Երբ հեռանում եմ քո մոտից,

գիշերը լցվում է

զգեստիս ծալքերում,

մազերիս մեջ։

Տուն վերադառնալիս

գիշերը թափվում է

ինձնից

և լուռ

և լուռ է

հետոն այնքան։

Ես տեսա նորան - այն մատաղ կուսին
Հարսնական շորով տաճարում կանգնած.
Տանջանքի հետքեր գունատ երեսին,
Տխուր հայացքը գետին խոնարհած։

Անզոր, անբարբառ, որպես մի գառնիկ,
Սպանդանոց բերված բռնակալ ձեռքով.
Կույսը զսպում էր սըրտի փոթորիկ,
Կույսը լալիս էր սրտի արցունքով...

Եվ նորա կողքին ինքնագոհ, հըպարտ
Կանգնած էր փեսան Կրեսոսի փառքով.
Զոհը - կենսավառ, որպես գարնան վարդ,
Դահիճն - ուժասպառ, խորշոմած դեմքով...

Եվ խուռ բազմություն, ծընող, ազգական,
Դպիր, քահանա խաչ ու մոմ ձեռին՝
Լուռ վըկա էին զոհաբերության
Այդ սրբագործված զազիր պատկերին...

Օ՜, խղճո՛ւկ հայ կին, անարգվա՛ծ էակ,
Հա՛մր ստրկություն ահա քո անուն.
Անգարո՜ւն քո կյանք, անլո՜ւյս քո վիճակ,
Արդյոք ե՞րբ պետք է բացվի քո լեզուն...

Հայ բանաստե՛ղծ, պոկիր ճակտից
Անվիշտ երգիդ այդ պըսակ.
Թո՛ղ նա հյուսված լինի վարդից
Նըրան ձըգի՛ր ոտքի տակ…

Այս ցավ օրին, այս սև օրին,
Երբ լո՛ւյսի ենք մենք կարո՜տ,
Անհոգ երգով գընած դափնին
Նախատի՜նք է և ամո՜թ…

Պատերազմում զոհված Իվանի որդի Վասիլի Բելովը հիսուն տարի առաջ ծնվել, ապրում ու ապրելու է Հայաստանից հազարավոր վերստերով հեռու հյուսիսում՝ վաղանցուկ ամառների ու ծանրորեն նստող ձմեռների Վոլոգդայում։ Պատերազմից անմիջապես հետո, բոլոր որբերի նման, արհեստագործական ուսումնարանում վարժեցվել է հյուսնության՝ ինչը դեռ պապերի ժամանակներից գիտեր, բանաստեղծական երկու ժողովածուից հետո մայրաքաղաքի գրականության ինստիտուտում բարեխղճորեն ուսումնառել է գրական գործը՝ ինչի առաջին, միակ ու անփոխարինելի ուսուցանողը տատերի ու պապերի լեզուն է, լեզվի օրորուն կյանքը, փորձը, բարոյականությունը, հստակ լավատեսությունը, ժողովրդային տառապանքի ու հերոսացման վավերական հիշողությունը։ Հայաստանում (Երևանում) եղել է։ Քչախոս էր, խոսքը՝ կշռված, տպավորվող, սառը մամլիչի պես ծանր։ Կոչված էր կլոր սեղանի շուրջը բանավիճելու կարևոր հարցերի մասին, վիճարկեց հենց կլոր սեղանը։ Սիրո մասին ուսանողուհիների հավերժական հարցին պատասխանեց, թե իրենց կենսաբանական թրթիռները նրանք շփոթում են մարդկային ամենամեծ զգացմունքի հետ՝ որ տաղանդ է և, ինչպես տաղանդը, եզակիների կարողությունը։ Հակակրանքով արտահայտվեց զբոսաշրջիկության մասին, ժամանակակից սպորտը համարեց անհեթեթություն և այլն, և պատասխանների միասնությունը մերժում էր աշխարհի այս «խելակորույս, խելակորույս, խելակորույս» սլացքը։
Գրական ու ընթերցող լայն հասարակայնությունից նկատվել է մոտ քսան տարի առաջ «Պրիվիչնոյե դելո» («Էս է», «Կյանք է», «Մեր կյանքն է», «Ինչ ասեմ»...) ծավալուն վիպակով։ Նկատվել, առանձնացվել և գրականության մեջ, թերևս նաև համաշխարհային գրականության, մնալու է առաջին հերթին այդ վիպակով։ Չնայած հետագա տարիները նրա փառքին միայն փառք են ավելացրել, չնայած «Լադ» («Կատարելություն») համայնագիտարանային աննախադեպ գրքի արդեն առկայության (1982) և չնայած գրական գործին ու իր վոլոգդյան հայրենիքին (որոնք իր համար հավասարազորներ ու մեկ և նույն բանն են) նախանձախնդիր մշակի իր խիղճը գրասեղանի մոտ և ոչ մեկ պարապ օր է անցնելու, այդուհանդերձ «Պրիվիչնոյե դելո» վիպակն է չգերազանցված մնալու, քանի որ դրա հեղինակը ուրիշ ոչ մի անգամ չի զորելու անկողմնակալ տարեգրողի կեցվածք պահել, մեծ գրականությունն այնինչ վստահում է հենց անկողմնակալ տարեգիրներին։ Ինքն այլևս չի զորելու այդ «սառը պատմողը», այսօրվա լավի ու վատի վրա այդ անտարբեր տիրակալը լինել, որովհետև երբեք է հաշտվելու երեկվա օրով պառավ բադերի պես թոռների երամներ գլխավորող տատիկների այսօրվա քաղաքային թոշակավորված ավելորդության հետ, չի հաշտվելու կյանքի երեկվա մշակի ու տիրուհու՝ ռուս գեղջկուհու այսօրվա ֆաբրիկավորված հասարակացման, գեղջուկ ունիվերսալի այսօրվա կոնվեյերացման, հին, հազարամյա գյուղի՝ մարդկայնության օրորոցի, այդ «խղճավոր դպրոցի» կործանման հետ, չի կարողանալու լքել «գեղջկաքրիստոնեական մշակույթի» մեծ մայրցամաքի կտրտված, մաշված, հալված, փոքրացած, արդեն սուզվող կղզին և դարի քաղաքա֊կրթության բետոնակուռ եզերքից դիտել սպառումը նրա, ինչը դեռ երեկ հոգու և մարմնի հավերժական հայրենիք էր թվում, և այսօրվա մեր կեցության նոր ոլորտներում ոչ մի իրավիճակ ու մարդկանց ոչ մի հանրություն չի կարողանալու իր տարեգրից այնքան կարեկցանք կորզել, ինչքան այդ վիպակի գյուղը՝ թերևս իր դառը պատանության գյուղը։
Այդ գեղջկական առաքյալի ու իր ավետարանի իմ վաղեմի սերը նորոգելու համար պատահական մի էջ բացեցի, և ահա.
«Նա արդեն ճանաչում էր ծնողական խրճիթի բոլոր ձայները։ Առանձնապես՝ դռան ձայնը։ Ամեն անգամ նրա սիրտը մարում էր հուսահատությունից, երբ տատը դույլն առած ելնում էր խրճիթից, գնում կորչում։ Տրտմությունն անտանելի էր դառնում, արտասուքը հավաքվում, հիմա-հիմա ուզում էր ցայտել, բերանն անհույս կեռվում, վերջնական պայտի պես մնում էր։
Անտանելի վայրկյանները հոգին կրծում էին, այլևս անհնար էր դառնում զսպել արցունքոտ ճիչը։ Սեղմված կոկորդը հիմա կարձակեր այդ ճիչը, բայց դուռն այդտեղ բացվում ու ներս էր բերում իրական, առոք-փառոք Եվստոլյա տատին, որ խրճիթն իրենով լցնում ու, երեխաներին անուշադիր, վառարանին էր գնում։ Եվ ճիչի ու արցունքի կուտակը նստում, անհույս լքված Վալոդկան հայտնվում էր հրճվալից թեթևության մեջ։ Տատը մինչև կազատվեր տան գործերից, դա այդպես կրկնվում էր անընդհատ, նա ուղղակի չէր հաշտվում իր վիճակի հետ։ Միշտ բացակա, անվերջ բացակա մոր կարոտը մաշում էր նրա փոքրիկ սիրտը, և երբ տատն էր հեռանում՝ երեխան այլևս չէր կարողանում, արդեն փլվում էր, արդեն չէր ուզում նրանց նույնիսկ օրորը։
Օրորոցի երկու եղբոր մեծը՝ Մարուսյա քույրիկը մոտենում, խաղալիքը եղբայրների վրա չխչխկացնում էր։ Մարուսյան չորս տարեկան էր, օրորոցի բոլոր ճաղերն ու ոստերը Վալոդկայից ավելի իրեն էին ծանոթ, և ինքն էր ուզում իրենից թաքուն օրորոց մտնել։
Օրորիր դրանց, Մարուսյա, օրորիր, անուշ աղջիկ, որ մեծանան ու քեզ ավտո նստեցնեն»։
Այսպես, ամեն ինչ այնքան է այստեղ բնական, խորը, նշանակալի, հարկավոր ու կարևոր և սիրտ սեղմելու չափ մոտիկ, որ անհնար է առանց սեփական ձեռքի վրա բռնանալու սահմանա-փակել քաղվածքը։ Այսպես՝ քրեստոմատիական հստակությամբ, նա կարողանում է պատմել վաթսուննոց տատի և վեցշաբաթյա երեխայի, կոլխոզային չարքաշ ձիու և Ռոգուլյա «քրիստոնյա» կովի, սրբուհիների և անառակների, լրջորեն կառավարողների և հնազանդորեն հպատակվողների մասին, ինչպես որ իր մի կարճ պատկերների շարքն է գլխագրված՝ «Աստծու ամեն արարածի»։
Մի առիթով ես հպարտացել եմ, թե մարդկային հիշողության նահանջի դեպքում, ինչը որ համառ հետևողականությամբ ամեն օր ու մեր բոլոր ժամերին է լինում, ես կարող էի համայն մարդկության համար վերականգնել հողագործության - անասնապահության հին մեծ մշակույթը,- բայց ահա թե ով էր կարող և ում էր կարելի վստահել։
Ընթերցումը, ինչպես մի գրողի մասին ուրիշներն են արտահայտվել, ստեղծագործական նախանձի բուռն ալիք է բարձրացնում, ուզում ես շատ ու շատ էջեր, մինչև որևէ ծանծաղ տեղի կամ ընթերցողից ներողամտորեն միշտ հանդուրժվող որևէ մոտավոր ճշմարտության հանդիպելը, արտագրել, կողոպտել, և չկա այդ պայմանականորեն ճշմարիտը, և չկա այդ խանգարիչ անկարևորը։
Այս դեպքում ես նախանձում եմ նաև թարգմանչին՝ հետքսաներորդհամագումարյան մեր սերնդի ստեղծած այս ամենալավի, մեր մայրերի մասին այս ամենաճշմարիտ խոսքի, մեր բոլորիս այս գլուխգործոցի յուրացման իր հնարավորության ու կարողության համար։ Վերոբերյալ հատվածը քաղելիս ես մի քանի անգամ կանգ առա անթարգմանելությունների առջև։ ՊՈԴԿՈՎԿԱՆ պայտն է, ԳՈՐԿԻՆ՝ դառը, բայց «դառը պայտը» անհեթեթություն է։ Գեղարվեստական գործի թարգմանությունը պարզապես անհնար է։ Անհնար է ոչ միայն մի լեզվից մի այլ լեզվի թարգմանելը, այլև մեկ և նույն լեզվի մեջ մի գրողի, ասենք թե Շոլոխովին, մի այլ գրողի, ասենք թե Բելովի, լեզու փոխադրելը։ Դա նշանակում է գրողին հանել իր լեզվական միջավայրից այն դեպքում, երբ գրողն ինքը հենց իր լեզուն է։ Պետք է լեզվական նոր միջավայրի օրենքներով վերստեղծե՞լ թարգմանվող գործը, ասենք թե հայացնել կամ գերմանացնել, թե՞ հայերենի կամ գերմաներենի մեջ ռուսերեն կամ անգլերեն թողնել. ինչի հնարավորությունը նկատել է դեռևս Թոմաս Մաննը։ Չգիտեմ, գիտեմ միայն, որ փոխադրության ճանապարհին երկը չպիտի սպանել։ Վաստակաշատ թարգմանիչ Արմեն Հովհաննիսյանը, որ մասնավորապես շուկշինյան քմայքոտ պատմվածքների թարգմանությամբ շահել էր հայ ընթերցողի շնորհակալ վստահությունը, այստեղ իր հաջողությունն առնվազն կրկնել է։
Իրեն՝ իր ժամանակի ու երկրի վրա որպես առակավոր զավակ գուրգուրացող Վասիլի Իվանովիչ Բելովին թվում է, թե զուտ գորշահողային Ռուսաստանի ու զուտ վոլոգդյան ճակատագրերի վրա է հեծեծում, բայց դրանք ահա հենց հայաստանյան ճակատագրեր են, հենց մեր օրուկյանքն է այդպես լավատեղյակորեն ներկայացված նրա «հյուսիսային» վիպակներում։ Ինքը բացահայտել է ջանում իր տեղի ու ժամանակի եզակիությունը, այնինչ բացահայտվում են հենց համընդհանուրն ու համամարդկայինը, սիրո, հավատարմության ու կարեկցանքի այն հունդը, որ մեր բոլորիս տարբերությունների յոթ ծալքի տակ այնուամենայնիվ կա և մեզ դեռ մարդ ու մեր մարդկայնությամբ միմյանց շատ նման է պահում։
Երևան, 24.10.1983

ոքր երկիր` քոռ խլուրդի փորած ծակ ու ծակից քթով հանած քարոտ կավահող, բայց ափսոս համեմի փոքր բոստանին, որ ընկել է այստեղ` իրարից բաժանելու բավական վատ բաներ: Ես փակել եմ աչքերս, ու նա հողոտ մատներով փորփրում է արյունոտ վերքը, ավելուկի ցողունը ճղել է սրունքը, ցցվել մսի մեջ, բայց պառավի կնճիռների մեջ ցավ չկա. ինչու՞ չեն մեռնում ծերերը: Ես բացում եմ աչքերս, նա հավաքում է համեմի սերմը, ոտքը կապել է: Դեմքին ութանասուն տարվա եռանդ կա, բամբասելու սովորություն, շալակած պարկերի քանակ, անմարդ ապրած տարիներ, սով, աստվածավախություն, կորցրած երեխա: Ես նայում եմ նրան, ու նրա ձեռքերի անսեր գործածվածությունից սղոցվում է ստամոքսս, ատում եմ նրա սև երակները` տարիների տառապանք, նախնիներ բառը, ավանդույթը, հայրենիքը, օջախը, սերունդը, որովհետև ամեն ինչ շարունակվելու է գեների ծուռտիկ ճամփեքով, որովհետև ես նման եմ նրան, ես նա եմ, որովհետև իմ արյան մեջ արդեն քթքթում է նրա պապենական դժգոհությունը, իմ դեմքին արդեն դարսվում են նրա, հոր, պապի, պապի մոր կնճիռները, ես արդեն քարոզում եմ: Եվ նրա հայրական օջախը` որպես հայկական փիլիսոփայական մտքի բարձրագույն դրսևորում (ինչպես ասում է ընկերոջս հայրը) ինձ պատկերանում է իր ամբողջ նողկալիությամբ. կովի ու թրիքի արանքում ապրող մի նախիր ընտանիք, դժվարությամբ փակվող օրերի մեջ խլնքոտ երեխաներն են, ու նա քաղաքում մոր թխած հացն է ծախում, որովհետև հայրն ասել է դու որ գնաս քաղաքներում սովորես- լավ զգաս, հինգ քրոջդ ու մի որդուս ո՞վ պահի: Հայրիկ ջան, ի՜նչ մարդ էր: Բայց սրանց մեջ մեկը, տեսնես ո՞վ էր, ո՞ր Նեսոն` իրենց մեջ միշտ ուրիշը, որ տառապելուց ավելի երգելն էր սիրում ու բացակա նստում էր թմբին, գարնան գլխին գնաց արտը, եզը չէր բանում, հորովել հորինեց, երգն եկավ-ընկավ գյուղի ականջը, բերանացի արին, հարևան օջախներում, գյուղերում երգեցին` ժողովրդական երգ: Սրա համար Մարալը սիրեց Նեսոյին, վախեցավ մորն ասի, Նեսոն Գյուլնազին առավ: Տանը մարդ չկար, Գյուլնազի մտքին սեքս կար (շատ կոպիտ բառ օջախի կողքին), Նեսոն բակում նստել էր թմբին: Գյուլնազն ամաչելու ձևով ջուր տարավ, Նեսոյի գլխում հորովելն էր, Գյուլնազին չտեսավ: Բայց, միևնույն է, տարիների մեջ օջախը լցվեց երեխաներով, Նեսոն էլ հորովել չգրեց: Ափսոս Նեսոյին, որ ընկել էր այնտեղ` իրարից բաժանելու բավական անհամ բաներ` որպես համեմի հուսահատ բոստան:

Տատս հավաքում է համեմի սերմը, մյուս տարի էլ չի մեռնի, նույն տեղում կցանի սերմը, անդադար գնա-կգա-կհետևի, համեմի հետ մի քանի թուփ մաղադանոս է աճել, կհավաքի, առանձին կչորացնի, երեսին դուրս տված քրտինքից կնեղվի ու կհիշի հորնումորը, չի պատկերացնի, որ իր պես անսեր էին, արած գործը երեխաների, կյանքի, իրենց համար չէր, գործ էր, պիտի արվեր: Էն է, Աֆերիստի Կարոն մի սուտկվա մեջ արդեն…

– Խոտն դառուցեք, է, տղա´, անձրևն կալն ավիրեց: Տեսնան, ի՞նչ կըսին:

Թոռները, առանց նրա ասելու էլ, մի քանի անգամ արևի տակ շուռ են տվել խոտը, բայց տատիս հոռետեսությունից, անդադար աղոթքներից ու գործից պրծում չկա, տատիցս պրծում չկա. նա հիմա մորս մեջ է, և վայ իմ խեղճ չծնված երեխեք, որ կտեսնեք, թե ինչպես է տատս անհամություններ մոգոնում իմ մեջ:

Նրան մի հայտնի տեղում հանդիպեցի: Նույն բանից է բողոքում, չի սիրում հայրենիքը բերանում ծամծմելու շահութաբեր մոլուցքը, փշաքաղվում է նոր թխված-փքված դաշնակներից: Հիմա որ սուրճս փետանոցում խմում եմ, նրա մասին եմ մտածում, համով հոտ է գալիս, ու կարոտում եմ նրան: Բայց չէ, փայտի հոտից նրան չեմ կարոտում, մյուսին եմ կարոտում` միամիտին, ինձ ահավոր շատ սիրողին, երեխայի պեսին: Նա փափուկ շրթունքներ ունի, որ քսում է մաշկիս, ու թևերի վրա փշաքաղվում է իր մաշկը: Հետո նրա աչքերում երազներ են լինում, բիբերի մեջ լայնանում է սերը, ու ծանր է շնչում: Ես նրա համար սրտի դող ունեմ, որովհետև հայտնի տեղում հանդիպածիս մասին գիտի, բայց, միևնույն է, սիրում է, ինչպես որ հայտնի տեղում հանդիպածս գիտի նրա մասին ու, միևնույն է, սիրում է: Ես խմում եմ սուրճս ու մտածում նրանց երկուսի մասին: Ես զգում եմ` նրանց միասին իմ կյանքի մեջ տեղավորելն անհարմար է ու անապահով, բայց հիմա ես հանգստանալու կարիք ունեմ ու պիտի շնչեմ փայտի ու կավե կարասների հոտը: Ես փակում եմ աչքերս ու մտածում, թե ինչից եմ այսքան հոգնել: Ինչքան բաներ կան:

Ստակի Սաշան տատիս ընկերն է, ամիսը մի քանի անգամ տը´նկ, տնկվում է տատիս ակնոցի առաջ: Փոքր-մոքր մարդ է` մանր, կանաչը դեպի մոխրագույնը գնացող աչքերով: Ռուս Նինային Չիտայից է բերել, հարցնում եմ հայերեն լավ խոսու՞մ է, Սաշայի աչքերը փայլում են` հայերեն բաժակ կիշե: Տղաներից փոքրն էլ խոպան գնաց: Հազար դոլար էր տվել բանակից մեկ տարով հետ գցելու համար, չնայած ծառայության ենթակա չէր` փորը խաչի պես բացել էին տրաքած կույրաղիքի վիրահատության ժամանակ: Մի ամիս մալ-բան թողած` նստել էին կողքին` գավառական փոքրիկ հիվանդանոցում, ամեն մի բժիշկ իր նշանակումն էր արել, կովն արդեն ծախել էին, ձեռքերը կար, փողը փոխվելու տարիներն էին, բոլոր բժիշկներին ու բուժքույրերին տասհազարական ռուբլի փող տվեց, էլի էդ փողի պոչը չէր երևում, շատ ծանր կով էր: Մինչև Սաշան սեղանի բոլոր փշրանքները մեկ-մեկ հավաքեց, ու կոպերի տակ աչքերը թաքցնելով` պատմեց, տատս արդեն բերել էր փչացած արդուկը, կոտրված ակնոցն ու գործիքները: Սաշան նստեց լույսի տակ` սարքելու: Տատս հազար դրամ է ման գալիս` Արմե’ն, հազար դրամ ունի՞ս, հինգհազարանոց է, Մարգարի’տ, հազար դրամ, հացամանի տակն մեկմ ունեի, ի՞նչ եղավ: Տատս շատ բարձր է խոսում, որովհետև լավ չի լսում: Երկրորդ հարկից գոռում է թոռներին: Սաշան արդեն լույսի տակ քրտնել է, բերանի մեջ խանգարում է շուշականֆետը, սարքել-պրծել է, բայց ձեռքերի մեջ անհանգիստ տնտղում է ակնոցը, մինչև տատս փողն առաջարկի, ու ինքն ասի` չէ, ինքն ամաչի, որ իրեն փող են առաջարկում, ինքն ամաչի, որ իրեն վատ վիճակի մեջ են դնում, ինքը մերժելուց վատ զգա ու չիմանա ինչ պատասխանել տատիս հոխորտանքներին: Տատս չճարեր հազար դրամը, բայց ճարեց: Ես հանել եմ ֆոտոապարատս` Սաշային լուսանկարելու, հարցրեց` էդ ի՞նչ է, տատս ասաց` սեբերատոր: Ռուս Նինան ասում է` Սառա´ն, ավել տաս, տուն ավլես, բեռես: (Ավլելն ավելն պոլին քսելն չէ): Հազար դրամով ավել կառնեն, երկու հատ էլ կառնեն:

Ուղիղ կտուրով տան հարսը բաժանվում է: Նա վերցրել երեխաներին, գնացել է հոր տուն, որովհետև թեթևսիրտ մոր աղջիկ է, հանգիստ կյանք է ուզում, սկեսուրը հաշմանդամ է, մարդը` հարբեցող: Թեթև է, լավ չի պատկերացնում հարևանի աչքն ինչ է` տատիս աչքը, իր հանգիստ ապրելն է ուզում, ինքն իր բախտին քար է գցում, հազար աղջիկ հազար թախտի վրա անմարդ նստած սպասում է, ինքը խանում է, խալխի երեխին քաշեց, առավ-գնաց, ո՞վ չի ուզում լավ կյանք: Հերն է անխելք, չընդուներ, կիմանար` մնալու տեղ չունի, դուրսը չէր մնա, հետ կգար մարդու մոտ: Տատս տեղը չի գտնում, ձավարը բակում է մաքրում, անցող-դարձող պատահի, սրտանց արտահայտի իր վրդովմունքը, Արևը լուսամուտից կտեսնի, խոհանոցում հարսի կիսատ թողած փակոցն է անում:

Ես տատիս ասում եմ` երկու սիրած ունեմ, ուզում եմ երկուսին էլ առնեմ, հաստ ակնոցի տակից ճպճպացնում է աչքերը, մաքրածը խառնվում է չմաքրած ձավարին, հարցնում է` իրանք համաձա՞յն են, ասում եմ` եսի՞մ, հեռվից մարդ է գալիս, Արևը նայում է լուսամուտից, տատս ձավարն այսուայնկողմ է անում, չտեսնող աչքի վրա քրտնել է ակնոցը:

Դժվա՞ր է տաշտի մեջ կիլո-կիլո լողանալը, հետո ջուրը թափելը, սառած հատակի վրա սղղալը, ամեն երեք օրը մեկ, զզվելը: Ասում եմ` դժվար է հեշտությամբ տաշտի վրա թքել-հեռանալը: Նա համբուրում է բազմաթիվ տաշտերի արանքում տանջահար եղած մարմինս, ես մտածում եմ` նորից լողանալ է պետք:

Միամիտը պատկերացնում է ինձ լողացնելը: Ինչ-որ տեղ (երևի Կուտզեի մոտ) կարդացել է, թե ինչպես է գլխավոր հերոսը լողացնում աղջկան, պատկերացրել է իրեն. փափուկ փրփուրոտ սպունգը քսում է թաց գվվացող մարմնին, ուսերից ներքև փշոտվում է մաշկը, մազերից սառը կաթիլներն իջնում են դնչի, կզակի, խալերի վրայով, երակների երկայնքով գլորվում է ջուրը, լցվում ոտքերին, ծնկները սառել են: Նա շշմած է, նրա վրա համբուրելու հալ չկա, կռանա` ոտքերը դողում են, թաթերն անզգայացել են, ապակիներին տաք հպվում է գոլորշին:

Շատ է սիրում, շատ, աշխարհի չափ, ամպերի չափ, բայց լողացողն իրենը չէ, ուրիշինն էլ չէ, բայց իրենը չէ, մարմնից այնկողմ իրենը չէ, հոգուց այնկողմ իրենը չէ, նրա աչքերի մեջ երբեմն սեռը չկա, սարսափում է, կինը չկա, ուրեմն ոչինչ չկա, տղամարդը չի զգում ինքն իրեն, նրա անսեռ աչքերում սպանվում է տղամարդը, և հասկանում է, որ ինքը միակ սպանվողը չէ, ուրեմն կարելի է, որ ինքը երկրորդն է, կամ նույնիսկ երրորդը, բայց մխիթարանք` առաջինն այս դեպքում առաջինը չէ, անսեռ կինը ոչ մեկինը չէ, աչքերի մեջ կա` ոչ մեկինը չի կարող լինել, որովհետև այստեղ չէ, ինքն իր ներկայության մեջ չէ, նրա համար ամեն ինչ հնարավոր է, այդ պատճառով` ահավոր անհնար, նա տեսնում է ամեն ինչի գոյությունը և բաժանում է իրեն ամեն մի գոյության մեջ, նա չկա, բայց ինքն անտանելի սիրում է նրան, որովհետև ամեն ինչ տվել է նրան, բայց նա չի եղել, ինքն իր մեջ չի եղել:

Ամեն առավոտ լույսը մետր-մետր իջնում է` փոշու նման նստելու գյուղի կենտրոնում խճճված գազի խողովակներին, ու գետնի վրա` խողովակներին զուգահեռ, արևագույն վազում է առվակներով մեզը: Նախիրը բարձրանում է գյուղի միջով, հատող փողոցներից միանում են կովեր, կովեր, կովեր, ու փողոցների ծայրին կանգնած մնում են քնահարամ կանայք` կծկված մարմիններով, ձեռքներին ճիպոտներ ու դույլեր: Սենյակներում հանդարտ սառում են նրանց տաք անկողինները, իսկ տղամարդիկ ռուսական որևէ քաղաքում երևի արդեն սկսել են իրենց առավոտը` հայկական էժանագին կոնյակով, ցեխի դույլերով ու մի քանի ռուսերեն բառով: Նախիրն հասնում է հին գերեզմանին, ու Մարգարիտը հետ է դառնում` գոմն ավլելու ու վազելու դպրոց: Ուսմասվար է: Պիտի թրիքը լցնի դույլի մեջ, բերի, շուռ տա մեծ կույտի վրա, նախաճաշի համար ձվածեղի հավկիթը դնի գրպանը, օղերը գրպանում են, Փարիզից էր բերել, մի ձեռքով հագնի, մյուսով կաթը լցնի բաքի մեջ: Տղաներն արդեն ոտքի են: Տասներեք տարեկանը գնում է դպրոց, տասնհինգը շինարարության վրա բանվոր է: Էսօր սկեսրոջ ծնունդն է, հինգ պառաված քույրերն ու չորս պառավ աղջիկները կգան: Օֆ:

Հայկական օջախ` վիրտուալ տարածություն, անիմանալի մատրիցա, որտեղ դատարկության մեջ թվերի փոխարեն շրջում են կանաչ բառերը` երգելով գոյություն չունեցող երջանկության ու սիրո մասին, որտեղ ամեն մի բաժակից կորզվում է հասանելիք կենացը` բարեկեցության տնազ-իմիտացիա: Մերս չկոտորեր ինքն իրեն, չուզեր օջախի մայր լինել` տատիս պես օրինակելի, կարող է և բաժանվեր, լիներ երջանիկ կին ուրիշ տղամարդու համար, ունենար երջանիկ երեխաներ: Օջախը երկիրը պետություն պահեց, օջախը երջանկության քողի տակ երկինք թողեց պարտականությունների ծուխը, սերն ու ցանկությունը պատվիրանների բեռան տակ սատկեցին, օջախը հասավ ինձ, ուզում է հերս անիծել, որ երկիրս ապրի:

Ես քսանհինգ տարեկան եմ, նա` քսանչորս: Երբ հանդիպեցինք, ես քսաներկուս էի: Նա կարգին տղա է, բայց ինձ շատ է սիրում: Երեք տարի է ինձ շատ է սիրում: Չգիտեմ` այսպես ուր կհասնենք: Ինչ է մտածում: Նա հաստատ ուզում է ինձ ցավ պատճառել, այդպես սիրելու համար ուրիշ պատճառ չկա: Կամ կա: Նա մի անգամ ականջներիս օղեր կախեց, նրան շատ դուր եկավ: Հիմա շատ է ասում` սիրուն ես, օրիգինալ ես դեպի գեղեցիկը, մեկ էլ ասում է` գեղեցիկ է, երբ չես վախենում տգեղ լինել, արդեն գեղեցիկ է: Նա հույս ունի, որ կամուսնանանք, երեխաներ կունենանք, ես հույս ունեմ, որ եթե վատ լինի, կբաժանվենք:

Մենք գերեզմանում ենք: Տատիս ամբողջ ազգուտակն այստեղ է` փոքրումեծ քարերի տակ, վաղուց ջնջված անուններով: Տատս հիշում է, որ հերնումերը Սանասարի ու Վաչոյի կողքին էին, Սանասարը չոբան էր, քարի վրա նախիր է քանդակած: Տոնին ընկել է առաջ, շատ հուզված է, ոտքը բարձրացնում, միզում է քարերի վրա, հետո հետևի ոտքերով ցուցադրաբար հող է շաղ տալիս ու փնտրում նախիրներով դրվագված քարը: Տատս հերթով կանգնում է խամրած կույտերի մոտ` վաաայ, Նազո ջան, ընձի համար բարեխոս էղի, Նազո՜ս: Է՜, Անուշավան, մուխաննաթ Անուշավան: Իյա՜, քեռի ջա՜ն, իմայի՞ս, մեռնի´մ: Սպիտակ խխունջները, տները շալակած, բարձրացել են բարալիկ ցողունների վրայով երկնքին մոտ, ավելի մոտ, ու խոտը չդիմացած` շուռ է եկել, ավելի հաստերը դեռ կանգնած են ու շատ սիրուն: Ես գերեզմանոցի մեջտեղում տանջամահ եմ լինում` ֆոկուսը խխունջի վրա բռնելու ու մի կարգին բան նկարելու, բայց ապարատս համն հանում է, որովհետև ֆոկուս բռնելը նրա ամենաուժեղ կողմը չէ: Տատս ու մերս արդեն գտել են տատիս մոր գերեզմանը, ու տատս սպասում է լուսանկարվելուն: Ես խխունջներ եմ նկարում, իսկ նա անդադար փոխում է դիրքը, դեմքի արտահայտությունը ողբերգական է, մորս լալու հրահանգներ է տալիս: Տոնին նստել է դպրոցի դիրեկտորի քարի վրա, լեզուն դուրս գցած հանգստանում է: Տոնին ինձ շատ հարազատ է: Ես ընտրում ու լուսանկարում եմ ամենահետաքրքիր գերեզմանաքարերը` ընծայական քառյակներով, վախճանները ներկայացնող պատկերներով. 10000 վոլտ` կայծակը թվի գլխին, «Ծաղիկ հասակում հեռացա կյանքից,/Ծնողներիս թողեցի խոր վիշտ ու կսկիծ»: Լավ լուսանկարներ անելու համար գերեզմանոցը հարմար տեղ է: Տատս հերթական անգամ համոզվել է, որ ծնողները վերջնականապես չեն լսում իրեն ու հրաժարվելով նրանց մոտ կանչված լինելու մասին որևէ նորություն իմանալու մտքից` թևաթափ ու անգո անցնում է քարերի նեղլիկ միջանցքներով, ու մացառներն արագորեն կպցնում են իրենց պատրաստակամ սերմերը նրա հուսահատ փեշերին: Տոնին քարշ տալով բերում է նրա ձեռնափայտը: Ես կանգնում եմ վերջին գերեզմանաքարի վրա` ընդհանուր պլանով նկարելու:

Եղեռնի ու վրեժի մասին նրա «Գեներալի քույրը» դպրոցական մեր դասագրքերում կար. դա ծանր մղձավանջային իրողություն էր, բայց Լոռվա մեր այդ գյուղում, ուր պատերազմից հետո մի հատուկ բարություն էր ցողվել, և բոլոր երեխաներս բոլոր մեծերի զավակներն էինք, երեխայի մեր մաքուր սրտերը թերահավատ մնացին այն դաժանության առաջ, թե մորթոտված ծնողների որբերը մարդկանցից վայրի կենդանու նման խուսափում էին. դա լինում էր հեռու մի ժամանակ, այնտեղ, չգիտեինք որտեղ. ուսուցչի բացատրություն էր հարկավոր - մեր ուսուցչուհու միջամտությունը հիմա չեմ հիշում, գուցե իսկապես պատմել ու լրացրել է, թե ով ենք մենք, ում ենք խանգարել, ում ճանապարհից ենք շպրտվել, բայց մեր սրտերը մերժել են նաև նրա պարտադրանքը՝ ստույգ հիշում եմ, որ դառնացանք մանավանդ վերջաբանից. գեներալը պատասխանել էր տալիս, թե ինքը մորմոքող ու հուսադրող սփյուռքահայուհու եղբայրը չէ. գործը ուրիշի ցավով ուրիշին համակելու մասին էր, և ուրեմն դա ճշմարիտ պատասխան էր, բայց դպրոցականներիս համար հայցվում էր մի այլ ճշմարտություն՝ գեներալը պիտի լիներ հենց այն որբը, որ քրոջ ձեռքը բռնած թաքնվում էր մարդկանցիցայնտեղը դպրոցական դասագրքի մի ուրիշ էջում էլ էր ծվարել, Հրաչյա Քոչարը այնտեղի մասին մի ուրիշ անգամ էլ շշնջաց. եղբայրական սիրո, հոգսի, բաժանության ու գյուղական աշխատանքի մասին մի սքանչելի պատմություն էր. ընտանիքատեր եղբայրը իր բաժին դեզից գիշերը խրձեր է դնում փոքր եղբոր դեզին՝ քանի որ սա դեռ պիտի ընտանիքավորվի, մյուս գիշեր իր դեզից փոքր եղբայրը խրձեր է դնում մեծ եղբոր դեզին՝ քանի որ սա արդեն ընտանիքատեր է: Ինձ անծանոթ չէին ոչ կալն ու խուրձը՝ լուսնակի մեջ, ոչ եղբայրական հոգածության թաքուն դաշինքը, ոչ հոգսը և ոչ էլ թե ի՛նչ է նշանակում «կինը սուր սեպի պես խրվեց եղբայրների արանքը». դրանք կային ու այդպես էին արդեն այդտեղ՝ մեր Ահնիձոր այդ գյուղում, բայց թվում էր գեղեցկության ու բարու խաղաղ լուսնալույսով օծվում են շնորհիվ զուտ այն բանի, որ այնտեղ են՝ հեռու Նպատ լեռան ստորոտին:
Ինքը՝ Քոչարը, միշտ էր այնտեղ՝ ի սկզբանե մինչև վերջ, դպրոցական երեխաներիս մեջ նա համախոհ էր փնտրում: Այնտեղը նրա համար հոգեվարքային անրջանք չէր, նրա վերջին՝ «Սպիտակ գիրքը» վերջին խոստովանանք չէր: Նա այնտեղ էր այն ժամանակ՝ երբ սովետական սպայի համազգեստով կանգնած էր այլ թշնամու առաջ: Այնտեղը զինվորի ու գրողի նրա երդումն էր: Նա այնտեղ էր՝ երբ հյուսիսում, այլալեզու և այլացեղ գնդերի առջև որպես կարմիր զորահրամանատար Գայ կանգնած, հայերեն մրմնջում էր «եղբայրներ, եղբայրներ», այսինքն, թե հուսում ու հավատում էր, թե այդ գնդերը իր դավանանքին կբերի, և այնտեղ էր՝ երբ «մեծ տան զավակներին» դարձնում էր նույն խնդրի շուրջը:
Նա այնտեղ էր՝ երբ «Հյուսիսային ծիածան» կինովիպակով երմոլովյան բանակի առաջխաղացումն էր կառավարում, հուսաբեր և պատմության ծանր փաստերի տակ ստիպված կառավարում էր նույն այդ առաջխաղացման բերած հուսախաբությունը նույնպես: Նա այնտեղ էր՝ երբ մանկավարժական ինստիտուտի ուսանողությանս առաջ ամբողջ երեք ժամ շարադրում էր, ուղղակի շարադրում էր (ի՜նչ հիանալի պատմող էր) Մերձավոր Արևելքի հայոց գաղթօջախներում իր շրջագայությունը. ապրելու հազար կերպ կա - դա իր հաղթանակներին ու պարտություններին տեր կանգնելու, պատվով ապրելու և՛ խելացի, և՛ զուսպ, և՛ գործնական ծրագիր էր:
Նա մեկ և նույն ուխտատեղիին էր վերադառնում երբեմն անցյալից, երբեմն ապագայից, ավելի հաճախ՝ ներկայից: Կողմերն ու ժամանակները նա փոխում էր. մերձեցման կետը՝ երբեք: Բազմադեմ, բազմաժամանակ ու բազմահնար՝ նա նույն Քոչարն էր կռվից ուշացած հայդուկը՝ անելանելիության մեջ կաշկանդված իր շատ կարճ կյանքով: Նա կապանքները մի անգամ նույնիսկ փշրեց, հիանալի «Կարոտի» նախրապան որպես խփեց անցավ սահմանը՝ «հեղ մը երթալու տեսության մըր սարերուն ու ձորերուն». դա խելահեղություն էր, այդպես խելահեղվում է վանդակված ազատը, բայց խելահեղությունը նույնպես ելք էր՝ գոնե գրական. վերադարձավ արդեն ի մեջ մարդկանց պարտված և իրեն տվեց հանդի ծաղկին ու խոտին - իր ցավը նրանց է պատմելու կամ նույնիսկ նրանց չի պատմելու, լռելու և ցավից հլու կրծվելու է: Դա նույնպես իրողություն է, բայց դա արդեն Հրաչյա Քոչարը չէր:
Ինքը զորեղ մարդ էր, իր նայած կողմը մեզ համար դառնում էր նայելիք կողմ, ինքը կարողացավ իր հույսերն ու վիշտը մեզ պարտադրել:

(Գամառ-Քաթիպայի հուշարձանի առաջ)

Ո՞ւր ես, հայ բըլբուլ. ձայնիդ է կարոտ
Մեր հոգին էրված, մեր սիրտը յարոտ...

Սև սուգ է պատել մեր կյանք ու օրին,
Սև թուխպ է կապել մեր սար ու ձորին.
Գիշերն է անլույս մեր կյանքը մաշում,
Քո լույս-երգերի կարոտն ենք քաշում,
էլ մեզ չես երգում գարնան առավոտ...
Ո՞ւր ես, հա՛յ բըլբուլ. երգիդ ենք կարոտ։

Սարե սար ընկած՝ մենք վա՜յ ենք կանչում..
Բախտավոր ազգեր մեզ չեն ճանաչում.
Ծարա՜վ, անոթի՜, օտա՜ր, խըղճալի՛,
Հաց-ջուր ենք ուզում մեզ թո՛ւյն են տալի․
Մեր ճամփեն դըժվա՜ր, մեր ճամփեն քարո՜տ...
Ո՜ւր ես, հա՛յ բըլբուլ, ձայնիդ ենք կարոտ:

Անտեր հոտի պես, անկայան կյանքում
Մենք հոշոտվում ենք գայլերի ճանկում...
Երկի՜նք ենք նայում - նա չի՛ մեղքանում,
Մեր լեզուն կըտրած՝ մեզ խաչ են հանում.
Անձեն մատա՜ղ ենք՝ կապած ձեռ ու ոտ ․..
Ո՞ւր ես, հա՛յ բըլբուլ, ձայնիդ ենք կարոտ.

Լեզվով չի՜ պատմվի հայու դարդ ու ցավ,
Հայի արյունով աշխարհ ներկվեցավ...
Սիրտըն է մըղկտում, սիրտն է սևանում.
Ոչ ոք մեր լացին ականջ չի՜ անում.
Եթիմ կանգնել ենք գերեզմանիդ մոտ...
Ո՞ւր ես, հայ բըլբուլ, երգիդ ենք կարոտ։

Բըլբո՛ւլ, դու մեզ հետ տանջվում ու լալիս,
Մեր անհույս օրին հույս էիր տալիս.
Դու երգում էիր ազգ ի՛մ, մի՜ սըգա,
Հուսով եմ, քո վարդ գարունն էլ կըգա...
Ո՞ւր ես, հա՛յ բըլբուլ, ձայնիդ ենք կարոտ.