եվ այդ պատճառով՝ ատո՛ւմ եմ քեզ, երբ ամբոխային կարծիքների տակ թևերդ ես ծալում–գոցում և սիրտդ, արյան տեղ՝ երկյուղի ջրով միայն լցնում։
Եղի՛ր համարձակ, արածո՛ղ նախիր, խլիր, բայց մի՛ մուրա, գոռա, բայց մի՛ աղերսի, զարկ, բայց մի՛ խոնարհվի և ջարդիր, փոշի դարձուր կապեր, պատվարներ, սահման ու շղթա։
Այդպե՛ս դու կարող ես լեռները մագլցել, ազատ օդով թոքերդ մեծացնել և զգացմունքներիդ շնչով ամեն կապ փշրել։
Այդպե՜ս դու կարող ես մարդ լինել, կարծիքների բեռան ծանրությունը մի շնչով փոշիացնել և փտեցնող առաքինություններդ ծաղրով ու քրքիջներով ցրել-ոչնչացնել։
Ըմբոստ ոգին ահա դարձյալ խոսեց այն, ինչ որ հովիվներդ «գայլային վարդապետություն» անունով կնքեցին։ Բայց նա՛ խոսեց ճշմարտությունը։ Եվ վայ քեզ, արածո՛ղ նախիր, եթե նրա արձակած ճառագայթների լույսը կուրացնում է աչքերդ։
Ըմբոստ ոգին չի՛ լռում։ Վաղ թե ուշ՝ նրա խոսքերը կամուրջ պիտի լինեն, պատվանդան՝ որի վրա պիտի կանգնի ապագա ազատ հայրենիքդ և վսեմացած մարդկության առաջին հիմնաքարը։
Avetik Isahakyan
Ես ձեզ ասում եմ` կըգա Ոգու սով
Ես ձեզ ասում եմ` կըգա Ոգու սով,
Եվ դուք կըքաղցեք ճոխ սեղանի մոտ,
Կընկնեք մուրալու հափրած որկորով`
Հըրեղեն խոսքի, վեհ խոսքի կարոտ:
Լրբենի ծաղրով արհամարհեցիք
Ոգու վառ զեղմունք – միտք ու երազանք,
Նյութի տաճարում արբած պարեցիք`
Մոռացած
Անմահ, անհունի տենչանք:
Դուք, որ հեգնեցիք ուժն ստեղծագործ`
Ձեր նյութի հանդեպ կըգա Ոգու սով.
Եվ մուրացքի պես փշրանքի համար
Ծարավ ու նոթի կանցնեք ծովե ծով…
1903
Բաքու
Grig
Հիսուսի կատուն
Ես հինգ կամ վեցերորդ դասարանի աշակերտ էի, երբ մասնակից եղա այս պատմությանը: Դասղեկը և աղջիկները դասարանում չէին, տղաները խմբվել էին նստարաններից մեկի մոտ, ծիծաղում էին: Պարզելու համար, թե ինչն է նրանց զվարճացրել, մոտեցա և խմբի կենտրոնում տեսա Նարեկին, որը շոյում էր կիսաբաց պայուսակից վախվորած նայող մոխրագույն կատվին:
– Ի՞նչ է եղել,– հարցրի ոգևորված:
– Նարեկին խաբել, վրան կատու են ծախել,– պատասխանեց Տիգրանը, որի աչքերը շատ ծիծաղելուց արցունքոտվել, վարդագույն էին դարձել:
– Ինձ չե՛ն խաբել,– ասաց Նարեկը:
– Ով գիտի աղբանոցից են գտել,– շարունակեց Տիգրանը,– ասել են՝ իբր Հիսուսի կատուն է, հավատացել է:
– Չե՛ն խաբել, ինձ չե՛ն խաբել, կատվի էդպիսի տեսակ կա՛, շատ հազվադեպ պատահող տեսակ է, անունն էլ Հիսուսի կատու է, որովհետև չի սուզվում, ջրի վրայով քայլել է կարողանում,– աչքերն արագ-արագ թարթելով՝ նորից խոսեց:
Ծիծաղի նոր ալիք բարձրացավ: Դեռ լավ չէի հասկանում՝ ինչ է կատարվում, սակայն համատարած ծիծաղը վարակիչ էր:
– Վաճառողն է էդպես ասել, չէ՞,– վրա բերեց Կարենը։– Դդում ես, էլի:
– ...
– ...
Նա շարունակ շոյում էր կատվին ու պնդում, որ իրեն չեն խաբել, որ կատվի այդ տեսակն իրոք կարող է ջրի վրայով քայլել: Բանը հասավ այնտեղ, որ Նարեկն ու Կարենը քիչ էր մնում ծեծեին իրար. երբ Կարենը ձեռքը երկարեց կատվին, Նարեկը թույլ չտվեց դիպչել, միմյանց օձիք բռնեցին, բաժանեցինք:
– Գի՛ժ, պատռեցիր,– օձիքը շոշափելով՝ բղավում էր Կարենը. այտերն արցունքոտվել էին:– Գի՛ժ ես:
Նարեկը ձայն չէր հանում, գլուխը կախ շոյում էր կատվին, ասես ոչինչ չէր եղել:
– Տե՛ս, Ճվճվիկը դռան մոտ է,– շրջվելով դեպի Գրիգորը՝ ասաց Կարենը. կանաչ աչքերը փայլում էին զայրույթից:
Ճվճվիկը ընկեր Ադիբեկյանն էր՝ ուսմասվարներից մեկը: Մականունը ստացել էր ականջ ծակող սուր ձայնի և հաճախ բղավելու սովորության համար: Դասամիջոցներին կանգնում էր դպրոցի կենտրոնական մուտքի առջև, հսկում, որ աշակերտները չփախչեն:
– Դռան մոտ է,– վերադառնալով ասաց Գրիգորը:
– Զուգարանի պատուհանից կփախչենք,– վճռեց Կարենն ու նայելով Նարեկին՝ ավելացրեց,– դու էլ ես գալիս:
Երբ թեքվեցինք դեպի ձորը տանող ճանապարհը, նոր միայն կռահեցի, թե ինչ կա Կարենի մտքին: Ինչ-որ բան հուշում էր ինձ, որ պետք է վերադառնալ, չէի ցանկանում մասնակից լինել այն բանին, ինչ քիչ հետո էր լինելու, բայց նաև հետաքրքրությունը մեծ էր, հետո ճանապարհի կեսից ետ կանգնելն էլ անհարմար էր, ի՞նչ կմտածեին տղաները: Քայլում էի ու նայում դեղին պայուսակը երկու ձեռքով կրծքին սեղմած Նարեկին, իսկ մտապատկերումս նրա մոր խեղճացած ձեռքերն էին...
Ամեն ամսվա վերջին, երբ դասղեկի սեղանին ցելոֆանե անթափանց տոպրակ էր հայտնվում, պարզ էր, որ Նարեկի մայրն է եկել: Ոչ մի տոն բաց չէր թողնում իր շնորհակալությունը հայտնելու դասղեկին, իսկ վերջինս իր գործը լավ գիտեր. ժամանակ առ ժամանակ դասամիջոցներին խնդրում էր Նարեկին դուրս գալ և դասարանին ասում էր.
– Երբ դասի ժամանակ կանգնում է նստած տեղից, քայլում դասարանում կամ այլ տարօրինակություն անում, ուշադրություն մի՛ դարձրեք, մի՛ նկատեք... Մեր Նարեկը խնդիր ունի նյարդերի հետ, բուժվում է, ժամանակավոր բաներ են, ոչ մի լուրջ բան... Մենք պետք է օգնենք նրան, իսկ երբ ծիծաղում եք, արձագանքում յուրաքանչյուր շարժմանը, ավելի եք ոգևորում, մի՛ նկատեք:
Վերջում ավելացնելով «Մեր խոսակցության մասին ոչ մի խոսք նրա մոտ»՝ գնում էր:
Այսպես՝ առաջին դասարանից նրա մայրը գալիս էր, անհատապես շնորհակալություն հայտնում բոլոր ուսուցիչներին, իսկ ես նայում էի ձեռքերի ցցված երակներին, որ ծառի հողոտ արմատներ էին հիշեցնում, ու տխրում: Ի՞նչ կար այդ ձեռքերում, ի՞նչն էր այդպես գրավել... Մեր կյանքի առաջին սեպտեմբերի մեկին բոլորս ճերմակ հագնված, մի մարդու նման կանգնած էինք դպրոցի հրապարակում. դասղեկը, որի հետ նոր էինք ծանոթացել, հորդորում էր լուռ մնալ, տնօրենը ճառ էր ասում: Ոչ ոք չէր լսում, թե ինչ է ասում տնօրենը կամ գուցե լսում էին, հիշում եմ՝ իմ հայացքը սառել էր Տիգրանի մուգ մանուշակագույն բաճկոնին, միայն նա էր տարբերվում բոլորից, ասես սև աղավնի լիներ սպիտակների մեջ: Մինչ տարված էի բաճկոնի ոսկեջրած կոճակներով, մի նիհար կին, որդու ձեռքը բռնած, մոտեցավ մեզ. նրանք էին: Առաջին իսկ հանդիպման ժամանակ ձեռքերը չվրիպեցին աչքիցս, ցցված երակները իսկույն գրավեցին ուշադրությունս, ինչ-որ տխուր բան կար այդ ամենի մեջ...
Տիգրանն ու Կարենը առջևից էին գնում, տաք քամին երկրորդ անգամ սահեց քրտնած ծոծրակիս վրայով, և նոր միայն ինքս ինձ բռնացրի, որ տագնապով ոտքերիս տակ եմ նայում՝ փորձելով կանխազգալ դարանակալ օձի հարձակումը: Ասում էին՝ անցյալ տարի, երբ տոթ օրը կախված է եղել ձորի վրա, և տաք քարերից լռություն է բարձրացել երկինք, զարմանալի գեղեցիկ օձը խայթել է տղային: Նա ձեռքը երկարել է՝ փորձելով գլխից բռնել՝ որսալ օձին, բայց օձը խայթել է: Այդ օրը ոչ ոք չի եղել ձորում, բացի տղաներից, մինչև դուրս են բերել վիրավոր ընկերոջը, տղայի մազերն ամբողջությամբ սպիտակել են: Թույնի ազդեցությունից են սպիտակել, օրգանիզմը պայքարել է, բախտը բերել է, ողջ է մնացել...
Իջնում էինք զառիվայր ճանապարհով, մանրահատիկ խճաքարը փախչում էր մեր ոտքերի տակից, աչքերիս առաջ սպիտակած մազերով տղան էր, ամեն օր տեսնում էի դպրոցի միջանցքում, մի դասարան բարձր էր ինձնից, այլևս ձոր չի իջնում, երբեք չի իջնելու...
– Հաստատ անձրև է գալու,– ասաց ինձ Գրիգորը:
– Ի՞նչ գիտես:
– Թևս մզմզում է, երբ ինչ-որ տեղդ կոտրված է լինում, զգում ես, թե երբ է անձրև գալու, կոտրված տեղը անձրևից առաջ զգացնում է: Հիմա թևս մզմզում է:
– ...
– ...
– ...
– Կարո՞ղ է ճիշտ է ասում, ու կատվի այդ տեսակն իրոք կա,– միայն ինձ լսելի հարցրեց...
Գրիգորն այլևս հարցեր չտվեց, ամբողջ ճանապարհին կոտրված թևի և սպասվող անձրևի մասին խոսեց, չէի լսում, բառերը կորչում էին օդում, ուշադրությունս ուղղված էր մոտակայքում թաքնված օձին. վախենում էի: Երբ հասանք գետի մոտ, ջուրը լույսի անդրադարձմամբ աչքով էր անում ինձ, ինչ-որ բան նորից հուշում էր, որ պետք է վերադառնալ, չէի ցանկանում մասնակից լինել այն բանին, ինչ քիչ հետո էր լինելու, բայց մնացի...
– Քեզ չեն խաբել, չէ՞, դե որ չեն խաբել, կատվին ջո՛ւրը նետիր,– ասաց Կարենը։– Թող քայլի ջրի վրայով:
Նարեկը ձայն չէր հանում, նայում էր նրան ու աչքերը թարթում:
– Չե՞ս լսում, խո՞ւլ ես, ասում եմ՝ ջո՛ւրը նետիր...
Հետո ամեն ինչ արագ կատարվեց, թե ինչպես Կարենը ձեռքը տարավ պայուսակին, և ինչպես այն հայտնվեց գետում, իմ աչքի առաջ է եղել: Պայուսակը լողում էր արծաթագույն մակերեսին, սուզվում-բարձրանում՝ կարծես փորձելով կառչել որևէ քարից, բայց ջրի հոսքը արագ էր, շատ արագ: Մի պահ Նարեկը անշարժ, հիպնոսացածի նման նայում էր հեռացող պայուսակին ու ոչինչ չէր անում: Գուցե չէր հավատում, որ իր մոտ չէ, որ մատները այդպես հեշտ, առանց դիմադրության կարող էին հանձնել ուրիշին: Գիտեր, զգում էր՝ դիմադրություն է եղել, մատները չէին հանձնվել, մատները մրմռում էին, ծակծկոցներ էր զգում ափի մեջ ու ոչինչ չէր անում... Գուցե լավ էլ հասկանում էր, թե ինչ է կատարվում, պարզապես ինչ-որ բանի էր սպասում, նայում էր ու սպասում...
Երբ պայուսակը դեղին կետ դառնալու չափ հեռացել էր տեսադաշտից, նա սթափվեց, ասես ցրվեց շուրջը խտացող մշուշը, և արցունքն աչքերին շտապեց պայուսակի ետևից: Նայում էի՝ ինչպես էր Նարեկը վազում գետի եզերքով, իսկ աչքերիս առաջ ծառի հողոտ արմատներ հիշեցնող երակներն էին, ավելի հողոտ, ավելի ընդգծված էին թվում...
Երեկ առավոտյան, երբ մտքովս անցել էր եկեղեցի գնալ, զարմանալի հանդիպում եղավ: Նարեկը կանգնած էր իմ դիմաց՝ մինչև կոշիկները հասնող եկեղեցական սև զգեստը հագին: Նայում էի՝ չկարողանալով կտրել հայացքս, տարիներ էին անցել, ոչինչ չէր մնացել իմ ճանաչած Նարեկից. բարձրահասակ էր, նեղ ապակիներով ակնոցն ու թավ մորուքը ծածկել էին դիմագծերը. չէի ճանաչի, եթե ինքը չճանաչեր, չմոտենար ինձ: Ձորում պատահածից հետո ոչ ոք չտեսավ նրան, այլևս չեկավ դասի, ասում էին՝ մայրը այլ դպրոց է տարել... Մեր կարճ խոսակցության ընթացքում հասցրի պատմել, որ գրող եմ, պատմվածքներ եմ գրում, չեմ հիշում էլ ինչ եմ ասել, հիշում եմ՝ անընդհատ կրկնում էի, թե որքան լավ է իր հետ զրուցելը, շնորհակալություն էի հայտնում: Ժպտում էր, զարմանում, թե ինչու եմ շնորհակալություն հայտնում, իսկ այդ պահին ասես մեծ բեռ էր ընկել ուսերիցս, և ես իրոք շնորհակալ էի նրան:
Vano Siradeghyan
Գառ-ախպերիկ
Ց
երեկը՝ էլի ոչինչ, ցերեկը իրենն առնում էր։ Թեև տունը կարեկցանքով մեկուսացված էր գյուղի գործնական անցուդարձից, կյանքի աղմուկն իր գործն անում էր. աքլորները բացում էին վերահաս օրվա ձայների դուռը, շները զարթնում էին վաղորդայնի անչար հաչոցով, նախիր քշվող անասունը մռնգում էր քնատ ձագերին ականջալուր, հայրիկը ամեն օրվա պես հայհոյում էր անհասկացող անասունին, հաշտի դուռը ճռնչում էր առօրեական, քույրիկները ինչքան էլ հուշիկ քայլեին՝ աման֊չամանը զրնգում էր, դաշտից դարձած հոտի ու նախրի բերածը կաթից շատ իրարանցում էր…
Բայց գիշերը անտանելի էր։ Տունը սուզված էր վշտի հատակը, և քնելն ինչ է՝ շնչել չէր լինում։ Տղան գիշերը արթնանում էր զարհուրելի լռությունից։ Տատը չէր տնքում քնածի սրտանց տնքոցով, հայրիկը չէր խռմփացնում ուրախ օրերի խռմփոցով, քույրիկները չէին բլբլացնում երազի մեջ, մայրիկը անակնկալ հեծկլտոցը կանխել էր՝ վերմակը գլխին քաշելով, ամեն մեկը խնայում էր մյուսների քունը, բայց հարկի տակից քունը փախել էր։ Իսկ ընդամենը մի շաբաթ առաջ գիշերը տունը շնչում էր կյանքով։
Քույրիկները շարունակում էին ցերեկվա լեզվակռիվը, տատը թախտի չորության հետ էր կռիվ տալիս, հայրիկի զորեղ շնչառությունից մկները պապանձվում էին, օրորոցը թկթկում էր քնած մայրիկի արթուն ձեռքի տակ, հաշտում դրած գիշերանոթի մոտից անկողին դարձող տղան այդ ձայները լսում էր կարծես երազում և քուն էր մտնում` կոպերը երանելիորեն լրիվ չբացած։
Արթուն ժամանակ ավելի հեշտ էր․ գիտակցության մեջ չկան կար հաստատ, և կսկիծը անակնկալի չէր բերում նրան: Միգուցե տղան քնած ժամանակ զգոնությունը չկորցներ, եթե երազը չխաբեր նրան։ Բայց գիտակցության մեջ կորուստը այնքան տեղ չէր արել, որ երազում եթե տեսներ, ասեր` երազ է։ Կորուստը նոր էր և երազով միամտանում, արթնանալով դիվոտում էր։ Եվ քնելուց սարսափում էր։ Բայց հոգնությունը ծանր նստում էր կոպերի վրա, և երբ քնած լինելու վախից վեր էր թռչում, ուշ էր լինում։
Մայրիկը ընտանիքին խորթացել էր։ Կիթ էր անում, ճաշ էր եփում, սեղան էր դնում, անկողին գցում, բայց հարևանի կնոջ նման – արագ անի թողնի գնա։ Բայց քանի որ անում֊չէր գնում, տան շունչը տասնապատիկ ծանրանում էր։
Հետո մայրիկի կրծքերը ուռան։ Կաթը չէր կտրում։ Մայրիկի վիշտը կաթի ակունքին լուր չէր տանում, կաթը գալիս ու երեխային չէր գտնում կյանքում։ Պիտի որ այդպես չլիներ, եթե կաթին սպասող չկար, կաթը պիտի իր ակունքը ինքը կապեր։
Բայց մի մեծ անհամաձայնություն կար կյանքի ու մահվան միջև, կսկիծ բերող ընդվզում կար կաթի հոսքի մեջ, և մայրիկը ցավից մղկտում, վշտից մեռնում էր։
Քանի՞ օր էր մայրիկը ցավն իր ներսում պահել, ոչ ոք չգիտեր։ Ցավը վիշտը վարկաբեկում էր, նաև՝ սուրբ հիշատակի դեմ պղծություն էր տնեցիներին վշտից շեղելը, և մայրիկը ոտքի վրա ձեռից գնում էր։
Երեխաների դպրոցում եղած ժամանակ հայրիկը տուն էր բերել գյուղ հարս եկած բուժակուհուն։ Սրա ձեռքին նշտարը թպրտացել էր, հայրիկն ասում էր, գլխից բռնած ձկան նման։ Բուժակուհուն պաղ ջուր էին ավել, նա խնդրել էր ևս մի բաժակ, հետո յոդով ախտահանել էր հատելու դաշտը, խաչաձև երկու խազ քաշել` թողել փախել էր։
Նույն իրիկուն հայրիկը նստած էր վառարանի մոտ, կողքն էր դրել բամբակ ու օղի, սրոցաքարով հեսանում էր իր գրպանի սուրշեղբ դանակը և ծխախոտի թանձր ծուխը նրան պարուրել` զբաղմունքին չարագուշակ կախարդության տեսք էր տվել… Այստեղ ներս մտավ հորեղբայրը և բաճկոնի փեշի տակից սև տոտիկներով մի ճերմակ գառնուկ դուրս բերեց։ Ինքն էլ նստեց վառարանի մոտ, գառնուկին սրունքների արանքը առավ, ծխախոտ վառեց, երեխաները աշխուժացան, բայց հայրիկը ուշադրություն չէր դարձրել գառան վրա՝ նրանք սառան։ Գառը՝ նորածին, անհաստատ ոտիկները հավասարակշռության համար չռած՝ երերում էր, դունչը մեկնում էր վառարանին՝ տաքը ռունգերին դուր էր գալիս, բայց հորեղբոր ափն էր գտնում… Մայրիկը նորահարսի անմռունչությամբ ցավը քաշում էր ոտքի վրա, տատը դանթում էր՝ կարկատվող գուլպան ծնկներին դրած, հայրիկը ծխախոտը մոխրացնում էր այնպիսի ջանադրությամբ, ասես մայրիկի ցավի ճարը դրա վերջին էր:
Հայրիկը, հաստատ, դանակի վրա հույս չէր դնում։ Երկար-բարակ քսում էր սրոցաքարին, օղիով ախտահանում էր, փորձում էր բթի կոշտուկի վրա, նորից էր քսում… սպասում էր, ասես, հրաշքի: Ինչի՞, որ վերքը ներսի՞ց պայթի, որ բուժակուհու մակերեսային կտրվածքը խո՞րը գնա… Այնինչ հորեղբոր անհանգիստ մտքում վճռական բան կար: Նրա դեմքը իր իսկ մտքերից վառվում-մարում էր, թաքուն հայրիկի հայացքն էր փնտրում, բայց հայրիկը, իբր թե, տարված էր գործով։ Հետո, գառնուկի անօգնականությունը հիշեցնում էր… Ո՞վ սիրտ ուներ նրանով զբաղվելու: Հորեղբայրը այդ էլ էր զգում, բայց ի՞նչ աներ խեղճ հորեղբայրը: Եվ թողեց, որ գառան դնչիկը մի քիչ առնի վառարանին։ Առաջին ցավից գառնուկը շշմեց֊մայեց և հայրիկի սիրտը շարժվեց.
Զգույշ, այ ախպեր…
Հորեղբայրը, գլուխը կախ, քրթմնջալով վրա բերեց. Գառը թող… ծծի… մեր չունի…
Մայրիկը պահարանի մոտից շուռ եկավ, երեխաները ականջները խլշեցին, հայրիկը նայեց եղբորը՝ խոսքի իմաստը նրան չէր հասել:
Համ գառը կապրի, համ… կլավանա, այս անգամ հորեղբայրը նայեց հայրիկին:
Հասկանալով՝ հայրիկը նայեց մայրիկին, մայրիկը հեծկլտաց՝ կրծքերը բռնած, դանթող տատը շտկվեց տեղում… Երեխաները հիացմունքով նայում էին հորեղբորը, հայրիկին, գառանը, լացող մայրիկին…
Հետո մայրիկը շուռ էր եկել պատի կողմը, հայրիկը գառանն առել էր մի թևի տակ, մյուսով գրկել էր մայրիկի ուսը, խրախուսում էր մեկ գառանը, երկու` մայրիկին, մայրիկը անզուսպ լալիս էր, տատը վառարանին ջուր էր դնում համենայնդեպս, հորեղբայրը դրսում ծխում էր, երեխաները զմայլված էին հայրիկի անութի տակ խլրտացող գառան պոչով։ Հետո գործը առաջ գնաց առանց հայրիկի։ Երեխաները հավաքվում էին մայրիկի շուրջը և գառը կուրծքը առնում էր։
Մայրիկի արտասվելը կարծես ցավից էր։ Ցավը, ոնց որ, շատ երկարեց։ Ոնց որ՝ գառը փրկություն չէր: Բայց մայրիկը կամաց֊կամաց երեխաների ուրախությանը տեղի տվեց։ Պատահում էր, որ ժպտում էլ էր, երբ գառը կուրծքը դնչահարում էր։
Գառը մայրիկին սգից հանեց։ Մայրիկը՝ ջրի, գառը ետևվից կըտկըտ գնում էր, մայրիկը՝ խանութ, գառը վաճառասեղանի առաջ կանգնած էր, մայրիկը հաց էր թխում, գառը թոնրատան ծխից խեղդվում, բայց չէր հեռանում, երեկոյան հա՛ պտտվում էր մայրիկի շուրջը և քուն էր մտնում մայրիկի մահճակալի մոտ, գլխակողմը:
Մայրիկը տղայի հետ գառները բակից դուրս էր անում, հարմար մի տեղ ձեռնասունին խաբս էր տալիս, դառնում էր տուն,գառը դես ու դեն էր նետվում, խրտնչում էր խոտի սուր հոտից, վերջը՝ գառների օրինակով, արածում էր, բայց չմակեր երեխայի պես։ Համենայն դեպս, տղան տան ճանապարհը կտրած էր լինում։
«Ախպերիկ ջան, – տղան գառանը գիրկն էր առնում, պաչում էր դունչը, նայում էր աչքերի մեջ, – ախպերիկ ջան, չմեծանաս»։
Այնինչ գառան պստլիկ գլխին կոտոշ էր ծլում։ Վիզը պնդվում էր, ոտքերը ուժով էին լցվում, մայրիկը ժպտում էր թեև, բայց չէր դիմանում դնչահարելուն և որոշեցին կրծքից կտրեն փորձված միջոցով` աղուպղպեղով։ Երեք֊չորս օրից կրծքից կտրվեց, բայց մայրիկից չհեռացավ։ Պատահում էր, մոռանում դառը փորձը, դունչը մեկնում էր ակնկալիքով, մայրիկը մատների ծայրով դնչին խփում էր՝ գառը հիշում էր: Հետո փորձն էլ, կուրծքն էլ մոռացավ, բայց մեծանամ էր մայրիկի կողքին։ Արդեն խոյ էր՝ կպած էր մայրիկի փեշից։
Խոյը կամ մատաղացու է, կամ մսացու, եթե չի պահվել հոտի համար։ Բայց հայրիկի ձեռքը չէր գնա գառան վրա, մայրիկը դեմ էր մինչև անգամ վաճառելուն, իսկ ձեռնասունը աշնան վրա անհանգիստ էր, տակնուվրա էր անում տունը և հովիվը համաձայնեց երկու օրով թողնել աշնան արոտի ելած ոչխարի մեջ:
Մշուշը իջավ սահուն ու արագ, հոտը սեղմվեց, մեկ էլ պատռվեց մշուշի փեշը` ոհմակը խփեց։ Խոյը՝ ձեռնասուն, խոյը` ջահել, մեղկացել էր կիտված էգերի տաք շնչի մեջ, ուշքի չէր եկել, դիրք չէր բռնել՝ ոչխարը ցրվեց ոսպի նման և նա մնաց անակնկալ երախի դեմ։ Էս էլ էսպե՜ս, լուրը առնելով հառաչեց հայրիկը։
Մայրիկը լուռ էր: Նա իրեն այնպես էր պահում, ասես սկզբից վախճանը գիտեր։
Խոտանոցում տղան լալիս էր։ Այդ օրը նա վերջապես մտաբերել էր եղբոր դեմքը։ Երեք օրից մոռանալու էր հավիտյանս։
Sergey Dovlatov
Գնդապետն ասում է՝ սիրում եմ
Մեր աշխարհն անհեթեթ է, ասում եմ կնոջս, ու մարդու թշնամին տնեցիք են իր։
Կինս բարկանում է, չնայած կատակով եմ ասում։
Ի պատասխան լսում եմ․
Քո թշնամին էժանանոց պորտվեյնն ու ներկված շիկահերներն են։
Ուրեմն ես ճշմարիտ քրիստոնյա եմ։ Քանզի Քրիստոս ուսուցանում էր սիրել թշնամիներին։
Այս խոսակցությունը շարունակվում է արդեն քսան տարի։ Համարյա քսան տարի…
Ես Ամերիկա եկա ապահարզանի երազանքով։ Բաժանվելու միակ պատճառը կնոջս ծայրահեղ անվրդովությունն էր։ Նրա հանգստությունը սահման չունի։
Ապշեցուցիչ է, թե ինչպես կարող են մարդու մեջ մեկտեղվել հանդարտությունն ու հակակրանքը…
Մենք ծանոթացանք վաթսուներեք թվին։ Բանն այսպես եղավ։
Ես առանձին մուտքով սենյակ ունեի։ Պատուհանները նայում էին աղբանոցին։ Համարյա ամեն օր ընկերներս հավաքվում էին ինձ մոտ։
Մի անգամ արթնացա կեսգիշերին։ Տեսա անլվա ամանների կույտը սեղանին ու շուռ տված բազկաթոռը։ Չուզելով մտաբերեցի նախորդ օրվա անցուդարձը։ Հիշում եմ՝ երեք անգամ վազեցի օղի բերելու։ Ինչ֊որ մեկը այսպես արտահայտվեց․
«Գնանք Ելիսեեւյան։ Մինչեւ էնտեղ երեք հարյուր մետր է, հետ գալն էլ՝ մոտավորապես էդքան…»։
Սկսեցի միտք անել թափթփած սենյակում նախաճաշելու մասին։
Հանկարծ զգում եմ՝ մենակ չեմ։ Բազմոցին, սառնարանի ու ռադիոլայի արանքում, քնած մարդ կա։ Շրշյուններ ու հոգոցներ են լսվում։ Հարցրի․
Դուք ո՞վ եք։
Ասենք թե՝ Լենան, պատասխանեց անսպասելիորեն հանգիստ կանացի ձայնը։
Մտքի մեջ ընկա։ Լենա անունը այնքան էլ հաճախ չի հանդիպում։ Ծանոթներիս մեջ գերակշռում էին Թամարաներն ու Լարիսաները։ Հարցրի․
Իսկ ի՞նչ կարգավիճակում եք էստեղ, Լե՛նա։ Ավելի պարզ՝ ո՞րն է ձեր սոցիում էռ ակտումը։
Լռություն տիրեց։ Հետո հանգիստ կանացի ձայնն ասաց․
Ինձ Գուրեւիչն է մոռացել…
Գուրեւիչը գրքի շուկայի ծանոթներիցս էր։ Երկու տարի անց նստացրին։
Ո՞նց թե՝ մոռացել է։
Գուրեւիչը հարբել էր, տաքսի կանչեց…
Սկսեցի ինչ֊որ բան մտաբերել։
Դարչնագույն շորո՞վ էիք։
Ընդհանուր առմամբ՝ հա։ Կանաչ շորով։ Գուրեւիչը պատռեց։ Ինչ֊որ մեկի գիմնաստյորկայով եմ քնել։
Բանակիս բլուզն է։ Այսպես ասած՝ մասունք։ Գնալիս հանեք։
Էստեղ ինչ֊որ շքանշան կա։
Մարզական կրծքանշան է, ասում եմ։
Ի՜նչ էլ ծակում է… Չթողեց քնեմ…
Նրան, ասում եմ, կարելի է հասկանալ…
Վերջապես հիշեցի այդ կնոջը։ Նիհար, գունատ, մոնղոլական աչքերով։
Այդ ընթացքում լույսը բացվեց։
Շրջվեք, խնդրեց Լենան։
Մռութս ծածկեցի թերթով։ Ակուստիկան անմիջապես փոխվեց։ Օրիորդը գնաց դեպի դուռը։ Ոտնաձայնից դատելով՝ իմ վելվետե հողաթափերն էր հագել։
Դուրս եկա ծածկոցի տակից։ Օրը տարօրինակ ու խորհրդավոր էր սկսվում։
Հետո՝ անճարակ իրարանցում միջանցքում։ Ոչ այնքան բարակ ազդրերիս փաթաթած ցամքոց։ Ծնկներին չհասնող զինվորական վերնաշապիկ…
Ոչ առանց դժվարության ճանապարհ տվինք իրար։ Ես մտա լոգարան։ Ցնցուղից հետո մի կյանքում հարաբերական պարզություն է հաստատվում։
Դուրս եմ գալիս երեք րոպեից․ սեղանին սուրճ է, թխվածք, ջեմ։ Չգիտես ինչու՝ դոնդողաձուկ…
Այդ ընթացքում Լենան արդեն հագնվել էր։ Օձիքի անտիկ բացվածքը՝ Ֆիմա Գուրեւիչի անսանձ զգայականության հետքը՝ սազում է նրան։
Ճիշտ որ, ասում եմ, կանաչ է…
Դեսուդենից խոսելով՝ նախաճաշեցինք։ Ամեն ինչ լավ էր, թեթեւ ու նույնիսկ հաճելի։ Ընդհանրական խելագարության ինչ֊որ ուղղվածությամբ…
Լենան վերցրեց պայուասկը, կոշիկները հագավ ու ասում է․
Ես գնացի։
Շնորհակալ եմ հաճելի առավոտի համար։
Հանկարծ լսում եմ։
Վեցի կողմերը կգամ։
Լա՛վ, ասում եմ…
Մի դեպք հիշեցի։ Ընկերոջս հետ գալիս ենք բաղնիքից։ Միլիցիոները կանգնեցրեց։ Լարվեցինք, հարցնում ենք․
Ի՞նչ է պատահել։
Իսկ նա ասում է․
Չե՞ք հիշում՝ երբ է տպվել Ախմատովայի «Համրիչը»։
Հազար ինը հարյուր տասնչորս թվին։ «Հիպերբորեյ» հրատարակչություն, Սանկտ֊Պետերբուրգ։
Շնորհակալ եմ։ Կարող եք գնալ։
Ո՞ւր, հարցնում ենք։
Ուր կուզեք, պատասխանում է։ Ազատ եք…
Ինձ այն ժամանակ ապշեցրեց առօրեականության ու խելագարության խառնուրդը։ Ու հիմա էլ մոտավորապես այդպիսի զգացողություն էր։
Կգամ, ասում է, վեցի կողմերը…
Իսկ ես հինգ անց կեսին ժամադրության եմ։ Ընդ որում, նույնիսկ ոչ կնոջ հետ, այլ՝ Բրոդսկու։ Հետո՝ բանկետ ինչ֊որ մեկի պաշտպանության առթիվ։
Զանգում, հետաձգում եմ ժամադրությունը։ Տաքսիով սլանում եմ տուն։ Երեւի, մտածում եմ, պետք է երկրորդ բանալի պատվիրել։
Սպասում եմ։ Գալիս է վեցին մոտ։ Բացում է մթերապայուսակը, իսկ այնտեղ պահածոներ են, ձու, ձուկ։
Դուք, ասում է, ձեր գործերով զբաղվեք։ Իսկ ես ուտելիք կպատրաստեմ։
Այդ պահին մի խելագար միտք ծնվեց։ Հանկարծ ու՝ ինչ֊որ մեկի հետ շփոթում է։ Որեւէ հարազատ ու թանկ մարդու հետ։ Հանկարծ ու՝ աշխարհի խենթությունն այսքան հեռու է գնացել…
Ընթրեցինք։ Նստեցի գրելու։ Լենան ամանները լվաց։ Միացրեց հեռուստացույցը։
Հեռուստացույցս երկու տարի չէր աշխատում։ Ու հիմա հանկարծ աշխատեց, ոնց որ նոփ֊նոր լիներ…
Սկսեցի ինչ֊ինչ փոփոխություններ նկատել։ Լվացարանի գլխին արտասահմանյան սրվակներ հայտնվեցին։ Իմ զգեստապահարանում թավշակաշվե ինչ֊որ բան կախվեց։ Սառնարանի կողքին հաստատվեցին բաց դարչնագույն կարճաճիտք կոշիկները։ Նույնիսկ բնակարանի հոտն էր փոխվել։
Իջավ երեկոն։ Լենան ասում է․
Ձեզ թե՞յ, թե՞ սուրճ։
Թեյ։
Ինչ֊որ քաղցրաբլիթներով թեյ խմեցինք։ Մինչ այդ երեսուն տարի կլիներ՝ քաղցրաբլիթ չէի կերել…
Նայեմ՝ գիշերվա մեկն է։ Երեւի արդեն պետք է քնել։ Լենան ասում է․
Սպասեք խոհանոցում։
Նստել՝ ծխում եմ։ Կարդացի անցած երեքշաբթվա թերթը։ Մտնում եմ սենյակ՝ քնած է։ Նույն բազմոցին։ Միայն թե գիմնաստյորկայիս փոխարեն՝ ինչ֊որ վարդագույն բանով։
Պառկեցի։ Ականչ եմ դնում՝ ոչ մի ձայն։ Գոնե կոտրատվեր մի քիչ՝ քնի մեջ շարժվեր…
Սպասեցի տասը րոպե ու ես էլ քնեցի։
Առավոտյան՝ ամեն ինչ սկզբից։ Թեթեւ իրարանցում, ցնցուղ ու կաթով սուրճ։
Այսօր, ասում է, կուշանամ… Կգամ տասնմեկից հետո։ Այնպես որ, չանհանգստանաք…
Գնացի խմբագրություն։ Այնտեղից՝ Ժուռնալիստների միության բար։ Ինչ֊որ շվեդուհու հետ ծանոթացա․ հյուրանոց էր կանչում։ Մի գլուխ կրկնում էր․
Կազա՛կ, ինձ ռուսական օղի լցրու…
Ընկերներս պատրաստվում էին գնալ ինչ֊որ ավանգարդիստի ընդհատակյան համերգին։ Ընդ որում, բավական տարօրինակ ավանգարդիստ էր, եթե կարելի է այդպես արտահայտվել։ Պառկած էր թավջութակ նվագում… Մի խոսքով՝ լիքը գայթակղություններ։ Իսկ ես տուն եմ շտապում։ Շտապում եմ իմ խելագարանոցը։
Երեկոյան սպասեցի գա ու ասում եմ․
Լենա, եկեք խոսենք։ Կարծում եմ՝ բացատրվելու կարիք կա։ Ինչ֊որ անհասկանալի բան է կատարվում։ Ես մի քանի նրբանկատ հարց ունեմ։ Թույլ կտա՞ք՝ առանց ձեւականությունների։
Լսում եմ, ասում է։
Իսկ դեմքը հանգիստ է ամբարտակի պես։
Հարցնում եմ․
Դուք ի՞նչ է, ապրելու տեղ չո՞ւնեք։
Օրիորդը մի քիչ նեղացավ։ Ավելի ճիշտ՝ փոքր֊ինչ զարմացավ․
Ինչի՞ չունեմ։ Բնակարան ունեմ Ամառանոցայինում։ Իսկ ինչո՞ւ եք հարցնում։
Չէ՜, բան չկա… Ինձ թվաց… Կարծում էի… Էդ դեպքում՝ մի հարց էլ։ Զուտ ընկերական… Հազար ներողություն… Գուցե ես ձեզ դո՞ւր եմ գալիս։
Լռություն տիրեց։ Զգում եմ, որ կարմրում եմ։ Վերջապես ասաց․
Ձեր դեմ բողոք չունեմ։
Այդպես էլ ասաց․ բողոք, ասում է, չունեմ։
Ավելի ծանր լռություն տիրեց։ Ինձ համար ծանր։ Նա տոգորված էր անվրդովությամբ։ Հայացքը՝ պաղ ու պինդ, ճամպրուկի անկյունակի պես։
Այստեղ մտքի մեջ ընկա։ Գուցե նրա հանդարտությունը սեռային տարբերակումից բա՞րձր է։ Տղամարդու հանդեպ կենսաբանական հակումից բարձր։ Մշտաբնակության բուն գաղափարից բարձր…
Ինչ կա որ, մտածում եմ։ Համենայն դեպս, նկատելի մարդ եմ, անզուսպ։ Բավական շատ եմ խմում։ Ավելորդ բաներ խոսում։ «Գերմանական ալիքն» է ինձ հիշատակել… Գուցե այս ֆանտաստիկ տիկնոջը կցել են սկսնակ այլախոհի՞ն…
Մտածում եմ՝ ասեմ, կսկսի գոռալ։ Իսկ եթե իրավացի եմ՝ ավելի բարձր…
Լսում եմ․
Չէ՜, վարսավիրանոցում եմ աշխատում…
Ու հետո․
Եթե էլ հարցեր չկան, եկեք թեյ խմենք։
Ամեն ինչ հենց այդպես էլ սկսվեց։ Ցերեկները վազվզում էի՝ որեւէ ձախ գործ գտնեմ։ Վերադառնում էի անտրամադիր, նվաստացած ու չար։ Լենան հարցնում էր․
Ձեզ թե՞յ, թե՞ սուրճ։
Համարյա չէինք խոսում։ Ընդամենը կարճ գործնական տեղեկատվության փոխանակում էր։ Օրինակ, նա հայտնում էր․
Ձեզ ինչ֊որ Բեսկին էր զանգել։
Կամ․
Որտե՞ղ եք պահում լվածքի փոշին։
Իմ գործերը նրան չէին հետաքրքրում։ Ես էլ ոչինչ չէի հարցնում։
Խելագարությունն ամենօրյա, առտնին, կայուն ձեւեր առավ։
Ապրելակերպս մի քիչ փոխվեց։ Երկրպագուհիներս ավելի ու ավելի քիչ էին զանգում։ Ասենք, ի՜նչ զանգել, երբ անվրդով կանացի ձայն է պատասխանում։
Մենք բացարձակապես անծանոթ էինք իրար։
Լենան աներեւակայելիորեն լռակյաց ու հանդարտ էր։ Բայց դա փչացած բարձրախոսի ճնշող լռություն չէր։ Ոչ էլ հակատանկային ականի սպառնալից հանդարտություն։ Ծառասաղարթին անտարբեր ականջող արմատի լուռումունջ խաղաղություն էր…
Անցավ մի շաբաթ։ Շաբաթ երեկոյան չդիմացա։ Ասում եմ… Չէ՜, գոռացի․
Լե՜նա։ Լսե՛ք։ Թույլ տվեք լրիվ անկեղծ լինել։ Մենք ամուսնական կյանք ենք վարում… Բայց առանց ամուսնական կյանքի գլխավոր տարրի… Տնտեսություն ունենք… Դուք լվածք եք անում… Բացատրեք՝ ի՞նչ է նշանակում այս ամենը… Քիչ է մնում խելագարվեմ…
Լենան ինձ հառեց անվրդով, բարյացակամ հայացքը․
Ես ձեզ խանգարո՞ւմ եմ։ Ուզում եք գնա՞մ։
Չգիտեմ՝ ինչ եմ ուզում։ Ուզում եմ հասկանամ… Սերը հասկանում եմ։ Անառակությունը հասկանում եմ… Ամեն ինչ, բացի այս կանոնակարգված խելագարությունից… Եթե պետանվտանգության գործակալ լինեիք, ամեն ինչ կարգին կլիներ… Նույնիսկ կուրախանայի… Դրա մեջ տրամաբանություն կնշմարվեր… Իսկ էսպես…
Լենան լռեց֊լռեց ու ասում է․
Եթե պետք է, ասեք՝ կգնամ։
Հետո՝ մոնղոլական աչքերը մի քիչ խոնարհելով․ Եթե ձեզ դա է պետք, խնդրե՛մ։
Այսինքն՝ ի՞նչը։
Թարթիչներն ավելի իջան։ Ձայնն ավելի հանդարտ էր հնչում։ Ես լսեցի։
Ինտիմ շփման իմաստով։
Չէ՜, ասում եմ, ինչի՞ համար…
Մի՞թե կհամարձակվեմ, մտածում եմ, այդպես կոպիտ խռովել այս հանդարտությունը։
Երկու շաբաթ էլ անցավ։ Եվ ինձ փրկեց օղին։ Քեֆ էի անում մի առաջադիմական խմբագրությունում։ Տուն եկա գիշերվա մեկի կողմերը։ Ու, ոնց ավելի լավ արտահայտվեմ՝ կորցրի զգաստությունս… Ոտնձգեցի… Գնացի ապագա կալանավոր Գուրեւիչի խոտոր ճանապարհով…
Իմ նետած քարը պառկեց օվկիանոսի հատակին։
Դա սեր չէր։ Առավել եւս՝ րոպեական թուլություն։ Քաոսից պաշտպանվելու փորձ էր։
Մենք նույնիսկ «դու»֊ի չանցանք։
Իսկ մի տարի անց ծնվեց աղջիկս՝ Կատյան։ Այդպես էլ ծանոթացանք…
Որպես ամուսին՝ ես կասկածելի ձեռքբերում էի։ Տարիներ շարունակ մշտական աշխատանք չունեի։ Օժտված էի որակազրկված ցլամարտիկի խունացած արտաքինով։
Պատմվածքներս չէին տպում։ Ավելի ու ավելի չար ու պակաս զգուշավոր էի դառնում։ Յոթանասուն թվի ամռանը առաջին ձեռագրերս գնացին Արեւմուտք։
Օտարերկրյա ծանոթներ հայտնվեցին։ Նստում էին մինչեւ ուշ գիշեր։ Հաճույքով օղի էին խմում՝ վրայից լյարդութոքի երշիկ ծամելով։
Կոմունալ հարեւան Տիխոմիրովը սպառնալից քրթմնջում էր․
Ա՜յ թե ծանոթներ ունեք։ Իսկը Մինյավսկի ու Դանիել…
Նույն տարվա աշնանը ինձ նորից հիշատակեցին արեւմտյան ռադիոկայանները։
Լենային իմ պատմվածքները չէին հետաքրքրում։ Նրան ընդհանրապես չէր հետաքրքրում գործունեությունը որպես այդպիսին։ Այդ սահմանափակությունն ինձ նրա անսահման հանգստության մասն էր թվում։
Իմ կյանքում, այսպիսով, իշխում էին երկու հակամարտող տարերքներ։ Ձախից մոլեգնում էր սաղմնավորվող նոնկոնֆորմիզմի օվկիանոսը։ Աջից քաղքենիական բարօրության անդրդվելի հարթությունն էր փռվել։
Այդպես էլ սոթ տալով՝ դեգերում էի երկու օվկիանոսների արանքում՝ նեղլիկ հողաշերտով։
Լենան այդ ընթացքում հեռացավ իր վարսավիրանոցից։ Աշխատանքի տեղավորվեց «Սովետական գրող» հրատարակչությունում, որպես սրբագրիչ։ Ինձ համար անակնկալ էր։ Չգիտեի էլ, որ այդքան գրագետ է։ Ինչպես որ շատ այլ բաներ չգիտեի։ Ու մինչ օրս էլ չգիտեմ…
Մի տարի անց նա կոնֆլիկտ ունեցավ իշխանությունների հետ։ Բանն այսպես եղավ։
Հրատարակչությունը տպել էր Ախմատովայի գիրքը։ Չէր ճարվում։ Աշխատակիցներին սահմանափակ թվով օրինակներ հասան։ Ոմանց ընդհանրապես անտեսեցին։ Այդ թվում՝ կնոջս։
Լենան գնաց հրատարակչության տնօրենի մոտ։ Արտահայտեց իր բողոքը։ Կոնդրաշովն ի պատասխան, ձայնն իջեցնելով, ասաց․
Քաղաքական բարդ ենթատեքստը չեք ընկալում։ Տպաքանակի մեծ մասն ուղարկվել է արտասահման։ Մենք պարտավոր ենք փակել բուրժուական քարոզչության բերանը։
Իմ բերանը փակեք, խնդրել էր Լենան…
Այդպես մեր միջեւ այլախոպական մասնակի փոխըմբռնում հաստատվեց։
Տարիներն անցնում էին։ Մեր աղջիկը մեծանում էր։ Իմ ճապոնական տրանզիստորը նկատի ունենալով՝ ասում էր․
Ես քո «բիբիսին» պատուհանի գոգին եմ դրել…
Աղքատ էինք ապրում, հաճախ վիճում էինք։ Ես ափերից դուրս էի գալիս, կինս լռում էր։
Լռությունը մեծ ուժ է։ Այն, որպես կենսաբանական զենք, պետք է արգելել…
Ես շարունակ բողոքում էի հեռանկարի բացակայությունից։ Լենան ասում էր․
Երկու հազար պատմվածք գրի։ Կարող է գոնե մեկը տպե՞ն…
Մտածեցի՝ ի՞նչ է խոսում։ Ինձ ի՞նչ օգուտ մի պատմվածքից։
Նույնիսկ նեղացա։
Իզո՛ւր…
Տարբեր էին մեր ընդգրկումներն ու համամասնությունները։ Ես շեշտը դնում էի միավորի վրա։ Լենան շեշտադրում էր քանակությունը։
Նա իրավացի էր։ Հաղթել կարելի է միայն քանակով։ Ամբողջ համաշխարհային պատմությունը դա է ապացուցում…
Ես այնքան քիչ գիտեի կնոջս մասին, որ շարունակ զարմանում էի։ Ինձ ապշեցնում էր նրա հանդարտության ցանկացած խաթարում…
Մի անգամ լաց եղավ, որովհետեւ նվաստացրել էին տնային կառավարչությունում։ Անկեղծ ասած՝ նույնիսկ ուրախացա։ Ուրեմն ինչ֊որ բան կարող է նրա կիրքն արթնացնել…
Բայց դա հազվադեպ էր պատահում։ Առավել հաճախ անդրդվելի էր…
Յոթանասունական թվերին սկսվեց վտարանդությունը։ Մեկնում էին մեր մտերիմ ընկերները։ Այդ թեմայով անվերջանալի խոսակցություններ էին գնում։ Իսկ ես շարունակ պնդում էի․
Էնտեղ ի՞նչ ունեմ անելու։ Հայրենի տնից փախչելն անհեթեթ է։ Եթե գրականությունը դատապարտելի զբաղմունք է, ուրեմն բանտն է մեր տեղը…
Լենան լռում էր։ Կարծես ավելի լռակյաց էր դարձել։
Օրերը ձգվում էին անվերջանալի տրտում կերուխումով, հաճախակի հրաժեշտներով ու գիշերային զրույցներով…
Լավ եմ հիշում այդ փետրվարյան օրը։ Լենան աշխատանքից եկավ ու ասում է․
Վե՛րջ… Գնո՛ւմ ենք… Զզվեցի՜նք…
Փորձեցի առարկել։ Խոսում էի հայրենիքի մասին, Աստծո, սոցիալական բարձր ճնշման առավելությունների, լեզվական ու գուներանգային ներդաշնակության… Նույնիսկ կեչիները հիշատակեցի, ինչը ինձ մինչ ի մահ չեմ ների…
Բայց Լենան արդեն գնացել էր ինչ֊որ մեկին զանգելու։
Ես բարկացա ու մի ամսով մեկնեցի Պուշկինյան արգելոց։ Վերադառնում եմ՝ Լենան ինչ֊որ թղթեր է տալիս ստորագրելու։ Հարցնում եմ․
Արդե՞ն։
Հա, ասում է, ամեն ինչ որոշված է։ Փաստաթղթերն արդեն մոտս են։ Վստահ եմ, որ մեզ բաց կթողեն։ Հնարավոր է՝ երկու շաբաթվա ընթացքում։
Շփոթվեցի։ Չէի մտածել, որ այդքան արագ կկատարվի։ Ավելի ճիշտ, հույս ունեի, թե Լենան կսկսի համոզել ինձ։
Չէ՞ որ ես ատում էի սովետական վարչակարգը։ Չէ՞ որ ի՛մ պատմավածքները չէին տպում։ Չէ՞ որ ես էի համարյա այլախոհը…
Մինչեւ վերջին օրը մի տեսակ կարկամած էի։ Մեքենայաբար կատարում էի անհրաժեշտ գործողությունները։ Դիմավորում ու ճանապարհում էի հյուրերին։
Եկավ մեկնելու օրը։ Օդանավակայանում ահագին մարդ էր հավաքվել։ Գլխավորապես իմ՝ խմել սիրող ընկերները։
Հրաժեշտ տվինք իրար։ Լենան կատարելապես անվրդով էր թվում։ Իմ ազգականներից մեկը նրան սեւ աղվեսի մորթի նվիրեց։ Հետո երկար ժամանակ երազիս տեսնում էի աղվեսի երախաբաց կերպարանքը…
Աղջիկս անճոռնի էժանագին կիսակոշիկներով էր։ Մոլորված տեսք ուներ։ Այդ տարի ընդհանրապես տգեղ էր։
Հետո նրանք նստեցին ավտոբուս։
Սպասեցինք՝ երբ օդ կբարձրանա ինքնաթիռը։ Բայց ինքնաթիռներն իրար հետեւից թռչում էին։ Ու դժվար էր հասկանալ՝ որն է մերը…
Կարոտել սկսեցի օդանավակայանից վերադառնալիս։ Արդեն տաքսիում խմում էի շշից։ Վարորդն ասում էր․
Կռացե՛ք։
Ես պատասխանում էի․
Կռացած՝ չի՜ գալիս…
Այդ ժամանակից կյանքս փոխվեց։ Ինձ պատեց անհանգստությունը։ Մտածում էի միայն վտարանդվելու մասին։ Խմում ու մտածում էի։
Լենան բացիկներ էր ուղարկում։ Ասես գաղտնագրված զեկուցագրեր լինեին․
«Հռոմը մեծ, գեղեցիկ քաղաք է։ Ցերեկները շոգ է լինում։ Երեկոները երաժշտություն կա։ Կատյան լավ է։ Գները համեմատաբար ցածր են…»։
Բացիկները լեցուն էին հանգստությամբ։ Մայրս կարդում ու վերընթերցում էր։ Բոլորը փորձում էին ինչ֊որ զգացմունքներ գտնել։ Բայց ես գիտեի, որ ապարդյուն է…
Հետագա իրադարձությունները շարադրում եմ կետագծով։
Պորտաբուծության ու որջ պահելու մեղադրանք… Քննիչ Միխայլովը… Ինչ֊որ աղոտ ծեծուջարդ միլիցիայում… «Գերմանական ալիքի» հաղորդումների շարքը… Կալանավորում ու դատ Տոլմաչովյան փողոցում… Ինը օր Կալյաեւի բանտում… Անսպասելի ազատություն… ՕՎԻՐ…
ՕՎԻՐ֊ի գնդապետը քաղաքավարի ու բարեկամաբար ասաց․
Պետք է մեկնեք։ Ձեր կինը մեկնել է, ու վաղուց ձեր ժամանակն էլ է…
Զուտ հակադրվելու համար առարկեցի․
Մենք, ասում եմ, գրանցված չենք։
Դա ձեւականություն է, լայն ժպտաց գնդապետը, իսկ մենք ձեւապաշտներ չենք։ Դուք նրանց սիրում եք, չէ՞։
Ո՞ւմ՝ նրանց։
Ձեր կնոջն ու աղջկան… Իհարկե, սիրում եք…
Կնոջս ու աղջկաս հանդեպ սերն այդպիսով դարձավ փաստ։ Ու դա վկայեց ՆԳ գնդապետը…
Ես փորձում էի կողմնորոշվել։ Աշխարհում կար երկու իրական բեւեռ։ Հստակ, հարազատ, խեղդող՝ «այստեղ», եւ անհայտ, խորհրդավոր, կիսաֆանտաստիկ «այնտեղ»։ Այստեղ տառապագին կյանքի անծայրածիր հեռաստաններն էին՝ բարեկամների ու թշնամիների շրջանում։ Այնտեղ՝ միայն կինս, նրա անվրդով հանգստության պստիկ կղզյակը։
Իմ բոլոր հույսերն այնտեղ էին։ Չգիտեմ՝ ինչի էի ՕՎԻՐ֊ի գնդապետի գլուխը տանում…
Վեց շաբաթ անց մենք Ավստրիայում էինք։ Վիեննան ասես Լենինգրադի շրջաններից լիներ։ Ինչ֊որ տեղ՝ Ֆոնտանկայի ու Սադովայայի արանքում։
Քաղաքային բնապատկերի միակ լուրջ բաղադրիչը գետն էր։ Երրորդ թե չորրորդ օրը պարզվեց, որ Դանուբն է։
Տեղավորվեցինք «Ծովակալ» հյուրանոցում։ Մայրս օրեր շարունակ Սոլժենիցին էր կարդում։ Ես ինչ֊որ բան էի գրում վտարանդական հանդեսների ու թերթերի համար։ Գերազանցապես նկարագրում էի գոյություն չունեցող այլախոհական սխրանքներս։
Այդ ընթացքում Լենան արդեն տեղափոխվել էր Ամերիկա։ Նրա նամակներն ավելի ու ավելի համառոտ էին դառնում․
«Մեքենագրուհի եմ։ Կատյան դպրոց է գնում։ Համեմատաբար անվտանգ թաղամաս է։ Տանտերը՝ համակրելի տարեց ամերիկացի։ Անունն է Էնդրյու Կովալենկո…»։
Մինչեւ ամառ մնացինք Ավստրիայում։ Վիեննան միջանցիկ փուլ էր Լենինգրադի ու Ամերիկայի միջեւ։ Հավանաբար այդպիսի տարածությունը հնարավոր միայն երկու ցատկով հաղթահարել։
Վերջապես ստացանք ամերիկյան փաստաթղթերը։ Յոթ ժամն օվկիանոսի վրայով ինձ հավերժություն թվաց։ Տարածության մեջ, որպես այդպիսին, չափազանց քիչ հետաքրքրություն կա։
Ինքնաթիռն ամերիկյան տարածք էր։ Ուղեկցորդուհիներն իրենց անկախ էին պահում։
Քենեդու անվան օդանավակայանում սպասում էին մեր բարեկամները։ Նշանավոր լուսանկարիչ Կուլակովը՝ կնոջ ու որդու հետ։ Ողջունելով՝ անմիջապես սկսեցին փնովել Ամերիկան։
«Տոյոտա» կառնես, ծերո՛ւկ, ասում էր Կուլակովը, իսկ ավելի լավ է՝ «Ֆոլքսվագեն»։ Ամերիկյան մեքենաները զիբիլ են։
Ես հարցրի․
Իսկ ո՞ւր են Լենան ու Կատյան։
Կուլակովն ինձ տվեց երկտողը․
«Տեղավորվե՛ք։ Մենք առողջարարական ակումբում ենք։ Կգանք ժամը ութի կողմերը։ Ուտելիքը սառնարանում է։ Լենա»։
Գնացինք տուն՝ Ֆլաշինգ։ Շրջակա հորիզոնական բնապատկերն ասես Մոսկվայի կայարանի շրջոնքը լիներ։ Երկնաքերները բացակայում էին։
Մայրս դուրս նայեց պատուհանից ու ասում է․
Լրիվ դատարկ փողոց…
Փողոց չի, առարկեց Կուլակովը, հա՛յվեյ։
Ի՞նչ է նշանակում հայվեյ, հարցրեց մայրս։
Մեծուղի, պատասխանեցի ես։
Լենան զբաղեցնում էր ոչ բարձր աղյուսաշեն տան առաջին հարկը։ Կուլակովը օգնեց՝ ներս տանենք ճամպրուկները։ Հետո ասաց․
Հանգստացեք։ Եվրոպայում արդեն գիշեր է։ Իսկ վաղը կզանգեմ…
Ու գնաց։
Իհարկե, չէի սպասում, որ ամերիկյան գրողների պատվիրակությունը կդիմավորի։ Բայց գոնե Լենան, մտածում էի, կարո՞ղ էր գալ օդանավակայան…
Մենք հայտնվել էինք դատարկ բնակարանում։ Երկու սենյակներում հատակին ներքնակներ էին։ Շուրջբոլորը հագուստ էր թափթփած։
Մայրիկը բացեց սառնարանն ու ասում է․
Պանիրը համարյա նույնն է, ոնց որ մեզ մոտ…
Հանկարծ անտանելի հոգնություն զգացի։ Պառկեցի ծածկոցի վրա ու սկսեցի ծխել։ Իրականության ուրվագծերն անգթորեն աղոտանում էին։
Ո՞վ եմ ես ու որտեղի՞ց։ Ի՞նչ է կատարվում մեզ հետ։ Եվ ինչո՞վ կվերջանա այս ամենը…
Նոր կյանքը չափազանց շարքային էր թվում մեծ փոփոխությունների համար…
Ու նաեւ մտածում էի․
«Ինչպե՞ս է ծագում մարդկային մտերմությունը։ Ի՞նչ է պետք մարդկանց՝ հարազատություն զգալու համար…»։
Արթնացա վաղ առավոտյան։ Պատուհանից այն կողմ օրորվում էին ճյուղերը։ Կողքիս մարդ կար։ Հարցրի․
Ո՞վ է։
Լենան, պատասխանեց հանգիստ կանացի ձայնը։
Ու շարունակեց․
Ո՜նց ես չաղացել։ Առավոտները պետք է վազել։
Էլ վազելու տեղ, ասում եմ, գործնականում չունեմ… Կնախընտրեի էստեղ մնալ։ Հուսամ՝ կարելի՞ է։
Իհարկե, եթե մեզ սիրում ես…
Գնդապետն ասում է՝ սիրում եմ։
Սիրում ես, ուրեմն մնա։ Մենք դեմ չենք…
Սե՞րն ինչ կապ ունի, ասացի ես։
Հետո ավելացրի․
Սերը դեռահասների համար է… սա սեր չի, այլ՝ ճակատագիր… Ի դեպ, ո՞ւր է Կատյան։
Ներքնակին, տատիկի հետ…
Հետո Լենան ասաց․
Շրջվի՛։
Մռութս ծածկեցի ամերիկյան թերթով։
Լենան վեր կացավ, հագավ խալաթն ու հարցնում է․
Քեզ թե՞յ, թե՞ սուրճ։
Այստեղ հայտնվեց Կատյան։ Բայց դա արդեն ուրիշ թեմա է։
Hamo Sahyan
Ամեն առավոտ
Ամեն առավոտ հուշերս նորից
Ինձ տանում են այն զմրուխտե հեռուն,
Ուր իմ մանկության ոտնատեղերից
Անձրևաջուր է խմում եղջերուն։
Ինձ այն ծաղկաբույր լեռներն են տանում
Այն բարձունքներն են ինձ տանում կրկին,
Ուր մարդն ամպերին վերից է նայում,
Վերից է նայում արծվի ճախրանքին։
Եվ այն տնակն են տանում ինձ դարձյալ,
Որոտանի մոր, բարդու շվաքում,
Որտեղ հանգչում է մի համեստ անցյալ,
Եվ մի փառավոր գալիք է ծաղկում։
Այն նվիրական տնակն են տանում,
Որ հետո այսքան, այսքան մեծացավ,
Ինձ համար աշխարհ դարձավ աշխարհում,
Եվ անեզրական հայրենիք դարձավ։
Michael Nalbandian
Վեցերորդը― մի՛ շնար
Եվրոպացոց առհասարակ քաղաքական մի ծես էր,
Որ այր մարդը հանդիպելիս՝ կնոջ ձեռը կպաչեր․
Չկար թեև խենեշության մի անպարկեշտ նշանակ,
Բայց վեցերորդ Պիոս պապը դուրս տվեց մի մեծ կոնդակ․
«Որ ոչ մի մարդ այնուհետև կին մարդու կամ աղջկա
«Չըհանդգնի ձեռը պաչել ըստ հասարակ կանոնին,
«Թե լոկ նայելն աղջկերանց և կամ կնիկների վերա
«Սաստիկ մեղք է, արդեն ընդդեմ աստվածային օրենքին»։
Նա պատժում էր, նզովում էր հրապարակավ մարդերը,
Որ յուր խոսքը չէին պաշտում ու յուրյանց հին կանոնով
Վարվում էին միշտ համարձակ, ինչպես յուր քարտուղարը
Բռնըվեցավ այս հանցանքում ու դատվեցավ ժողովով։
Քարտուղարը խելոք մարդ էր, նա գիտեր, որ Պիոսը,
Թե կին գտնե, պիտի անշուշտ պաչե նորա ոտները,
Բարկացել էր նորա վերա, յուր ամոթի փոխանակ
Աշխատում էր ողջ քաղաքին պապը առնել խայտառակ։
Չգիտեմ ինչո՞ւ, բայց գիտեմ որ Գերմանիո թագուհին
Հյուր էր եկել պապի մոտը մի օր, երբ նա տանը չէր․
«Պարտեզումը նա ճեմում է» ծառաները ասացին․
Թագուհին էլ գնաց պարտեզ, որ գտնվում էր տան մոտին։
Իմ պապը երբ տեսավ նորան, տեսավ չքնաղ երեսը,
Եփ էր գալի երակներում․․․ արյունը․
Թեպետ նա միշտ անսխալ է ու Քրիստոսի փոխանորդ,
Սակայն բռնեց ձեռքը տիկնոջ, քաշեց նորան իրեն մոտ։
Երբ առանձին ջերմ համբույրներ նորա ձեռին տալիս էր,
Քարտուղարը ծառի հետքից՝ պարզ ամենը տեսնում էր․
Նա յուր մտքում ուրախացավ, ասաց՝ ա՜ ա՜ դու էլ ընկար․
Առավ ածուխ, գրեց պատին․ «վեցերորդը՝ մի՛ շնար»։
Պապը տեսավ որ յուր գործը քարտուղարը իմացավ,
Այն կոնդակը որ տվել էր, բոլորովին չքացավ․
Քարտուղարը այն մասին գրեց, որ պապը վեցերորդ էր,
Մանավանդ այս համարները խորհրդական են թիվեր։
Mesrop Mashtots
Մեղայ Տէր
Մեղայ Տէր, բազումողորմ Աստուած,
Մեղայ, ողորմեա:
Մեղայ Տէր, և անկանիմ առաջի Քո,
Մեղայ, ողորմեա:
Մեղայ Տէր, խոստովանիմ զյանցանս իմ,
Մեղայ, ողորմեա:
Gevorg Emin
Ես այն եմ սիրում․․․
***
…Ես ա’յն եմ սիրում,
Երբ ձմեռ- ամառ… գարո~ւմ է թվում,
Անծանոթ մի վայր քեզ… տո~ւն է թվում.
Ոչ միայն նայում, այլ… տեսնո’ւմ ես դու,
Ոչ թե ունկնդրում, այլ… լսո’ւմ ես դու,
Երբ սլանո~ւմ ես
Եվ ոչ թե` քայլո’ւմ,
Երբ և այրվո’ւմ ես, և ի’նքըդ այրում…
Ա’յն, երբ աչքերը աչե~ր են դառնում,
Խոսքերը սիրո կանչե’ր են դառնում,
Սիրե’րգ է դառնում ամեն մի հնչյուն,
Եվ արտաշնչո~ւմն անգամ` Ներշնչում…
Սիրում եմ սիրո այն հրա~շքը սուրբ,
Երբ որ ձեռքերը դառնում են թևեր,
Երբ թվում է, թե շարժումից մի նուրբ,
Կարող ես մինչև աստղե~րը թևել.
Երբ կոշտ մատները թավի~շ են դառնում,
Արյունը գարնան ավի~շ է դառնում
Եվ ժամերն անգամ, հաշիվը խառնո~ւմ,
Մոռանո~ւմ են , թե… ինչքան են տևել…
…Զգացե՞լ եք դուք պահն այդ երբևէ..
Yeghishe Charents
Շան կարոտներ
Պատուհանիս տակ հիմա որբ մղկտում է մի շուն.
Սիրտս լսում է նրան և սիրտս քեզ է հիշում:
Նա տխուր է ու մենակ, ոչ ոք չունի հիմա նա
Ու գանգատը դժնդակ լուսինը չի՜ իմանա:
Դուրսը ամպ է ու մշուշ, անաստղ երկինք ու գիշեր.
Մղկտում է այսքան ուշ, գանգատվում է առանց սեր:
Հեռուն թարթում է տարտամ գազե լապտերը բեկուն.
Ինչ շո՛ւտ մարեց այս անգամ արևավառ երեկոն...
Ինչ շո՛ւտ մարեց ցերեկի զվարթ աղմուկը, ու մութ
Գիշերն իջավ` անհոգի, անմխիթար ու անգութ:
Ցերեկը լա՛վ է այնքան, ցերեկը խինդ է բերում
Փողոցների խրախճան, անմխիթար դեգերում:
Խոհանոցի դռան մոտ, կամ խանութի մոտ հացի
Սպասումներ ու ամոթ՝ խո՛ւլ տագնապներ փողոցի:
Բայց ցերեկները չունեն մղկտուքը գիշերվա
Ու հոգու ցավը անհուն ցերեկը չի՜ երևա:
Մղկտում է հիմա նա, սիրտը գգվանք է ուզում,
Սիրտը ճչում է հիմա, մղկտում է անլեզու: -
Բայց սիրտ չունեմ էլ քո խեղճ մղկտանքը լսելու.
Քնի՛ր, քնի՛ր եղիր խե՛ղճ, անօգնական ու հլու:
Չի ուղարկի ո՜չ մի փայլ մեզ լուսինը հիմա էլ
Շո՜ւն, կարոտի՛ իմ եղբայր, դառնաթախիծ իմ ընկեր...
Hrant Matevosyan
Աշխարհում բոլորիս տեղը Հայաստանն է ցույց տալիս
«Դրօշակ»ի խմբագիր Ա. Վարդանեանի զրուցակիցն է
Հրանտ Մաթեւոսեանը
-Մեծ յոյսերու եւ դառն յուսախաբութեանց ժամանակը կ-ապրինք ազգովին. երազն ու իրականութիւնը միախառնուած են, իրենց հետ նաե՛ւ ցնծութիւնն ու վիշտը, ազատութիւնն ու սովը, կառուցումն ու աւարումը, հպարտութիւնն ու հայրենաթողութիւնը: Հայ քաղաքական միտքը կը դիմագրաւէ գերլարման մարտահրաւէրը: Հայաստանն ու հայութիւնը ելք կը փնտռեն. քսաներորդ դարու այս երկրորդ քննութենէն ձախող դուրս գալու իրաւունք չունինք: Մարտահրաւէրը ուղղուած է մանաւա՛նդ ազգային մեր իմաստութեան աւագ պահապաններուն՝ մտաւորական մեր ընտրանիին: Հայու Տեսակի վկայ Հրանտ Մաթեւոսեան ի՞նչ ուղի կը տեսնէ: Թէեւ ծաւալուն, զրոյցը ըստ ամենայնի արժանի է մէկ շունչով ընթերցումի:
Մեծ տեղաշարժեր եղան, շատ բան փոխուեց աշխարհի մեր մասում, եւ հիմա մի նոր գոյավիճակի մէջ ենք: Ո՞րն է ա՛յս օրուայ բնութագիրը: Մեր ընթացքի վկայագիր Հրանտ Մաթեւոսեանը ի՞նչ է տեսնում, ի՞նչն է կարեւորում, ի՞նչ ունենք ու ի՞նչ չունենք: Այս պաշարով ճամբայ կարո՞ղ ենք գնալ, ի՞նչ պիտի անենք, որ աշխարհում մե՛ր տեղը ունենանք, որ մեր տեղը ուրիշները ցոյց չտան:
- Երէկուայ օրով այդ հարցերիդ մի քիչ աւելի հեշտ էի պատասխանում, որովհետեւ մի տեսակ, փոխաբերական իմաստով, Աստծոյ պէս մի բան կար, ծանօթ այդ հարցերի պատասխանատուն Մոսկուան էր, եւ այդ ծանր հարցերը տեղնուտեղը, փառք Աստծոյ, տեղ հասցնողները կային՝ «չեկա»ն էր, մատնիչներն էին եւայլն, եւայլն: Այդուհանդերձ, մենք մեզ համարում էինք, ես ինձ համարում էի կայսրութեան քաղաքացիներից մէկը եւ կշտամբանք, թշնամութիւն, արմատական խնդիրների արծարծում, քննադատութիւն կարող էի անել ու յոյս ունէի, որ ահա հարցին պատասխանող կայ, Աստուած կայ՝ մի խօսքով: Եւ այդպէս խօսել ենք: Պայմանականօրէն ասած՝ մի տեսակ ձախ ուսիս վրայով ետ նայելով էի խօսում. կը լսեն՝ մի բան կ-անեն: Աստծոյ այսօրուայ չգոյութիւնը, ոտքերիս թէ մտքիս տակի կայսրութեան հիմնահողը, որի վրայ դատողութիւններ կարող էի անել, խօսել, քննադատել, այդ հողը մեր ոտքի տակից գնացել է, եւ ես սրտխառնուք ու գլխապտոյտի պէս մի բան եմ զգում. շատ ծանր վիճակ է ահա:
Լա՛ւ, եթէ նոյնիսկ հարցերի պատասխանը գտնեմ, ես կարողանալո՞ւ եմ ասել՝ ահա, այդ հարցերի պատասխանը կայ, հնարաւո՞ր է ասել: Ընդհուպ մինչեւ, ասենք, «Իմ Կիլիկիան» երգեմ, լաւ, որ ի՞նչ, պատմութեան հարցերը արծարծեմ, որ ի՞նչ: Եւ դժուար ես մտայ այս նոր ժամանակի մէջ: Դժուար հասկացայ, որ իսկապէս ոչ ոք ինձ իմ հարցերի պատասխանը չի տալու: Ի՛մն է, եղածը ա՛յս է, եւ ես, ե՛ս եմ հարցերիս պատասխանատուն, ինձ համար եմ պարզելու եւ ըստ այդմ որոշելու եմ իմ ապագայ ընթացքը:
Սա էսպէս՝ հարցերի պատմութիւնը: Եթէ կարճ ասեմ, եթէ կարճառօտ լինեմ, ի՞նչ եմ ասելու. հովիտներդ խլել են քեզանից: Այս «հովիտներ» բառի հետ յիշեցի. Աւստրիայում մի հարցազրոյցի ժամանակ ասացի՝ Աստուած ձեզ երկար պահի այս հովտում, այս Դանուբի հովտում առաջացել էք, ձեր պատմութիւնը այստեղ է ծաւալուել, այստեղ էք, կա՛ք: Մեր հովիտները մեզանից խլել են, հովիտները, դաշտերը խլել են, եւ ժողովրդի մնացածը քշուել է էս սարերի ծէրը: Աշխարհում այսքան գերխիտ բնակեցուած, այսքան նեղ պայմաններում ապրող ժողովուրդ չկայ: Սա փաստօրէն երկիր չի: Լինում է հո՛ղ, ժողովո՛ւրդ, պետութի՛ւն: Ուղղակի հող չկայ: Եթէ պատմութեան մէջ մի կարճ ժամանակ, մի 100-150 տարուայ ընթացքում այսքան ժողովուրդ այստեղ հաւաքուել-ապրել է, չի նշանակում, թէ այդ ժողովուրդը էս հողից է բարձրացել, եւ հնարաւոր է, որ այս հողը այսքան ծաղիկ սնի, այսքան մարդ ապրեցնի իր վրայ: Կայսրութեան մասն է եղել ուղղակի՝ ապրել է: Հիմա կայսրութիւնից անջատուած՝ իրականութիւնը, բիրտ իրականութիւնը յստակօրէն պարզում է. հների խօսքը քաղաբերելով՝ «Այծից՝ հայոց արքայ»: Իսկապէս, ինչպէս վայրի այծերը իրենց հովիտներից քշուեցին, քշուեցին-ընկան քարքարոտ լեռները, այծերի այդ վիճակում ենք՝ քշուած մեր միջնաբերդը: Կարող ենք պարծենալ, թէ այս լեռները մեր ամրոցներն են, սա այլեւս աննուաճ է, բայց այսպէս ողբերգականօրէն անջատուած, մեկուսացուած, թշնամանքով շրջապատւած երկիր չկայ, որը նաեւ հարստութիւն-հողեր չունի: Բնութագիրը սա է: Իրական վիճակը սա է:
Ի՞նչ ենք անելու: Թէեւ ամէն անգամ այդ հարցին անդրադառնալիս ես գիտեմ. պատերազմը՝ պատերազմ, կռիւները՝ կռիւ, քաջութիւնները՝ քաջութիւն, յուշերը՝ յուշեր, ազգային ոգին եւ ապագան՝ մի կողմ, բայց վերջին հաշուով այս ժողովուրդը, երկիրը այս հողի վրայ կարող է ապրել միայն համակցուած (ինտեգրացուած) տնտեսութիւնների միջոցով, հարեւան երկրների հետ առեւտուրով, յարաբերութիւններով: Եւ կարող է նոյնիսկ առաքելութիւն ունենալ իր շրջապատի աւելի թոյլ զարգացած երկրների մէջ: Ասենք թէ դրանք են՝ Արեւելեան Անատոլու-Արեւմտեան Հայաստանը, Իրանը, Վրաստանը, թէկուզ Ադրբեջանը եւայլն: Այսպէս՝ միայն մեր շրջակայ երկրների հետ համակցուած տնտեսութեամբ է հնարաւոր այս 3-3,5 միլիոն ժողովրդին այստեղ պահելը: Վիճակը դժուարանում է մանաւանդ, քանի որ այսօրուայ պայմաններում բացառւում է, բացարձակապէս բացառւում է մեկուսացումը աշխարհից՝ հոգեբանօրէն, մտքով կամ ֆիզիկապէս: Մտքով անգամ բացառւում է աշխարհից առանձնանալը: Պատմութիւնը քեզ շատ դառը ճակատագիր է պարտադրել, այդուհանդերձ քեզ տանող կերպարները, հայը այստեղից տանող կերպարները իր դառը ճակատագիրը չի, տարօրինակօրէն ամերիկեան, ռուսական, հզօր երկրների ապրելակերպերն են. ուզում ես լաւ ապրած լինես: Այսինքն՝ ուղղակի թաղուած ես աղքատութեան, անհեռանկարայնութեան եւ միւս բաների մէջ: Եթէ այլ տարբերակով գնայինք, կարողանայինք, ասենք, իսլամով դաստիարակուած չեչենների, միւսների պէս մի փակ տարածութիւն անել. մի ժողովուրդ՝ մի բռունցք, եւ իսկապէս մեկուսանալ, ինչը անհնար է, դարձեալ շատ դժուար էր լինելու: Այդ տարբերակը մեր տեսակի համար բացառուած է: Յիշիր թէկուզ միայն Սփիւռքը: Թէկուզ ամէն անգամ երբ Սփիւռքին շատ մեծ դեր էր տրւում, խաբկանքը տեղնուտեղը իրեն ցոյց էր տալիս, որ խաբկանք է, բայց այդուհանդերձ մենք աշխարհով մէկ փռուած ժողովուրդ ենք, կէսը դրսում է, կէսը՝ ներսում. մեզ համար Չեչնիա չէինք կարող սարքել, փակուել չէինք կարող:
Եւ՝ ահա: Բնութագիրը սա է, փաստօրէն՝ դժուար: Բայց սա բոլորը գիտեն, սա ի զուր է ասւում: Չեմ կարող մեղադրել, թէ ժողովուրդը դուրս է գնում, չեմ կարող մեղադրական կարդալ: Չնայած, գիտեմ, որ դարձեալ խաբող մի բան է, երբեմն մէջս մարտիկն է բարձրանում, զինուորն է բարձրանում եւ ասում է՝ կանգնե՛լ: Բայց ի՞նչ անել: Ջարդե՛լ, յաղթե՛լ, յետո՞յ: Լաւ, յետո՞յ: Ինձ տանող-առաջնորդող կերպարը ո՞րն է:
- Ասում էք՝ հող չկայ, երկիր չկայ, ազգի շարունակման համար կենսատարածքներ ազատագրելը ձեւ է, գուցէ գրաւելն էլ ձեւ է:
- Եթէ տարածքներ էլ չգրաւենք, Ղարաբաղը չզիջելը արդէն դարձել է կենսակերպ: Պարտադիր մի բան է չզիջելը գոնէ: Եւ այդ կէս միլիոն փախստական ժողովուրդը, որ քեզ համար կար, եւ դու հեռատեսութիւն ու զօրութիւն չունեցար Արցախում ապաստան տալ նրան, Ղարաբաղը դարձնել նրա իրաբնակ հայրենիքը: Ահա, այդ կէս միլիոն գաղթականների շահերը, սա էլ կարող է արծարծուել հիմա կամ այն ժամանակ տեղնուտեղը պիտի արուէր: Տեղնուտեղը այդ նոյն ժողովուրդը պէտք է բանակ դարձուէր ու ասուէր. ես փախստակայան չեմ, դու այնտեղ հող ունես եւ քո հողով արի իմ տուն: Ճի՞շտ է: Դու քո հողով արի: Դու այնտեղ ունեցուածք ես ունեցել, մօրէ-մերկ այդպէս դուրս քշեն... Դարերով-տարիներով, իրենց հետ հաւասար շէնացրել են, Բաքուի բերդը միասին են հիմնել: Ցիցիանովի մարմինը հայերն են իրենց գերեզմանոցում թաղել: Գլուխը կտրել-ուղարկել էին պարսից Շահին: Ահա՝ գիւղը կայ, բերդը կայ: Հայի գիւղը այն ժամանակ կար: Բնիկներն էին, իրաւատէ՛ր: Ահա՛. նրա՛նց բաժինը, նրա՛նց տարածքը: Ես չգիտեմ, ես շռայլ-շքեղ-մեծահարուստ մայրը չեմ Հայաստանս՝ թէ, ահա, եկէք-փախէք-եկէք, յոգնաբեկ ճայեր, կամ ես ինչ գիտեմ՝ ինչ, հալածուածներ, եկէք: Չէ: Դուք ձեր ունեցուածքով եկէք, դուք այնտեղ հող ունէք, եկէք ձեր հողին տէր կանգնէք, ես ձեզ պաշտպանելու եմ: Փախստականութիւն երեւոյթն էլ աշխարհի պրոբլեմներից է: Ռուսները որ նրանց վերցրել են, ինչո՞ւ են վերցրել, սա ի՞նչ բան է, ինչո՞ւ են նրանք՝ ռուսները կամ ամերիկացիները, փախստականի կարգավիճակ ստեղծել: Ի՞նչ է սա: Մարդկային մտքի նեղութի՞ւն ասեմ, ի՞նչ ասեմ: Այդ դէպքում կարող եմ մտածել, որ ջարդերը, մեծ գաղթերը յատուկ սարքւում են, ինչպէս Շահ Աբասը կամ Սուլթան Սուլէյմանն էին անում, գուցէ դա էլ ժողովուրդներ փախցնելու, ժողովուրդներ իւրացնելու ձեւ է. մի դէպքում գաղթեր կազմակերպելով, մի դէպքում՝ ջարդեր հրահրելով:
- Այսինքն՝ փախստականի միջազգային կարգավիճակը նաեւ այդ երեսը կարող է ունենալ:
- Կարող է դա էլ ունենալ: Վերջին հաշուով, եթէ էդ ժողովուրդը գնացել միջին Ռուսաստանն է շէնացնում, ես պիտի մտածեմ՝ ըստ երեւոյթին կազմակերպուած բան էր, որովհետեւ դրանից առաջ յօդուածներում գրում էին, թէ սեւահողային գօտին ամայացել, ժողովուրդը հարաւ է լցուել:
Հիմա ասում են՝ միայն տեսնես, թէ այնտեղ ինչ շինարարութիւն է գնում: Երկիր են ծաղկեցնում: Իսկ քո երկիրը... Երբ հնարաւորութիւններ կային, պիտի կարողանայինք երկիր լինել՝ Իսրայէլ կամ չգիտեմ՝ ինչ, ու էդ ժողովուրդին տէր կանգնել: Պիտի բանակ դարձնէինք եւ նրանց միջոցով, մեր միջոցով էդ ժողովրդի իրաւունքը իրենց իսկ հողի վրայ պաշտպանէինք:
- Իսրայէլի փորձը կար: Պետութիւն դառնալուց յետոյ երկիր եկածների նկատմամբ նրանց վարած յատուկ քաղաքականութեան օրինակը կար, իսկ մենք ուրիշներից չէ, մեր պատմութիւնից էլ դաս չենք քաղում: Բայց չնայենք պատուհանից դուրս ու վերեւից գնահատական չտանք, չդատենք, մեր հոգեբարոյական վիճակը արձանագրենք, այսինքն՝ անուն տալով Ձեր հոգեվիճակին, փորձենք բնութագրել մեր այսօրուայ վիճակը:
- Ես եթէ կարճ եմ ասում՝ չեմ ուզում պատմութիւն պատմենք, դա արդէն անցած փուլ է. երէկ մեծ տէրութեան քաղաքացիներն ենք եղել, հիմնահարցերը դարձեալ յետաձգել ենք՝ ազգային մտքի նեղութիւն կամ ծուլութիւն ենք ասում՝ մեր անելիքը չենք արել վերջին հաշուով: Եւ ըստ երեւոյթին հիմա, նոր վիճակներին, այս հինգ տարիներին մեր մէջ եղած այլասերմանը, վերափոխութիւններին տէր կանգնելով, այդ վիճակներից ելնելով՝ պիտի դատենք-իմաստաւորենք-աշխատենք: Նոր ենք մտածում. այսպիսի արտայայտութիւն էն ժամանակ իմ բերանից դուրս չէր գայ: Իմ հայրենակիցներն են բաքուեցիները, այն ժամանակ չէիր ասի, հիմա կ-ասես՝ նոր վիճակ է: Սա ապաստանարան չի, փախստակայան չի: Խնդրեմ՝ զէնքը ձեռքիդ արի, արի՝ միասին կռուենք քեզ համար: Քո հողով արի: Ես այդքան հարուստ չեմ: Քո հողով արի: Ես մերկեր չեմ ընդունում իմ տուն:
- Այո, բայց գոնէ սկզբում, այս վիճակը բնութագրող ամբողջական խօսքը ասուի: Ի սկզբանէ բանն էր... Դուք էք գրել՝ խօսքը հնչեց, կը կատարուի, գործողութիւնը չի կարող չյաջորդել: Թէ՞ դուք կայսրութեան մէջ իրացուել-աւարտուել էք: Այսօր անուն տալու համարձակութիւնը չէք ուզում վերցնել: Երէկուայ անունը տուել էք, այսօրուայ անունը ո՞րն է, այսօրուայ փաստի արձանագրումը ո՞րն է:
- Երէկուայ վիճակի այլանդակութիւնները ես գիտեմ: Ահա այդ նոյն դիմազրկուած, անշարժ, դատողութիւնների մէջ անհամարձակ, աննախաձեռնող հայ մարդն էր երէկուայ վիճակով եւ չկարողացաւ վիճակին իր անունը տալ, անունը բանաձեւել ու օրուայ վիճակից ելնելով՝ օրուայ քաղաքականութիւն անել: Ես այդքան էլ սիրահարուած չեմ երէկուայ վիճակին:
- Ձեր ամբողջ գործը վկայ է, որ սիրահարուած չէք:
- Եւ անընդհատ գիտակցօրէն ջանում եմ անպայման այդ երէկւայ համապատկերը չկորցնել: Այդ ծուլութիւնը, այդ չաշխատելը: Եւ իմ ելոյթներից մէկի մէջ էլ շատ յստակօրէն համադրեցի՝ էստեղի եւ էնտեղի հայը. իմը՝ նոյն ջանադրութեամբ, նոյն աշխատասիրութեամբ եւ աղքատութեան եզրին այդուհանդերձ: Երկուսի ճակատին էլ յաղթանակ կը կնքէի, մէկը ամերիկացի մեծահարուստ է, միւսն էլ մեր գիւղացի այսինչի տղան, որ ահա կայ միակ ծակ տաբատով: Երէկուայ հանդէպ քննադատական վերաբերմունքը իմ մէջ եղել է ու կը լինի եւ, չտայ Աստուած, որ յանկարծ դէպի ետ շարժում լինի: Ուղղակի մէջքս փշաքաղւում է, որ նայում եմ, թէ այս ժողովուրդը ինչպէս է հոսում դէպի երէկուայ օրը: Այսօրուայ մասին եմ ջանում դատել, առաջնորդող կերպարներս այսօր են, իմ տղաները ինձ սիրում են. դա կը լինի նախարար, զինուոր, թէ կոյր տղայ: Կոյր տղաներ են վերջին հաշուով, կոյր արծիւներ են: Կոյր մարդիկ են: Առաջին անգամ են բախւում ծանր իրականութեանը, առաջին անգամ են իսկապէս պատմութեան դէմ առ դէմ մենակ: Այդպիսի ծանր վիճակների առաջ թերեւս մէկ էլ անցեալին՝ 14 թուականի ամրանը, Դաշնակցութեան 8-րդ համաժողովի ժամանակ Ռոստոմին եւ միւսներին տեսայ՝ պատմութեան ծանր հիմնահարցերի առաջ ընկճուած ու ճնշուած կանգնած: Այդպիսի ֆիզիքական մենակութին ես զգացել եմ, երբ կնոջս հետ Անիի սահման էինք գնացել: Մեր տէրը ընդամէնը մի ռուս 18 տարեկան տղայ էր, որը, կարծեմ, ատրճանակ էլ չունէր: Մեր փառահեղ աւերակների տակ կանգնել էինք. այդպիսի անպաշտպանուածութիւն, այդպիսի զարհուրելի չպաշտպանուածութիւն: Չգիտեմ: Ասենք, թէ երէկուայ մարդն էր կանգնած այդտեղ:
Ընդհատւում է խօսքս եւ չի ստացւում: Վերադարձը չեմ ուզի: Երէկուայ վերադարձը նոյնքան սարսափելի է: Չի լինի նաեւ, իսկապէս չի լինի, դա ատաւիզմ է, ես ի՞նչ գիտեմ՝ մեռելահարցուկ է, չգիտեմ: Բայց մի ուրիշ բան գուցէ թէ կարող է էս դժբախտներին մէկ խելքի բերի, եւ էն լաւը, որ իսկապէս երէկուայ մէջ կար, որ իրողութիւնն էր եւ ինչ-որ մի բան տալիս էր մարդ անհատի արծարծման համար, գուցէ թէ դա ուշքի բերի, չգիտեմ: Բայց միւս կողմից էլ միշտ ջանքդ, մտածելու ճիգդ անտեղի է դարձնում այն գիտակցութիւնը, որ իրականացնելու համար մեքանիզմներ պիտի ստեղծես: Մեքանիզմները կա՛մ կարող են երկար ժամանակները առաջացնել, երկար ժամանակների մէջ առաջանալ, կա՛մ արկածախնդիր եւ շահագրգիռ ուժերի ձեռքին յայտնուեն: Այդ դէպքում դու կարող ես դառնալ ինչ-որ գործիք-զանգուած: Բանակային կազմաւորման մաս, կուսակցութեան մաս, ամբոխի մաս: Շատ վախենալու տեղ է: Իսկ միւս կողմից էլ, մեր բնաւորութեան մեծ բացն է գուցէ, որ ես ահա մեքանիզմներ, իրականացնելու միջոցներ հնարելու մէջ շատ խեղճ եմ ու չեմ կարող, փաստօրէն, երկու մարդու աշխատանք կազմակերպել կամ թէ չէ զուտ այս միտքը ծաւալելու համար մի հինգ լրագրողի, հինգ գրողի, հինգ երիտասարդ կարող ուժի լիցքաւորել, որ այս գաղափարը տարածուի: Նոյնիսկ այդ իմաստով ես անկարող եմ:
- Պարզ է՝ Հրանտ Մաթեւոսեանը մեքանիզմներ չի ստեղծելու: Բայց Հրանտ Մաթեւոսեանը խօսքն է ասելու: Վերադառնանք անցեալին, եթէ այն ժամանակ ձեւակերպուած-նպատակադրուած գործունէութիւն ունենայինք, այդքան ծոյլ չլինէինք, այդքան ապահովուած չլինէինք, այդ հիմքը մենք այսօր կ-ունենայինք եւ այս վիճակում չէինք լինի: Այսինքն՝ խօսքը Հրանտ Մաթեւոսեանը պիտի ասի, իսկ մեքանիզմներ ստեղծողները 100 տարի յետոյ, 50 տարի յետոյ, 10 տարի յետոյ կը գան - կը լինեն, չգիտեմ: Իր խօսքը Հրանտ Մաթեւոսեանը պիտի ասի: Հիմա այդ խօսքը ո՞ւր կը տանի, ի՞նչ կը դարձնեն այդ խօսքը, ինչպէ՞ս կը շահարկեն, ի՞նչ կ-անեն, դա արդէն իր խնդիրը չէ, ինքը իր խօսքը չասելու իրաւունքը չունի, չի կարող չասել: Ինքը խօսքի պատասխանատուն է, ինքը իր գոյութիւնը արդարացնում է այդ խօսքը ասելով:
- Մաշող կասկածը կայ նաեւ գուցէ իմ մէջ, որ լռում եմ: Լռում ես, որովհետեւ վստահ չես խօսքիդ ճշմարտութեանը: Կասկածները էդ ժամանակ իսկապէս քեզ մաշում են: Այլ դէպքերում թուացել է, թէ ուղղակի էդտեղ խօսքի կարիք չկայ. լուռ, գործնական աշխատանքի ժամանակն է: Դրա համար եմ մեքանիզմների մասին խօսում: Յետոյ իմ ասած թուացեալ խելացի ելքերը շրջանցուել են, մնացել են մի կողմ, եւ յետադարձ հայեացքով տեսել ես, որ դա էլ ելք չէր: Դա էլ, ուրեմն, խաբկանք էր, ելք չէր: Կոպիտ օրինակով ասեմ՝ ինչպէ՞ս կարող էր պատահել, որ սովետական բանակը, ռուսական բանակը Եւրոպայից այդպէս չհանէին: Բանակը պիտի թշնամի ունենայ: Բանակին սովորեցնում են ատամները կրճտացնել, թշնամիներ յօրինել, թշնամիների վրայ զինուել եւ անընդհատ հարուածողի դերի մէջ լինել: Ինչպէ՞ս կարող է թշնամի չունենայ, բայց բանակը պահի: Թշնամին բանակից հանեցիր, բանակը ոգին լքած՝ մեռած մարմին է դառնում: Հրասայլերը ինչո՞ւ պիտի Գերմանիայում մնային, երբ Գերմանիան բարեկամ երկիր է: Դանդաղ էլ չէին կարող հանել: Ասենք՝ տարին մի երկու տանկ, մի հարիւր զինուոր: Գաղափարը, գաղափարախօսութիւնը ոչնչացուել էր, եւ գաղափարախօսութեան հետ էլ պիտի ոչնչացուէր մարմինը: Եւ էս փլուզումը, խուճապը, էս դժբախտութիւնները, որ ասում ենք, պիտի լինէր հէնց էս ձեւով, ինչպէս որ եղաւ: Էս դէպքում արդէն, էս ճշմարտութիւնը գտնելուց յետոյ, արդէն ոչ մէկին չես կարող մեղադրել: Ո՛չ Գորբաչովին կարող ես մեղադրել, ո՛չ դեմոկրատներին, ո՛չ Ռէյգանին եւ ոչ էլ որեւէ մէկին: Հասունացել էր դանդաղ եւ էսպէս էլ պիտի լինէր:
- Համազգային կառոյցի խնդիրը: Հնարաւո՞ր է նման բան: Ձեր պատկերացումն ի՞նչ է: Որովհետեւ՝ մենք ի՞նչ ենք ունեցել. եկեղեցի ենք ունեցել որպէս համազգային կառոյց, որն այսօր իբրեւ ազգի կազմակերպման ամբողջական միջոց չի ծառայում եւ չի էլ կարող ծառայել: Բայց հնարաւո՞ր է նման բան, համազգային ինչ-որ կառոյց, պարտադիր չէ անպայման մարմին հասկացուի, ինչ-որ մի ընդհանուր միաւորող բան: Կարիքը կա՞յ դրա, անհրաժեշտութիւնը կա՞յ: Ձեր պատկերացումը: Եւ եթէ կայ նման բանի կարիքը, ի՞նչն է խանգարում: Տեսէք, այսօր խօսում ենք հայաստանցու եւ սփիւռքահայի տարբերութիւնների մասին՝ հոգեբանական, տնտեսական, ընկերային: Նաեւ ինչ-որ իմաստով տարբեր ժողովուրդներ են: Պիտի գնայի Աթէնք, Ռուբէն Յովսէփեանը լաւ ձեւակերպում արեց: Աղուան,- ասաց,- իսկ չե՞ս վախենում, որ գնաս Յունաստան՝ դառնաս սփիւռքահայ, յետոյ վերադառնաս էստեղ՝ դառնաս ախպար: Տարբերութիւնները կան ուրեմն, մինչեւ այստեղ: Բայց եթէ համազգային կառոյցի կամ ազգը կազմակերպող ուժի պատկերացումը կայ, այսօր խոչընդոտները, խանգարող բաները որո՞նք են: Այդ հնարաւորութիւնները մենք աւելի չե՞նք պակասեցնում: Գայթակղիչ է օրինակը հրեաների: Մեր տարբերակը չէ, ճիշտ է, բայց մեր տարբերակը հնարաւո՞ր է գտնել:
- Գայթակղիչ օրինակ է իսկապէս, բայց դա միայն հրեաների մենաշնորհը չհամարենք, որովհետեւ բոլոր մեծ ազգերը, իրապէս կայացած ազգերը ունեն այդ: Չկայ որեւէ ցեղ, ազգ, որ իր խօսքը չունենայ, բայց ունենայ իր տնտեսութիւնը, իր տնտեսական հզօրութիւնը: Ունի իր գաղափարախօսութիւնը, իր ազգային գաղափարախօսութիւնը եւ դրա հետ՝ իր տնտեսութիւնը: Յաճախ մենք էլ ենք խօսակցութիւնների-բաների մէջ մտածում-ձեւակերպում՝ մերոնք իրենց տալիս են կօշիկի առեւտուրի, նիւթական բարիքների կուտակման, բարեկեցութեան, չեն տալիս բանի աշխարհին, խօսքի աշխարհին չեն տալիս: Եւ ահա այդ պատճառով էլ միջազգային լրատուութեան ասպարէզում ոչ ոք ենք, մեր պատմութիւնը ոչ ոք չգիտի, մեր պատմութիւնը ոչ ոք չի ճանաչում: Ահա՛: Եւ նման դէպքերում մտածում ես՝ մտաւոր յետամնացութի՞ւն է, թէ՞ չհասկանալ: Թէ՞ Սասունցի Դաւթի պէս, ինչպէս էպոսում է, Դաւիթը ձեռքը առաջին հերթին ոսկուն գցեց եւ ոչ թէ կրակին: Հը՞: Բայց պատմողը նրա ձեռքը կրակին է տանում, ահա, որպէսզի փրկի: Ոսկուն պիտի գցէր կարծես թէ: Ու մի քիչ, կարծես, ազգի հետ այս իմաստով աշխատելու տեղ կայ:
Բայց հիմա՛ ես ինչ եմ ասում: Փաստօրէն ազգը, երբ ֆաշիզմի դէմ պայքար էր բացարձակուել, Գերմանիայի դէմ պայքար էր բացարձակուել, ազգը առաջին նուիրեալներից էր՝ յանուն Սովետական Հայաստանի, ընդդէմ ֆաշիզմի: Էդտեղ քարոզչութիւնը անպայման նշանակութիւն ունէր, միջազգային համերաշխութիւնը անպայման նշանակութիւն ունէր, բայց դրանք բոլորը չչափազանցնենք. քարոզչութիւնը, խաբկանքը գուցէ եւ կային: Հիմա ամէն ինչ արծարծւում է, արժէքները վերագնահատւում են, ամէն տեսակ յիմարութիւններ դուրս են տալիս, բայց իսկապէս վերցնենք էն ռացիոնալ միջուկը, իռացիոնալ-ռացիոնալը, որը իսկապէս յատուկ է մեր ազգին: Իրենց մայր հայրենիքի վրայ վտանգ էր կախուել. ամբողջ Սփիւռքը, ահա, կուտակուել էր, իրեն տուեց իր մայր հայրենիքը՝ ստալինեան Հայաստանը փրկելու, օգնելու: Ահա՛: Դա նաեւ տուրք էր Սովետական Միութիւն ասուած զօրեղ ուժին: Եւ իր ժամանակի մէջ էր՝ կոմունիզմի գաղափարն էր, բռնութիւնն էր, ֆաշիզմի վտանգն էր. էս ամբողջը երկիրը դարձրել էին շատ նկատելի մի բան, որին շատ հայեացքներ էին յառուած, Հայաստանն էլ դրա մի մասն էր: Եւ այդուհանդերձ դա տուրք էր ուժին: Շատ ցաւով եմ ասում, բայց երկրաշարժի ժամանակ ամբողջ համաշխարհային հայութեան խլրտումը, ուղղակի սրբապղծութիւն է հնչում իմ բերանից, բայց այդուհանդերձ տուրք էր, գնացք, ուխտագնացութիւն էր առ ոտքը Ռէյգանի եւ Գորբաչովի: Զօրեղների՛: Ահա, Ռէյգանը երեսը էս կողմ՝ Գորբաչովին դարձրեց, եւ համաշխարհային հայութիւնը շրջուեց դէպի Գորբաչովը: Սա ճշմարտութիւն է: Շատ ցաւալի է. մենք, ուրեմն, պակասաւոր ազգ ենք, որ առանց բռնութիւն, ահա, չենք կարողանում գիտակցել, թէ ինչ վիթխարի կորուստ կը լինէր Հայաստանի, թէկուզ՝ սովետական, վերացումը, բացակայութիւնը իւրաքանչիւր սփիւռքահայի, իւրաքանչիւր հայի համար: Մի՞թէ նրանք չգիտեն, որ իրենք չեն լինի, եթէ մենք չլինենք: Խօսքը կապերի մասին չէ, խօսքը նիւթական տուրեւառի մասին չէ: Խօսքը էն է, որ մեր ներկայութիւնը նրանց պահում է: Եւ նրանք այլ կը լինէին մեր բացակայութեամբ: Մայր հայրենիք չունենալու դէպքում նրանք բոլորովին այլ կը լինէին: Չգիտեմ՝ ինչպիսի՞ն կը լինէին: Ըստ երեւոյթին առանձին խոկումների ժամանակ իմ հարցի պատասխանն աւելի ճշգրիտ կը գտնեմ: Եւ էս գիտակցութիւնը բոլորիս պիտի գնայ, եւ աշխատանք իսկապէս պիտի տարուի: Եթէ դա էլ է խաբկանք լինելու՝ ամբողջ աշխարհն է խաբկանք, ամբողջ պոեզիան է խաբկանք: Սուրբ գրքից սկսած՝ ամբողջ բանաւոր խօսքը: Դրանք ամբողջն են վրիպակ: Մենք եթէ հիմա տրուենք էս վրիպանքին, եթէ էս խաբկանքի քարոզչութիւնը անենք, շատ մեծ խաբէութիւն չի լինելու աշխարհի մնացած բոլոր խաբէութինների համեմատութեամբ: Երեւի արժի նուիրուել, տրուել դրան: Եւ յետոյ էդ խաբկանքը կարող է իրական արժէքներ ստեղծել, իսկական մեծ արժէքներ ստեղծել: Դա վրիպանք չի լինի, Աստծոյ ճշմարտութիւնից շատ հեռու մի բան չի լինի, առանց այդ էլ ճշմարտութիւնը չգիտենք ինչ է: Ճշմարտութիւնից հեռու մի բան չի լինի: Եւ էն մարդկայինին, էն վերինին, էն մեծին, որին ձգտում են, էդ ինքնակայ ոգուց, նիրվանայից, էդ մեծ ճշմարտութիւնից հեռու մի բան չի լինի ազգային մեծ գաղափարի գոյութեանը տրուելը: Որովհետեւ հայի քո կեղեւը եթէ դու լքում ես, հայի քո գետտոն եթէ լքում ես, էդպիսի բան չկայ, համաշխարհային ասուած էդ բանը չկայ, որ տրուես նրան: Քեզանից մեծ բան չկայ: Ազգից, ազգային կառոյցից աւելի մի մեծ բան չկայ, որ դու տրուես նրան: Գուցէ վերեւում մի բան կա՞յ: Ասենք՝ Շեքսպիրը: Ասենք՝ Շեքսպիրների ազգը: Ասենք՝ կայ այդպիսի մի բան, բայց որպէս կառոյց, որպէս վերացարկում, Աստծոյ վերացարկում, էդպիսի մի ուրիշ բան չկա՛յ: Երբ քո տնից դուրս ես գալիս, տրուելու ես նեգրերի՞ գետտոյին, կորեացիների՞ գետտոյին, ճապոնացիների՞, գերմանացիների՞: Ո՞ւմ: Ո՞ր գետտոյին ես տրուելու, ո՞ր ցեղի մէջ ես մտնելու:
- Այսինքն՝ նրանց գետտոները կան: Նրանք ունեն իրենց ազգային գաղափարախօսութիւնները:
- Կան, ունեն: Նրանք առանց այդ էլ հակուած են քեզ իրենց մէջ չառնելու: Նրանք հակուած են իրենց մէջ փակուած մնալու: Եւ ճիշտ պիտի լինէր՝ դու վերադառնայիր դէպի քոնը, քո՛նը գտնէիր, քո՛նը պահէիր: 2000 տարի էդպէս է եղել, 2000 տարի էլ դեռ էսպէս է լինելու:
- Ստիպուած եմ այստեղ նախագահի երկու օր առաջուայ ելոյթից (այս զրոյցը տեղի է ունեցել 1994-ի ապրիլի 27-ին, Երեւանում) յիշեցնել այն հատուածը, ուր մերժում, կեղծ հասկացութիւններ է համարում ազգային համաձայնութիւնը, ազգային գաղափարախօսութիւնը:
- Դրան էլ կարելի է պատասխանել. միշտ, ամենահամապարփակ գաղափարներն անգամ ողջ ազգին չեն կարողանում հաւաքել մէկ եւ նոյն կառոյցի մէջ, միշտ էլ, ամենալայնախոհ կուսակցութիւնների գաղափարախօսութիւններից, ամենաազատախոհ կուսակցութիւնների ընդգրկումներից անգամ, վիթխարի զանգուածներ են դուրս մնում, որոնք ոչ մի ազգային բանի չեն տրւում:
- Բայց իր ասածի իմաստը այն է, որ մեր նպատակը, մեր ծրագրերը իրականացնելու միջոցները համամարդկային, ունիվերսալ արժէքներն ու գաղափարներն են, ինչը ընդհանուր է բոլորի համար, եւ ազգային առանձնայատկութիւն չունի:
- Համամարդկայինը իրացւում է հէնց ազգայինի միջոցով: Դու որպէս հայ, որպէս մարդ, դէպի մարդը որպէս ազգ ես գնում, դու որպէս մարդ՝ կաս որպէս ազգ: Մարդու քո անունը հայ է, դու որպէս ազգ՝ կաս որպէս մարդ: Կարծես՝ ձեւակերպումը գտանք: Յետոյ մի բան կայ. էդ գորշ սարսափը, առհասարակ էդ ապազգային դիմագիծը, ապազգայնացումը գուցէ մարդու քո բեռը թեթեւացնում է, բայց բոլոր դէպքերում մարդկութիւնը, բոլորը, էն երեխայի պէս, որ վախենում է պաղ գետը ցատկել, ահա մարդկութիւնը չի ուզում գնալ էդտեղ: Դրա հետ դու հաշուի պիտի նստես: Էդ գորշութիւնը: Ռուսները երէկ աւելի էին վախենում մեր ռուսանալուց, քան՝ մենք մեր ռուսանալուց: Ո՞ւմ է պէտք էդ գորշութիւնը: Ո՞ւմ է պէտք, երբ աշխարհը բազմազան չի, ո՞ւմ է պէտք, երբ փիրուզը բացակայուած է, գոյները բացառուած են, եւ՝ միասեռ, միատիպ, միալեզու գորշութիւնը ամբողջ աշխարհով մէկ տարածւում է:
- Միալեզու չասենք, ասենք՝ միագաղափար: Դեռ տարիներ առաջ, 1990-ին, «Հայք»ում էի աշխատում այն ժամանակ, այսպէս մի հարց էի ուզում ուղղել Ձեզ. լաւ, ի՞նչ բան է այս ժողովուրդը, հայ ժողովուրդ ասւածը ի՞նչ բան է, ինչո՞վ է տարբեր, իր մէջ եղածը՝ էպոսից, դրանից շատ աւելի առաջ ձեւաւորուած, արտաքին ազդակները, պայմանները թողնենք մի կողմ, ի՞նչ բան է: «Մեր բացառիկ տեսակը» հասկացութիւն կա՞յ: Բացառիկ է՛ն իմաստով, որ կողքինից տարբեր է, նա էլ է բացառիկ, կողքինն էլ է բացառիկ՝ իր տեսակով: Սրա հիմքերը՝ մշակութաբանական, գոյաբանական հիմքերը որո՞նք են, ինչպէ՞ս է սա ձեւակերպւում-ամփոփւում: Եւ նորից, մի քիչ էլի որոշակիացնելով, ազգային գաղափարախօսութեան մերժումը, փաստօրէն, ազգը որպէս հասկացութիւն մերժելը, որ ուղղութիւն է, գաղափար է, ի՞նչ վտանգ ունի իր մէջ: Դրան համարժէք պատասխան պիտի տրուի՞: Իր դիրքերից հանրապետութեան նախագահը արժէքներն ունիվերսալացնում ու անդրազգային գաղափարախօսութիւն է ձեւակերպում: Ինքը իր ուժը գիտի, իր լծակները ունի այսօր, հեշտ ասում-անցնում է:
- Հեշտ, բայց վճռական մարդու ասած մակերեսային խօսք է: Իսկապէս, մեզ համար շատ դժուար է հիմա այլ բանաձեւումներ գտնել, որոնք աւելի մօտ են ճշմարտութեանը: Ազգայինի ժխտումը հեշտ է նաեւ: Դա մտքի փախուստ է, մտքի փախուստ է ճշմարտութիւնը ճանաչելուց, ազգային ճակատագրից: Փաստօրէն, նախագահը նաեւ ապաւինում է միջազգայնականութեանը: Դա գեղեցիկ է, հասկանալի է: Եւ գիտեմ նաեւ իր նեղութիւնը: Ես գիտեմ նաեւ՝ մեր ամենավճռականները անգամ, ամենաազգայնականները ծանր վիճակներում, երբ ուղղակի թշնամին զուտ անկիւն էր քեզ խցկել եւ քեզ ոչնչացնում էր որպէս հայ, դու դարձեալ տրուել ես ինտերնացիոնալին եւ նրա մէջ մարդ ես փնտռել: Հիմա եթէ էդ նոյն վիճակի նեղութիւնից է գալիս, էդքանով ես հասկանում եմ: Բայց սա ճշմարտութիւնից հեռու է:
Հայ ժողովուրդ ասուածը... ասում ես՝ մեր մեծերի խօսքն ու գործն է: Ես էլ եմ էդտեղով գնում, չգիտեմ՝ տարօրինակ եմ գնում՝ էդ պատմութիւնից, գրականութիւնից լաւագոյն բաները, ժողովրդի դարերի աշխատանքը, որ մեզ էսպիսին են դարձրել, բջիջ առ բջիջ ստեղծել են մեզ իրենց պատկերով ու նմանութեամբ: Ահա՝ մէկ եւ նոյն իրավիճակի առջեւ մարդիկ ենք, հանդիպել ենք: Ինքը եղել է կիրգիզը, ես՝ հայը: Երկուսս էլ նոյնազօր ուժի գրողներ ենք: Կանգնել ենք նոյն իրավիճակի առաջ՝ իր արածը, եւ իմ չարածը: Ի՞նչ պատճառով է, որ ես չեմ արել, ինքը արել է: Կամ՝ ես արել եմ, ինքը չի արել: Ազգային կեղեւն է նրան սեղմած պահել, որ նա արել է, եւ ազգային պատեանը ինձ զսպել է, որ ես էսինչ բաները չանեմ: Ես համադրումներով եմ գրում, որ երկար աշխատանք է պահանջում, եւ մեր խօսակցութեան նիւթը չէ: Բայց «Խոնարհ աղջիկը» որտե՞ղ էր առաջանալու: Առաջանալու էր միայն էստեղ: Սասունցի Դաւիթը ինչո՞վ էր տարբերուելու միւս բոլոր-բոլոր էպոսներից: Աշխարհի ամենամարդկային էպոսներից մեր ամենամարդկայինը: Էդ ի՞նչ բան է: Քո հեքիաթը, քո ժողովուրդը... Երբեմն նաեւ մտածում եմ՝ բացարձակապէս չդաստիարակուած աղջնակների, փոքր երեխաների գցում ես գոյներով հարուստ մի սրահ: Տես, թէ երեխան որը վերցրած դուրս կը գայ: Քոնը, կարծես, մի այլ գոյն կը գտնի՝ ձեռքին դուրս կը գայ, պարսիկը մի այլ գոյն ձեռքին դուրս կը գայ: Թէ՞ դաստիարակութեան հարցեր են: Կասկածներ ունեմ, բայց չէ՛: Չէ, այնուամենայնիւ. սկզբից՝ մինչեւ հիմա: Քրիստոնէական դաստիարակութի՞ւն ասեմ, ի՞նչ ասեմ: Բայց՝ սկզբից մինչեւ հիմա, 1500 տարուայ ընթացքում, մէկ եւ նոյն հողի վրայ են շարուել բաներ, որոնք նոյնութեամբ կրկնել են իրար, եւ ուրիշ ազգերը չեն արել: Մեր կողքի վրացին չի արել: Մենք արել ենք, մենք էսպէ՛ս ենք արել: Վրացական կինոն ինչո՞վ է տարբերւում քո կինոյից: Էդ ինչո՞ւ նրանց կինոյի մէջ անընդհատ մի սուտ-կեղծիք կայ: Ողբացեալը քո ժողովուրդն է, նրանց կինոն է միշտ վերջանում ողբով: Տե՛ս, որոշակի հարցի վրայ կանգնեցի: Ողբերգութիւնը քո ժողովրդինն է, բայց էսօրուայ նրա առնական զսպութեանը, այրական զսպութեանը նայիր. էս մի գիծ: Քոնը ողբ չի ասում, քոնը էդպէս կական չի դնում: Քոնը մի քիչ այլ ժողովուրդ է, մի քիչ ուրիշ է: Կողքիններից տարբեր է, ռուսից տարբեր է, բոլոր-բոլորից տարբեր է: Հրապարակային ելոյթների ժամանակ ես իմ մօր օրինակը մի երկու անգամ բերել եմ: Բացարձակապէս պատահականօրէն էդտեղ յայտնուած կինը, ինքը՝ հազար ու մի գործի տէր, ռուսերէն ոչ մի բառ չգիտի, գիւղում տեսել է՝ մէկը եկել, քնապարկը բացել է քնելու, իսկ մայրս, որ կարծես ամբողջ գիւղի մայրը ինքը լինի, էդ օտար մարդուն, որ կա՛մ լրտես է Ամերիկայի ու Թուրքիայի, կամ՝ ես ի՞նչ գիտեմ ինչ, չէր թողնելու գիւղում ընկած, փաստօրէն փողոցում քնի, բերելու էր մեր տուն: Իմ անկողինը տուել էր նրան, ընթրիք էր դրել առաջը, առաւօտն էլ կապոց էր արել, ուտելիք էր դրել: Եւ ռուսերէն մի բառ գիտի միայն՝ «պաշյոլ» (կորիր), ասել էր՝ «պաշյոլ»: Էս միայն իմ ժողովրդի կինը կարող է: Ես որեւէ ռուս կնոջ կը պատկերացնե՞մ: Մի քիչ հայհոյանք եղաւ մեր գաղափարների, մեր մտքի մէջ ներկայ ռուս բարի, գեղջուկ կնոջը: Բայց փաստ է: Իմոնք այլ են, իմոնք բարի են: Մեր հայ կինը ոնց որ աշխարհի մայրը լինի: Մնձուրին սքանչելի դիտում ունի. երբ գետի մօտով պիտի անցնի, եւ լողացող կանայք ինչպէ՞ս են իրենց վրայ յանկարծ դուրս եկած տղամարդուն դիմաւորում: Քրդուհիները՝ ինչպէս, թրքուհիները՝ սագերի պէս ֆշշալով վրայ են քշում, իսկ հայուհիները ամօթխած կծկուել են. ամաչում են, որ իրենք մերկ են: Իսկ թուրքը, թրքուհին հէնց մերկ վրայ է քշում քեզ: Սպանե՛լու: Էդ բնաւորութեան գծերի համադրումը ցոյց է տալիս քո տարբերութիւնները: Եւ շատ-շատ բաների մէջ սա կարելի է անել: Չգիտեմ:
Իմ նկարիչը իր տաղանդով, յանդգնութեամբ քանի՞ անգամ է աւանգարդի եզրին կանգնել, որ ահա ինքը դա պիտի վերածի Սալվադոր Դալիի: Սալվադոր Դալիի կեանքը աւելի ողբերգական չի եղել, քան իմ Մարտիրոս Սարեանի կեանքը: Նա՛ պիտի անէր «Քաղաքացիական պատերազմը»: Սարեանը, կարծես, աշխարհի գուրգուրման պատկերն է անում: Իմոնք քանի՞ անգամ են աւանգարդը բացայայտելու եզրին կանգնել եւ քանի անգամ են ետ քաշուել: Որտե՞ղ պիտի զսպի իրեն եւ որտե՞ղ պիտի ցինիկ լինի: Փաստօրէն ես այդ ցինիզմը չունեմ: Իմ ազգային բնաւորութեան մէջ ես էդպիսի բաներ չունեմ: Արշիլ Գորկին, որ ահա արուեստի էդ խաչմերուկում էր, նոյնիսկ նա էլ ետ քաշուեց, երբ հարցը իր մօրը, քրոջն էր վերաբերում եւ միւսներին: Երբ նրա աւանգարդն ու սիւրռեալիզմը յարաբերում ես ուրիշների սիւրռեալիզմի հետ, իր մէջ քրիստոնէական էդ զսպութիւնը կայ, մի տեսակ տիրական ցեղ է մերը՝ ինքը ոչ մի բանի տէր չլինելով: Ուրիշ բան ասեմ. Շոլոխովի չորս հատորանոց վէպը եւ չորս հատոր էլ հայ գրականութիւնից կը վերցնեմ ու բառերը իրենց օգտագործման յաճախականութեամբ դուրս կը գրեմ. քանի՞ անգամ է նա գրում՝ կտրել, հատել, արիւն թափել, եւ քո գրականութեան մէջ քանի անգամ կը հանդիպես: Նոյնքան հանգուցային շրջանների քո գրականութեան մէջ, ըստ երեւոյթին, 2-3 մարդ կա՛մ սպանում են, կա՛մ չեն սպանում: Քոնը ուրիշ է: Կայսրութիւնների մէջ ընկած՝ իդէալիստների ցեղ էր, ազգ էր: Էս իր անհատապաշտութիւնը. գուցէ իր սեփական պետականութեան բացակայութիւնն էր դառնում մի տեսակ ազգային որակ, որ Սուլթանը իր օրագրութիւնների մէջ անիշխանականներ էր մեզ ասում, անարխիստներ էր կոչում: Բայց դրան չանդրադառնանք: Փաստն էն է, որ կայսրութիւնների մէջ, ճորտացուած երկրների մէջ՝ ճորտեր չէինք: Պետրոսից, Իւան Ահեղից մինչեւ այսօր ռուս ճորտերը կային ու կան, եւ իրենց երկրում թուրք ճորտերը՝ մինչեւ այսօր: Բանակների, ազգերի, պետութիւնների արանքում ահա մեր անհատականութիւնը պահել ենք: Համօ Սահեանի ձեւակերպած՝ հայ գեղջուկի ազնուականութիւնը: Հիմա, իսկապէս, անհատապաշտութիւնը ազգային ողբերգութիւն է դառնում, եւ մեզ հաւաքական ջանք է պէտք՝ միութեամբ-միասնութեամբ էս զարհուրանքի առջեւը կանգնելու, այսօրուայ էս ծանր փորձութեան դէմը առնելու, միասին լինելու, ուժ դառնալու: Կարգախօսդ միութիւնը պիտի լինէր, իսկ կոփուածքդ անհատապաշտութիւնն է եւ կարծես չի հաւաքւում: Բայց սրանք, ըստ երեւոյթին, ինքնակայ դատողութիւններ են կամ գուցէ ինքնակայ չե՞ն: Չգիտեմ:
Հայի, գոնէ էդպէս գնահատուած, նախաձեռնութեան ոգի ասուած բանն է եղել անհատը, եւ թերեւս մեզանում, կողքի ազգերի համեմատութեամբ, ամենաքիչն է եղել իշխանական, ամբարտաւան մօտեցումը ընկածին կամ ցածրին: Ախր, ես չեմ ուզում շատ սխալներ արած լինել: Մի կողմից երէկուայ այդ տիպերին եմ տեսնում-յիշում, որ ասում էին՝ հինգ մարդ եմ պահում: Հաւասար, մեկնարկային վիճակում ծնուել-եղել էին, եւ ուրեմն մէկը գործ էր երեւի կազմակերպում, ասում էր՝ հինգ մարդ եմ պահում, տասնհինգ մարդ եմ պահում, 2500 բանուոր եմ բանեցնում:
Մտածեմ: Շփոթուած վիճակիս եկել, ամենադժուար հարցերը տալիս ես: Իսկապէս իդէալը, արծարծուածը, որ փորձել եմ իմ գրականութեամբ մի քիչ գոնէ խօսել կամ գրականութիւնից դուրս, փորձից դուրս դատողութիւններում ուզել եմ հասկացնել, որ էդ պիտի լինէր անհատականութիւնը, նրա պաշտպանութիւնը ամբողջատիրութիւնից, փաստօրէն ամբողջատիրութեան գաղափարախօսութեան ճնշումից: Մարդու անհատականութիւնը կապանքների մէջ էր առնւում, եւ ահա արդիւնքը: Գուցէ ես մարդուն տեսել եմ 70 տարւայ ֆոնին, էն ժամանակների ֆոնին: Ճիշտ կը լինէր հարցերիդ գրաւոր պատասխանել եւ երկար, բայց գրականութիւնից օրինակներ բերելով եւ ինձնից քաղաբերելով ասեմ՝ ի՞նչ եմ գուրգուրել. «Խոնարհ աղջիկը», «Տիգրանուհին», Մնձուրու կերպարները: Եւ էսօր տրորուողը դա է: Հիմա, ասենք, հաշտուել ենք այդ վիճակի հետ. ե՛ւ պատերազմի վիճակի հետ, ե՛ւ սառնամանիքի, ցրտի, քաղցի, առուծախի, էս այլանդակութեան պայմաններում, էս թշնամական շրջապատման մէջ... Հիմա ես դա կործանո՞ւմ համարեմ, թէ՞ մարդուն էդքան խեղճ չհամարեմ՝ ամերիկեան գաղափարախօսութեամբ համակուած՝ մարդը անընկճելի է ասեմ: Նոյնպիսի հզօր գաղափարախօսական մեքենայ էլ նա է՝ իր բազմաթիւ ֆիլմերով ու մշակոյթով: Գուցէ արդէն հրապուրե՞լ է մեզ իր աշխարհով: Էստեղ էլ ես իսկապէս վախենում եմ, որ վրիպած լինեմ: Բայց վիթխարի կորուստ է գնում: Այլասերո՞ւմ համարենք: Մարդու վերապրո՞ւմ ասեմ, թռի՞չք ասեմ, յեղաբեկո՞ւմ ասեմ մարդու հոգեբանութեան մէջ: Ինձ համար դժուար է խոստովանել եւ երբեմն տեսնում եմ, որ հին մարդ եմ, նոր խօսքը վերաբերելու է նրանց, պատկանելու է նրանց՝ երիտասարդ սերունդին, գրողներին, նրանց, ում համար սա բնական վիճակ է, եւ երէկուայ մէջ շատ կենսագրութիւն չունեն: Որոշակի՝ էսօր Լեւոն Խեչոյեանի գործն էի կարդում ու շատ յաճախ երանի էի տալիս նրան. բաներ, որոնք ես էի կռահելու, միայն կռահելու էի, իր համար այբուբեն են: Բաներ, որ ես հրճուանքով որպէս գիւտ էի անելու, իր համար շատ սովորական ճշմարտութիւններ են: Իմ աչքի առաջ էս ամբողջը փլուզուեց իմ գուրգուրած կերպարների վրայ, որոնցից մէկը իմ հայրն էր, իմ խեղճ գիւղը, եւ դրա համար իսկապէս քիչ է մնում ուղղակի ողբասաց դառնամ աւանդական հայ գիւղի վրայ: Որը, եթէ ճիշտ ասեմ, շուտ էր մեռել:
- Դուք անունը տուեցիք, արձանագրեցիք:
- Ամէն անգամ թէկուզ եւ ինձ թւում էր, թէ այսօրուայ մասին եմ գրում, բայց այդուհանդերձ յարաբերութիւնս միջնադարի հետ էր: Դարաւոր կերպարների հետ էր: Ահա էս կերպարի վրայ էս փլուզումը եղաւ: Նրա նշանները էսօրուայ մէջ կային, էսօրուայ մարդիկ կային: Մարդիկ կան, որոնք էսօր փոխուած աշխարհից բան չեն հասկանում. ուղղակի համարիր սպանդանոց ընկած կենդանի: Բայց ժողովուրդ կայ, եւ ինչքան էլ զարհուրելի է, էս ամբողջ սիմվոլիկան չի հասկանում. էս խորհրդանիշները, էս քաջութիւնը, էս սպանդը, էս արեան հոտը, էս կործանումը, էս ունեզրկումը, էս անտարբերութիւնը... Նրանց համար սա ուղղակի բացարձակապէս անհասկանալի է: Իսկապէս, իմ գուրգուրած կերպարի գլխին, որից ես ջանում էի ձուլել իմ աստծուն, փլուզումը եղաւ, ուղղակի կայծակ ճայթեց: Այս է: Իմ մարդը դա էր, այդ մարդը ոչնչացաւ:
- Եթէ մենք ազգային նպատակ ենք իրականացնում, բայց չենք կարեւորում առանձին մարդուն որպէս ինքնին արժէք, հարիւրներով ուղարկում ենք մեռնելու, հարիւր հազարներով ուղղում ենք դուրս, արդեօք նոյն այդ նպատակը չե՞նք չէզոքացնում, չե՞նք վերացնում, հակառակ իմաստը չե՞նք տալիս դրան: Եթէ իբրեւ ժողովուրդ ուզում ենք իրացուել, իրականանալ, այդ ժողովրդի մի անհատին արժէք չտալով՝ չե՞նք արդեօք ազգի այդ նոյն իրացման ճանապարհը փակում: Հայ մտքի մէջ որքանո՞վ է մարդը արժէք:
- Փաստն այն է, որ տառապանքի ժամանակը ճայթեց: Աղէտը ճայթել է ժողովրդի վրայ, մեզանից իւրաքանչիւրի գլխին եւ, թւում է, գործով ենթակաների, կառավարիչների գլխին նաեւ: Մենք փաստօրէն կատարւում ենք, ոչ թէ կատարում: Եւ ուզած-չուզած միտքդ հաշտւում է էս մտքին՝ եղածը եղել է, ու երանի դիմացողին: Հաշտւելով ասում ես՝ սա էլ է մարդկային, սա էլ է պատմութիւն, սա էլ պիտի լինի, ու երանի դիմացողին, էս վիճակներից դուրս եկողին: Եւ մեզ պարոնի տեղ չդնենք, իշխողի, թագաւորի, ամենակարող Աստծոյ տեղ չդնենք: Ասենք՝ կայ, բացարձակ ճշմարտութիւն է. ի սկզբանէ Բանն է՝ խօսքը, բայց այդուհանդերձ մեզ ամենակարող Աստծոյ տեղ չդնենք, զօրավարների, իշխանների տեղ չդնենք եւ նրան՝ ժողովրդին էլ՝ զուտ մեր հօտի: Ահա, ուրեմն՝ նրան մենք խղճում ենք: Նրան էդքան չդիմազրկենք: Ժողովուրդները վերջ ի վերջոյ դարերի աշխատանքով են, որի մէջ ե՛ւ պատերազմը, ե՛ւ քաղաքականութիւնը, ե՛ւ տառապանքը, ե՛ւ նուաճումներն են իրենց սերունդների համար տարածութիւններ ապահովել, աշխարհագրական դիրքեր ապահովել եւ աշխարհում այսօր կան փոքրիշատէ լաւ վիճակում, քան մենք ենք: Փոքրիշատէ այսքան ազգային բարդոյթների մէջ չեն:
- Չեմ յիշում՝ ո՞վ, մէկը դիպուկ ասել է. «պատմութեան վերջնական արդիւնքը աշխարհագրութիւնն է»:
- Այո, շատ ճշգրիտ է ասուած, ժողովուրդների դարերի աշխատանքն է՝ արել են: Թուրք պետական միտքը, ռազմական միտքը արել է, իրենց համար աշխարհագրութիւն են ապահովել ու կան: Կարո՞ղ ես շրջափակել: Հիմա էլ աղէտը մեր գլխին ճայթել է, պիտի դիմանանք, աշխատենք: Նոյն աշխատանքը իմ թոռան վրայ էլ է դրուած, սերունդների վրայ էլ է դրուած, բոլոր-բոլորիս վրայ դրուած է: Է՛ս է: Եղել է: Պատմութիւնը պարտադրել է, տակից պիտի դուրս գանք: Մտածում եմ՝ իսկապէս հայ լինելը շահեկան լինէր իւրաքանչիւրի համար, հայ լինելը ապահովութեան պէս մի բան լինէր: Ինչպէս անգլիացի լինելը անգլիացու համար իսկապէս շահեկան մի բան է: Ահա, իսկապէս, մի բան մտածենք՝ հայ լինելը շահեկան լինէր, չգիտեմ՝ ինչպէս պիտի արուի: Աւելի ճիշտ կը լինէր միմեանց չվնասէինք: Հիմա գնում են, ի՞նչ ասեմ: Կողոպտել գնացել ես, ոչ միայն իմ ունեցուածքը, այլեւ երէկ քեզ վրայ թափուած մեր աշխատանքը: Նաեւ իմ մասն ես, միայն քո մարմնի մասը չես, բայց ինչպէ՞ս բացատրես:
- Պատասխանատուութեան հարցը: Ես իբրեւ հայ մարդ, իբրեւ պետական ծառայող, պաշտօնեայ, բանուոր, գրող-լրագրող, քաղաքական գործիչ, բժիշկ, երեսփոխան, ինչ ուզում ես՝ ասա՛, իմ անձնական ապահովութիւնը չե՞մ գերադասում, ինձ չե՞մ առանձնացնում, ինձ իրաւունք չե՞մ տալիս իբր մասնակցելով՝ չմասնակցել: Այսպէս ա՞զգ կը կազմակերպուի, այսպէս պետութի՞ւն կը դառնանք:
- Վերջին հաշուով իշխող միտքը կայ, եւ իշխող մարդկանց խումբը կայ: Դա կարող է փիլիսոփաներով սկսուել եւ խոշոր կազմակերպիչներով աւարտուել: Իսկ կորուստներ միշտ կը լինեն: Գետը չես կարող ամբողջը մի հունի մէջ վերցնել ու քշել: Բայց այդ ամէնը անելուն հետամուտ միտք կազմակերպելուց յետոյ, էդ միտքը բոլորիս գիտակցութեանը հասցնելուց յետոյ կորուստներն էլ նուազագոյն կը լինեն: Եւ վերադարձներ էլ կը լինեն: Ուրիշ բան է, որ ահա էսօր, մարտի ընթացքում իսկապէս պարտադիր է կողքիդ լինելը, պարտադիր է քո զօրեղ լինելը, բայց ընթացքի մէջ, երկար ժամանակի մէջ սա հասուն միտք է բոլորիս համար, որ կոչուած ենք մտքի աշխատանքով զբաղուել, կազմակերպչական աշխատանքով զբաղւել: Հասուն գաղափար է: Յետոյ նրանք՝ ազգը կազմակերպող ուժերը, կարող են շրջանառութեան մէջ դնել ամբողջ կամ գրեթէ ամբողջ ազգային էներգիան:
Լաւ, ի՞նչ անեմ: Ասենք՝ կոյուղագործ է կամ խեղճուկրակ փոքր խանութի տէր է, որ իր օրուայ հացը հազիւ է հասցնում կամ կարողանում է մի փոքր, ասենք, վեց ամսուայ հեռանկարային ապահովութիւն ստեղծել, ես նրա ինչի՞ց ուզենամ ամբողջ ունեցուածքը կողոպտել: Չէ՞ որ մի իսկապէս խեղճ քաղաքացին, որը ազգային գիտակցութիւնը չգիտէ, ես ինչպէ՞ս բռնանամ նրա վրայ: Բայց այնքան էլ սխալ չէ, որ Հիմնադրամի հարցի քննարկումների ժամանակ մի քանի անգամ «Ազգային տուրք» ձեւակերպումը հնչեց, կարծեմ՝ կաթողիկոսի բերանից: Ազգային տուրք. հայ ես՝ գլխիդ գինը տուր: Տալիս էիր, էդպիսի մի գլխագին Չինգիզ Խանին տալիս էիր, արաբներին տալիս էիր, Սուլթանին տալիս էիր, քո քրիստոնէութեան գինը վճարում էիր: Ահա, քո պատկանելիութիւնը վճարիր, հաստատիր դրամով, իսկապէս՝ քո գինը տուր: Ինչքանո՞վ է սա բռնութիւն: Հրեշտակի թեւեր չառնենք, ամէնեւին բռնութիւն չէ, հասուն գաղափար է, բայց էլի պիտի աշխատուի եւ յստակ բանաձեւ պիտի արուի: Մարդկային քո ձեւը, կեցութեան քո ձեւը հայ լինելն է, ազգութիւնն է:
- Տասնեակ հազարաւոր հայեր ռուսական քաղաքացիութիւն են պահանջում ու ստանում: Հայաստանում են ապրում, բայց օտարահպատակներ են: Անգլիան իր քաղաքացուն աշխարհի ցանկացած երկրի մէջ տէր է կանգնում, նրա ապահովութիւնը երաշխաւորում է: Կ-ուզէի Ձեր բերանից հնչէր՝ մեր պետութիւնը այդ պատասխանատուութիւնը պիտի ունենա՞յ արտերկրի հայութեան հանդէպ:
- Եթէ կարողանանք բացառիկ վիճակը բանաձեւել, որ նախադէպը չունի, բացառիկ վիճակը մեր փռուածքն է ամբողջ աշխարհով մէկ: Ուժը յարգել են միշտ: Միշտ էլ ուժը յարգում են. Մաքիաւելու խօսքն է: Աստուածային գաղափարներն էլ ուղղակի զէնքի սպառնալիքի տակ են ներարկուել ժողովրդին. Մովսիսականութիւնն էլ, Աղեքսանդրի գաղափարներն էլ, Նապոլէոնինն էլ, եւայլն, եւայլն: Եթէ իսկապէս ուժ գործադրուի, եթէ իսկապէս մեզանից ուժ ներկայացնենք: Եւ ներկայացնում ենք. եթէ աշխարհի մեծ ժողովուրդների մէջ չենք, փոքրերի մէջ էլ չենք՝ ո՛չ կարողութիւններով, ո՛չ քանակով: Ոչ էլ քո ազգութիւնը հալածւում է որպէս այդպիսին: Վախենալու բան չկայ, ուղղակի ինքնութեանդ տէր պիտի կանգնես հազար ու մի ձեւերով: Ռուսները կորչում են դրսում, ֆրանսիացիները չեն կորչում, կարծեմ, թուրքերը չեն կորչում, ինչ-որ չափով ձուլւում են-չեն ձուլւում: Կորուստներ կը լինեն:
- Մի շաբաթում, ոչ էլ 100 տարում չենք լցուելու 29,8-ի կամ 50 հազարի մէջ: Արտերկիրը մնալու է: Այդ պատասխանատուութիւնը պիտի ստանձնի՞ հայկական պետականութիւնը:
- Ես էդպէս էլ մտածել եմ. չեմ մտածել, թէ ահա գաղութները քայքայուելու եւ գալու-լցուելու են էստեղ: Այդ էլ երեւի այն պատճառով, որ չեմ ուզեցել նրանց փոքրիկ բարեկեցութեանը ձեռք տալ: Եթէ Եթովպիայի վիճակը առաջանայ, ինչպէս իսրայէլցիների համար Եթովպիայում առաջացաւ, ողբերգութիւնը պայթեց, եւ նրանք էնտեղի իրենց ժողովուրդին, գաղութին տէր կանգնեցին ու հրաւիրեցին: Էս հայրենիքը էդքան երաշխաւորի պէս մի բան պիտի լինի: Իրական կամ շինծու զօրութեամբ՝ թող դա լինի: Եւ գաղութներն էլ եմ հէնց այդպէս տեսնում: Բայց ազգային միութիւնը այդուհանդերձ պիտի լինի, եւ գործառոյթները այնուամենայնիւ պիտի բաժանենք: Պարտադիր չէ, ասենք, հայկական հրատարակչութիւնները էստեղ լինեն, եթէ էստեղ թղթի ծանր պրոբլեմներ ունենք: Պարտադիր չէ Հայաստանի դեսպանը անպայման Հայաստանից գնացած լինի: Տարբեր ձեւեր կան:
- Դուք մեծ կառոյցի պատկերացումն ընդունում եւ դրա մանրամասներն էք խօսում:
- Մեծ կառոյցի մանրամասները տեսնում եմ. ահա՝ ամառը ձեր երեխաներին բանակումի ուղարկէք էստեղ, թող Թուրքիայից էլ գան: Փոխադարձ բաներ կան անելու: Այսինքն՝ մենք հայցուորի վիճակում չլինենք, իրենք էլ՝ պարոնների. թէ ահա պիտի գան, ինձ համար տուն շինեն ու իմ տան ճակատին էլ իրենց անունը գրեն: Մենք էլ բաներ ունենք, որ իրենք չունեն: Միմեանց պակասները կարող ենք լրացնել:
- Կարող ենք: Լաւ մասնագէտը գնում է Ամերիկա, ամիսներով գործ չի գտնում, իրեն տալիս է առեւտուրի, բենզին լցնելու, փողոց մաքրելու: Հրեան է նրան գտնում, ասում է՝ ախր, դու փիլիսոփայ ես, լաւ ֆիզիկոս ես, ճարտարագէտ ես, արի այստեղ, ինձ մօտ քո մասնագիտութեամբ զբաղուիր, քո արժէքին համապատասխան վարձատրուիր: Ու հայ մարդը գնաց հայութիւնից, հրէական միջավայրում ու հրէականութեան համար ինքն իրեն դրսեւորեց: Բայց չէ՞ որ սա մենք պիտի անենք:
- Մենք անենք, բայց անգամ եթէ չկարողանանք, հրեայի մօտ էլ փորձենք հայ պահել. կամ Արգենտինայում, ասենք, հայկական միջավայրից դուրս մէկը ինտեգրացուելով մեծ կարողականութիւն ունի, նրան էլ հայ պահենք՝ իր միջավայրից չկտրելով:
- Ասենք՝ կարող ես հային հրեայի մօտ տեղաւորել ու աշխատանք տալ, բայց դո՛ւ անես այդ, եւ նա շարունակի կապը, որպէս հայ իրացուի նոյնիսկ հրեայի մօտ:
- Շատ խելօք միտք է եւ պէտք է արծարծուի: Տես՝ հրեան ի՛նչ է անում: Հրեան կարող է առճակատող երկու բանակների զօրավարները լինել, իրար դէմ լինել, եւ որպէս մարդ երկուսն էլ իրացուեն: Մէկը՝ որպէս ֆաշիստ, միւսը՝ հակաֆաշիստ: Երկուսն էլ որպէս մարդ կարող են լինել, ոչ մէկն էլ ճնշուած չի: Ուղղակի հոտ քաշելով իրարից հասկանում են, փոխադարձ հանդուրժման մի բան կայ, ինչն էլ պայմանաւորում է նրանց միութեան պատրանքը:
- Այս տարի տասներկու օսկար շահած հրէական ցեղասպանութեան մասին ֆիլմի օրինակը: Մեծ ռեժիսոր է, վաղուց էր օսկար ստացած լինելու, բայց պահեցին-ձգեցին՝ մինչեւ այդ թեմային անդրադարձաւ, ու՝ տասներկու օսկար միանգամից: Այդ ֆիլմի սցենարիստը հայ է. հայը օսկար շահեց հրէական ցեղասպանութիւնն արծարծելով: Հայը իրագործուեց այդ թեմայի մէջ: Թող լինի՛: Բայց լինելո՞ւ է, որ հրեան օսկար շահի հայկական ցեղասպանութիւնը ներկայացնող աշխատանքով:
- Եւ դրա համար էլ յաճախ բերանիցս թռցնում եմ՝ հրեաներից քաջութիւն սովորենք: Իսկ էդ քաջութիւնը գալիս է մտաւոր զօրութիւնից. ժողովողներ են՝ համաշխարհային միտքը հաւաքում են եւ քաջութիւն ունեն, հաւատաքննիչի՝ քննող-վերաքննող կարողութիւններ ունեն. ամէն ինչ քայքայել, ստուգել՝ սուրբ չես, նորից ստուգել, թերահաւատ Թովմասի պէս՝ վէրքդ կեղծ է: Այդպէս է, չէ՞: Անընդհատ հաւատաքննութիւն կայ: Էդ յանդգնութիւնը, հաւատաքննութիւնը իրենց մէջ կայ եւ եզակի նախանձելի մի բան է, եզակի համարձակութիւն է: Սարոյեանը էդ ցաւը, էդ համարձակութիւնն էր մեզ բերում, երբ ասում էր՝ հայ երեխայի աչքերից վախը իջեցնենք: Ոչ թէ լկտիութիւն, տգէտի լկտիութիւն տանք, այլ իմացութիւն եւ քաջութիւն: Սարսափելի է իր ազգութիւնը ծածկող հայը, իրենից վախեցող հայը, ահաւոր է: Սա պիտի ջախջախուի, եւ Սարոյեանը հրաշալի արտայայտութիւններ ունի: Այդ թեման իրենց մօտ, դրսի մեր խիզախ տղերանց, մարդկանց մօտ արծարծուող թեմա է եղել, եւ նրանք ստոյգ բանաձեւումներ ունեն: Յիշո՞ւմ ես՝ Մայքլ Արլէնի մասին ի՛նչ էր ասում. «Իր ազգութիւնը ուրացող մարդը չի կարող մեծ արուեստագէտ լինել»: Որովհետեւ ազգութիւնը քո ճշմարտութեան մասն է, քո ճշմարտութիւնն է: Եթէ այդ ուրացար, ո՞ւր ես գնում: Ի՞նչ է նշանակում՝ ծածկել: Քո մասն է, դու ո՞նց ես նեգրի քո սեւութիւնը ծածկում: Չե՛ս ծածկում, չի՛ ծածկւում, ո՞նց ես ծածկում, թէ դու հայ ես:
- Այսինքն՝ նեգրի սեւութեան չափ մենք էլ հայ ենք:
- Այո՛: Յատկանիշ է: Երէկ, երբ դեռ մաշկս, առհասարակ ընկալումներս կոյս էին, շատ վիրաւորական էի տանում. մոսկուացի Վալենտին Եժով ընկերս ասում էր՝ Մարիէտա Սերգեեւնա Շագինեանը մեզ՝ ռուսներիս ռուսերէն է սովորեցնում: Այսինքն՝ ի՞նչ ես եկել մեզ ռուսերէն սովորեցնում, քո մասին պատմիր: Ռուսութիւն անող որեւէ հրեայ չես գտնի: Հրեայ է ե՛ւ զուտ հրէական թեմաներով գրող հրեան՝ Շոլոմ Ալէյխեմ, ե՛ւ միւսները, որոնք հրէական թեմաներով չեն գրում: Հրէական թեման քաջութիւն է ուղղակի:
- Լաւ, գանք ամենադժուարին: Մեր պատերազմն է, մեր ազատագրական պայքարն է, մեր իրաւունքն է, պիտի պաշտպանենք մինչեւ վերջ: Բայց այս հակամարտութիւնը, շարունակուող ու նոր ծաւալներ ընդունող թշնամանքը ինչի՞ց է մեզ զրկում, ինչի՞ց է մեզ կտրում, մեր տեսակի, մեր հեռանկարի վրայ ինչպէ՞ս է ազդում:
- Սիրելի իմ Աղուան, շատ բանից է զրկում: Ուղղակի աշխարհից յետ ենք մնում 100 տարով: Թէկուզեւ յետոյ, Աստուած տայ՝ խաղաղութիւնը գայ, մեր մէջ հարիւր մարդասպան ենք պահելու: Արիւն կերած, հաշմանդամ եւայլն, եւայլն: Զարհուրելի բան է: Բայց պարտադրուած է, չէր կարող չլինել: Եւ էս ինչ են անում մեզ հետ: Թէկուզ, ասենք, ղարաբաղցիները աղուաններ են, թուրքեր են, հայեր չեն: Հարիւր տարի Ադրբեջանի կազմում է եղել անարդարացիօրէն, հարիւր տարի էլ անարդարացիօրէն թող մեր կազմում լինի: Էդպիսի մեծ ոտնահարո՞ւմ կը լինի, սադրա՞նք կը լինի ազգի դէմ. ուղղակի տեսակի աւերումն է: Տեսակդ են աւերում, քո մարդկային տեսակը հայհոյում են: Տե՛ս, ինչ ստրկացում կը լինէր, եթէ ազատ պայմաններում մեր դրսի տղաները իրենց տեսակին տէր չկանգնէին, խուսափէին: Էստեղ ամաչում են ասել, որ մենք հայ ենք, փաստօրէն ամաչում են: Ինչպէ՞ս կարող է պատահել, որ դրանց միջից միջազգայնական շարժման մասնակիցներ առաջանան: Ուղղակի խայտառակութիւն է, անամօթութիւն է: Եւ դեռ քեզ զուտ մեղադրեն, թէ դու գետտօ ես, յետամնաց ես: Քո տեսակն է հայհոյել, մօրդ արգանդն է հայհոյել, որ քեզ բերել է: Սիրիայո՞ւմ է, որտե՞ղ է, այդ անապատներով փրկած քեզ բերել է աշխարհին, որ գնաս քո տեսակից հրաժարուե՞ս, քո տեսակը դատապարտե՞ս: Սա ի՞նչ բան է: Աչքներիս առաջ՝ զրկուել, զրկուել, զրկուել... Բայց ուրիշ ի՞նչ: Ուսանողութեան տարիներիս սքանչելի Մօրուս Հասրաթեանը. սիսիանցի մարդ էր, մեծ գիտնական, Ակսել Բակունցի, Չարենցի ընկերը, էն ժամանակներից գալիս էր. ստոր գաղափարախօսական, վեր-գաղափարախօսական, արտա-գաղափարախօսական ընթացքը նա տեսնում էր: Եւ էդ ընթացքի դիտման մէջ՝ էն ժամանակ դեռ ասում էր, թէ հայը քաղաքի ժողովուրդ է, թուրքը՝ գիւղի: Թուրքը 10 երեխաներով՝ սարերում, հայը՝ գիտատեքնիկական առաջընթացի հետ: Սրանք եղել են, կան: Բայց իսկապէս էդ կենսական տարածքը, նուազագոյնը, քո բջիջի համար անհրաժեշտ կենսոլորտը խլել են քեզանից բացարձակապէս: Սա ուղղակի պարտադրուած է, ուղղակի անհրաժեշտութիւն է: Էդ անմարդկայնացումը, էդ բանը: Ղարաբաղը չի կարելի տալ: Սա ուղղակի՝ գնա՛ ոչնչացիր-վերջացիր: Նոյն թուրքը, եթէ զիջեցիր իրեն, քեզ չի բարեւելու, թուրքը ծիծաղելու է վրադ: Մի դէպքում ատելու է, միւս դէպքում ծիծաղելու է վրադ: Ծիծա՞ղն է լաւ, թե՞ ատելութիւնը: Եւ ասեմ՝ իւրաքանչիւր թուրքի մէջ, ադրբեջանցու մէջ քաղաքականութիւնից դուրս կայ նաեւ էն բանի գիտակցութիւնը, որ Ղարաբաղը քո՛նն է, իրենը չէ: Նախիջեւանի մասին դեռ չենք խօսում, Նախիջեւանը կարելի է վիճարկել: Երէկ ի՛մն էր, եւ ինքը շատ լաւ էլ յիշում է: Սա ուղղակի վախկոտութիւն է, ծուլութիւն է, որ ասում ենք, թէ այդպիսի հիմնահարց դեռ չկայ: Բայց Ղարաբաղը անվերապահ մեզ կը կանգնեցնի վաղւայ ուրիշ վիճակների առաջ եւ էն ժամանակ թուրքի հետ պատերազմի մասին խաղ էլ կասենք, բարեկամութեան մասին խաղեր էլ կասենք:
Ես գիտեմ՝ ինչ մեծ, վիթխարի կորուստ է եղել, ես գիտեմ, թէ ինչու է եղել: Ադրբեջանում եղբայրներ ունէի, իսկապէս եղբայրներ ունէի: Բայց՝ ոչ Ղարաբաղի հաշուին: Գիտեմ՝ վիթխարի կորուստ է, բայց շատ աւելի մեծ կորուստ Ղարաբաղը կը լինի: Էն ժամանակ պարզապէս քո ազգը էստեղ չի լինի, որպէսզի նա բարեկամ կամ թշնամի լինի: Ուղղակի չի լինի: Հիմա գոնէ որպէս թշնամի կաս, իսկ այն ժամանակ պարզապէս չես լինի: Դու աշխարհի համար գոյութիւն ունես որպէս Հայաստանի բնակիչ: Ես ամբարտաւանութիւն ունեցայ՝ Գրողների միութիւնում մի հանդիպման ժամանակ ասացի. Սովետ Միութիւնից մի քանի գրողների արտասահմանում տպագրել էին, քարտէզը տպել էին գրքի կազմին, թիւերով հեղինակներին ցոյց էին տուել վրան՝ 1, 2, 3... 7... Առաջինը կարող էր բելոռուսը լինել, երկրորդը՝ ռուսը, երրորդը ես պիտի լինէի: Բելոռուսի վրայ գրուած էր 1. Վասիլ Բիկով, Ռուսաստանի վրայ՝ 2. Վալենտին Ռասպուտին: Իմ 3-ը գրուած էր ոչ թէ իմ փոքր Հայաստանի քարտէզի վրայ, ուր տեղ էլ չկար, գրուած էր Ադրբեջանի վրայ:
Այդ օրինակը բերեցի ու ասացի՝ ես իմ գրականութեամբ աշխարհին ցոյց եմ տալիս Հայաստանի տեղը: Բայց փաստօրէն այդպէս չէ: Հայաստանն է իմ տեղը ցոյց տալիս: Մեզ բոլորիս Հայաստանը մեր տեղը ցոյց տուեց: Հայաստանը որ չլինի, մեր մռութին նայող չի լինելու:
- Իմ եւ քո ընկալումների միջեւ բացարձակապէս տարբերութիւններ չկան: Դաշնակցութիւնը նոյն բաներն է ասում, նոյն արժէքներն է պաշտպանում: Այդ արժէքները պահելու, ընդհանրացնելու, տարածելու մասին ի՞նչ կ-ասէիք: Ինչպէ՞ս թոյլ չտալ այդ արժէքների խեղաթիւրումը: Դաշնակցութեան դէմ քարոզչական մեծ արշաւ կայ դրսից: Կայ նաեւ դաշնակցական դարձածներիս «խորհրդային» հոգեբանութեան խնդիրը:
- Իսկ ազգայինի այլ ընկալումներ կա՞ն: Նախնական վերաբերմունքս, էսօր չփոփոխուող վերաբերմունքս, որովհետեւ էս տարիքում վերջ ի վերջոյ պահպանողական են լինում, այս է՝ իմ կարծիքով, միայն մի կուսակցութիւն էր լինելու, եւ զարմանում եմ, թէ ինչպէ՞ս կարող է պատահել, որ հնչակները այլ կուսակցութիւն լինեն, դաշնակցականները՝ այլ: Հայ ազգային կուսակցութիւն. ուրիշ կուսակցութիւն ես չեմ հասկանում: Ռամկավարները, միւսները... Երեւի մարտավարական միջոցների տարբերութիւններ կան, թէ ինչ կայ, այդուհանդերձ, ոչ էլ նայել եմ, ոչ էլ որեւէ ծրագիր մինչեւ վերջ կարդացել եմ, թերեւս՝ Դաշնակցութեան ծրագրից բացի, որը շատ լաւ ընկալելի էր ե՛ւ իր ընկերվարական, ե՛ւ իր ազգային գաղափարախօսութեամբ: Հէնց հայը պիտի միայն դաշնակցական լինի: Ես ուրիշ բան չեմ հասկացել, եւ որոշ կոմունիստների մէջ էլ գնահատել եմ հէնց թաքուն դաշնակցական լինելը: Այլ կերպ հնարաւոր չէր: Կամ գուցէ կոմունիստների վարքը՝ չեկիստի, մատնիչի, յարմարուողի վարքը ինձ բոլորովին այլ բան է ասել, ես դարձեալ չեմ հասկացել, որ այդ հայ մարդու մէջ դահիճ է նստած եւ ոչ թէ դաշնակցական: Էս միամտութիւնը նոյնպէս եղել է: Է՛ս է: Բայց միւս կողմից՝ Դաշնակցութիւնը «իդէա ֆիքս» չանել, որպէս ազատ մարդ ապրել, որպէսզի հնարաւորին չափ քիչ կորուստներ ունենանք ազգային բովանդակութիւնից: Նեղ կուսակցականութիւնը երբեք իմ գլուխը չի մտնում: Նեղ կուսակցականութիւնը՝ թաքուն ժողովներից, բիւրոների թաքուն որոշումներից սկսած: Գուցէ դրանք անհրաժեշտ են, բայց որ թէկուզ ինձնից առանձնանան-գնան իրենց ֆրակցիայով, քչփչան-գան, ես փշաքաղւում եմ: Բոլորին մէկ առ մէկ ճանաչում եմ, բոլորն էլ ինձ համար սիրելի մարդիկ են, բայց երբ երեքին միասին տեսնում եմ՝ ահա գնացին-առանձնացան, ուղղակի սարսուռ է գալիս վրաս էդ նեղացումներից: Ինչ մեծ տարածութիւն է նեղ կուսակցականութիւնից մինչեւ ազգային լայն բովանդակութիւնը: Այդ զարհուրելի մեծ ուժը, վիթխարի ժառանգութիւնը, ազգային էներգիան թողնում էին կոմունիստները մի կողմ եւ զուտ ուղղափառ կոմունիզմի էին գնում: Ազգային ժառանգութիւնը, անցեալը, ապագան, ազգային ամբողջ կեցութիւնը թողնում էին մի կողմ: Եւ երբ էդպիսի բաներ Դաշնակցութեան մէջ եմ տեսնում, ես ուղղակի զարհուրում եմ: Ազգային մեծ բովանդակութիւնը... Նիկոլ Աղբալեանը, Սիմոն Վրացեանը, միւսները: Ահա՝ Նիկոլ Աղբալեան-Չարենց կապը, ուշ շրջանի Դաշնակցութիւնը, երբ էստեղ Չարենցը հալածուած էր, էնտեղ հրապարակում էին թէկուզեւ հակադաշնակցական նրա ելոյթները, թունդ հակադաշնակցական ելոյթները: Լայնախոհութիւնը սա է: Չէ՞ որ դա ազգային բովանդակութիւն է, ազգային արժէք է, արուած գործ է. մէկ եւ նոյն տարածքի մէջ դարձեալ կենդանի մի բան է շարժուել, մեռեալ անապատ չի: Չի կարելի նեղմիտ լինել: Սարսռում եմ, երբ ասում են, թէ Գուրգէն Մահարու գործը մեզանում արգելուած է: Գիտես՝ քեզ արգելուած է: Է, շատ բարի, յետո՞յ: Պոռնոն էլ արգելուած է, այո՞: Եւ պոռնօ էլ պիտի նայել: Մարդը նախ զրկւում է ակունքներից մէկից: Շրջահայեաց, լայնախոհ մարդիկ պիտի լինեն, որպէս ազգային մի հատիկ կուսակցութիւն, որպէս պատմութեամբ պարտադրուած եւ ոչ թէ ինքնաներարծարծ: Ազգդ առաքելութիւն ունի: Այլ հարց, որ կարող են թոյն-խարանի պէս ասել, թէ մեր ամբողջ ճիւաղութիւնը սուլթան Աբդուլ Համիդի ճիւաղութիւնից է գալիս, որովհետեւ բռնաբարուածի իմ մշակոյթն էլ, իմ ազգն էլ, իւրաքանչիւրս էլ քէնով սեւացած ենք ծնւում, թշնամուն գրկած ենք ծնւում: Բայց պատմութեամբ պարտադրուած առաքելութիւն ունենք. մեր հայութիւնն է: Պատմութիւնը պարտադրել է, պիտի անենք: Լա՞ւ որակ է, վա՞տ որակ է, բայց անունս ցիգան է, գնչու է, իմ թափօրը պատմութեան մէջ էսպէս է գնում: Է՛ս է: Ես իմ ազգի տէրն եմ: Ահա՛, եթէ ազգի տէրն ես, վերցրու, խնդրեմ, լայն եղիր եւ վերցրու: Թումանեանը սխալ չէր, երբ դաշնակցական էր, Թումանեանը սխալ չէր, երբ դաշնակցական չէր: Ազատ թողնենք: Դաշնակցութեանը սխալ համարենք էն ժամանակ, երբ Թումանեանին դաշնակցական չհամարի: Եթէ Հռիփսիմէն ազգային տաճար չհամարի, եթէ զօրավար Անդրանիկի բռնկումը իրենը չհամարի: Էսպէս լինի, ճիշտը սա կը լինի: Կուսակցութեանը հանդուրժողականութիւն է պէտք, որ իրենը համարելով՝ Չարենցին «Էլեգիա գրուած Վենետիկում» գրելու ազատութիւնը տայ, չբռնանայ նրա վրայ: Որեւէ տիրան նրա գլխին չկանգնի ու ասի՝ ահա, կանոնի մէջ էդպէս գրած չէ, էդ ի՞նչ ես անում: Գրականութիւնը ազատութիւն է: Միջուկային ֆիզիկայից բարդ մի բան էլ դա է:
- Այսինքն՝ կուսակցութիւնը իր ներսում ու իրենից դուրս անհատին ինքնադրսեւորուելու լայն ազատութիւնը տայ, իր հարստութիւնը համարի ու ընդհանուր համազգային հանդուրժողականութեան մթնոլորտ երաշխաւորի:
- Այո՛: Նողկալի եմ համարում, ասենք, Սփիւռքում Շահնուրի գործի դատապարտումը, նողկալի եմ համարում եւ Մահարու դատապարտումը, հակամահարիզմը, նեղ կուսակցականութիւնը, երբ կարծես դիտմամբ իրենց հնարաւորութիւնները նեղացնում են, իրենց մեծ բովանդակութիւնը լցնում են մի ուրիշ բանով: Լայն մօտեցում է պէտք: Ուրեմն՝ նպատակը ահա ա՛յս պիտի լինի. Շամիլ է գրում: Ռուս ամենակայսերապաշտ գրող, կայսերական իր նկրտումներով ցարին հաւասարուող Լեւ Տոլստոյը Շամիլ է նկարագրում՝ Ռուսաստանի թիւ մէկ թշնամուն. արծուի հայեացքը վերեւից՝ Շամիլը իսկապէս բարձր լեռնական, մուսուլման եւ լեռնական մի ասպետ: Ու նկարագրած է իրենց թագաւորը: Նրա պալատն ու սրա պալատը: Պալատներն իրար հակադրուած են. նրա չինովնիկներն ու սրա գործնականութիւնը: Շամիլը՝ արծիւ, իր ցարը մի այլանդակութիւն է արած: Բայց իրերի ու երեւոյթների վրայ Տոլստոյի վերերկրային հայեացքը ռուսներին տուել է սքանչելի մի բան՝ ռուսական բովանդակութիւն, որով եւ ռուս գրականութիւնը կոչւում է ռուս գրականութիւն: Իր ազգը հարստացրել է դրանով: Լայնախոհութի՞ւն ենք ասում, ի՞նչ ենք ասում: Մեր գրականութեան մէջ էլ էդպիսի, ուրեմն, կարողութիւն եւ ազատութիւնն է հարկաւոր, որպէսզի աւելի մեծ բովանդակութեամբ օժտուի ազգային միտքը: Պատկերացրու՝ Հռիփսիմէի ճարտարապետը եթէ էդ ազատութիւնը չունենար, ի՞նչ էր շինելու: Աւելի առարկայական բաներ վերցնենք, ես ի՞նչ գիտեմ, եթէ էդ ազատութիւնը չլինի, կովը ո՞նց կը ծնի, կինը ո՞նց կը ծննդաբերի, կը յղիանայ: Բնական բաներ են պէտք: Եւ ՀՀՇի էդ անհանդուրժողականութիւնը, մասնաւորապէս Լեւոնի էդ անհանդուրժողականութիւնը ես չեմ ընդունում: Եւ էդպէս էլ չհասկացայ դրա ակունքը: Միւս կողմից էլ կուսակցութեան անհանդուրժողականութիւնը չեմ հասկանում: Էս ի՞նչ բան էր, որտեղի՞ց սկսուեց: Եւ եթէ վերլուծումների գանք, մէկնումէկը անպայման կը մեղադրուի: Եթէ ճշգրիտ վերլուծումների գանք: Բայց էսպիսի մի խոստովանութիւն կայ, մինչեւ էս ազատութիւնները, գաղափարները, կուսակցութիւնները գնում էին այլ հունով, իրական կեանքը գնում էր այլ հունով: Կարծես վրիպած էին, կարծես իրար չէին օգնում: Եւ մօտաւորապէս էդ խմորով ես մտայ էս օրերի մէջ: Եւ էդ իմաստով, ՀՀՇն, որ կուսակցութիւն չդառաւ, շարժում դառաւ՝ ընթացքի մէջ ճշգրտուելու, ինձ ճիշտ թուացին: Ինձ դուր եկաւ նաեւ, որ երէկուայ օրով Բէյրութում դաշնակցականները հայեացքների վերաճշգրտման էին գնացել, մի խօսքով՝ շարժման մէջ էին: Մի խօսքով՝ չկաղապարուել, ոչ միայն աւանդոյթներ, այլեւ ընթացիկ կեանք եւ յարատեւում: Բայց հաստ միջնապատ դնե՞լ միմեանց միջեւ... Ուրեմն, դուրս է գալիս խմբակցութիւն, այո՞, որեւէ խմբի անձնական շահեր, էսինչ կուսակցութեան հանդէպ միայն ու յատուկ թշնամանքով: Ուրեմն, իրենց իրական բովանդակութիւնը ուրիշ կարող է լինել:
- Սկզբում Շարժումը ի՛նչ մեծ ազգային բովանդակութիւն էր ցոլացնում, բայց ի՞նչ եղաւ յետոյ, ի՞նչ արեցին: Եւ հիմա երեւում է, որ առասպել էր, օտար ուժերը իրենց՝ արդէն բացահայտ գործակալներով հէնց սկզբից էին քայքայման սաղմը դրել ղեկավարութեան ու Շարժման մէջ: Ազգային բովանդակութիւնը արտաքին դրսերեւոյթ էր:
- Կարող եմ նաեւ մտածել, թէ նա ունի իր սեփական բովանդակութիւնը եւ անկախ դրանից իր ուղղութիւնը վերցրած նետ է, կրակուած նետ է, թէկուզեւ չգիտեմ՝ ինքնի՞ն մի բան է, ուրիշի՞նն է, արտազգայի՞ն է: Ինչքան արժէքաւոր բան սուզուեց-կորաւ, ինչքան բան կարելի էր փրկել: Բայց նաեւ մի քիչ առաջ գնամ, գերմանական բանակի օրինակն էինք բերում, էսպէս պիտի լինէր երեւի: Մի անգամ ուղղակի երեսիս խփեցին, ուղղակի շատ յստակ իրենց համար բանաձեւ էր: «Գնացէք ձեր Ամերիկայում, ասացի, յեղափոխութիւն արէք»: Դեռ շուտ էր, 89-ին: Հրեայ էր, ասաց՝ Ամերիկայում այդ յեղափոխութիւնը չի լինի, որովհետեւ Ամերիկայում ամէն օր է յեղափոխութիւն: Ուրեմն, ասում էր՝ դուք կաղապարուել էք, չէք շարժուել, եւ ձեզ մօտ է յեղափոխութիւն լինելու:
- Իմ մասին եմ դատում, վստահ եմ՝ նոյն վիճակում էք: Ինչ կատարւում է, առանց Ձեր մասնակցութեան է կատարւում, Դուք ազդելու որեւէ բան չունէք: Ճիշտ է, համընդհանուր յարգանք էք վայելում, Ձեր արժէքի գիտակցութիւնը կայ իշխանութիւնից կուսակցութիւններ-ժողովուրդ, բայց միեւնոյն է, Ձեր ներկայութիւնը որեւէ բան չի փոխում: Ինչո՞վ էք ապրում: Ո՞րն է Ձեր իմաստը այսօր: Ձեր մտածողութիւնը, գիտակցութիւնը, գաղափարները, դաւանած արժէքները, բարոյականութիւնը պէտք է որ իշխողների, նախագահի համար ուղղորդող մի բան լինէին ու չեն:
- Չէ, ռոմանտիկայի չտրուենք: Էդպիսի բան չի լինի: Ո՛չ Պուշկինը ցարի համար, ո՛չ էլ Չարենցը Միասնիկեանի համար, որի մօտ Մահարուն ուղարկում էր. «Գուրգէն, վազի՝ փող բեր»:
- Խանջեանի համա՞ր:
- Չէ, ոչ էլ Խանջեանի համար: Իշխանաւորները էդ բանը չունեն: Իրենց համար, վերջին հաշուով, գրողը, մտաւորականը ճիշտ տեղն է դրւում. ճիշտ դասական հեքիաթների նման՝ աշուղը միշտ իշխանաւորի ոտքի մօտ:
- Նախագահի ելոյթը յիշեցինք: Նա ազգային միասնութեան, ազգային գաղափարախօսութեան մասին էդպէս է մտածում, դուք՝ էսպէս: Դուք նաեւ նրա համար արժէք էք: Էս վիճակում Դուք ի՞նչ էք: Ձեր իմաստը ո՞րն է:
- Չէ, իսկապէս, աւելորդութեան գիտակցութիւնը կայ: Կարող ենք ասել, թէ ահա միջոցը պարապ զառանցանքով լցնում ենք: Միւս կողմից էլ՝ ուզում ես ուղղակի գործողութիւնների անցնես, ձեռքդ թրին տանես, կամ՝ խոփին, ես ի՞նչ գիտեմ: Ոչ էն ես անում, ոչ՝ միւսը: Ու էլի մնում է յոյսը Աստծուն դնել ու դառնալ իրականութեան առաջ, գալիք պատկերների առաջ: Սկսած գործը, կիսատ գործը էնքան շատ է, որ չես ուզում իսկապէս էս աշխարհից աննկատ հեռանալ եւ ուզում ես արածդ, տասը տարի առաջ խոստացածդ աւարտել, նոր գնալ: Էդ հարցը դարձեալ ձեր շրջանակներից տուել են: Ձեր շրջանակները դուք էք երեւի ձերը համարում, ես եմ ախմախի պէս համարում դեռ նաեւ իմ շրջանակը: Նա տուեց թշնամանքով, չեմ իմանում, թէ ինչ պատճառով: Բայց սա հարցիդ պատասխանը չեղաւ:
- Չեղաւ, չէ՛:
- Լաւ, ես ինձ պրեզիդենտ համարեմ, քեզ էլ համարեմ Հրանտ Մաթեւոսեան: Թէկուզ հայր ու որդի: Ես ու իմ հայրը: Նա իմ խօսքով չի գնում: Դա պատրանք էր: Շատ դէպքերում, եւ ամենագործնական դէպքերում, իմ կարծիքով, ճշգրիտ առաջարկներ են եղել, ես տեսել եմ, որ ոչ մէկը ինձ չի լսում: Ամէն մէկը իր արածն է անում: Առհասարակ մարդիկ լսելու կարողութիւն չունեն՝ իմ եղբայր Համօ Մաթեւոսեանից սկսած մինչեւ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանն ու միւսները: Պատրանքների մէջ ենք եղել: Թուացել է, թէ դու Իսահակեանն ես, ահա կը գնաս Արութիւնովի մօտ... Արութիւնովները չեն լսում: Եթէ Վանոն լինէր ոչ թէ կրտսեր գրչընկերս, այլ ուղղակի զուտ ախպերս, դարձեալ ինձ նա չէր լսելու: Մէկ-երկու, ընդհակառակը՝ աւելի մտերմօրէն ասելու էր՝ զահլէս մի տար: Նրանք իրենց գործն են անում: Նրանց վրայ ազդելու ուրիշ կերպեր կան երեւի: Էդպիսով առաջանում է իմ մեկուսացուածութիւնը:
Բայց ուրիշ բան էլ կարող է խաբած լինի, որ ահա Սոլժենիցինը դարձաւ վերաձեւուող Ռուսաստանի ճարտարապետը, այո՞: Եւ նրան լսում են Ելցինն ու միւսները: Հիմա էլ կը գայ, եւ ահա իր վերահսկողութեան ներքոյ Ռուսաստանը դեմոկրատաբար կը վերաշինուի: Էդ կեղծիք է: Մի կարծիր, թէ էդպէս է: Սոլժենիցինը չի՛, միջազգային իմպերիալիզմի պարտադրանքն է: Ինքը՝ Սոլժենիցինը ուղղակի կատարող-գծագրողն էր:
- Պատրանքներ չունեմ: Բայց Ձեր իմա՞ստը:
- Իմ տարբեր պահերի զգացումները իմ ընկերները տարբեր կերպ արել են. հայհոյանք, եղբայրական քննադատութիւն, դարձեալ հայհոյանք, վերլուծութիւն: Շատ թէ քիչ՝ էդ վերաբերմունքները մամուլում, ե՛ւ «Երկրում», ե՛ւ միւս թերթերում, եղել են: Չեմ ասի, թէ դրանք ինձ խորթ են եղել, դրանք իմ վերաբերմունքներն են եղել. էդքանով ինձ համար հանդուրժելի: Բայց, այդուհանդերձ, ես ամենաանհրաժեշտն եմ համարել ոչ թէ քննադատութիւնը՝ նոյնիսկ ամենակոպիտ սխալների դէպքում, այլ՝ ի ցոյց ե՛ւ ընդդիմութեան, ե՛ւ իշխողների, ե՛ւ էդ խուլուքոռերի, ե՛ւ էս զարմացած-զարհուրած ժողովրդի, մի փոքրիկ, մի ամբողջական խօսք անել, մի կառոյց անել, մի անկիւն ապահովել, ուր մաքրութիւն կայ, որը շինութեան օրինակ է, կառուցելու օրինակ է եւ ոչ թէ քանդելու: Եւ չեմ ուզում դարձեալ օդը, մթնոլորտը լցնել զառանցանքով: Դարձեալ իմ զառանցանքով: Կը զօրե՞նք, կը կարողանա՞նք շինութեան օրինակը տալ: Իմ թերի, զսպուած, իմ ներսում աղաւաղուող խօսքը չի՞ դառնայ ընդհանուր զառանցանքի մի մասը: Թէ՞. եթէ զառանցանք է պարտադրուած, դու էլ եղիր զառանցանք, այսինքն արա՛, կատարուի՛ր: Քո տառապանքով, ճիչով, բողոքով լցրու: Լցնեմ՝ ի՞նչ անեմ: Պատրանք է, բայց, կարծես, իմ տարիքի ու վաստակի մարդը իրաւունք չունի էդ խելագարը լինելու ու օդը դարձեալ լցնելու խելագարութեամբ:
- Ո՛չ թունոտ քննադատութիւն, ո՛չ զառանցանք: Չորս կողմը չլսելու, չընկալելու մթնոլորտ է: Էդ կառոյցի, շինութեան օրինակը եթէ ոչ գործով, գոնէ խօսքով տամ, ասեմ: Իմ պատկերացրածը ասեմ՝ չեն լսելու, չեն ազդուելու, բայց իմ պատկերացրածը գոնէ խօսքով թողնեմ, պատրանքներ չունենք, բայց իմ տեսածին անուն տամ, բառի վերածեմ, ձեւակերպեմ: Ճիշտ Ձեր գործը անել: Անունը տալ. ես էսպէս եմ տեսնում, ես տեսնում եմ իմ առանձին ազգը՝ իր ազգային արժէքների համակարգով ու գաղափարախօսութեամբ, ազգային նպատակներով, ազգային կառոյցով: Այսինքն՝ մի բան փոխելու, մի բան շինելու ինձ վիճակուած իռացիոնալ հնարաւորութիւնը չզիջեմ, փորձեմ արդարացնել իբրեւ հայ առաջացած մարդու իմ գոյութիւնը, յետոյ վերջանամ:
- Այո՛: Փորձել առարկան նկարագրել, իրական վիճակը նկարագրել: Այս զրոյցն էլ այդ անել էր ուրեմն: Է՛սպէս համարենք:
«Դրօշակ», 11-24.08.1994 թ.
Great Authors
15 most read works
Art websites from Yatuk
We have designed a few art websites where you can enjoy Armenian art
The best paintings of the most popular Armenian classic and modern artists made online puzzles.
The best of the most popular Armenian classic and modern composers playlist with instrumental performances.
Popular art products like jigsaw puzzles, postcard and magnetic bookmark sets.
