Խոսքերըդ վճիտ են ու խորունկ,
Այնպես պա՜րզ, այնպես պա՜րզ ես ժպտամ.
Եվ ահա տրտունջ ու մտորմունք
Հանգչում են մրրկված իմ սրտում...
Ընդունում ես աշխարհը բոլոր,
Օրհնում ես, օրհներգում ու սիրում,
Եվ խոհերըս, խոհերըս մոլոր
Մոռացված են մեռած օրերում։

Ու թվում է, թվում, որ դու չես
Արևող ժպիտով ակնարկում,
Որ ուրիշ լուսով եմ դյութված ես,
Որ քեզ չեմ, ուրիշին եմ երգում...

ՆՅՈՒԹԵՐ ՀԱՅՈՑ ՆՈՐ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԱՄԱՐ

I

Հայաստանը իր անկման զանազան շրջաններում, կորցնելով իր գահը, ամեն անգամ թողել է իր ներկայացուցիչներին, որպես դեռ չմարած կայծեր, պահպանված նախկին փառքի մոխիրի մեջ։ Հայկազանց թագավորող տունը վերջանալուց հետո թողեց իր ետևից մի շարք իշխողներ, որ կոչվում էին կուսակալներ։ Արշակունիք թողին մարզպաններին, կյուրապաղատներին, պատրիկներին և ոստիկաններին։ Իսկ Բագրատունիները և Ռուբինյանները թողին զանազան, միմյանցից բաժանված, անկախ իշխանություններ։

Հիշյալ իշխանությունների ներկայացուցիչները ըստ մեծի մասին եղել են հայոց հին նախարարական տների ժառանգները։ Դրանք հայոց թագավորության մի շրջանի վերջանալուց հետո պահպանում էին նրա իշխանությունը մինչև մի նոր շրջանի ստեղծվիլը և այսպիսով ծառայում էին որպես օղակներ, որոնք անխզելի կերպով պահպանում էին հայկական անկախության շարունակությունը, մինչև կործանված գահի կրկին վերականգնելը։ Այդ իշխանությունները թեև երբեմն օտարներից նշանակված և օտարների հարկատու են եղել, բայց երբեք չեն կորցրել իրանց ինքնավարության իրավունքները։

Վերջին դարերում նախարարական հին տների փոխարեն երևան եկան մելիքները, որոնց իշխանությունը ավելի կանոնավոր ձև ստացան Շահ-Աբաս մեծի օրերից (1603)։ Պարսից այդ աշխարհաշեն թագավորը, որի քաղաքական հայացքները օտարազգիների վերաբերությամբ բոլորովին տարբեր էին իր նախորդներից, ավելի բարվոք էր համարում իր հպատակ այլասեռ ժողովուրդներին կառավարել հենց իրանց ներկայացուցիչների ձեռքով և դրանով ամրացնել ամբողջ պետության մեջ համերաշխության կապերը։ Նա առաջինը եղավ, որ հաստատեց հայոց իշխանների «մելիք»տիտղոսը, որ կրում էին ավելի հին ժամանակներից։ Դրանով Շահ-Աբասը կամեցավ վարձատրել այն մեծ ծառայությունը, որ հայոց մելիքները կատարեցին նրա՝ օսմանցիների դեմ ունեցած հաղթությունների մեջ։

Մելիքների իշխանությունը տևեց շատ երկար, իսկ Անդրկովկասում՝ մինչև ռուսների տիրապետության օրերը։ Ես պիտի խոսեմ այդ իշխանություններից միայն մի խմբի վրա, որը ընդհանուր անունով կոչվում էր Խամսայի մելիքություններ։

Խամսայի մելիքությունները բաղկանում էին հինգ փոքրիկ գավառներից, որոնք, միմյանց սահմանակից լինելով, կազմում էին մի ամբողջ նահանգ, որը այժմ կոչվում է Ղարաբաղ, իսկ մեր պատմության մեջ հայտնի է Արցախ կամ Փոքր-Սյունիք անունով։ Դա ավելի հին ժամանակներում Աղվանից աշխարհի մի մասն էր ներկայացնում։

Հիշյալ հինգ գավառները հետևյալներն են.

1) Գյուլիստան կամ Թալիշ, որ սկսվում է Քյուրակ-Չայ գետից, այսինքն՝ Գանձակի սահմաններից և տարածվում է մինչև Թարթար գետը։

2) Ջրաբերդ կամ Չարաբերդ, որ սկսվում է Թարթար գետից և տարածվում է մինչև Խաչենի գետը։

3) Խաչեն, որը սկսվում է նույն անունով գետից և տարածվում է մինչև Բալլու-Չայ գետը։

4) Վարանդա, որը սկսվում է այդ գետից և տարածվում է մինչև Դիզափայտի լեռնային գոտին։

5) Տիզակ կամ Դուզախ, որը սկսվում է այդ լեռներից և տարածվում է մինչև Երասխ գետը։

Այդ երկրները, որ, ինչպես վերևում հիշեցի, մի ժամանակ Աղվանից թագավորության մի մասն էին կազմում, հետո ապաստան դարձան հայոց մելիքների։ Երկրի անմատչելի դիրքը նպաստում էր այնտեղ հայոց իշխանության պահպանվելուն դառն ժամանակների փոթորիկներից։ Վայրենի բնությունը, դարևոր խուլ անտառներով պատած ահագին լեռները, անդնդախոր ձորերի մթությունը, ստեղծել էին այստեղ մի մթին ժողովուրդ, որը իր շրջապատող ժայռերի նման ամուր կուրծք աներ և իր ծմակների վագրների նման աներկյուղ սիրտ ուներ։ Այդ ժողովուրդը ապրում էր իր սիրելի լեռների այրերի մեջ, քարանձավների խորքում, ապրում էր գետնի տակ, կերակրվում էր իր անտառների պտուղներով, իր անասունների բարիքներով և, որպես մի դարանամուտ գազան, իր թաքստի միջից հարձակումներ էր գործում, երբ թշնամին հանդգնում էր վրդովել նրա խաղաղությունը։

Յուրաքանչյուր մելիք իր գավառի տերն էր, նա ուներ իր առանձին բերդը և իր ամրոցները։ Գյուլիստանի մելիքի ամրոցը գտնվում էր Գյուլիստան գյուղի մոտ մի անմատչելի սարի գագաթի վրա. մի այլ ամրոց նույն գավառում գտնվում էր Թալիշ ավանի մոտ, Հոռեկա վանքի հանդեպ։ Ջրաբերդի մելիքի ամրոցը գտնվում էր Թարթար գետի ափի մոտ, Երիցմանկանց վանքի հանդեպ։ Այդ բերդի անունով ամբողջ գավառը կոչվում է Ջրաբերդ, որովհետև բերդը կանգնած է համարյա թե ջրի մեջ, մի ահագին սեպաձև ժայռի գագաթի վրա, որի ստորոտը քերելով, անցնում են կատաղի Թարթարը և Թըրղին։ Այդ երկու գետերը, կտրելով միմյանց, բերդին թերակղզու ձև են տալիս։ Խաչենի մելիքների բերդերը գտնվում էին Խաչեն գետի մոտ. նրանցից մեկը կանգնած է Գանձասարի հռչակավոր վանքի հանդեպ, բարձր, անտառապահ լեռան գլխի վրա և կոչվում է Թարխանաբերդ (Խոխանաբերդ)։ Այս բերդում տասնևերորդ դարու սկզբներում պաշտպանվում էր Հասան-Ջալալ իշխանը թաթարների արշավանքների դեմ։ Մի այլ բերդ, դարձյալ Խաչեն գավառում, գտնվում է հիշյալից մի քանի ժամ ճանապարհով հեռու, սուրբ Հակոբա վանքի հանդեպ։ Այդ բերդը արժանի է իր անվանը. նա կոչվում է Կաչաղակաբերդ (Սազսաղան-կալասի), որովհետև սրաթռիչ կաչաղակները միայն կարող են բարձրանալ մինչև նրա սրածայր գագաթը, որ կորչում է ամպերի մեջ։ Վարանդայի Մելիքի ամրոցը գտնվում էր Չանախչի (Ավետարանոց) ավանում, կուսանաց անապատի հանդեպ։ Տիզակի Մելիքի ամրոցը գտնվում էր Տող ավանում, Գտչի վանքի հանդեպ, որը բարձրացել է մինչև երկինքը։

Այդ երկրում աշխարհից հրաժարված աբեղաների վանքերի հանդեպ կանգնած էին իշխանական ամրոցները, նրանց սարսափելի բերդերը, իսկ խաչի հետ միացրած էր սուրը։

Մելիքների իշխանությունը ժառանգական էր. հոր մահից հետո տիրում էր անդրանիկ որդին և կոչվում էր մելիք, իսկ մյուս եղբայրները կոչվում էին բեկ։ Օրենքի փոխարեն կառավարում էր տիրողի կամք և ժողովրդական սովորությունները, որոնք դեռ պահպանված էին իրանց նահապետական ձևերի մեջ։ Մելիքները անսահման իրավունք ունեին իրանց հպատակների վրա, նրանց դատելու, պատժելու և մինչև անգամ մահվան դատապարտելու։

Մելիքները թե քաղաքական շահերով և թե խնամության կապերով միացած էին միմյանց հետ, և այսպիսով, Խամսայի բոլոր հինգ իշխանությունները կազմում էին մի ամբողջ դաշնակցական միություն։ Պատսպարված իրանց անմատչելի լեռների և մթին անտառների մեջ, նրանք ոչ մի մահմեդականի թույլ չէին տալիս բնակություն հաստատելու իրանց երկրներում, և ամբողջ Ղարաբաղի ազգաբնակությունը բաղկացած էր միայն հայերից, որոնց քանակությունը բազմաթիվ էր։

Այժմ դառնանք Խամսայի հինգ գավառների տիրապետող մելիքների ծագմանը։

II

1. Գյուլիստանի Մելիք-Բեգլարյանների ծագումը։

Մելիք-Բեգլարյանները բնիկ ուտեացիներ են, Նիժ գյուղից։ Թե ի՞նչ հանգամանքներ ստիպեցին նրանց թողնել իրանց հայրենիքը և, գաղթելով Ղարաբաղի կողմերը, Գյուլիստան գավառում նոր բնակություն հաստատել, այդ մասին լռում է պատմությունը։ Միայն այսքանը հայտնի է, որ առաջին գաղթականը, որին թուրքերը կոչում էին «Ղարա-յուզբաշի» (սև հարյուրապետ), իսկ հայերի մեջ հայտնի էր անունովս սև Աբով, հասարակ մարդ չէր. նա իր հայրենիքում ժողովրդի կառավարիչ էր, հարուստ էր։

Տասնևվեցերորդ դարու սկզբներում հանկարծ այդ «սև հարյուրապետը» հայտնվում է Ղարաբաղի կողմերում, բոլորովին աղքատ, իր հետ ունենալով միայն յոթն ընտանիքներ և մի քանի անասուններ, որ կրում էին նրանց ճանապարհի ծանրությունները։ Երևում է, որ իրանց հայրենիքում մի աղետալի դեպք պետք է պատահած լիներ նրանց հետ, որով թե կողոպտված են եղել և թե տարագրված։

Գալով մի անծանոթ աշխարհ, նրանք ոչ բնակության տեղ ունեին և ոչ պատսպարան։ Թեև աշնան ցրտերը արդեն սկսվել էին, նրանք դեռ բնակվում էին իրանց չատրներում, Թարթար գետի ձախ ափերի մոտ, այժմյան Թալիշ գյուղից փոքր-ինչ հեռու։

Գուցե «սև հարյուրապետը» կցանկանար իր նոր եկած աշխարհում առժամանակ անհայտության մեջ ծածկված մնալ, բայց մի դեպք երևան հանեց նրան։ Մի օր նրա գրաստները դաշտում արածելու ժամանակ վրա հասան մի խումբ ավազակներ և ավարի առին անասունները։ Այդ միջոցին դուրս եկավ «սև հարյուրապետը», և նրա հետ մի քանի երիտասարդներ, նետվեցան ավազակների ետևից։ Մի քանի ժամից հետո վերադարձան նրանք, բերելով իրանց հետ ոչ միայն կողոպտված անասուններին, այլև կողոպտող ավազակներին, որոնց բոլորին կալանավորեցին։

Մյուս օրը հայտնվեցան մի այլ խումբ ձիավորներ, որոնք, դիմելով «սև հարյուրապետին», ասացին նրան, թե իրանք Բարդայի խանի մարդիկն են, թե իրանց հրամայված էր այդ ավազակներին բռնելու, որովհետև նրանք մեծ վնասներ են հասցրել երկրին, և այժմ շատ ուրախ են, որ ավազակները կալանավորվեցան առանց իրանց աշխատության։ Այդ խոսքերով առնում են ավազակներին և տանում են Բարդայի խանի մոտ, առանց հայտնելու նրան, թե ով եղավ ավազակների բռնողը, որպեսզի խանի պարգևները իրանք ստանան։

Խանը հրամայում է ավազակներին գլխատել, իսկ իր մարդիկներին պարգևներով վարձատրել նրանց քաջության համար։ Այդ միջոցին ավազակապետը ասում է խանին. «Պատժեցեք մեզ, որպես ձեր կամքն է, որովհետև մենք քո երկրները ավերակ դարձրինք։ Բայց մի անպատվեցեք մեզ, այդ ողորմելի մարդիկների չկատարած քաջությունները վարձատրելով, իբր թե դրանք են եղել մեզ հաղթողները...»։

Խանը ստուգելով իմանում է, որ իր մարդիկը խաբել են իրան և կանչել է տալիս «սև հարյուրապետին»։ Նա մի այլ վարձատրություն չէ պահանջում իր մատուցած ծառայության համար, միայն, որպես գաղթական մարդ, խնդրում է, որ իրան բնակության տեղ տա։ Խանը որոշում է նրա համար որպես մշտական սեփականություն հին Թալիշ կամ Թարիջ գյուղը Գյուլիստանի գավառում, Հոռեկա վանքի մոտ։ Ահա այսքանը միայն հայտնի է «սև հարյուրապետի» կյանքից։ Նրա գերեզմանի քարի վրա, որ գտնվում է հիշյալ վանքի մոտ, փորագրված է մի տող միայն, որից երևում է, թե նա վախճանվեցավ հայոց ՌՁԱ (1081) թվականին, իսկ փրկչական 1632 թվականին։

Սև Աբովը ուներ մի քանի որդիներ, որոնցից երեցը՝ Մելիք-Բեգլարը, հաջորդում է հորը։

Մելիք-Բեգլար 1-ը իր նախնիքների քաջասրտության հետ ուներ և խելք։ Նա հիմքը դրեց Գյուլիստանի մելիքների իշխանությանը և, տիրապետելով նոր երկրներ, ավելի ընդարձակեց իր իշխանությունը։ Նա խլեց տեղային նախկին տիրապետողից, որ կոչվում էր Աբրահամ յուզբաշի(Իբրահիմ գավուր), մի քանի գյուղեր, որպես էին՝ Վերի-շենը, Ներքի-շենը, Էրքեջը և այլն։ Եվ տիրապետելով Գյուլիստան բերդին, նորոգեց այդ անմատչելի ամրոցը և իր բնակությունը այնտեղ հաստատեց։ Նա թողեց երկու որդի, երեցը կոչվում էր իր պապի անունով Աբով, իսկ կրտսերը՝ Թամրազ (Թեյմուրազ)։

Հոր մահից հետո հաջորդեց երեց որդին՝ Աբով 2-ը, որի մի ոտքը հրացանի գնդակից վնասված լինելով, հայտնի էր անունովս կաղ Աբով։

Կաղ Աբովը իր անպարտելի քաջագործություններով շատ նման էր իր պապին՝ սև Աբովին։ Հափշտակությունը, ավարառությունը և հանդուգն ասպատակությունները նրա ժամանակում երկրների իշխողների համար ոչ միայն անբարոյականություն չէին համարվում, այլ ընդունվում էին որպես քաջազնական արժանավորություններ, որոնց անպատճառ պետք է ունենար երկրի իշխողը, իր շրջակա թշնամիներին երկյուղի մեջ պահելու համար։ Այդ հատկություններից զուրկ չէր կաղ Աբովը։ Նա ամեն ինչ ձեռք էր բերում հափշտակությունով։ Նա հափշտակեց մինչև անգամ իր կնոջը՝ գեղեցիկ Ղամար-սոլթանին։

Մի անգամ, երբ իր խումբով գնում էր Գանձակի կողմերում ավարառություններ անելու, Գետաշեն գյուղից բարձր, Դուլուսլու գյուղի մոտ, լեռների վրա հանդիպում է Գանձակի Մամադ-խանի օբաներին (кочевка)։ Հարձակման միջոցին տեսնում է խանի աղջկան, որը իր «քառասուն» աղախինների հետ եկել էր այնտեղ իր հոր հովիվների մոտ, ամառը անցկացնելու։ Օրիորդի գեղեցկությունը այն աստիճան հափշտակում է Աբովին, որ նա մոռանում է Մամադ-խանի հոտերի հարուստ ավարը և առևանգում է միայն նրա դստերը։ Աբովը այն ժամանակ ազապ երիտասարդ էր, բայց գեղեցիկ երիտասարդ, թեև ոչ այնքան հաղթանդամ, և դեմքով բավական թուխ, որպես էին առհասարակ սև Աբովի ժառանգները։ Բերելով իր չքնաղագեղ ավարը Գյուլստանի բերդի մոտ գտնվող Ամենափրկչի վանքը, այնտեղ քրիստոնյա է մկրտել տալիս և ամուսնանում է նրա հետ։

Այդ առևանգությունը առիթ տվեց Աբովի և Գանձակի խանի մեջ մի քանի արյունահեղ կռիվների, որոնք վերջացան խանի պարտությունով։ Խանը միշտ անհաշտ մնաց թե իր դստեր և թե իր ինքնակոչ փեսայի հետ։ Բայց ծերության հասակում նա հաշտվեցավ։ Եվ որովհետև ինքը մի այլ ժառանգ չուներ բացի միակ աղջկանից, այդ պատճառով իր բոլոր գյուղերը, հարստությունը կտակով նրան թողեց։ Կնոջ միջոցով Աբովը տեր եղավ ահագին ժառանգության։

Աբով 2-ը վախճանվեցավ 1728 թ.։ Նրա մահից հետո, մելիքների սովորության համեմատ, պիտի հաջորդեր որդին՝ Մելիք-Յուսուբը։ Բայց որովհետև Մեքիք-Յուսուբը դեռ անփորձ պատանի էր, այդ պատճառով երկրի կառավարությունը հանձնվեցավ հանգուցյալի եղբայր Թամրազին, և պատանի Յուսուբը մնաց նրա հոգաբարձության ներքո, մինչև չափահաս դառնալը։

Մելիք-Թամրազը իր բնակության տեղ ընտրեց Հոռեկա վանքի մոտ գտնված պալատը և վարում էր իր իշխանությունը ոչ իբրև ժամանակավոր հոգաբարձու, այլ որպես երկրի լիակատար տերը։ Նա խիստ դաժան մարդ էր և անգութ։ Մտադրված լինելով իսպառ զրկել պատանի Յուսուբին հոր ժառանգությունից, նա սկսեց հետզհետե ճնշել, հարստահարել նրան, մինչև բոլորովին աղքատացրեց։ Նա մինչև անգամ մտածում էր իր եղբորորդու կյանքի դեմ որոգայթ լարել, որ իշխանությունը միանգամայն իրան մնա։ Պատանի Յուսուբը ապրում էր Գյուլիստանի բերդում իր մոր հետ, աննախանձելի վիճակի մեջ։

Այդ միջոցներում Շահ-Սուլթան-Հուսեինի հարկահաններից մեկը, որ կոչվում էր Միրզա-Թահիր, և որը Ատրպատականի վեզիր էր, Դերբենդից սկսյալ արքունի հարկերը հավաքելով, գալիս է, հասնում է Գանձակի և Ղարաբաղի կողմերը։ Մելիք-Թամրազը ընդունում է նրան իր տանը և, կամենալով շողոքորթել պարսից կառավարությանը, հրամայում է իր ժողովրդից ևս ավելորդությամբ հավաքել հարկերը, որը մինչև այնօր վճարելու սովորություն չունեին։ Այդ բավական չէ. նա կամենում է մի արժանավոր ընծա տալ իր հյուրին նրա սիրտը գրավելու համար։

«Իմ եղբոր հրացանը», ասում է նրան, գտնվում է իմ եղբորորդի Յուսուբի ձեռքում. այդ զենքը մի հազվագյուտ բան է և շահի գանձարանին վայել է։

Պարսիկը խաբեությամբ կանչել է տալիս Յուսուբին և խնդրում է, որ հոր հրացանը բերե տեսնելու համար։ Երբ նա բերում է, ձեռքիցը առնելով, ասում է նրան. «Այդ հրացանը շահի գանձարանին է վայել և ոչ թե քեզ». այլևս ետ չէ տալիս։

Մանկահասակ Յուսուբը բարկության արտասուքը աչքերում վերադառնում է մոր մոտ, պատմում է նրան այն անցքը։ Մայրը սաստիկ վշտանում է. նրան մնացել էր իր ամուսնի ժառանգությունից այդ նվիրական զենքը միայն, որ մի թանկագին հիշատակ էր նրա քաջագործությանը։ Որդու սրտմտությունը ավելի սաստկանում է, երբ լսում է մոր հանդիմանությունը. «Քաջ հոր անարժան որդի, լավ էր, որ քո սպանված դիակը ինձ մոտ բերեին և ասեին, որ դու կռվեցար քո հոր հիշատակը չկորցնելու համար»։

Ես կվերադարձնեմ հորս հրացանը..., ասում է որդին և խնդրում է մորից, որ իրան փող տա մի քանի զենքեր գնելու համար։ Մայրը տալիս է նրան իր գլխի ոսկիներից մի քանիսը։

Պարսիկ հարկահանը, հավաքելով տեղային հարկերը, բեռնում է ջորիների վրա և իր նոքարների հետ ճանապարհ է ընկնում։ Այդ ժամանակ մանկահասակ Յուսուբը, մի խումբ կազմելով իր բարեկամ երիտասարդներից, ծածուկ հետևում է հարկահանին։ Հարձակման պայմանական նշանը որոշվում է «ծըկըտ» բառը, իսկ դադարման նշանը՝ «մըկըտ» բառը։ Երբ հարկահանը մտնում է Թարթար գետի նեղ ձորի մեջ, «ծըկըտ» կոչելով, Յուսուբը տալիս է հարձակման նշանը։ Նա իր ձեռքով կտրում է պարսիկի գլուխը և խլում է նրանից իր հոր հրացանը։

Նրա ջորիների բեռները, որ բովանդակում էին իրանց մեջ ամբողջ գավառներից հավաքած ոսկիները, ավար դարձան մանկահասակ Յուսուբի և նրա քաջ ընկերների ձեռքով։ Նրա նոքարների մի մասը կոտորեցին, իսկ փախչողները ազատվեցան։

Երիտասարդ Յուսուբը, իր հափշտակած գանձը առնելով, ամրացավ Գյուլիստանի բերդում։ Նրա վարմունքը մնաց անպատիժ, որովհետև որպես հետո կտեսնենք, այդ միջոցներում Պարսկաստանում մեծ խռովություններ և փոփոխություններ պատահեցան։ Շահ-Սուլթան-Հուսեինը գահընկեց եղավ. ավղանները տիրեցին պարսից մայրաքաղաքին և այդ ժամանակվա պատերազմական շփոթությունների մեջ ո՞վ պիտի մտածեր, թե Ղարաբաղի կողմերում մի այդպիսի անցք էր պատահել։

Երիտասարդ Յուսուբը, հարստության տեր դառնալով, սկսեց օրըստօրե զորացնել իր ուժերը։ նա դաշնակցություն կապեց Ջրաբերդի Մելիք-Աթամի հետ, որի հարաբերությունները իր հորեղբոր՝ Մելիք-Թամրազի, հետ բարեկամական չէին։ Այժմ մտածում էր ոչ միայն խլել նրանից Գյուլիստանի իշխանությունը, որ նա բռնությամբ հափշտակել էր, այլ ցանկանում էր վրեժխնդիր լինել այն բոլոր անիրավությունների և զրկանքների համար, որ իր անգութ հոգաբարձուն՝ Մելիք-Թամրազը, կատարել էր, երբ ինքը դեռ անչափահաս էր։ Միանալով Մելիք-Աթամի հետ, երիտասարդ Յուսուբը հարձակվեցավ Մելիք-Թամրազի ամրոցի վրա։ Մի քանի օրվա սաստիկ կռիվներից հետո ամրոցը գրավվեցավ, և Մելիք-Թամրազը գերի բռնվեցավ։ Յուսուբը հրամայեց նրան կախ տալ մի չինարի ծառից, և ինքը այսուհետև սկսեց կառավարել Գյուլիստանի իշխանությունը։ Մելիք-Թամրազից մնաց մի որդի՝ Սարուխանբեկ անունով, որ 1723 թվականի հայոց գունդերի չորս քաջ զորապետներից մեկն էր։

Մելիք-Յուսուբի մայրը՝ խելացի Ղամար-Սոլթանը, որ իր խորհուրդներով ոչ սակավ օգնեց որդու բարձրանալուն, վախճանվեցավ 1753 թ.։ Նրա մարմինը թաղվեցավ Մելիք-Բեգլարյանների տոհմային գերեզմանատանը, Հոռեկա վանքի հանդեպ։

Մելիք-Բեգլարյանների մնացած պատմությունը ժամանակագրական կարգով կտեսնենք մեր հոդվածի շարունակության մեջ։

2. Ջրաբերդի Մելիք-Իսրայելյանների ծագումը։

Ջրաբերդի Մելիք-Իսրայելյանների ծագման մասին մենք շատ փոքր տեղեկություններ ունենք։ Մի գրչագիր պատմությունից քաղում ենք այսքանը միայն, թե Մելիք-Իսրայելի որդի Մելիք-Եսային Սյունյաց աշխարհի գլխավոր խանին (?) սպանելու համար, որը անբարոյական նպատակներ ուներ նրա քրոջ վերաբերությամբ, 1687 թ. գաղթում է Ղարաբաղ, բերելով իր հետ բազմաթիվ ընտանիքներ։ Խանի զորքերը հետամուտ են լինում նրան, բայց Մելիք-Եսային Մռավ լեռան ձորերի մեջ ջարդում է նրանց, և սպանում է խանի յոթն որդիներին, հափշտակելով նրանցից ահագին պատերազմական ավար, իսկ մնացածներին Հանդաբերդի և Ծար գավառի կողմերից փախցնում է։

Այնուհետև Մռավ սարի լեռնաբնակներին և վրանաբնակներին հետզհետե դեպի ինքը գրավելով, Մելիք-Եսային ավելի զորանում է, տիրում է Կուանք կոչված ձորին և սկսյալ Ռմբոստյան լեռներից մինչև Դյութական գյուղը, որ այժմ կոչվում է Կաթուղկասար, տարածում է իր տիրապետությունը։

Մելիք-Եսայու մահից հետո նրան հաջորդում են մյուս եղբայրները, նախ՝ Ալլահ-ղուլի սոլթանը, հետո՝ Մելիք-Աթամը։ Դրանք, ավելի զորանալով, տիրում են Վերին Խաչենին, Հավքախաղացին, Հանդաբերդին, Հաթերքին, Ականային և Ջրաբերդին, այսպիսով, ավելի ևս ընդարձակում են իրանց իշխանությունը։

Ալլահ-ղուլի սոլթանը, որպես հետո կտեսնենք, դավաճանությամբ սպանվեցավ Շուշի բերդի Փանահ-խանի ձեռքով, իսկ Մելիք-Աթամը երկար պատերազմեց այդ խանի հետ։

Մելիք-Աթամը իր բնակության համար նորոգեց քաղաքատեղ կամ մայրաքաղաք կոչված ավերակների մոտ մի հոյակապ պալատ, որի մեջ տասներկուերորդ դարու վերջերում բնակվում էր Խաչենի և Շամքորի իշխան Վահրամ-շահը։ Իսկ որպես ամրոց ընտրեց իր համար անմատչելի Ջրաբերդը։

3. Խաչենի Հասան-Ջալալյան մելիքների ծագումը։

Ղարաբաղի տիրապետող հինգ մելիքական տներից միայն Խաչենի իշխողները բնիկներ են եղել, իսկ մնացած չորսը, որպես տեսանք և որպես հետո պիտի տեսնենք, օտար երկրներից գաղթականներ էին։

Խաչենի մելիքների ծագումը շատ հին պետք է համարել, նրանք առաջ են եկել Հասան-Ջալալյան իշխաններից։ Դարերի ընթացքում այնքան բազմացել և ճյուղավորվել էին նրանք, որ Խաչենի փոքրիկ գավառը ամենամանր կտորներով բաժանված էր այդ տոհմի ներկայացուցիչների ձեռքում, որոնք բնականաբար շատ հաշտ չէին կարող լինել միմյանց հետ։ Այդ էր պատճառը նրանց վերջին ժամանակների թուլության, որ չէին կազմում մի զորեղ, միացյալ իշխանություն։ Բացի դրանից, միևնույն տոհմից ընտրվում էին Գանձասարի վանքի կաթողիկոսները, որոնց ճնշման ներքո այս երկրի մելիքները շատ չէին զորանում։

Տասնևվեցերորդ դարում Հասան-Ջալալյան իշխաններից նշանավոր էին երեք եղբայրներ՝ Երեմյա կաթողիկոսը, Վելիջան-բեկ 3-ը և Մուլքի-բեկը։

Երեմյա կաթողիկոսը վախճանվեցավ 1700 թվին։ Վելիջան-բեկը վախճանվեցավ 1686 թվին և նրա որդի Եսային Երեմյայի փոխարեն կաթողիկոս դարձավ։ (Դա միևնույն Եսայի կաթողիկոսն է, որ ինչպես հետո պիտի տեսնենք, Պետրոս Մեծի ժամանակ սկսեց ռուսաց կառավարության հետ բանակցություններ անել Դարաբաղում հայոց անկախ իշխանություն հիմնելու համար, ռուսաց հովանավորության ներքո)։ Իսկ Մուլքի-բեկը վախճանվեցավ 1716 թվին և թողեց երկու որդի, երեցը կոչվում էր Մելիք-Գրիգոր, կրտսերը կոչվում էր Մելիք-Ալլահվերդի։

Մելիք-Գրիգորը խելացի, ճարտարախոս մարդ էր. իր շեկության համար պարսիկներից և օսմանցիներից մականուն ստացավ «սարի-մելիք», որ նշանակում է շեկ մելիք։ Զանազան քաջագործություններից հետո նա հեռացավ աշխարհից և, մտնելով Գանձասարի վանքը, վարդապետ ձեռնադրվեցավ։ Մելիք-Գրիգորից հետո նրա եղբայր Մելիք-Ալլահվերդին վարեց Խաչենի իշխանությունը, իսկ այդ վերջինի մահից հետո՝ իր որդի Մելիք-բեկը, որը ութն որդիներ թողեց։ Նրա որդիներից մեկն էր Գանձասարի Հովհաննես կաթուղիկոսը, որ սպանվեցավ Շուշի բերդի Իբրահիմ-խանից։

4) Վարանդայի Մելիք-Շահնազարյանների ծագումը։

Առաքել պատմագրի մեջ կարդում ենք հետևյալը. «Թիֆլիսից դուրս գալով շահը (Աբաս մեծը) գնաց Գեղամա գավառը և այնտեղ դրեց իր արքունի բանակը, իսկ ինքը Շահ-Աբասը իջևանեց Մելիք-Շահնազարի տանը, որ գտնվում էր Մազրա գյուղում և ինքը (մելիքը) բնիկ նույն գյուղացի էր։ Եվ այս Մելիք-Շահնազարը հայոց ազգից էր, հավատով քրիստոնյա, նա փառավոր և հզոր իշխան էր, որը այնպիսի հյուրընկալություն արեց շահին, որպես վայել էր մի թագավորի։ Եվ նա ինքը թագավորի մտերիմը ու բարեկամն էր և հարգելի էր նրա առջև։ Դրա համար թագավորը պատվական ու ազնիվ զգեստներով շքեղացրեց նրան և խալաթներ տվեց, այլև պարգևեց նրան այն գավառի մելիքության իշխանությունը, և ուրիշ դաստակերտներ և գյուղեր ընծայեց նրան և նրա եղբայրներին։ Եվ հաստատուն նոմոս (հրովարտակ) գրեց և կնքեց թագավորական կնիքով և տվեց նրանց, որ այդ ժառանգությունները անփոփոխ լինեն, թե նրանց համար և թե նրանց զավակների համար, սերունդից սերունդ մինչև հավիտյան»։

1682 թվին կովկասյան լեռնաբնակների փոթորկալից արշավանքները Գեղարքունյաց երկիրը ավերակ դարձրին։ Այդ ժամանակ վերոհիշյալ Մելիք-Շահնազարի որդի Մելիք-Հուսեինը և նրա եղբոր (Մելիք-Միրզա-բեկի) որդի Մելիք-Բաղին թողին Գեղամա լճի եզերքը և գաղթեցին, իրանց ժողովրդի մի մասի հետ, դեպի Ղարաբաղի կողմերը։ Վարանդա գավառի Ավետարանոց (Չանախչի) գյուղը ընտրեցին նրանք իրանց բնակության համար։ Այստեղ կառուցին եկեղեցի, կուսանաց անապատ, և Ավետարանոցը շրջապատեցին ամուր պարիսպներով և նրան բերդի ձև տվին։ Նույն բերդում հիմնեցին իրանց համար ամրոցներ, որոնց հոյակապ շենքերը կիսավեր դրության մեջ մինչև այսօր էլ մնում են։

1721 թվին, երբ կովկասյան լեռնաբնակները դարձյալ հեղեղի նման թափվեցան, ասպատակեցին Շաքին, Շիրվանը, Գանձակը և անցան մինչև Երասխ գետը, այդ ժամանակ, երբ մոտեցան Վարանդային, նրանց առջև դուրս եկավ Մելիք-Բաղին և ազատեց երկիրը ավերմունքից։ Այդ և դրա նման մի քանի անցքեր այն աստիճան գրավեցին տեղային ժողովրդի համակրությունը դեպի Մելիք-Շահնազարյանները, որ ամբողջ Վարանդան ընդունեց իր վրա այդ տոհմի իշխանությունը։

5) Տիզակի Մելիք-Ավանյանների ծագումը։

Մելիք-Ավանյանները նույնպես գաղթականներ են, Լոռի գավառի Արտու անունով գյուղից։ Տասնևվեցերորդ դարում այդ գավառում զորացան Լորիս-Մելիքյանները. այդ տոհմից էր Մելիք-Ավանը (Եգանը), որը Ղուկաս վարդապետի որդին էր։

Մելիք-Ավանը անընդհատ կռիվներ ուներ իր տոհմակից Մելիք-Էլիզբարի հետ, որը բռնությամբ խլել էր Մելիք-Ավանից նրա հայրենի ժառանգությունը՝ Փամբակի ձորը և Լոռիի մի մասը։ Չկարողանալով հաղթել իր թշնամուն և հալածված նրանից, Մելիք-Ավանը իր հոր՝ Ղուկաս վարդապետի հետ և իր ժողովրդով գաղթեց Ղարաբաղի Տիզակ գավառի Տող գյուղը։ Այստեղ նրա հայրը նորոգեց Գտիչ վանքը, միաբանություն հաստատեց և բնակվեցավ նույն վանքում։ Իսկ որդին, Մելիք-Ավանը, Տող գյուղում հիմնեց հոյակապ եկեղեցի և ամրացրեց այդ գյուղը շրջապարիսպներով։ Նրա փառավոր պալատը նույն գյուղում մինչև այսօր էլ մնում է, հայկական արձանագրություններով, որի մեջ բնակվում են նրա ժառանգներից այն մնացորդները միայն, որոնք Շուշի բերդի Իբրահիմ-խանի հալածանքների ժամանակ ընդունեցին մահմեդականություն։ Այդ մահմեդականները ազնվականներ են և պարծանքով են հիշում իրանց նախահոր՝ Մելիք-Ավանի անունը, նրա գերեզմանը օրհնել են տալիս ամեն մի տոն օրերում, և ամեն տարի զատկի ավագ կյուրակեի պատարագը տեղային եկեղեցում նրանց հաշվով է կատարվում։

Մենք համառոտ կերպով ցույց տվեցինք Ղարաբաղի հինգ գավառների Գյուլիստան, Ջրաբերդ, Խաչեն, Վարանդա և Տիզակ տիրապետող մելիքների ծագումը։ Տեսանք, որ այդ մելիքական տներից միայն Խաչենի իշխողները բնիկներ են եղել, իսկ մյուս բոլորը օտար երկրներից գաղթականներ, որոնք համարյա միօրինակ պատմական հանգամանքներից ստիպված, ապաստան են գտել Ղարաբաղի անտառների և անմատչելի լեռների մեջ և հիմնել են իրանց հզոր իշխանությունը։ Այժմ դառնանք դեպի այդ մելիքների ապագա գործունեությունը, որոնք նշանավոր տեղ են բռնում մեր նոր պատմության մեջ։

Կյանքիդ ուղին լինի պայծառ,
Ամեն քայլդ` ազնիվ, արդար:
Լինես խոհուն, լինես գիտուն,
Եվ ունենաս սիրտ զգայուն:
Լինես բարի և անբասիր,
Ընկերներիդ սրտով սիրես,
Երբ քեզ տեսնեն` ուրախանան:
Միշտ օգնելու լինես պատրաստ
Տանջվող մարդուն և ընկերին:
Անդավաճան, անհուն սիրով
Հայրենիքիդ լինես պաշտպան.
Եթե նրա սիրո համար
Մի սխրալի գործ կատարես-
Չըհոխորտաս, լինես խոնարհ,
Եվ իր պարտքը ճիշտ կատարած
Մարդու նման` խիղճդ անդորր,
Ապրես ուրախ ու բախտավոր:
Եվ մեն – մենակ, տարին մի օր
Այցի ելնես մամռոտ շիրմիս,
Կանգնես լռիկ, խորհես մի պահ,
Իմ կաթոգին սիրած տղա:

1954

Երևան

(հատված) Սանասարը և Բաղդասարը
կառուցում են Սասունը

Երկար էին ճանապարհները,
կածանները` մոլոր,
շատ աշխարհներ ունեցող Հայաստան երկրում:

Երկու եղբայր՝ արքաները մեր,
ու ժողովուրդն իրենց հետ,
ոլորվեցին կածաններով` շավիղները դեպի վեր,
և հող ու ամպի բարակ արանքով,
որ այնքան մոտ էր երկիրը երկնքին,
հասան ակունքը բարակ առվի` գետը կտրող,
ուր տան հիմք էին դրել ու նշան,
որ կառուցեն մեծ քաղաք:

Տներ սարքեցին նախ նրանց համար,
որ մնացել էին արևի տակ ու քամու.
տասը տան հիմք էր փորում Սանասարը մեկ օրում,
պատերը շարում էր` ժայռը հենում ժայռին`
մի քարը մի պատ,
կտրում էր գերաններ Բաղդասարը մոտիկ անտառից,
ծածկ ու առաստաղ, կապում էր տանիք:
Չորս օրում քառասուն տուն սարքեցին,
տեղավորեցին մարդկանց և ունեցածը նրանց,
որ բաժանել էին արդեն հողը խոպան,
արտատեղ էին չափել ու ագարակ`
դեմ ու դիմաց, դրկից իրար:

Սանասարը գնաց Արևելքի կողմը,
Բաղդասարը Արևմուտքի կողմից,
մեծ-մեծ քարեր բերեցին,
ահեղ ժայռեր ու քարափներ ահավոր,
որ սարսափ էր ներշնչում
և տագնապ էր նայողին դրանց տեսքը հեռվից անգամ:
Բերում էին մեր լեռներից ու լանջերից սարերի,
թեթև վազքով` վարժ ու ճկուն,
դրած ուսին ու մեջքներին հազարմկան,
որ չէր կարող տեղից պոկել
ուրիշ մեկը` մարդուց ծնված, մահկանացու:

Գերաններ բերեցին, կավի հետ` կիր, խիճ ու ավազ,
թրծած աղյուս` կարծր ագուռ,
կղմինդրներ շերտ-շերտ,
այնքան շինանյութ,
որ մի ամբողջ քաղաքատեղ բռնեց`
քաղաքի համար կառուցվող.
խոյանք ու ճախրանք` լեռներից բարձր ու երկնաքեր:

Վարպետ ընտրեցին իրենց մարդկանցից,
բանվոր ու շինարար.
ձեռքերը քիչ էին, քարերը՝ շատ:
Ուրիշ քաղաքներ գնացին, շեներ ու ավան,
ընտիր դարբիններ ջոկեցին,
որմնադիր ու քարտաշ, հյուսն ու ատաղձագործ`
փայտը նուրբ հղկող,
արհեստավորներ` սվաղ քաշող ու ծեփագործ
և հանքերում քար կտրող,
վարպետ ու ճարտարապետ, խորհրդատու և ավագ
ու հսկիչներ.
ամբողջ բյուր էր` հոծ ու ստվար՝
հազար տեղից հավաքած,
հերթափոխ ու աջակից իրար։

Եկան-լցվեցին` մի ամբողջ քաղաք՝
քաղաքատեղում կառուցվող քաղաքի,
տեսան քարերն ու քարափները զարհուր,
մոլոր մնացին.
-Մենք վարպետ ենք, բանվոր ու շինարար,
սարքել ենք տներ մեզ նման մարդկանց համար,
ինչքա՞ն դնենք քարը քարին,
որ հասցնենք ձեր հասակին.
մեր ուժից վեր է քաղաք կառուցել հսկաներին:

-Ի՞նչ անենք, ասե՛ք.
մենք այսքան զորեղ ու մնանք անտո՞ւն,-
զարմացան եղբայրները երկու արքա:

Խորհրդատուներ կային նրաց մեջ ծեր ու իմաստուն,
ելք էին փնտրում ու խնդրին լուծում.
-Թող վարպետները կապեն լարեր,
գծեն տեղերը, շիտակ չափեն ու անշեղ,
որ ուղիղ կանգնեն և’ սյուն, և’ խոյակ,
շեղ չգնան պատ ու վեմ անգամ մազաչափ:
Դուք էլ, որ ազնանցորդի եք մեր մեջ,
ժայռ ու քարափ իրար վրա դրեք.
ձեր բերած քարերն են, դուք էլ շարեք:
Մենք՝ ձեզ միտք ու աջակից,
դուք եք ուժն ու իրացնողը,
մենք՝ ձեզ թիկունք ու ժողովուրդ,
դուք՝ կերտող անհատ և մեզ առաջնորդ:

Իրար բերեցին ժայռ ու քարափ
ու դրեցին քարը քարին
երկու արքա և ժողովուրդն իրենց,
և բարձրացան վեմը վեմին, սյունը սյան,
հենված մեկմեկու ու իրար դիմաց:
Քարը քարին դնում էին վերևից,
հազար ձեռքեր էլ պահում էին ներքևից,
որ անթեք ձգվեն պատ ու որմնաշար:
Գերանը գերանով հրում, պարաններով կապում իրար`
ճախարակով հանում վեր,
քարերը գլորում լինգ ու անիվով,
հողի շերտը լցնում շերտին, պատին հասցնում
և քար ու խոյակ վերելքում՝ տեղը դնում:

Բերում էին կիր ու շաղախ,
ձվի կպչուն սպիտակուց
և շարը շարին ագուցում` հարթ ու սրբատաշ:
Բաժանել էին աշխատանքը իրար մեջ
բանվոր ու շինարար
և աշխղեկներ` գործ ու ընթացք ուղղորդող:

Խոյանում էին վեր ու էլի վեր
հարթ ու ողորկ պատեր,
և’ կլոր, և’ տաշած սյուներ վեցանկյուն,
մույթեր, խոյակ ու կամար,
որմնախորշեր` թե’ պահարան, թե’ պատուհան,
ակնատ ու հրակնատ:
Քանդակները` ասեղնագործ, նուրբ ու խաղացկուն,
անմեկնելի` լույս ու ստվերում,
և’ հակընդեմ, և’ նույնական:
Նուռ ու ողկույզ, ծիրան կարմրաթուշ,
Կենաց ծառը` ոսկեձեռած,
ժանիքը բաց առյուծներ,
և արծիվներ սրաչ,
հովազ` վարգի մեջ ու որս անելիս,
որ տոտեմ էր, ուժ ու խորհրդանիշ:

Ե’վ անիվ, և’ մուրճ, և՛ բահ՝ աշխատանք,
գունդ ու եռանկյուն, խորանարդ.
միտք էր, գիտություն և արվեստ:
Նշաններ, թվեր և այբուբենը մեր աստվածաշունչ`
սայրով փորած խոյակներին, կարնեզներին,
և կամարներին սյունաշար:
Ու կին ու տղամարդ` մարդիկ սովորական՝
նրբանցքներում ու պատերին փորագրած,
որ գծել էին վարպետ ու ճարտարապետ`
ճարպիկ շարժով` ճկուն ու վարժ:

Վիշապաքաղ մեր ոգին էր դառնում քարաքանդակ,
նախնիների ուժը` հին դարերից եկող ու վաղնջական,
երբ իշխում էին երկրին աստվածները նախաստեղծ:
Ամեն մեկը՝ մի ազնվորդի, մի Տորք,
որ լեգենդ էին մեր լեռներում թափառող.
հսկաներ՝ մեր այս աժդահա եղբայրների պես,
որ փոխանցվելով որպես զրույց հասել են մեզ:

Նախ միջնաբերդը վեր խոյացավ,
բարձր աշտարակներ` պահնորդներին դիտակետ,
և գաղտնի մուտք` սանդուղքներով քարակերտ,
ու թունելներ` ծածուկ ելքեր տանող,
և՛ ախոռներ` պարիսպների մեջ, և՛ զինանոց`
ամուր պատվար թշնամու դեմ.
երկու արքա եղբայրների նստավայրն էր,
որ կառավարեն քաղաքն ու ժողովրդին մեր:

Ժողովարան սարքեցին,
որ խորհուրդ գումարեն ծեր ու իմաստուն այրեր
մեծ ու փոքր գործերի,
և ատյան` արդար դատ ու վճիռների:
Մեր Եկեղեցին կերտեցին`
Սուրբ ծննդի ու Հարության խոկումով,
բացօթյա թատրոն`
խաղերի համար նավասարդյան
ու տոնական շքերթների,
և հրապարակ` ճիշտ մեջտեղում քաղաքի:
Կամուրջներ՝ կորակամար, ու մայրուղի,
ճանապարհներ՝ սալահատակ ու լայներիզ.
ամեն կողմում՝ դպրոց ու դպրանոց
և գրադարան` մեր բազմադարյա գրերի:

Ջրանցքներ փորեցին,
դրեցին հողմաղացներ բարձր արտերին,
շտեմարաններ շարեցին`
հաց ու ցորենի քարամբար,
և’ հյուսիսում, և’ հարավում քաղաքի:

Դրամ հատեցին`
մի երեսը Սանասարի,
մյուս երեսը Բաղդասարի պատկերով:

Արևի ժամացույցն էր
ամենաբարձր աշտարակին քաղաքի,
վերևում` զինանշանը ոսկեգրած.
ավելի բարձր
ծածանվում էր դրոշը մարմարե սյունին,
և հնչում էր օրհներգը՝
բանվորի շուրթերից ու վարպետի,
դեռ կառուցվող քաղաքի:

Ու զինվոր էր ամեն արու,
զենքի գիտակ,
այր ու բանակ:

Կերտեցին մի ամբողջ տարի տքնաջան ու խոնջ`
լուսնի հաշվարկով ու արեգակի,
ամռան տապին ու ձմռանը,
գարնան լույսի մեջ և աշնան թավիշում,
արքաների ոստան և քաղաք ժողովրդի:
Թռիչք վեմ էր և քար խոյանք`
սեգ լեռներին հենված,
որ հոսում էր ձորեր ու մինչև լեռնանցք,
տունը տան հետ, շենքը` շինության,
վերևից ներքև` մեկմեկու հյուսված:
Դեռ չէին կերտել քաղաք այդպիսի ու նմանը նրա
մարդ ու հրեշտակ և աստվածներ ամենակալ
աշխարհի սկզբից մինչև հաշվարկը այդ ժամանակի:

Տոն եղավ քաղաքում ու քաղաքի օր,
որ նշեցին մեծ ու փոքր
երեք ցերեկ ու նայնքան էլ գիշեր.
մտածեցին և չգտան`
ի՞նչ անուն դնեն քաղաքին իրենց
արքայանիստ ու ժողովրդավար:

«Գնամ, մի ալևոր գտնեմ,
աշխարհ տեսած ծերունի,
թող գա` անուն դնի մեր տանը,
մեր բերդին ու ոստանին,
որ երկրում մեր ուժին հավասար
ու մեր երազի պես երկնային լինի».
խորհեց Սանասարը
ու թամբեց ձին.
շատ քշեց, թե քիչ` ինքը իմացավ և իր ձին:

Տեսավ ալեմորուս ու ճերմակահեր ծերունու
բաց դաշտի մեջ` կքած իր գործին.
-Հյուր եմ տանում քեզ, պապիկ,-
ասաց ու առավ թևերին,
ինքը նստած ձիուն, ծերունին` իր ուսերին`
ճերմակ ամպ կամ փափուկ ձյուն.
քշեց, հասավ իր քաղաքը նորակերտ, դեռ անանուն:

Սեղան բացեցին ճոխ ու նրբահամ՝
պալատին վայել և արքաներին.
գինին լցվեց գավաթները, ու հաց կիսեցին:
Հյուրասիրեց ու պատվեց առատ,
դրեց ուսերին Սանասարը փոքրամարմին ծերունուն,
որ լավ տեսներ բարձր քարերը ցածրից,
և հազիվ հասցրեց մի պտույտ անել քաղաքի շուրջը
առավոտից իրիկուն, որ մեծ էր այնքան:

Ծերունին` ալեմորուս ու ճերմակահեր հրեշտակ,
որ չէր գտնում` ինչ անուն տար քաղաքին,
բերդ ու ամրոցին և տանը այդքան մեծ,
խոսք ու զրույց բացեց Սանասարի հետ
և կողքից քայլող Բաղդասարի:

-Մեծ վեմերից եք կառուցել
ու որձաքարերից քաղաքը ձեր,
ամեն աշտարակ վերձիգ ժայռ է,
բլրաշարեր են պարիսպները սեպ-սեպ.
դժվար է կառուցել այսպիսի քաղաք,
և հեշտ չէ պահելը այս քաղաքի:

-Ասա, պապի՛կ, ինչպե՞ս պահպանենք մեր քաղաքը:

-Գտեք հնար,
որ պատերը ներծծվեն սիրով
և արձակեն խիղճ ու ջերմություն.
ատելությունը հաշիվ է քո և քո միջև`
հօգուտ քեզ ատողի:
Մարդ ու քաղաք նույնանան
և չբաժանվեն հիմա ու երբեք.
մարդը հոգի դնի քաղաքի մեջ,
քաղաքը դառնա ոգի մարդուն:

Բարձր պահեք ձեր դրոշը,
զինանշանը փայփայեք
ու միշտ երգեք ձեր հիմնը,
որ աղոթքի պես հնչի:
Դրսից միշտ կավերեն,
ամուր եղեք ներսում,
չի կործանի ոչ մի ուժ դրսից,
թե ներսից չխարխլեք ձեր քաղաքը.
դուք գիտեք օտարին հաղթել,
յուրայինից չպարտվել իմացեք:
Դուք մի ընտրեք կեցությունը մյուս քաղաքների,
մտածեք՝ ինչպես պահպանեք ձեր քաղաքը:

-Ասա, պապի՛կ, ինչպե՞ս կառավարենք մեր ժողովրդին:

Մարդը ծնում է առաջնորդ,
առաջնորդը մարդկանց դարձնում է ժողովուրդ,
որ պետությունը զգան բջիջներում,
և չլինեն թափառող ու հացկատակ.
նախ երկիրն է, հետո հացը:
Բայց ժողովուրդն է որոշողը` մեզնից ամեն մեկը,
մերն է կամքն ու խոսքը և վճիռը.
նախ հաց տուր ժողովրդին,
հետո պահանջիր ոգի.
իր մեջ կտեսնի և իրենից բարձր
պետականություն ու ոգի կերտողին:

Իմաստուն չէ և ոչ մի ժողովուրդ,
թե տաս ձեռքը` անղեկ ու առանց ուղերթի,
ամեն իմաստ կդարձնի անիմաստ,
կկորցնի` ինչը թանկ է ու հարազատ,
և կդառնա օտար ու խորթ ինքն իրեն:
Առաջնորդն է խորհում միտք ու ընթացք,
հզոր է ժողովուրդը, երբ ունի մեծ առաջնորդ.
Տիգրան Մեծն էր Հայաստանը,
և ժողովուրդը դարձավ պետություն:

Երբ գովերգում ես ժողովրդին,
բառեր՝ կեղծ ու շողոմ, անպատեհ,
քնեցնում ես թմբիրի մեջ քաղցր կորստյան՝
թույն է ու մահ ու ավեր.
սիրուն կեցվածք՝ փուչ ու անհոգի:

Մի’ փնտրեք փրկիչ,
տե’ր ընտրեք
և տե’ր եղեք ամեն մեկդ ձեր տեղում:
Ունեցիր հզոր դաշնակից,
մնա հավատարիմ, վստահելի.
բայց ձեր փոխարեն ուրիշ մեկը
ձեզ չի փրկի ու ձեր հայրենիքը:

-Ասա, պապի՛կ, ինչպե՞ս վարվենք թշնամու հետ:

-Սթափ եղեք ու զգոն և միշտ արթուն`
ինչպես Փրկիչն է պատվիրում,
երբեք չեք իմանա, թե թշնամին երբ է գալիս,
գիշե՞ր է արդյոք, թե՞ ցերեկվա ժամ:
Ձեր թշնամին ձեզ չի խնայելու երբեք,
բոլոր միջոցներով` գրված ու անգիր,
ձեր գոյի անգոյությանն է հասնելու.
ատելությամբ ու թույնով,
անգամ սեր ցույց տալով է սպանելու:

Սիրի’ր թշնամուդ,
եթե թշնամին գիտի’ սիրել,
թույլ մի’ տուր` ապտակի այտիդ
(այդ ասված է եղբոր համար, ո՛չ թշնամու),
թե այտդ զիջեցիր, ողջ մարմնիդ է տիրելու։
Երբ նայում ես աջ` թշնամի է,
նայում ես ձախ` թշնամի է,
երբ երդվում է, բաց խոսքով ասում, որ քո ոխերիմն է,
հիմար ես, թե ձեռք ես մեկնում` բարեկամ եմ:

Թշնամուն մի’ ատիր, վերցրո’ւ թշնամուց
միտքը, խոսքը ու քայլերը`
սովորելով մանրուքներ.
մի’ փնտրիր ուրիշ ուսուցիչ,
նրա վատ վարքն է քո լավ դասը,
թե ուզում ես` լռի, իր լեզվով իր հետ խոսիր:

Այնպե՛ս հաղթիր, որ թշնամին չանարգվի,
այնպե՛ս պարտվիր, որ թշնամին քեզ հարգի:
Մի՛ ունեցիր թշնամի:

-Ասա, պապի՛կ, ինչպե՞ս պահպանենք մեզ:

-Ճանապարհ գծիր՝
քո քաղաքից դուրս եկող
և քո քաղաքը քեզ բերող.
ուղենիշ ու նպատակ`
այս կյանքի համար և եկող կյանքերի:
Քո տեսլականը մարմնավորիր`
նշակետ հորիզոնում,
որ կորընթաց իջնում է հողին ու շոշափվում.
կգնաս ուղիղ իրեն,
և ինքը ուղիղ կգնա` իր հետևից տանելով քեզ,
որ քո էությունից է սկսվում
և քեզ բերում է քո ինքնությանը:

Ո՞վ ես, ինչպե՞ս ես գնում
և ինչի՞ն ես հասնելու:
Դու ես ճանապարհը և ճամփորդ:
Ելքդ մուտք լինի` քեզնից դեպի քեզ.
քեզնից սկսվես՝
քո միջով գնաս և հասնես քո մեջ քեզ.
այդ ավարտը միշտ կլինի ելման կետ:

Թե կտրվեցիք ձեր արմատից,
դառնալու եք օտար ծառի պատվաստ.
ծաղկելու եք, չեք տալու պտուղ:
Ձեր երկիրը հայրենիք դարձրեք,
Հայրենիքը՝ պետություն,
հայրենիք սիրելը ոգի է.
պետություն պահելը` ուժ:
Ձեր ուժը ձեր մտքի մեջ է,
թե գալիս է ոգուց.
հարգի’ր միտքը,
խոսք ու պատգամ բերողին,
և հողը չի փլվի ու չի փախչի ոտքերիդ տակ:

Այդպես ավարտեց ծերը`
չհասնելով վերջաբանին,
քանզի խոսքը, ինչպես ժամանակը, չունի վերջ:
Մեկ անգամ էլ հառեց սուր ու թափանց հայացքը
պարիսպներին վերձիգ, դուռ ու դարպասին,
աշտարակներին ամբարձ,
և ողջ քաղաքին երկնամերձ,
խոսեց ձայնով, որ մտքում էր մինչ այդ խորհել:

-Դուք էդ ի՞նչ ուժի տեր եք,
ո՞նց եք էս քարերը հանել քարին դրել․
ամեն պատը մի քարափ է,
բերդ ու ամրոց:
Դուք քաղաք չեք շինել,
դուք երկիր եք կառուցել.
սյուն առ սյուն շարել,
սյունը սյանը հենել՝ նեցուկ.
սյան սյուն է, սան սուն…

-Սասո’ւն,- թնդաց Սանասարը,
ձեռքը խփեց եղբոր ուսին,-
Սասուն կոչենք մեր քաղաքը
և մեր բերդը` Սասնատուն:
Այս պատերի մեջ է` խոյանք ու թռիչք,
ոգին մեր հայրերի և մեր հայրերի հայրերի,
այստեղ կապրեն մեր որդիները
և մեր որդիների որդիները.
Նաիրյան գեն և ոգի Հայկյան:

Պալատ տարավ Սանասարը ծերունուն,
որ թիկն տվեց բարձերին ոսկենկար ու սագափետուր,
ասաց` մնա’, պապիկ, իմ ապարանքում,
դատիր մեր մեջ արդարությամբ և իմաստուն.
քեզ կպատվեմ ինչպես արքայահայր,
և կընդունի իմ ժողովուրդը քեզ
քո ողջ փայլով ու վեհության մեջ:

-Չէ’, տղաս, ինձ տար այնտեղ՝ որտեղից բերել ես,
քո տունը շքեղ է, բայց իմ տունը, թեկուզ անփայլ,
փառահեղ է, քանզի իմն է.
ես տեր եմ այնտեղ, և’ արքա եմ, և’ արքայահայր:
Պիտո է` ամեն ոք իր տանն ապրի և հողի վրա իր,
աշխարհը տուն չի դառնա ոչ մեկին,
թե հեռու է իր պատերից:

Գնաց ծերը,
մնացին իմաստությունն ու պատգամները նրա.
և ամեն ոք այս քաղաքում
դատում էր խղճով ու արդարությամբ:

Շնորհավոր Նոր տարի,
Շնորհավոր և Նոր օր.
Տացե աստված միշտ բարի
Տեսնել այդպես տարիք նոր:

Ասաց ընկերս ցնծալով
Ներս մտնելով իմ սենյակ,
Երբ ես տխուր և լալով
Նստած էի միայնակ:

Ինձ համար չէ Նոր տարին
Ասացի, ես բարեկամ.
Միևնույն է թըշվառին
Թե անցյալը, թե ներկան:

Ինձ երեկը և այսօր
Նույն դժգույն է միշտ վիճակ,
Բախտիս անիվը անզոր
Չէ բերում դարձ հաջողակ:

Հեռու պանդուխտ երկրում,
Հեռու քաղցրիկ հայրենյաց
Վիշտ, տառապանք եմ կրում,
Մաշվում է ուժն իմ կենաց:

Իսկ իմ դստերք, ո՞վ գիտե,
Մորը հարցնում են այսօր,
«Մայրիկ և ա՞յդ Նոր տարի
Պիտի վարեմք առանց հոր:

Իսկ պանդուխտը տխրամիտ,
Զուրկ գգվանքեն ընտանյաց,
Նա չէ տեսնում ոչ ժպիտ
Եվ ոչ լաց իր զավակաց:

Կինս գրում է նամակ,
Մարդ, ինչո՞ւ դու ուշացար,
Չէ՞ մի տարի ժամանակ
Մեզ հազիվ դու խոստացար:

Դեռևս քանի՞ ամառ
Կը վարես օտար աշխարհում.
Քո զավակները թըշվառ
Այժմ էլ ո՞վ է պահում...

Իսկ պանդուխտը ի՞նչ սրտով
Դառնա դեպի իր ընտանին,
Երբ որ դատարկ մի սև փող
Չունի մեջ իր գրպանին:

Չորս տարի անց լրագրող Ագապովայի դեմքին խոր սպի կհայտնվի մետաղյա գծագրական քանոնի հարվածից: Խելագար ոռնոցով նրա վրա կհարձակվի ինքնուս ճարտարապետ Դեգտյարենկոն՝ այդպես էլ եթեր չարձակված «Հստակություն» հրապարակախոսական ռադիոհաղորդման հերոսը: Այդ այլանդակ տեսարանից վեց շաբաթ առաջ լրագրողուհուն առաջին անգամ կպատմեն «Մոբիլե կոոպերատո» նախագծի եւ այն արարող հանճարի՝ Տալլինի ֆաբրիկաներից մեկի սեւագործ բանվորի մասին: Ագապովան ակնարկ կգրի «Հանդիպում հետաքրքիր մարդու հետ» խորագրի համար: Տեխնիկական բաժինը կպահանջի նախագծերը: Փորձագետ Չուբարովը խնամված ձեռքերի մեջ մի վայրկյան կպահի պատճենաթղթի կեղտոտ, թրթռուն թերթիկներն ու այսպես կարտահայտվի.
– Ինքնատի՜պ է: Շա՜տ ինքնատիպ է:
Լրագրողուհին թեթեւացած ու հպարտությամբ կբացականչի.
– Նա ընդամենը չորրորդ դասարանի կրթություն ունի:
– Իսկ դո՞ւք,- քամահրանքով կհետաքրքվի փորձագետը:- Գիտե՞ք սա ինչ է:
– Մոբիլե կոոպերատո: Շարժական տուն: Ապագայի կացարանը…
– Սա վագոն է,- կընդհատի Չուբարովը,- սովորական վագոն: Իսկ ձեր Լը Կորբյուզեին պետք է շտապ հիվանդանոց տանել: Հարյուր տոկոսանոց շիզոֆրենիկ է: Հանկարծ չկծի՜ ձեզ, Լիդոչկա…
Հաղորդումն անմիջապես կխոտանեն: Հուսախաբ եղած՝ Դեգտյարենկոն մետաղյա քանոնով կխփի Լիդայի գլխին: Տալինի ռադիոյի արտահաստիքային թղթակցի կարիերան տեւական ժամանակով կընդհատվի…
Այդ ամենը կկատարվի չորս տարի անց: Առայժմ հետեւում ենք նրան մինչեւ տրամվայի կանգառ:
Մինչ այդ գորշ առավոտ էր եղել, ավելի վաղ՝ գիշեր: Քնատ աղավնին, թիթեղը ճանկռելով, շրջում էր քիվի վրայով: Հետո՝ զարթուցիչ, պաղ հողաթափեր, հրմշտոց զուգարանի դռանը, թեյ, ծամածռված թաց պանիր, էլեկտրասափրիչի գվվոց, ամուսինը շտապում է աշխատանքի: Դուստրը. «Կարծեմ խնդրե՜լ էի՝ ձեռ չտա՜ք խալաթիս»… Եվ վերջապես՝ անտարբեր փողոցների ցուրտը, քամին, ցինկե ջրափոսերը, գանգրամազ շնիկները պուրակում, տրամվայի դղրդոցը…
Փորձեմ նկարագրել նրան: Չնայած Ագապովայի արտաքինը էական նշանակություն չունի:
Արտասահմանյան ռետինե կոշիկներ: Ծանր դարչնագույն կիսաշրջազգեստը չի ընդգծում քայլքը: Կայծակ ճարմանդով սինթետիկ բաճկոնակը շրշում է: Երկնագույն գագաթով կեպին տարազային է՝ Տալլինի պոլիտեխնիկականի: Դեմքը վճռական է, մշտապես մրսած: Շպարի ոչ մի հետք: ժպիտի ծայրին՝ բացակայող ատամ: Միայն աչքերն են զարմանում, հոնքերն անշարժ են, ինչպես վերջնագծի ժապավեն…
Հետեւում ենք մեր հերոսուհուն: Տրամվայի կանգառը…
«Տե՜ս ջահել աղջիկներն ինչ լա՜վ են հագնվում: Վերարկուն մի բան չի, բայց՝ արտասահմանյան: Կոճակների փոխարեն ինչ-որ եղեւնու կոներ… Բայց նայվո՜ւմ է… Կամ էս մեկը, արտա-հագուստով… Հետույքին՝ կապույտ տերեփուկներ… Հպարտ քայլվածք, ոնց որ Լոլոբրիջիդայինը… Ամռանը մեկին էլ տեսա, ոտաբոբիկ… Քաղաքի կենտրոնում… Ո՜նց էր գնում, ո՜նց էր ձեւ անում… Կարծես թե իմ հագածն էլ լրիվ արտասահմանյան է, ժողովրդական դեմոկրատիայի երկրներից: Բայց տեսք չունի…. Որտեղի՞ց են ճարում: Արտասահմանցիների հե՞տ են ման գալիս: Ամո՜թ… Բայց նայվո՜ւմ է…»:
Տրամվայի դռները ծանր բացվեցին: Կարճ ու տառապալից գրոհ: Նրա ճանապարհը մի լայն զինվորական թիկունք էր փակել: Այտը սեղմվեց խավամազ խեղդող գործվածքին… Կառչեց բռնակից…
– Կոպեկը մի գցեք…
Լիդան երերում է մետաղյա տոմսարկղի գլխին:
– Անցեք, անցեք, կանգնել-մնացել է օտարի պես…
Դլխավորը՝ չջղայնանալ, հումորով վերաբերվել: Պիկ ժամ է,
սովորական բան: Դլխավորը դրական հույզերի աղբյուր գտնելն է: Այ, տատիկին տեղ տվին: Ուսանողը կոնսպեկտներն է
թերթում: Նույնիսկ զինվորականը բարեկիրթ դեմք ունի…
Եվ կրկին՝ փողոց, մեքենաներ, մարդիկ… Մարդկանց ու մե-քենաների հաճելիորեն հուզիչ անտարբերություն: Հետո՝ նախասրահը, լայն մարմարե սանդուղքը, մաշված ծալքատեղերով գորգուղյակները… Ցուցանակ՝ «Պրոպագանդայի բաժին»:
Լիդան թակեց դուռն ու ներս մտավ: Բոլորն անասելի ուրա-խացան: Կուլեշովը հերթական գռեհկությունը դուրս տվեց: Վերոչկա Կոտովան ժպտաց՝ առանց գլուխը բարձրացնելու: Ժենյա Տյուրինը օգնեց հանել բաճկոնը: Մորալեւիչը հարցրեց.
– Հինգշաբթի լսեցի՞ր: Յուրնան շատ գոհ է:
– Ճի՞շտ:
Սենյակում ծխում էր հավերժական անհաջողակ Վալլա Չմուտովը: Չմուտովը դերասան էր: Օժտված էր բնատուր շնորհով՝ գեղեցիկ, ցածր, զարմանալի հնչերանգով ձայն ուներ: Հաղորդավար էր: Վեց ամիս առաջ նրա հետ ողբերգական դեպք պատահեց:
Չմուտովը վաղ առավոտյան պիտի բացեր հաղորդումը, որն ուղիղ եթեր էր գնում: Ընդամենը մի քանի բառ էր ասելու. «Սիրելի ռադիոլսողներ: Եթերում «Ողջույն, ընկեր» ամենշաբաթյա ծրագիրն է»»: Ու վերջ: Մնացածը՝ երաժշտություն ու ձայնագրություն: Ու Չմուտովը ստանում է իր տասնմեկ ռուբլին:
Չմուտովը մտավ խցիկ: Նստեց: Մոտ բերեց խոսափողը: Մտքում կրկնեց տեքստը: Ծալեց թեզանիքները, որ ճարմանդները չշխկան սեղանին: Սպասեց՝ երբ կվառվի «Եթեր» գրությամբ լամպը: Երեկվա խմածից հոգին տրտում էր: Լամպը չէր միանում:
– Սիրելի ռադիոլսողներ,- մտախոհ ասաց Չմուտովը:
Պորտվեյնից խարկված լեզուն դժվար էր շարժվում: Լամպը չէր միանում:
– Սիրելի ռադիոլսողներ,- կրկնեց Չմուտովը,- ի՜նչ զզվանք է, զզվանք, զզվանք… Սիրելի ռադիոլսողներ… Հա, էրեկ իզուր համը հանեցի…
Լամպը չէր միանում: Ինչպես պարզվեց՝ վառվել էր… Այդպիսի բան հարյուր տարին մեկ է լինում…
Եթերում ամենշաբաթյա ծրագիրն է,- մարզվում էր Չմուտովը վե՛րջ, դրա մերը, թարգը տալիս եմ…
Ապակուց այն կողմ հայտնվեց խմբագրի աղճատված դեմ
քը: Չմուտովը սառավ: Դուռը բացվեց: Դիմադրող հաղորդավարին դուրս շպրտեցին սանդղահարթակ: Նրա խումհարահոտ խոսքը սփռվել էր աշխարհով մեկ: Դերասանն ազատվեց աշխատանքից: Պատմությունը չի ավարտվում:
Չմուտովը մեկնեց Պսկով: Որպես հաղորդավար աշխատանքի ընդունվեց ռադիոյում: Տեղական ռադիոհեռարձակումը օրական ժամուկես էր: Մնացած ժամանակը զբաղեցնում էին Մոսկվան ու Լենինգրադը: Չմուտովը երանության մեջ էր: Նրան գնահատում էին որպես մայրաքաղաքային վարպետի:
Մի անգամ նա հաղորդում էր վարում: Հանկարծ դուռը ճռռաց: Մտավ մի մեծ դարչնագույն շուն: (Ո՞ւմն է: Որտեղի՞ց): Չմուտովը զգույշ շոյեց նրան: Շունը ծալեց ականջներն ու կկոցեց աչքերը: Քիթը պսպղում էր բռնցքամարտի պստլիկ ձեռնոցի պես:
– Գյուղի աշխատավորները զեկուցում են,- ցածր բարիտոնով ասաց Չմուտովը:
Այստեղ շունը անսպասելի հաչաց: Գուցե՝ երջանկությունից: Շոյանքով, ըստ երեւույթին, նրան երես չէին տվել:
– Գյուղի աշխատողները զեկուցում են… Հա՛ֆ, հա՛ֆ, հա՛ ֆ…
Չմուտովին նորից ազատեցին: Հիմա արդեն՝ ընդմիշտ եւ
ամեն տեղից: Երբ պատմեց շան մասին, չհավատացին: Որոշեցին, որ ինքն է հաչել, խումհարից:
Չմուտովը մեկնեց Լենինգրադ: Օրեր շարունակ նստում էր ռադիոյում: Սպասում էր իր ժամին…
Բոլորը խուսափում են անհաջողակներից: Լիդան նրան ժպտում էր:
Պրոպագանդայի բաժնին Ագապովան վաղուց էր թղթակցում: Բոլորը նրան սիրում էին: Ահա վարիչ Նինա Իգնատեւնան էլ սիրալիր գլխով արեց.
– Լի՛դոչկա, անցեք ինձ մոտ:
Առանձնասենյակում լռություն է, հղկափայլ սեղան, անհաինքնահոս գրիչներ: Պահարաններում, ապակիներից այն կողմ, երեւում են հուշանվերներն ու հանրագիտարանների կազմակողերը: Վարիչի սեղանին՝ ձեռագրեր, թերթային կտրածոներ: Գզրոցում՝ շրթներկ, հայելի ու տուշ: Մարդկանց հաճելի է. երիտասարդ հետաքրքիր կինը՝ այդպիսի լուրջ աշխատասենյակում:
– Լի՛դոչկա, ուզում եմ ձեզ նոր խորագիր առաջարկել: «Հանդիպում հետաքրքիր մարդու հետ»: Ընդ որում, պարտադիր չէ՝ գիտնականի կամ տիեզերագնացի հետ: Ընդգրկումը չափազանց մեծ է: Պատկառելի հոբբի, անսպասելի հրապուրանք, կենսագրության որեւէ մանրամասն: Ենթադրենք՝ լուրջ նոմենկլատուրային գլխավոր հաշվապահը… Չգիտեմ… Ինչ որ կուզեք… Չեմ պատկերացնում… Ենթադրենք՝ գաղտնի…
– Պղծում է դեռահասներին,- հուշեց Լիդոչկան:
– Ուրիշ բան նկատի ունեի: Ենթադրենք՝ գաղտնի…
– Դրոշմանիշեր է հավաքում…
– Այդ ոգով մի բան: Միայն թե սոցիալական առումով առավել նշանակալի: Ենթադրենք միլիցիոներն ինչ-որ մեկին օգնում է գտնել հարազատ մարդուն… Այդպիսի մի բան…
– Դրա մասին կինո կա:
– Կոնկրետ բան առաջարկել չեմ կարող: Պետք է մտածել: Այ, օրինակ, «Կալեւ» ֆաբրիկայում «Միայնակ կնոջ» նկարահանումներն էին: Հիշո՞ւմ եք, դերասանուհին Դորոնինան էր: Նկարահանումներին մասնակցող տղան տասը տարի անց աշխատանքի է անցել արտադրամասերից մեկում:
– Ինձ այդ թեման դուր է գալիս,- ասաց Լիդան:- Ես այն զգում եմ:
– Արվիդ Կիիյսկն այդ թեման արդեն օգտագործել է: Սկզբունքը նկատի ունեմ: Պիտի ձերը գտնեք: Ենթադրենք, ծեր գեներալը պառկել է վիրահատության: Ու հանձին վիրաբույժի ճանաչում է նախկին սպասյակին…
– Ազգանո՞ւնը,- հարցրեց Լիդան:
– Ո՞ւմ:
– Ի՞նչ է գեներալի ազգանունը: Կամ սպասյակի:
Ախր պայմանական եմ ասում… Գլխավորն այստեղ անս-պասելիությունն է, հանելուկը, դիպվածը… Բազմապլան կյանքը…Դրսից մի բան է, ներսից՝ մեկ ուրիշ…
Շատերի կյանքն է էդպես,- հառաչեց Լիդան:
Մի խոսքով՝ գործի անցեք,- աննկատ գրգռվածությամբ ասաց Նինա Իգնատեւնան:
Լիդոչկան դուրս եկավ աշխատասենյակից:
Հետաքրքիր մարդիկ նրան մանկուց էին շրջապատում: Հայրը ծանոթ էր էրենբուրգի հետ: Դպրոցի նկարչության ուսուցիչը
չճանաչված հանճարի համարում ուներ: Հետո նրան մի բանդիտ էր սիրահետում ու նույնիսկ բանաստեղծություն նվիրեց: ինստիտուտի պրոֆեսորներն ապշեցնում էին իրենց խենթություններով: Նրանցից մեկի շալվարն, օրինակ, միշտ չկոճկված էր: Հետաքրքիր մարդ էր ամուսինը, ավագ տնտեսագետ, բայց տառասխալներով է գրում: Դուստրը հանելուկային էր թվում, միշտ լուռ էր: Իսկ վերջին ժամանակներս՝ այն աստիճան, որ Լիդան մտածեց՝ հո հղի չի՞… Տնային կառավարչությունից էլեկտրիկ կանչեցին, պարզվեց՝ նստած է եղել, վայ թե սպանության համար: Մի խոսքով՝ բոլոր մարդիկ էլ հետաքրքիր են, եթե խորանաս…
Մասնագիտությամբ Լիդոչկան բժիշկ-հիգիենիստ էր: Սկսեց հիշել նախկին համակուրսեցիներին: Պավինսկին, Ռոժինը, Յանկելեւիչը, Ֆեոֆանովը… Միշչենկոն, կարծես, սպորտով էր զբաղվում: Լեւինը գիտության ասպարեզ մտավ… Լեւ՜ինը, Բորկա Լեւ՜ինը, պրոֆեսոր, խելքի ծով, գիտությունների դոկտոր… Ասում են՝ վերջերս Ֆրանսիա էր մեկնել…
Ագապովան հանեց նոթատետրն ու մաքուր էջին գրեց՝ Լեւին:
Սկսեց հիշել ամուսնու ծանոթներին: Իհարկե, նույնպես հետաքրքիր մարդիկ են: Տնտեսագետներ: Կալինինը, օրինակ, պնդում է, թե գործազրկությունն առաջընթացի խթանիչ է: Թե չէ բոլորը գիտեն՝ իրենց գործից չեն ազատի: Իսկ եթե ազատեն էլ՝ ոչինչ: Կանցնի դիմացի մայթն ու աշխատանքի կտեղավորվի կողքի գործարանում: Այսինքն, կարելի է բացակայել, չարաշահել… Կալինինը դժվար թե հարմար գա: Չափազանց առաջադեմ է… Իսկ էդ Մերկինը ընդհանրապե՜ս… Հարցնում են՝ ի՞նչը կարող է կտրուկ զարգացնել մեր տնտեսությունը: Պատասխանում է՝ պատերազմը: Պատերազմը եւ միայն պատերազմը: Պատերազմը կարգապահություն է, գիտակցականության աճ: Ցանկացած թերություն պատերազմին կվերագրվի… Կարծում եմ՝ Մերկինն էլ հարմար չի… Այ, օրերս մի բանասեր էր եկել ծանոթ լրագրողուհու հետ… Կամ վայ թե նույնիսկ թարգմանիչ էր: Ուղեկցորդող զորքերում, ասում է, պահնորդ է եղել: Սարսափելի բաներ էր պատմում… Ազգանունը ռուսական չէր՝ Ալիխանով: Անկասկած՝ հետաքրքիր մարդ է…
Այդպես Լեւինի կողքին նոթատետրում հայտնվեց Ալիխա- նովը:
Այ, մի թեկնածու էլ գտնվե՜ր… Եվ այսւոեղ Լիդան հիշեց, որ հարեւաններին Պորխովից հյուր է եկել ազգականը: Թե՞ ծանոթը: Միլկա Օսինսկայան ինչ-որ բան էր պատմում բակում: Հանելուկային ճակատագրով մեկը: Վայ թե՝ բռնադատված, կամ՝ հակառակը… Գավառական ղեկավարը հետաքրքիր է: Դա կարելի է ինքնատիպ օգտագործել: Իբր չկա աշխարհագրական գավառ, գավառամտությունը հոգեւոր է…
Այսպես Լեւինի ու Ալիխանովի կողքին հարցական նշան հայտնվեց: Եվ փակագծում՝ Միլկա Օ-ի ազգականը…
Կարելի էր պահեստում ունենալ ընթերցասեր տնային կառավարչին: Սիմենոնով էր հետաքրքրվում: Բայց Լիդան նրա հետ առճակատման մեջ էր մշտապես լիքը աղբարկղերի պատճառով… Լա՜վ… Պետք է գործի անցնել…
– Ցտեսություն, Վերոչկա, տղանե՜ր…
– Ագա՛պովա, չկորե՛ս…
Զանգեց Բորկա Լեւինին՝ հիվանդանոց: Սա ճանաչեց, ուրախացավ, պայմանավորվեցին հանդիպել:
Նախկին պահնորդը, պարզվեց, տանն էր:
– Եկեք,- ասաց,- ու եթե կարելի է՝ երեք շիշ գարեջուր առեք: Փողն անմիջապես կվերադարձնեմ:
Լիդան մտավ Կարյա փողոցի մթերայինը, գարեջուր գնեց: Շենքը նորակառույցների շրջանում է: Մի շքամուտքից մյուսը՝ մի կիլոմետր…
Ալիխանովը դիմավորեց շեմին: Հսկայական երիտասարդ էր՝ նեղ ճակատով ու թուլակամ կզակով: Աչքերում ինչ-որ կեղծ նեապոլիտանական բան էր փայլում: Ինչ-որ անլուրջ ու անգրագետ խոսակցություն սկսեց ու ոչ մի կերպ ավարտել չէր կարողանում.
– Ինչո՞վ եմ պարտական, Լի՛դոչկա, այն համընթաց քամուն, որը… որին… Գարեջուր ճարեցի՞ք: Խելո՜քս: Հանվեք: Այստեղ ահավոր թափթփած է:
Սենյակը սարսափելի տպավորություն էր թողնում: Բազմոցը թաղվել էր թղթերի ու մոխրի մեջ: Սեղանը խեղդված էր գրքերի կույտի տակ: Նախապատերազմյան գրամեքենայի սեւ կմախքը: Պատին՝ ինչ-որ ժանգոտ յաթաղան: Կեղտոտ ամանեղեն ու շառագույն մրուր՝ գավաթներում: Ծովատառեխի փայլատ շեղբերը՝ թերթի պատառի վրա…
– Էս կողմ եկեք: Էստեղ մի քիչ մաքուր է:
Վերակացուն բացեց գարեջուրը:
– Հա՜, յուրահատուկ է ձեզ մոտ,- ասաց Լիդան:- Ես, ախր, մասնագիտությամբ հիգիենիստ եմ:
– Իսկ ես, եթե կարելի է այդպես արտահայտվել՝ հակառակը: Հակասանիտարական վիճակի համար տարել են ընկերական դատարան:
– Եվ ինչո՞վ ավարտվեց:
– Ոչնչով: Ըմբոստ ոգի խաղացի: Պոետ եմ, իբր, յոգ, բուդդիստ ու կեղտի մեջ եմ ապրում… Գարեջուր կուզե՞ք:
– Չեմ խմում:
– Ահա փողը: Մի ռուբլի, տասնմեկ:
– Դատարկ բա՜ն է,- ասաց Լիդան:
– Ո՛չ, կներեք,- ըմբոստացավ Ալիխանովը:
Լիդան մանրադրամը լցրեց գրպանը: Վերակացուն վարպետորեն խմեց հենց շշից:
– Թեթեւացա,- մտերմաբար ասաց նա: Հետո նորից փորձեց, արդեն գրոհով, հաղթահարել ծանրաշունչ դարձվածքը:- Ինչո՞վ եմ պարտական, կարելի է ասել, այն անսպասելի հաճույքին, որ…
– Դուք բանասե՞ր եք,- հարցրեց Ագապովան:
– Ավելի ստույգ՝ լեզվաբան: Զբաղվում եմ ռուսական «Շչը»-ի հնչութաբանական հիմնախնդրով…
– Այդպիսի խնդի՞ր կա:
– Ամենակենսականներից է… Լսեք, ի՞նչ է պատահել: Ինչո՞վ եմ պարտական անսպասելի հաճույքին՝ տեսնելու…
Պահնորդը երկրորդ շիշն էր դատարկում:
– Ռադիոհաղորդում ենք պատրաստում՝ «Հանդիպում հետաքրքիր մարդու հետ»: Ինքնատիպ կենսագրությամբ հերոս է պետք: Դուք բանասեր եք: Ավելի ստույգ՝ լեզվաբան: Նախկին պահնորդ: Բազմանիստ կյանքի մարդ… Ձեր կյանքը բազմանի՞ստ է:
– Վերջին ժամանակներս՝ այո,- ազնվորեն պատասխանեց պահնորդը:
– Մանրամասն պատմեք ձեր բանասիրական հետազոտությունների մասին: Ցանկալի է՝ մատչելի կերպով:
– Ավելի լավ է ռեֆերատս տամ: Գլուխս մի տեսակ լավ չի աշխատում: Էստեղերանք էր: Հիմա կգտնեմ:
Ալիխանովը նետվեց դեպի թղթե նստվածքները:
– Հաջորդ անգամ,- հանգստացրեց Լիդան:- Երեւի էլի հանդիպենք: Սա նախնական զրույց էր: Ուզում եմ հարցնել… Դուք պահնորդ եք եղել: Դա վտանգավո՞ր է, վտանգ կա՞ր, սարսափելի՞ էր:
Ալիխանովը չուզելով մտածեց.
– Վտանգ, իհարկե, կար: Օղի, ախր, շատ էինք խմում: Լոսյոնից էլ չէինք հրաժարվում: Ասում են՝ ազդում է սրտին…
– Կալանավորներին նկատի ունեի: Ախր սարսափելի մարդիկ են: Ոչ մի սրբություն չունեն…
– Սովորական մարդիկ են,-երրորդ շիշը բացելով՝ ասաց Ալիխանովը:
– Ես շատ եմ կարդացել: Ուրիշ աշխարհ է… Իր օրենքներով… Խիզախություն է պետք… Դուք խիզա՞խ մարդ եք:
Ալիխանովը վերջնականապես շփոթվեց:
– Լյուբա,- ասաց նա:
– Լիդա:
– Լի՜դա,- համարյա ճչաց Ալիխանովը:- Հիմա վեց ռուբլի կճարեմ: Մարդասեր հարեւաններ ունեմ: Կեսլիտրանոց ու չոր զինի կվերցնենք: Գլուխս մի տեսակ վատ է աշխատում:
– Ես չեմ խմում: Դուք խիզա՞խ մարդ եք:
– Չգիտեմ: Առաջ երկու լիտր խմում էի: Հիմա յոթ հարյուր գրամից շաղվում եմ… Տարի՜քը…
– Չեք հասկանում: Ինձ ինքնատիպ մարդ է պետք, հետաքրքիր անհատականություն: Դուք բանասեր եք, նուրբ զգացողությամբ օժտված անհատ: Մինչ այդ պահնորդ եք եղել: Ամեն օր վտանգել եք ձեզ: Հոգու նրբությունը հաճախ զուգորդվում է ֆիզիկական կոպտությանը…
– Ես ձեզ ե՞րբ կոպտեցի:
– Ինձ չէ: Դուք պահպանում էիք կալանավորներին:
– Ավելի շատ մեզ էինք պահպանում:
– Որտեղի՞ց է այդ սպին: Միայն թե առանց համեստության, խնդրում եմ…
– Սպի չի,- ճչաց Ալիխանովը, – չիբան է: Քորեցի… Կներեք…
– Համենայնդեպս, կուզեի իմանալ՝ ի՞նչ էիք զգում Հյուսիսում: Պատկերավոր ասած՝ ինչի՞ մասին էր լռում տունդրան:
– Ի՞նչ:
– Ինչի՞ մասին էր լռում տունդրան:
– Լիդա,- ահավոր գոռաց Ալիխանովը:- Ես այլեւս չեմ կարող: Ես պիտանի չեմ ռադիոհաղորդման համար: Երեկ հարբել եմ: Պարտքեր ու ալիմենտներ ունեմ: Ինձ հիշատակել է «Գերմանական ալիքը»: Ինչ-որ առումով այլախոհ եմ: Ձեզ կազատեն աշխատանքից… Գործ չունեք…
Լիդան պտտեց-հագցրեց ինքնահոսի կափարիչը:
– Ափսո՜ս,- ասաց նա,- հետաքրքիր նյութ էր: Ցտեսություն: Կզանգեմ: Իսկ մինչ այդ գտեք ռեֆերատը…
Պահնորդը կանգնել էր՝ ուժատ ու գույնը գցած:
– Մի՛ րոպե,- ասաց նա,- ես էլ եմ գալիս: Մարդասեր հարեւաններ ունեմ…
Սանդղավանդակում բաժանվեցին: Լիդան իջավ ներքեւ: Ալիխանովը կայծակի պես թռավ չորրորդ հարկ…
Լեւինը գրկեց Լիդային ու երկար նայում էր:
– Հա՜,- ասաց նա,- տարիներն անցնում են, տարիներն անցնո՜ւմ են…
– Ծերացե՞լ եմ:
– Ոնց ասեմ… Ձեւի ես եկել…
– Իսկ դու փչվել ես: Ամո՜թ: Գալինան տա՞նն է:
– ժողովի է դպրոցում: Մեր տղան խուլիգան է մեծանում… Չաղանո՞ւմ եմ, ասում ես: Կինս խորհուրդ է տալիս. «Լավ կլինի առավոտները վազես»: Իսկ ես ասում եմ. «Մեկ որ վազեցի, էլ հետ չեմ գա…»: Սուրճ կխմե՞ս: Հանվի …
– Միայն ձեզնից հետո, բժիշկ,- հին կատակը հիշեց Լիդան:
Անցան հյուրասենյակ: Ձողաջահ՝ վառված լուսամփոփով:
Արտասահմանյան ամսագրեր՝ լուսամուտի գոգին:
– Լավ է քեզ մոտ,- ասաց Լիդան,- նոր բնակարաններում սարսափում ես: Ամեն ինչ հղկված, լիքը բյուրեղապակի…
– Բյուրեղապակի ես էլ ունեմ,- պարծեցավ Լեւինը:
– Ո՞ւր է:
– Գրավատանը:
– Էլի քաղցկեղածիններո՞վ ես զբաղվում:
– Ըհը՜:
– Պատմի:
– Մի րոպե, թեյնիկը դնեմ կրակին:
– Սպասում եմ…
Լիդան հանեց նոթատետրը, գրիչն ու «ԲՏ» սիգարետների տուփը:
Լեւինը վերադարձավ: Ծխեցին:
– Ֆրանսիայո՞ւմ էիր:
– Երկու շաբաթ:
– Ու ո՞նց էր:
– Սովորական:
– Ավելի կոնկրե՞տ:
– Քեզ ի՞նչն է հետաքրքրում:
– Ընդհանրապես…
– Աշխատասեր ժողովուրդ, ռեակցիոն բուրժուազիա, տնտեսական ճգնաժամ, զանգվածների աղքատացում…
– Մարդավարի պատմի: Ֆրանսիացիք մեզ լա՞վ են վերաբերվում:
– Սատանան գիտի: Բոլորի տրամադրությունը բարձր է:
– Իսկ ո՞նց են ապրում: Ֆրանսուհիները դուրդ եկա՞ն:
– Կանոնավոր բարեկեցություն: Լավ էին կերակրում: Իմը երրորդ սեղանն էր: Գինի, ճուտ, սուրճ, սերուցք… Շշմելու աղ-ջիկներ էին, կամ այլանդակ, կամ գեղեցկուհի: Կարծում եմ՝ կոսմետիկայի հարց է: Շպարն ընդգծում է առավելությունները, իսկ թերությունները՝ քողարկում… Իրենց ազատ են պահում, անմիջական: Սպիտակ սինթետիկ խալաթներ են հագնում, լանջաբաց…
– Ի՞նչ սպիտակ խալաթ: Հիվանդանոցո՞ւմ էիր աշխատում:
– Չէի աշխատում: Նիսում փորլուծ ընկա: Մի օր էի ման եկել ու հիվանդացա:
– Նշանակում է՝ գործնականում Ֆրանսիան չես տեսել:
– Ինչի՞: Գունավոր հեռուստացույց ունեինք հիվանդասենյակում:
– Բախտդ չի բերել:
– Բայց լա՛վ հանգստացա:
– Որեւէ հետաքրքիր բան բերե՞լ ես: Փալաս-փուլուս, հուշանվերներ:
– Լսի ,- աշխուժացավ Լեւինը,- մի եզակի բան եմ բերել: Մենակ թե՝ առանց քաղքենության: Դու, ախր, բժիշկ ես: Հիմա կգտնեմ: Վովկայից եմ պահում:
– Ի՞նչ նկատի ունես:
– Լի՜դկա, առնանդամ եմ բերել: Կաուչուկե անդամ, ոսկերչական աշխատանք: Աստված վկա, ոնց որ իսկական լինի… Ո՞ւր կորավ: Երեւի Գալկան ուրիշ տեղ է դրել…
– Բայց ինչի՞դ է պետք:
– Ո՞նց թե: Արվեստի գործ է: Երդվում եմ: Գալկային էլ դուր եկավ:
– Ոնց է՝ մաքսավորները ձեռիցդ չեն առել:
– Հո ձեռիս չէի պահում, թաքցրել էի:
– Որտե՞ղ: Ախր ասեղ չի…
– Մի տիկնոջ խնդրեցի, մեր լաբորատորիայից: Կանանց մեր պես չեն քրքրում: Նրանց հնարավորություններն էլ մեծ են: Ֆիզիոլոգիան ավելի գաղտնապահ է…
– Մաքո՜ւր երեխա… Ավելի լավ է գործից խոսենք:
– Հիմա, սուրճը բերեմ:
Սեղանին կոնֆետներ հայտնվեցին, վաֆլի, կիտրոն:
֊ Խտացրած կաթ բերե՞մ:
– Չէ՜: Պատմի՜:
– Ի՞նչ պատմեմ: Զբաղվում եմ քիմիական ռեակցիաների մոդելավորումով: ժամանակին ուսումնասիրում էի ասբեստի փոշու քաղցկեղածնությունը…
– Դու ինձ ասա՝ քաղցկեղը հնարավո՞ր է բուժել:
– Մաշկի քաղցկեղը՝ այո:
– Իսկ ստամոքսի քաղցկե՞ղն, օրինակ:
– Լիդոչկա, այդ հարցում կատարյալ քաոս է: Քաղցկեղածնի միլիգրամը ձի է սպանում: Իսկ ցանկացած չափահաս մարդու մատին այդ քաղցկեղածիններից այնքան կա, որ հանգիստ կարելի է մի երամակ թունավորել: Ես, օրինակ, ծխում եմ, բայցեւայնպես ողջ եմ… Ծուխն իր հերթին նույնպես… Արտանետվող գազերը եւ այսպես շարունակ… Մի գրի: Քաղցկեղը նուրբ թեմա է: Վստահ եմ, կարգելեն հաղորդումդ: Այ կտեսնես…
– Չեմ կարծում:
– Ի՞նչ է, ժուռնալիստների հետ գործ չե՞մ ունեցել: Ձեր ուզածն էն է, որ ուրախ լինի: Դիմիր ատամնաբույժի, նրանց վիճակը երանելի է: Ամեն ամիս սոցպարտավորություն են ստանձնում… Զանգի ձեր գրասենյակ: Համաձայնեցրու:
Ագապովան զանգեց Նինա Իգնատեւնային: Սա նկատելիորեն վախեցավ:
– Լի՜դոչկա, քաղցկեղը շատ տխուր թեմա է: Բացասական հույզեր է արթնացնում: Հիշեցնում է ոչ անհայտ վեպը: Մենք ձեզնից որեւէ լուսավոր բան ենք սպասում…
– Քաղցկեղը թիվ մեկ խնդիրն է:
– Լիդոչկա, մի համառեք: Գաղտնի ցուցում կա:
– Ինչ արած,- հառաչեց Լիդան,- կներեք…
– Ո՞ւր,- զարմացավ Լեւինը:- Նստի՜:
– Ես, ճիշտն ասած, գործով էի եկել:
– Յոթ տարի իրար չենք տեսել: Ուր որ է Գալկան կգա: Մի բան կխմենք:
– Կներես, բայց չէի ուզի նրան տեսնել:
Լեւինը լուռ էր:
– Դու երջանի՞կ ես, Բո՜րյա:
Լեւինը հանեց ակնոցը: Հիմա նա նման էր երկտարեցու:
– Ի՜նչ երջանկություն: Ապրում եմ, աշխատում… Գալկան, համաձայն եմ, ծանր մարդ է: Նրա մեջ ինչ-որ անկենդան բան կա… Վոլոդյան գռեհիկ է, կարդացած, զարգացած գռեհիկ: Ես, համենայնդեպս, գիտությունների դոկտոր եմ, պրոֆեսոր: Իսկ նա երեկ ասում է. «Դու ակնհայտ անլիարժեքության բարդույթ ունես…»:
– Բայց չէ՞ որ դու գիտնական ես, մարդկանց ես ծառայում: Պիտի հպարտանաս…
– Վերջ տուր, Լի՛դա: Ես Գալինային ու էդ քաքլանին եմ ծառայում:
– Պարզապես անտրամադիր ես:
Լիդան արդեն կանգնած էր սանդղամուտին:
– Հիշո՞ւմ ես՝ ոնց գնացինք Նովգորոդ,- հարցրեց Լեւինը:
– Բորյա, անմիջապես լռիր: Ամեն ինչ կարգին է: Լա՛վ, գնացի:
Ու իջավ ներքեւ՝ ճանապարհին անձրեւանոցը բացելով: Չըխկ, ու գլխավերետւմ հաստատվեց խայտաբղետ, թեթեւակի թրթռացող գմբեթը:
– Բա ո՜նց էինք սեխ գողանում,- սանդուղքներով ներքեւ կանչեց Լեւինը…
Այդ ընթացքում մթնել էր: Ջրափոսերում լողում էին ջրաներկ նոնային լույսերը: Անցորդների գունատ դեմքերն ինքնամփոփ
էին թվում: Շրջադարձից օրորվելով՝ դուրս եկավ լույսով լեցուն տրամվայը: Լիդան ընկավ փայտե նստարանին: Ծալեց անձրեւանոցը: Դիմացի սեւ ապակու մեջ անդրադառնում էր հոգնած դեմքը: Ինչ-որ մեկին պարզեց փողը, տոմսը տվեցին նրան: Ամբողջ ճանապարհին քնեց եւ արթնացավ գլխացավով: Դեպի տուն գնում էր դանդաղաքայլ, ջրափոսերն ընկնելով: Լավ է՝ չեխական ռետինե կիսակոշիկներն էր հագել: Ասենք, անձրեւանոցն էլ նորից տեղին էր…
Օսինսկիներն ապրում էին հարեւան մուտքում: Արկադին մարզիչ է ու մի գլուխ կատակում է: Կրծքին, զամշե բաճկոնի տակ պսպղում է վայրկյանաչափը: Միլկան ինչ-որ տեղ քիմիա է դասավանդում:
Որդին հանելուկային անձնավորություն է: Արդեն վեց տարի խուսափում է զինվորական ծառայությունից: Վեց տարի փոխնիփոխ տարբեր հիվանդություններ է ձեւացնում՝ նեւրոզ, ստա-մոքսի խոց ու խրոնիկական հոդաբորբ: Դրանում գերազանցել է լեգենդար հեղափոխական Կամոյին: Այդ տարիների ընթացքում իսկապես նյարդային է դարձել, փչացրել է ստամոքսն ու խրոնիկական հոդաբորբ ձեռք բերել: Ինչ վերաբերում է բժշկական գիտելիքներին, Իգորը վաղուց տվել-անցել է ցանկացած տեղամասային բժշկի: Բացի այդ, ջազ էր հասկանում եւ ազատ խոսում էր անգլերեն…
Մի խոսքով՝ բավական հետաքրքիր մարդ է, միայն թե չի աշխատում…
Լիդան բարձրացավ երրորդ հարկ: Հանկարծ տուն գնալու անզուսպ ցանկություն ունեցավ: Վանելով այդ միտքը՝ սեղմեց զանգի կոճակը: Միլորդը խուլ հաչեց:
– Ներս արի,- ուրախացավ Միլա Օսինսկայան:- Իգորն ինչ- որ տեղ թրեւ է գալիս: Արիկը հավաքների է Մացեստայում: Ծանոթացիր: Վլադիմիր Իվանովիչն է:
Տեղից վեր կացավ վաթսուն տարեկանին մոտ մի ծանրամարմին մարդ: Պարզեց ձեռքը, ներկայացավ: Արժանապատիվ շարժումով կոնյակ լցրեց: Միլան միացրեց հեռուստացույցը:
– Բորշչ կուտե՞ս:
– Չէ՜: Որքան էլ տարօրինակ է՝ կխմեմ:
– Ամենայն լավի կենացը,- բարյացակամ ասաց Վլադիմիր Իվանովիչը:
Լայնաթիկունք, փարթամ տղամարդ էր՝ գեղեցիկ նրբահյուս ջեմպրով: Դեմքը չափով, բայց կանոնավոր խմող մարդու դեմք էր: Կինոյում այդպես են պատկերում պաշտոնաթող գնդապետներին: Պինդ ճակատ, սովորական, բացգույն աչքեր, ոսկե ատամնաշապիկներ:
Չխկացրին, խմեցին:
– Դուք խոսեք, ես տասը րոպեով մտնեմ Վորոբյովների մոտ,- ասաց տանտիրուհին:- Ռիտան ինձ համար կոֆտա է գործում,- ու գնաց:
– Ես, ճիշտն ասած, գործով եմ եկել,- ասաց Լիդան:
– Պատրաստ եմ ծառայել:
– Ռադիոհաղորդում ենք պատրաստում՝ «Հանդիպում հետաքրքիր մարդու հետ»: Լյուդմիլա Սերգեեւնան ձեր մասին որոշ բաներ պատմել է… Ու մտածեցի… Ինձ թվում է՝ դուք հետաքրքիր մարդ եք…
– Ամենասովորական մարդ եմ,- ասաց Վլադիմիր Իվանովի-, չնայած, չեմ թաքցնի, աշխատանքս սիրում եմ, եւ կոլեկտիվում ինձ հարգում են…
– Որտե՞ղ եք աշխատում,- Լիդան հանեց նոթատետրը:
– Պորխովում «Կրասնայա զարյա»-ի մասնաճյուղ կա: Կոորդինատային ԱՀԿ-ներ ենք ստեղծում: Մեծ արտադրամաս է, առաջատար: Երկրորդ եռամսյակի արդյունքներով հասել ենք լուրջ հաջողությունների:
– Չե՞ք ձանձրանում;
– Չհասկացա՞:
– Գավառում ձանձրալի չէ՞:
– Մեր քաղաքն աճում է, բարեկարգվում: Նոր մշակույթի տուն, մարզադաշտ, բնակելի զանգվածներ… Գրեցի՞ք:
Վլադիմիր Իվանովիչը թեքեց շիշը: Լիդան մերժողաբար օրորեց գլուխը: Զրուցակիցը խմեց: Որսաց թթու դրած սունկը:
Լիդան, մի փոքր սպասելով, շարունակեց.
Իմ կարծիքով՝ կարլի է գավառացի լինել մայրաքաղաքում եւ մայրաքաղաքի բնակիչ՝ տունդրայում:
Սիանգամայն ճիշտ է:
Այսինքն գավառը հոգեւոր երեւույթ է, ոչ թե աշխարհագրական:
– Հենց էդպես էլ կա: Ընդ որում, մատակարարումը մեզ մոտ լավն է. միս, ձուկ, բանջարեղեն…
– Մայրաքաղաքի ստեղծագործական կոլեկտիվները հյուրախաղերի գալի՞ս են:
– Բնականաբար, ընդհուպ՝ հարավսլավական խմբերը:
Վլադիմիր Իվանովիչը նորից լցրեց;
– Դուք երեւի շատ եք կարդում,- հարցրեց Լիդան:
– Բա առանց դրա ո՞նց կլինի: Սիմոնովին հարգում եմ: Անանեւին՝ նրա ռազմական հուշերը, բնականաբար՜ դասա-կաններին. Պուշկին, Լերմոնտով, Տոլստոյ… Վերջիններս, ինչպես հայտնի է, համարյա երեքն էին… Ջահել ժամանակ բանաստեղծություններ էի գրում…
– Հետաքրքիր է:
– Աստված հիշողություն տա: Այ օրինակ…
Վլադիմիր Իվանովիչը բազկաթոռի թիկնակին հետ ընկնելով՝ արտասանեց.
Բոլորն են ձգտում հերոս լինել,
Համաշեշտ քայլում ենք շարքում,
Ստալինի անվամբ աշխարհը կպատենք,
Երջանկություն կնվաճենք մարտում…
Լիգան զսպեց հիասթափությունը:
– Դժվա՞ր է արտադրամասի պետ լինելը:
– Անկեղծ ասեմ՝ հեշտ չի: Էստեղ եւ արտադրական գործոնն է, եւ բարոյականը… Պլան, աշխատողների արտահոսք, միկրոկլիմա, աշխատանքից հրաժարում… Իսկ գլխավորը՝ ժողովուրդն է պահանջկոտ դառել: Է՛ս տուր, է՛ն տուր… Ոչ մի պարտականություն, իսկ իրավունք, կներեք, ինչքան ուզես… Ա՜խ, հայր Ստալինը չկա… Կարգ կար, կանոն կար… Մի րոպե ուշացար, դատվում ես: Իսկ հիմա… Կապը կտրել է ժողովուրդն առանց տիրոջ… Շուրջբոլորը երգիծաբաններ են, իմացա՜ր, ինտելեկտուալնե՜ր… է՜հ, հայրը չկա… Պսակազերծեցին սողունները:
– Ուրեմն դուք հավանությո՞ւն եք տալիս անհատի պաշտամունքին,- կամացուկ հարցրեց Ագապովան:
– Պաշտամո՜ւնք, պաշտամո՜ւնք… Պաշտամունքը կա ու լինելու է… Անհատ է պետք, իմացա՞ր, անհա՜տ…
Վլադիմիր Իվանովիչը տաքացավ, հարբեց: Հիմա արդեն ձեռներին էր անում, առաջ մղվում, պատառաքաղն էր թափա-հարում:
– Ես դժվար կյանք եմ ապրել: Ամեն ինչ էլ եղել է: Ցած եմ ընկել, թռել շատ վերեւ… Ես, ախր, մեր մեջ ասած, ամուսնացած եմ եղել…
– Ինչո՞ւ՝ մեր մեջ ասած,- զարմացավ Լիդան:
– Յակիրի զարմուհու հետ,- շշուկով ավարտեց Վլադիմիր Իվանովիչը:
– Յակիրի՞: Բանհրամ Յակիրի՞: Այն նո՞ւյն…
– Ըհը… Երեխա ունեինք: Տղա…
– Ու որտե՞ղ է հիմա:
– Չդիտեմ: Տեսադաշտից կորցրի: Երեսունինը թվին… Օգոստոսի սկզբին:
Վլադիմիր Իվանովիչը լռեց, ամփոփվեց իր մեջ:
Լիդան երկար սպասեց, հետո հուզվելով, կարմրելով, հարցրեց.
– Այսինքն՝ ինչպե՞ս կորցրիք: Ինչպե՞ս կարելի է տեսադաշտից կորցնել սեփական կնոջը: Ինչպե՞ս կարելի է տեսադաշտից կորցնել հարազատ երեխային:
– Դաժան ժամանակ էր, Լիդոչկա, փոթորկուն, խստաշունչ ժամանակ: Ընտանիքներ էին փլուզվում, դարավոր հիմեր կործանվում…
– Ի՞նչ կապ ունեն դարավոր հիմերը,- հանկարծ ճչաց Լիդան:- Ես փոքր չեմ: Ես ամեն ինչ գիտեմ: Յակիրին բանտարկել են, ու դուք ստորաբար լքել եք ձեր կնոջն ու երեխային: Դո՛ւք… Դո՛ւք… Դուք անհետաքրքիր մարդ եք:
– Ես կխնդրեի՜,- ասաց Վլադիմիր Իվնովիչը,- ես կխնդրեի՜… էդ տեսակ բառերը շաղ չեն տալիս…
Իսկ հետո, ավելի խաղաղասիրաբար.
– Ձեզ ավելի համեստ պահեք, Լիդոչկա, ավելի համեստ, ավելի…
Միլորդը բարձրացրեց գլուխը:
Լիդան արդեն չէր լսում: Վեր թռավ, միջանցքում կախիչից պոկեց բաճկոնակն ու շխկացրեց դուռը:
Սանդուղքների վրա խաղաղ ու ցուրտ էր: Ստվերի պես անցաւ անտեսանելի կատուն: Տապակած ձկան հոտը ձանձրույթ էր բերում:
Լիդան իջավ ներքեւ ու կտրեց բակը: Խոնավ մթնշաղը պահ էր մտել ավտոտնակների հետեւն ու աղբարկղերի մոտ: Սեւին տալով ճռնչում էին աղքատիկ պուրակի ճյուղերը: Ձյուների մեջ մի փայտե ձի էր ընկած:
Լիդան բացեց փոստարկղը: Հանեց «Տնտեսական թերթը»: Ելավ վեր ու բացեց դուռը:
Ամուսնու սենյակում գվվում էր հեռուստացույցը: Կախիչին կարմրին էր տալիս Տանյայի աշնանային վերարկուն: Լիդան հանվեց, ձեռնոցները գցեց հայելու սեղանիկին:
Գլխով ողջույնի թեթեւ շարժում անելով՝ զուգարան գնաց մի անծանոթ երիտասարդ: Անլվա խոպոպները կապված էին դարչնագույն կոշկաթելով: Թավշե շալվարը հոսում էր քղանցքի պես:
– Տատյա ՛նա, սա ո՞վ է,- հարցրեց Լիդան:
– Ասենք թե՝ ժենյան: Պարապում ենք:
– Ի՞նչ եք պարապում:
– Ասենք գերմաներեն: Դե՞մ ես:
– Հետեւիր, որ ձեռքերը լվանա,- ասաց Լիդան:
– Ո՜նց ես սիրում ամեն ինչ գռեհկացնել,- չար շշուկով ասաց դուստրը…
Լիդան ինձ զանգեց գիշերվա մեկին: Ձայնը տագնապած ու խուլ էր.
– Չարթնացրի՞:
– Չէ՜,- ասում եմ,- ավելի վատ…
– Մենակ չե՞ս:
– Մենակ եմ: Մարինայի հետ:
– Լուրջ կարո՞ղ ես խոսել:
– Բնականաբար:
– Քո տեսադաշտում հետաքրքիր մարդ կա՞:
– Կա: Եվ նա ողջունում է քեզ:
– Վերջ տուր սրամտելուն: Գործը շատ լուրջ է: Հինգշաբթի հաղորդում պիտի ձայնագրեմ:
– Ինչի՞ մասին:
– «Հանդիպում հետաքրքիր մարդու հետ» խորագրով: Հարմար թեկնածու չունե՞ս;
– Լի՜դա,- պաղատեցի ես, – հո գիտես իմ շրջապատը: Համատարած սրիկաներ են, ոչ մի հետաքրքիր բան:
– Մի գաղափար ունեմ: Արի միասին գրենք հաղորդումը: Հո- նորարաը կկիսենք:
– Բայց ես ձայնագրիչ չեմ օգտագործում:
– Էդ իմ վրա: Ինձ պետք է քո…
– Ցինի՞զմը,- հուշեցի ես:
– Քո պրոֆեսիոնալ փորձը,- նրբանկատ ձեւակերպեց Լիդան:
– Լա՛վ,- ասացի գլուխս ազատելու համար,- վաղը առավոտ կզանգեմ: Ավելի ճիշտ՝ էսօր առավոտ…
– Մենակ թե՝ հաստատ…
– Ասեցի՝ կզանգեմ…
Այստեղ Մարինան չդիմացավ: Կծեց մատս:
Մինչ վաղը,- ասացի (ավելի ճիշտ՝ գոռացի) ու դրի խոսափողը…
Լիդան կիսաբաց արեց ամուսնու՝ երկնագույն լույսով լի սենյակի դուռը: Վադիմը կոշիկները հագին պառկել էր բազմոցին: Վերջապես կարո՞ղ եմ ընթրել,- հարցրեց նա:
Հայտնվեց դուստրը.
Մենք գնում ենք…
Տանյայի խոժոռ դեմքին քարացել էր հավերժական հակամարտտթյան ծամածռանքը:
Շո՛ւտ կգաս…
Վերջապես կարո՞ղ եմ թեյ խմել,- հարցրեց Վադիմը:
Ի դեպ, ես էլ եմ աշխատում,- պատասխանեց Լիդան:
Ապա՝ թույլ չտալով, որ վեճը բորբոքվի.
Ի՞նչ ես կարծում՝ Մերկինը հետաքրքի՞ր մարդ է…

Երբ բլուրն ի վար
աղբիւրէն դարձին,
իր վարսքի խուրձին
մէջը սողոսկի
նուրբ մատիկն ոսկի
արեւի լոյսին.
հիր սափորն ուսին
երբ բըլուրն ի վար
աղբիւրէն դարձին,
մեղմով ծածանի
լաչակն հողմավար՝
թեւով թռչունի.
ու ծիածանի
թոյրով պսպըղայ
աչքն իր գեղանի.
եւ երբոր ցնծայ
հնչիւնը՝ ծնծղայ
զարդոսկիներուն.
տենչանքով անհուն
հոգիս պիտ' ըղձայ
գանձեր՝ զոր չունի։
Ծարաւ շիղին պէս
պիտ' ըղձայ անի,
երկու կաթիլ ջուր
շուրթերուն իր կէզ։
Եւ իր ճակատին՝
զովացքը ցրտին,
ճակատին կըրակ՝
զովացքը ցրտին,
կարմիր սափորի
ջուրին սառնորակ
ցօղովը բերրի՝
կակաչ ձեռքերու...։
Ա՜հ, այս իրիկուն
սափորն իր ուսին
աղբիւրէն դարձին՝
սիրոյս անանուն
ջերմ սարսուռներով
կը դողայ սօսին...։

Անձայն և աղվոր զերդ աստղ ու ծաղիկ,
Բոլոր հրապույներդ կերգեն լռելյայն:
Հոգիս կունկնդրե անոնց նվագը լայն,
Մերթ բուռն ու տենդոտ, մերթ ջինջ, խաղաղիկ:

Բուրումներու նուրբ երգը թափանցիկ
Կդայլայլեն ճոխ մազերդ դեղձան.
Ճակատդ երազուն` քնքուշ գթության
Կ’երգե տաղն աղու և մելամաղձիկ:

Երկնաշող աչքերդ հուշիկ կհծծեն
Քաղցր անուրջներուն գեղոնն հրեղեն.
Ծոծրակըդ շուշան` ծարավն հեշտանքին.

Շրթունքդ` համբույրին տենչը վարդագույն.
Ու լանջքդ` թաքուն` կմնչե լռին,
Կարոտն անվախճան փայփայանքներուն: