– Հրանտ Իգնատովիչ, գրական հարցազրույցի ժանրը չնայած համեմատաբար նոր է, հասցրել է ժանրային պայմանականություններ ձեռք բերել: Բայց ես ուզում եմ խախտել ընդունված կարգը ու Ձեզ միանգամից տալ այն հարցը, որով սովորաբար ավարտում են խոսակցությունը: Հիմա ինչի՞ վրա եք աշխատում:
– Վերընթերցում եմ արևմտահայ արձակագիր Հակոբ Մնձուրու մասին իմ հոդվածը: Մնձուրու ստեղծագործությունը, որ ինքնին հիանալի է, իմ ուշադրությունը գրավել է նաև այն պատճառով, որ հարուստ նյութ է տալիս մտածելու հայ գրականության ճանապարհների ու ճակատագրի, իսկական ու կեղծ նորարարության մասին: Բեռնակիր, հացթուխ, օրավարձու մշակ՝ ծերության օրերին նա մոմ էր վաճառում հայկական եկեղեցում: Մնձուրուն ես տեսնում եմ հին հայկական գյուղի նոր ժամանակներում մոլորված դեսպանորդ: Համարյա թե Թումանյանի հասակակիցը, նա տասնմեկ տարի մեծ էր Չարենցից, բայց այնպես է նկարագրում անցյալի ու այս դարասկզբի հայ գյուղը,– իսկ այդ գյուղը պահպանվել է այնպիսին, ինչպիսին եղել է Քուչակի օրերին և ավելի վաղ՝ Բագրատունիների ու արաբական արշավանքների ժամանակներում, և դրանից էլ առաջ՝ Քսենոֆոնի ժամանակներում,– թվում է, թե այս օրվա մեջ ականատեսն է անցած դարերի իրողությունների և նրանց դեսպանորդն է ապագայի գրականության մեջ:
Հակոբ Մնձուրին վախճանվել է 92 տարեկանում, և նրա մահն էլ անցել է նույնքան աննկատ, որքան եղել է գրական կյանքը: Այլ կերպ չէր էլ կարող լինել, քանզի մեր ժողովրդի արևմտահայ մասը, որի կենսագիրն ու փաստաբանն էր կոչված լինել, արդեն գոյություն չուներ. Առաջին համաշխարհային պատերազմի թոհուբոհում նրանց ջանասիրությամբ ու խնամքով աշխարհի երեսից ջնջեցին երիտթուրքերը: Բացի այդ՝ Մնձուրուն իսկական գրող չէին համարում նաև նրա անխոնջ ազգագրության պատճառով: Մնձուրի մանուշակագույն լեռների որդի՝ նա իր երկրամասը նկարագրել է դաշտային պահակի ճշգրտությամբ, ոչ մի անգամ չմոռանալով նշել, թե ինչ էին ուտում, ինչպես էին հագնվում, ինչպես էին ցանում ու ինչ էին հնձում իր հայրենակիցները... Մինչդեռ այն, ինչ թերություն էր համարվում, առավելություն էր: Մնձուրու պահպանած հագուստ-կապուստով կարելի է հանդերձավորել մեր բոբիկ ու մերկ պատմագրությունը, Մնձուրու պահպանած կերակուրներով կարելի է կերակրել Քսենոֆոնի ժամանակներից ապրող ու աշխատող մեր ամբողջ ժողովրդին: Նա մեզ աշխարհագրություն է տվել՝ հողի նկարագրություն, որի վրա կանգնած է մեր գրականությունը, նա մեր գրականությանը համ ու հոտ է տվել: Մնձուրին գյուղական կյանքի հանրագիտարան է՝ այս բառի բոլորովին էլ ոչ փոխաբերական իմաստով, և հայ բառարանագիրները միշտ էլ դիմելու են նրա հատորներին: Ոչ մի ծառ, ոչ մի աղբյուր, ոչ մի ծաղիկ, ոչ մի կատակ կամ միջադեպ անուշադրության չեն մատնվել, չեն թաքնվել նրա աչքից ու ականջից, հոտառությունից ու շոշափելիքից: Բոլոր կերպարները և բոլոր ձայները հավաքվել են ապագա բանաստեղծի նրա սրտում և գյուղական ուսուցչի ու հնձվորի մկաններում: Եվ բոլոր այդ ձայների, կանչերի ու բույրերի համար նա դարձել է պահեստարան... Համապատասխան բառը չկա: Արդյո՞ք այդ գունաձայնատեսագրությունը գիտակցված «նախապատրաստական» աշխատանք էր ապագա գրականության համար, թե՞ արվում էր ապագա փորձությունների կանխազգացումով՝ դա առանձին հարց է: Խնդիրն այն չէ, որ այս կամ այն կերպ այդ աշխարհը պիտի անհետանար, խնդիրն այն է, որ անհետացումից առաջ իր որդու ու տարեգրի հոգում հասցրեց տպավորվել այնպես, ինչպես կա:
– Այսինքն, Դուք գտնում եք, որ Մնձուրին գիտակցաբար աշխատում էր ապագայի՞ համար, այսպես ասած՝ հաշվի առնելով վաղվա օրվա հոգևոր պահանջները:
– Ոչ, այդպես չի լինում: Մենք բոլորս աշխատում ենք այսօրվա համար: Մեզնից ոմանց ապագան տանում է իր հետ, մեծամասնությունն այդպես էլ մնում է ներկայում: Մնձուրին վաղվա օրվա ընտրյալն է: Եվ եթե վաղը, ոչ ուշ, քան վաղը, հայը, թեկուզ հարյուրից մեկը, ցանկանա տեսնել իր հայրերի ու ժողովրդի անցած ճանապարհը, ցանկանա գտնել իր արմատները, ապա երեկվա մեջ կգտնի մաքուր բացատ՝ լցված խաղաղ լույսով, Հակոբ Մնձուրու բացատը, և այդ բացատում խաղաղ, բարի, մայրիշխանությամբ առաջնորդվող աշխատասեր ժողովուրդ, և լույսը, որ անվանվում է խիղճ, մշտապես կլինի այնտեղ ու անվերջ կլցվի, կդատարկվի, քանի դեռ այս աշխարհի տերերն ու ծառաները մայրերն են:
– Իսկ Ձեր սեփական հարաբերությունները աշխարհագրության ու գյուղական կյանքի ազգագրության հետ ինչպիսի՞ն են:
– Շատ պարզ և, կարծում եմ, ընդունված կարգով այնպես, ինչպես Հակոբ Մնձուրունը:
– Ձեր հարցազրույցներից մեկում Դուք Ձեզ անվանել եք Ծմակուտի «լուսանկարիչ» և «ակնարկագիր», խոստովանում եմ՝ դա ինձ զարմացրեց: Որովհետև իմ կարծիքով՝ Դուք, այնուամենայնիվ, երբեք էլ ակնարկագիր չեք եղել, նույնիսկ «Մենք ենք, մեր սարերը» վիպակում: Միայն առաջին թռուցիկ ընթերցանությամբ ես վիպակն ընկալում իբրև թեթև ակնարկ «հովվերգական» բարքերի մասին, որ, համարյա թե պարզ վկայությամբ, ամրագրում է «քաղաքի» ու «գյուղի» միջև ներկա «տարաձայնությունների» որոշ պատճառներ:
Երկրորդ ընթերցանությունը բացահայտում է սուր սոցիալական վեպ՝ փոքր, հատվածային, բայց վեպ: Ալես Ադամովիչը մոլդավական արձակի քննարկումներից մեկի ժամանակ ասում էր, որ մոլդավական գրականությունը, ի տարբերություն բելոռուսականի, «պահպանել է իր մուժիկին» իբրև նախատիպ, և դա բնավ էլ միայն գրական երևույթ չէ. թիկունքում կենսաձև ունի և «տնտեսվարության» միջոց: Ահա, «Մենք ենք, մեր սարերը» վիպակը, ընդ որում բավականաչափ լուրջ մակարդակով, բացատրում է՝ ինչպե՞ս, սոցիալական ի՞նչ տեղաշարժերի հետևանքով է անհետանում գյուղացին, ինչպես է փոխվում գիտակցության ու ինքնագիտակցության առանձնահատուկ «հովվերգական» տեսակը: Համաձայնեք՝ ամեն ինչ բացահայտորեն գերազանցում է ակնարկի պահանջները, որ տեսակն էլ դիտարկեք՝ քնարական, թե փաստագրական... Ավելին, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ պարզ տեսնում ես, որ երկու տարբեր խառնվածքների հիմքում միևնույն «սկզբնաղբյուրն» է, միևնույն է՝ զգում ես տարբերությունների կարևորությունը, այսինքն՝ գաղափարի տարբերությունը, որին ծառայում է այս կամ այն կերպարը: Եթե մեկնակետ ընդունենք, ասենք, հիմքում ընկած կենսական փաստը, չի կարելի չհամաձայնել Ի. Զլոտոուսսկու պնդմանը, որ «Եվ «Աշնան արև» վիպակում, և «Քո տոհմը» պատմվածքում «նույն մայրն է»: Երկու դեպքում էլ նրա հայրը Իշխանն է, և որդին նույն որդին է, և ամբողջ տոհմը, որի ճյուղերով տարածվում են նրա հիշողությունները (և նախատինքները), նույն տոհմն է»: Բայց ըստ իս, չնայած զուտ կենսագրական նմանություններին, ասել է թե՝ հաղթահարված փաստագրականության, ակնարկայնության հայտանիշներին, դրանք միանգամայն տարբեր ստեղծագործություններ են: «Աշնան արևը» ընտանեկան վիպակ է, իսկ «Քո տոհմը» («Ծաղրածուների մեր տոհմը») պատմվածքը, առաջին հայացքից կարծես թե նույնպես ընտանեկան պատմություն, ոչ առանց հիմքերի հավակնում է լինել իմաստավորումն ու ամփոփումը շատ ավելի բարձր, շատ ավելի ընդհանուր բնույթի իրողությունների: Իսկ դա, բնականաբար, չի կարող չարտահայտվել այդ ստեղծագործությունների գլխավոր հերոսուհիների մեր ընկալումներում:
– Ես, իհարկե, գիտեմ, որ ես «լուսանկարիչ» չեմ և «ռեպորտյոր» չեմ: Եվ եթե ինձ այսպես եմ անվանում, ապա միայն այն պատճառով, որ համոզված եմ՝ մեզնից յուրաքանչյուրը՝ և՛ Դուք, և՛ ես, և՛ իմ փոքրիկ որդին, արդեն ընդհանրացումներ ենք, մարդկության պտուղ, և որ կյանքը իր, ինչպես ասում են, բնական տեսքով, արդեն իսկ գրականություն է: Պարույր Սևակն այսպիսի տողեր ունի. «Շեքսպիրին է կյանքը ձեռ առնում՝ // Իր ողբերգական դրամաներով... // Իսկ մենք՝ ես ու դու ...արվեստ ենք խաղում // Եվ... մի այնպիսի համոզվածությամբ, // Որ Սերվանտեսի հերոսն էլ չուներ...»: Օրինակ՝ ի՞նչ գիտեի ես իմ մանկության գրքերից 30-ական թթ. սովի, կոլեկտիվացման, պատերազմի, երևանյան ջրհեղեղի մասին: Կարծես թե ամեն ինչ, բայց և ոչինչ: Եվ ահա, իրերի տարօրինակ ընթացքով, ձեռքս ընկավ մի ձեռագիր՝ հյուսն Զաքեյանի՝ կիսագրագետ մի մարդու գրառումները: Այդ ձեռագրում ես գտա այնպիսի կենդանի մանրամասներ, որ ինձ դարձրին այդ իրադարձությունների անմիջական ականատես: Հատկապես տպավորվեց մի դրվագ: Զաքեյանի ընտանիքը բազմազավակ էր, և կոլտնտեսությունը նրանց կենդանի նպաստ էր տվել՝ կով: Կովը հիվանդացել էր, պետք էր անհապաղ մորթել, բայց մարդ չկար. հայրը մահամերձ պառկած էր, ստիպված էին կանչել հարևանին թե քեռուն: Միսը փրկվեց, վաճառեցին, իրենց պահելով միայն գլուխն ու ոտքերը, որովհետև բոլորը գիտեին՝ հայրը ուր որ է մեռնելու վրա է, հոգեհաց պիտի տային:
Գրական ռեպորտաժը և գեղարվեստական լուսանկարը սովորեցնում են մեզ հարգել նման գրականությունը, որ ստեղծում է կյանքն ինքը, առանց պրոֆեսիոնալ գրողների օգնության: Ես չեմ կարող աշխատանքս սկսել՝ հիմքում չունենալով որևէ կոնկրետ խառնվածք, կոնկրետ ճակատագիր: Առանց բնօրինակի, մտացածին ոչինչ չեմ կարող հնարել: Խթան է պետք: Սկիզբ: Դե, իսկ հետո, իբրև կանոն, նախատիպից ոչինչ չի մնում: Այդուհանդերձ, իմ հերոսներից շատերը ճանաչում են իրենց «նախահայրերին» առանձին գծերով՝ կենսագրական, իրավիճակային, որ մտնում են այդ «համարյայի» մեջ: Ճանաչում են պահպանված մանրամասները, չնկատելով, որ նախնական ուրվագծից ոչինչ չի մնացել:
– Բայց չէ՞ որ Ձեր այն ընթերցողները, որոնց այդ մանրամասները հայտնի չեն, Ձեր կերպարները համարում են հիմնականում ինքնակենսագրական՝ այդպիսին է Ձեր «առաջին դեմքի» հուզական համոզչությունը...
– Թերևս: Պատումը իրոք որ հաճախ «առաջին դեմքով» է, և «հեղինակի կողմից» խոսքի ընթացքը, ականատեսի պատումային ձևը ներառել է ինչ-որ բան իմ սեփական ոճից՝ մտածելու, խոսելու, պատմելու: Սկզբում,– ճիշտ է, դա շատ շուտ էր,– ես իսկապես էլ մտածում էի, որ իմ «առաջին դեմքը» իմ ուղղակի «ես»-ն է լինելու: Ուրիշ կերպ ստացվեց. իմ գրված, թերևս նաև արդեն մտահղացված գործերը ինձ՝ անձնապես, ամբողջությամբ, այնուամենայնիվ, չեն տեղավորում: Այդ զգալով, ես իբրև «առաջին դեմք» խաղից դուրս եկա:
– Իսկ «Սկիզբ» պատմվածքի տղա՞ն Արայիկը, Հրանտ Քառյանի կրտսեր եղբայրը, մի՞թե նրա մեջ էլ Ձեզնից ոչինչ չկա, ամենակարևորը, կենսականը: Տեսնել աշխարհն այնպես, ինչպես տեսնում է տղան, այդպես զգալ այդ աշխարհի տեղատվություններն ու վիճակների հակադրությունները, կարող է միայն արվեստագետի հակումներով երեխան...
– Դուք իրավացի եք, Արայիկի մեջ իրոք ինձնից շատ բան կա, բայց՝ իմ մանկական ես-ից, իմ մանկության ապրումներից:
– Իսկ ընդհանրապես Ձեր արձակում կենսագրականը շա՞տ է:
– Կա, իհարկե, և սովորական գրողականություն, այսինքն այն, ինչ ստեղծվել է տեսածի, նկատածի, լսածի հիման վրա, հասկանալի է՝ վերափոխված ու լրացված, երևակայությամբ հարստացված ու խտացված: Բայց կա և ուղղակի կենսագրականություն: Ասենք, Սիմոնը՝ Աղունի ամուսինը («Աշնան արև»), շատ բան ունի իմ հորից: Ինչպես և Եղիշը, իմ հայրը միշտ ուզում էր ինչ-որ բան նվիրել մեզ՝ իր երեխաներին: Նրա ձեռքը միշտ ձգվում էր դեպի գրպանը, իսկ գրպանը դատարկ էր... Մանկական պահեստից է և Արայիկի վերաբերմունքը մոր նկատմամբ, այնտեղից են և կարմիր լողազգեստներով աղջիկները, և գետը: Բայց այդ ամենը առանձին մանրամասներ են, փաստեր, ապրումներ, ոչ թե ամբողջություն իր ողջ բարդությամբ ու ծավալով:
– Եսենինը երկար երկմտում էր, այդ են վկայում «Մարիայի բանալիները»՝ ո՞րն ընտրել՝ ձիո՞ւ, թե՞ կովի պատկերը իր Երկնագույն Ռուսիայի խորհրդանշական դրոշի համար: Այդուհանդերձ անհնար համարեց այդ նշանը դարձնել «ձգտումների նշան» (այսինքն՝ ձիու գլուխը)՝ ռուս դաշտավայրային մարդու զինանշան: Այստեղից էլ.
Օ, Հայրենիք... երջանիկ
Եվ անել ժամանակ,
Ավելի գեղեցիկ, ավելի լավ
Ոչինչ չկա կովի քո աչքերից...
(բառացի թարգմ.)
Ձեր գործերում այդ խորհրդանշական դերին հավակնում են, և կարծես թե հավասար իրավունքներով, և՛ Գոմեշը, և՛ տարաբախտ Ալխոն, և՛ նրա հակոտնյա Նարնջագույն զամբիկը՝ բնության վայրի տարերքի անձնավորումը, որի իշխանությունը այդքան սուր և դրամատիկ զգում են Ձեր բոլոր հերոսները, նույնիսկ հնազանդ բեռնաձի Ալխոն: Այդ երեք հավակնորդներից որի՞ն կընտրեիք, եթե գծեիք Ծմակուտի «զինանշանը»:
– Իմ Ծմակուտում ամենից շատ իմը իմ Ալխոն է: Ավելի ճիշտ՝ այն մարդիկ, որոնց հոգու խորքում Ալխոն է: Իր բոլոր դրսևորումներով: Նրանց, ում կարելի է անվանել կյանքի ջիղ, քանի որ նրանց վրա է կյանքը կանգուն: Նրանք, ովքեր իրենց մասին կարող են ասել՝ ամեն ինչ անցողիկ է, իսկ մենք մնում ենք: Այդպիսին է Անդրոն «Նարնջագույն երամակից» («Բեռնաձիեր» պատմվածքաշար), այդպիսին է Ավետիքը «Քո տոհմից»: Եվ Սիմոնը՝ «Աշնան արև» վիպակից: Բայց բոլոր այդ ալխոյանմանները, ներեցեք անճկուն նորաբանության համար, նշված գործերում սյուժեի կենտրոն չեն: Իմ հղացած եռագրության մեջ այդպիսի մարդու պատմությունը, ում վրա հենված է աշխարհը, կենտրոնական է լինելու որպես հիմք՝ նրա վրա է կառուցվելու եռագրությունը: Առաջին մասը համարյա գրել եմ: Պայմանական անունը՝ «Տախը»: Բայց առանցքը բոլորովին այլ հերոսի ճակատագիրն է, նույնպես ծնունդով ծմակուտցի, ի տարբերություն Անդրոյի ու Ավետիքի, նա դեմ է գնում կյանքին, փորձելով իրեն կերտել՝ ելնելով իդեալական գեղեցիկ, բայց, ավաղ, պատվի ու բարոյականության մասին վերացական, արդեն ոչ ժամանակակից պատկերացումներից: Եվ չի ցանկանում նույնիսկ փոքր զիջումներ անել կյանքին՝ ժլատ, անմաքուր, բայց շարժուն և շատ կենսունակ: Նա իմ վզին է նստած՝ այդ Ռոստոմը՝ ինքն իրեն առաքյալ սարքած, իր բարձր սկզբունքների զոհը, և ոչ մի կերպ չեմ կարողանում նրանից ազատվել...
– Եթե Դուք ինձ չզգուշացնեիք, որ «Տախի» կենտրոնական հերոսը ծմակուտցի է, Ձեր բնութագրի հիման վրա ես լիովին կարող էի մտածել, որ խոսքը կոնրադյան կամ ջեկլոնդոնյան տիպի հերոսի մասին է՝ առնական ստոիկ, ռոմանտիկ... Բռնություն չկա՞ նյութի վրա, նրան չե՞ք պարտադրում տվյալ հոգեբանական կառույցին ոչ բնորոշ գաղափարներ:
– Աշխարհում կան, չէ՞, մարդիկ, որ ապրում են, աշխատում են, տառապում են և նույնիսկ հանցանքներ են գործում՝ իրենք իրենց հարց չտալով՝ այդ ամենը բարոյակա՞ն է, թե՞ բարոյական չէ: Նրանք բույսի նման են՝ այդպիսին են, որովհետև այդպիսին են: Բայց կան և ուրիշ մարդիկ, նրանք, ովքեր մշտապես վերահսկում են իրենց մարդկային հարցով՝ իսկ ճի՞շտ եմ վարվում: Այդպիսին են իմ որոշ համագյուղացիներ, որոնց օրինակով ես գրել եմ իմ Ռոստոմին: Համոզված եմ, որ աշխարհի ամենացավոտ հարցերին հնարավոր է պատասխանել՝ առանց Ծմակուտից դուրս գալու, բառացիորեն՝ չհեռանալով Ծմակուտից: Վստահ եմ՝ յուրաքանչյուր Ծմակուտ իրենով ներկայացնում է աշխարհի ամբողջ բարդությունը: Բայց, այնուամենայնիվ, կրկնում եմ՝ եռագրության գլխավոր հերոսը Ռոստոմը չի լինելու: Նրա վերջին մասը վիպակ է այն մարդու մասին, ում վրա կանգուն է կյանքը, թեպետ նա, իհարկե, չի էլ կասկածում, որ աշխարհը հենց ինքն է պահում: Ի դեպ, նա շատ նախատիպեր ունի, այդ թվում և իմ հայրական պապը:
– Հենց նա, որ ծնունդ է տվել «Քո տոհմի» Ավետիքի՞ն:
– Հենց նա: Նրա վզից շատ ձրիակերներ էին կախված՝ իր ընտանիքը, եղբոր կինն ու որդիները, մորս մորաքույրը... Նա մեծ տոհմի նախահայր էր: Եվ նա պիտի ատեր իմ մյուս պապին՝ Իշխանին, այն մարդուն, որ իմ մեկ այլ հերոսի նախատիպն է, որ իրեն հարս է պարտադրել իր աղջկան՝ կոպիտ ու աննրբանկատ մեկին... Դա չէր կարող չարտահայտվել և՛ նրա որդու նկատմամբ վերաբերմունքում, և՛ մեր նկատմամբ վերաբերմունքում, որ իր թոռներն էինք... Այնուամենայնիվ, նրան չեմ կարողանում առանց քնքշության մտաբերել: Համո Սահյանի «Պապին» հիշո՞ւմ եք: Դուք եք թարգմանել, պետք է որ հիշեք:
– Իհարկե հիշում եմ.
Իմ պապը տնկել է
Մեր գյուղի շիվերը,
Իմ պապը պայտել է
Մեր գյուղի ձիերը:
Իմ պապը մեր գյուղի
Պատերը շարել է
Եվ բոլոր կամերը
Մեն-մենակ քարել է...
– Իսկ հետո՞:
– Իսկ հետո...
Մի օր էլ, երբ հանկարծ
Ծալվել են ծնկները,
Զարմանքից քարացել,
Ամոթից շիկնել է:
Թողել է նա մաճը
Եվ շունչը պահել է,
Եվ հետո քրտինքը
Ճակատին պաղել է:
Եվ պապը ակոսում
Պառկել ու քնել է,
Խառնվել այն հողին,
Որ իրեն սնել է:
– Ահա իմ պապն էլ պատկանում էր մարդկանց այդ ցեղին՝ մարդիկ, որ գիտեն հողի հետ խոսել: Նրա դեմքը, չգիտեմ ինչու, չեմ հիշում, չնայած երբ նա մահացավ, տասնհինգ տարեկան էի: Բայց լավ հիշում եմ նրա այգին, որ նման էր եվրոպացի նատուրալիստների մաքուր ու մանրամասն ակվարելներին՝ գեղեցիկ, խնամված մարգեր, վարդի մի քանի թուփ: Պապիս ոչ միայն այգին, ամեն ինչն էր գեղեցիկ՝ նույնիսկ անասունը: Գեղեցկուհի էր գոմեշը, թվում էր՝ աչքերը սուրմայած: Եվ նրա երինջն էլ իր նման էր՝ պչրուհի: Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ անձրևներից հետո գյուղի նախիրը արոտատեղից վերադառնում էր մինչև կուրծքը ցեխոտ, իմ պապի մաքրասերները կարողանում էին մաքուր մնալ: Չգիտեմ ինչու: Բայց այդպես էր:
Արդեն ծերության օրերին իմ պապը, թեև կարող էր հանգիստ մշակել իր գեղեցիկ այգին, դարձավ կոլտնտեսության մեղվապահը: Շատ մեծ էր մեղվանոցը: Նրա մահից հետո, մոտավորապես երկու տարի էր անցել, բոլոր մեղուները սատկեցին: Մեղվանոցը նուրբ հմտության ու նուրբ հարաբերությունների վրա է: Ցավոք, սովորական հատիկը փլավի հատիկից տարբերելու ընդունակությունը հազվադեպ է դառնում: Եվ եթե մենք նստենք ձեռքներս ծալած, հառաչենք, տրտնջանք ու մեզ մխիթարենք կարոտախտի դառը քաղցրությամբ, վախենամ, որ նույնիսկ այդքան համեստ, սակայն իրենց արտադրության նրբության հմտությունների իմացություն պահանջող սննդատեսակները, ինչպես մեղրն ու սև պղպեղը, դառնան սուր դեֆիցիտ, հետո էլ ընդհանրապես անհետանան մեր սեղանից... Պապս մեղվանոցում ամեն տեսակի իրեր էր պատրաստում: Եվ կանայք, որոնց ուսերին էր պատերազմի տարիների ծանր բեռը, միշտ ընտրում էին նրա փոցխերը, նրա բահերը, որովհետև գեղեցիկ ու թեթև էին, աշխատանքի մեջ՝ հարմար:
Վերջերս սկսել եմ նկատել, որ բնազդաբար ջանում եմ, որ ձեռագիր էջս այնքան հստակ-գեղեցիկ լինի, ինչպես պապիս այգին, որ պահպանվել է իմ մանկական հիշողություններում...
– Ինձ թվում է, որ գրողները երկու տեսակի են լինում: Մի մասը ջանում է տեսնել ու վերարտադրել հնարավորինս արագ, ամեն ինչ, որ նոր-նոր է ի հայտ գալիս: Դասական օրինակը Իվան Տուրգենևն է: Մյուսները փորձում են պահպանել ապագայի համար այն, ինչ ուր որ է՝ անհետանալու է: Նայած իրավիճակին՝ ընթերցողական ուշադրության էպիկենտրոնում հայտնվում են մերթ առաջինները, մերթ երկրորդները: Հիմա, իմ կարծիքով, ընթերցողները հետաքրքրվում են հենց Վալենտին Ռասպուտինի պես գրողներով՝ իրենց ջրի տակ անհետացող Մատյորայով, ինչպես Հակոբ Մնձուրին՝ հեռացող աշխարհի «փաստաբաններն» ու «դեսպանորդները» ապագայի գրականության մեջ:
– Դուք չափազանց ուղղաձիգ եք բանաձևում… Չափազանց կատեգորիկ է, իմ կարծիքով, և Ձեր առաջարկած համադրությունը՝ Ծմակուտ–Մատյորա, թեպետ, ինչ-որ բան, եթե «չփորփրենք», այնուամենայնիվ, կա: Չէ որ այնպիսի մարդկանց հետ, ինչպես Սահյանի «Պապը», հեռանում է առանձնահատուկ, ձեռքի աշխատանքի կուլտուրան, որ բազմադարյան փորձի կուտակում ու գագաթնակետ էր դարձել: Եվ երբ մտածում եմ իմ գրողական պարտքի մասին,– և՛ այդ վիթխարի հողագործական մշակույթի առաջ, և՛ հին Լոռու մոհիկանների առաջ, որտեղ դեռ Թումանյանի ժամանակներում չի եղել ոչ մի սանտիմետր չմշակված, երկրային դրախտի չվերածված հող և որտեղ հիմա չկան նույնիսկ վայրի ընկուզենիները,– ես իմ գրողական ու որդիական պարտքը հասկանում եմ այսպես. Լոռին (և՛ իբրև աշխարհագրական հասկացություն, և՛ իբրև հոգեբարոյական աշխարհ) չպիտի երկրի երեսից անհետանա...
– Միանգամայն կիսում եմ Ձեր անհանգստությունը, հիանում եմ Ձեր ստոիկ ու ռոմանտիկ վերաբերմունքով «պատվի պատասխանատվությանը»: Բայց ինչպե՞ս դա հարաբերել Ձեր պարտքի կատարմանը այսօրվա Ծմակուտի առաջ:
– Իմ նոր, դեռ չհրապարակված գործը՝ «Տաշքենդ», այսօրվա Ծմակուտն է, նրա ներկան, ինչպես ես եմ հասկանում ու տեսնում՝ նրա դեմքը: Այդ անվանումը, ի դեպ, հայ ընթերցողին ճանապարհում է Ակսել Բակունցի հին ակնարկի՝ «Կածանով», հետքերով: Ակնարկը պատմում է հին, արդեն խոտակալած կածանների վերականգնման մասին, որ ժամանակին կապում էին հայկական ծայրագավառը մեծ աշխարհի հետ, դարավոր մենության ավարտի մասին, հայ գյուղացու՝ իր կաշվից դուրս գալու ու իր արմատից պոկվելու մասին:
Ես պատահաբար չէ, որ ինքս ինձ համար, ոչ միայն հանուն զուտ գեղագիտական ճիշտ կողմնորոշման, իմ ծմակուտյան շարքն անվանել եմ ժամանակագրություն: Ժամանակագրությունը վեպ չէ, ոչ մի օր դուրս չես գցի: Եվ այդ գործը ես գրում էի հաճույքով, թեպետ ինչ-որ բաներ այն ամենից, ինչ կատարվում է այսօր գյուղում ու գյուղացիների հետ, ոչ իմ խելքին, ոչ իմ սրտին մոտ չեն, այնտեղ՝ իմ Ծմակուտում ծնվել է ձրիակերների նոր սերունդ, նոր ջոկատ (անվանեք՝ ինչպես կուզեք): Իսկ գիշատիչները՝ «իշխանները» մանրացել են, միաժամանակ՝ բազմացել, շատացել են, ինչպես մոլախոտերը կամ ճնճղուկները: Մարդկային այդ նյութով դժվար է աշխատել: Ահա ինչու եմ վերադառնում իմ մանկության Ծմակուտ ավելի հաճախ, քան պետք է: Բայց դա, հավատացնում եմ Ձեզ, անցյալի պարզ կարոտախտից չէ:
– Այդ դեպքում գուցե տեղին է օգտագործել այն տարբերակը, որ Անդրեյ Վոզնեսենսկին է առաջարկել՝ ներկայի կարոտախտ:
– Գուցե... Սարյանն ասում էր՝ Վերածննդի վարպետները սիրում էին այս հիասքանչ աշխարհը, որովհետև նոր-նոր էին բացահայտել, մենք սիրում ենք, որովհետև վախենում ենք կորցնել:
– Հրանտ Իգնատովիչ, Դուք երբևէ չե՞ք փորձել այլ թեմայի դիմել: Կարծես «Խումհարում» համարյա խիզախել էիք: Դուք չե՞ք ուզում ավելի լուրջ ու երկար հարաբերություններ ունենալ այն եռանդուն կյանքի հետ, որ բաբախում է Ձեր երևանյան բնակարանի լուսամուտների տակ: Այդ կյանքը Ձեզ չի՞ գայթակղում:
– Գայթակղում է: Հիշո՞ւմ եք Ակսել Բակունցի «Պրովինցիայի մայրամուտը»: Կուզենայի նման մի գործ գրել: Այսինքն՝ քաղաքային կյանքից, քաղաքային արձակ՝ այսօրվա Երևանի կյանքից: Ասենք «Խումհարի» մոսկովյան դրվագներում էլ երևանյան իմ կյանքի փորձն է օգտագործված, այստեղի կինոստուդիայում աշխատանքի փորձը: Ի դեպ, այդ վիպակի նոր տարբերակում ես համարյա լրիվ հանել եմ այն ամենը, ինչ ուղղակի կապված է Ծմակուտի հետ: Իմ կարծիքով՝ եթե ավելի լավը չի դարձել, ապա ավելի կտրուկ է ու չար: Գյուղական տեսարանները պատումի մեջ «սենտիմենտալ» պահեր էին ստեղծում, շեղում էին գլխավորից, տեղափոխում էին շեշտադրումները:
– Ո՞րն է գլխավորը:
– Ուզում էի գրել պատանեկության տարիքի ավարտի մասին: Ուզում էի տեսնել մեր ժամանակների հերոսի սկիզբը, այդ «ֆանտոմի» ոչ ներկա, դրական, այլ հին, լերմոնտովյան ընկալումով:
– Ես կարծես թե կապը չեմ որսում...
– Ինչո՞ւ: Ժամանակին Դուք էիք համեմատել երամից շեղված թռչունի հետ...
– Ինչպես նաև գիհու (համարյա թե կաղնու տերև, որ պոկվել է հարազատ ճյուղից) թփի հետ, որ կպել է Կապույտ լեռան լերկ լանջին, անառակ որդի, որ վերադարձ չունի դեպի նահապետական կյանքի կորուսյալ դրախտը, այնտեղ, ուր ստվերում պարզ ու կայացած կյանքով ապրում է անտառը:
Լերմոնտովյան հերոսի հետ «Խումհարի» հերոսին հարազատացնում է, հավանաբար, եսասիրությունը, ինչպես նաև փառասիրությունը, բայց և՛ մեկը, և՛ մյուսը, ռոմանտիկ, այլ ոչ պրագմատիկ տարբերակով, քանի որ եսակենտրոնության հիմքում ոչ թե օգուտն է, այլ հպարտությունը: Հիշո՞ւմ եք Լերմոնտովը ինչ է գրում. «Իմ մեջ ես զգում եմ... անհագուրդ ժլատություն, որ կլանում է ճանապարհին հանդիպող ամեն ինչ. ես այլոց տառապանքներին ու ուրախությանը նայում եմ միայն իմ առնչությամբ, ինչպես սննդի, որ պահպանում է իմ հոգեկան ուժերը»: Այստեղից էլ երջանկության ընկալումը իբրև հագեցած հպարտության...
Այսինքն՝ խառնվածք, որ ուղղակի հակադրությունն է «ալխոյանմանության», ում կենսական առաքելությունը կարեկցանքն է, տառապանքը կիսելու ունակությունը՝ նույնիսկ ի հաշիվ սեփական ուրախությունից հրաժարումի:
– Բայց տեսեք. նա հուսահատորեն ձգտում է պահպանել իր ներքին «ալխոյանմանությունը», դիմակայում է մեծ քաղաքի ու իր «քաղցր կյանքի» գայթակղություններին... Եվ եթե Դուք դա չեք տեսել, նշանակում է իմ ձեռքը թույլ է եղել, ինչը ես բնավ չեմ բացառում, քանի որ «Խումհարը», որտեղ կան ինձ դուր եկող հատվածներ, ամբողջության մեջ, այնուամենայնիվ, կայացած, փակուղուց դուրս եկած գործ չէ...
– Իսկ ինչպե՞ս եք գնահատում «գյուղագիրների»՝ առանձին գրական դասակ ընկալումը:
– Վիթխարի երկրի պայմաններում նման «դասակի» ձևավորումը, ակներևաբար, ունի իր իմաստը, համենայն դեպս այդ ձևակերպումը՝ «գյուղագրական արձակ», իր ամբողջ պայմանականությամբ հանդերձ, քննադատների հնարածը չէ, այլ ծնվել է կյանքի թելադրանքով: Ինչքան էլ դեսուդեն ընկնես՝ փաստը մնում է փաստ. գրականությունը, որ մենք հապճեպ, գուցե ոչ այնքան հաջող կնքեցինք գյուղագրական, գոյություն ունի, և ինչպես ճիշտ է նկատել Վալենտին Ռասպուտինը, «ընդունակ եղավ ճշգրիտ գտնել նյարդային վերջույթները այն վիթխարի մարմնի, որ մենք անվանում ենք «ժողովուրդ»: Ահա և իմ մշտական հետաքրքրության պատճառը: Թեպետ, այնուամենայնիվ, գյուղագրական կողմնորոշմամբ որոշ արձակագիրների ստեղծագործության մեջ ինչ-որ երանգներ տագնապ են հարուցում:
– Որոշակի ի՞նչ...
– Հին, նախահեղափոխական «գյուղագիրները», ես միայն ռուսներին նկատի չունեմ, կարծես ասում էին. «Այնտեղ էլ են մարդիկ»: Ներկաներից ոմանք հաստատում են, իհարկե, ոչ ուղղակի, բայց դա է նշանակում. «Մարդիկ միայն այնտեղ են, գյուղում»: Նման հարցադրմանը ես, իմ ամբողջ գյուղագրական հակումներով, և՛ ստեղծագործական, և՛ զուտ մարդկային առումով, բնականաբար, ոչ մի կերպ չեմ կարող համաձայնել:
Հայաստանում գրական ուժերի նման խիստ տարաբաժանում չկա: Եվ ինձ ոչ ոք չի անվանում գյուղագիր: Չնայած դրան՝ ես երդվյալ գյուղագիր եմ:
– Դուք ինչ համոզված ու հետևողական «գյուղագիր» եք որ... Ձեր արձակը նեղվում է ավանդական գյուղական պրոբլեմատիկայի մեջ: Այո, հիմքում ծմակուտյան ժամանակագրություններն են՝ ծնունդով ծմակուտցիների ճակատագրերը, դրական խառնվածքներ, բնածին «հովվերգական», իսկական ժողովրդական – հացն ու աղը երկրի: Բայց «ցմահ» ծմակուտցիներից, Ծմակուտի դաշտերին ու ամբարներին սերտաճած հերոսներից բացի կան Հրանտ Քառյան ու Փոքր հորեղբայր («Բեռնաձիեր»), ինչպես նաև նրա զարմիկը: Իր փոքր հորեղբոր ճակատագրի մասին մտածումներում (ընտանիքի կրտսեր որդին պարտավոր է ամբողջ կյանքում մնալ Ծմակուտում, պահպանել հայրական օջախը, իսկ նրան խիստ անհրաժեշտ է Թբիլիսի գնալ, որովհետև այնտեղ է ապրում այն աղջիկը, ում նա սիրահարված է), այդ պատանին մի հարց է տալիս ինքն իրեն ու ամբողջ Ծմակուտին, որ չէր կարող անցնել ոչ միայն Անդրոյի ու Ավետիքի, այլև Իշխանի մտքով. «Եվ ո՞վ է հնարել այդ հացի կռիվը: Եվ մարդ ինչո՞ւ չպիտի կարողանա նյարդերը թուլացնել: Մենք ծառերի պես անջատ կանգնած ենք ամեն մեկս մեր համար, յուրաքանչյուրս վերցնում է իր բաժին արևը և գցում իր ստվերը: Այդ ինչպե՞ս է լինում, որ անտառի պես լռիկ կեցած աշխարհը դառնում է շնանոց: Գնում է Թիֆլիս՝ թող գնա Թիֆլիս»:
«Բեռնաձիեր»-ում հնչող կողմնակի այդ հարցը հիմնական, սյուժե ձևավորող է դառնում «Աշնան արև» վիպակում: Ծմակուտը, որ նույնիսկ «Խումհարի» Գևորգին դեռ «լռիկ կեցած» էր թվում, պարզվում է՝ հանրություն է, որ սերտ կապված է միայն մեկ լարով՝ դատողություններ չանող, արյունակցական հակակրանքով՝ օտար, արդեն իսկ այդ պատճառով անընդունելի մեկի նկատմամբ՝ Աղունի...
– Եթե Դուք այդքան ուզում եք նրան պաշտպանել Ծմակուտի չկշռադատված հակակրանքից, պաշտպանեք: Բայց եթե ուզում եք պաշտպանությունը կառուցել բոլոր օրենքներով, այսինքն՝ հեղինակային մտահղացման ու ցանկության հաշվառումով, մի մոռացեք՝ իմ ոչ մի ստեղծագործության մեջ չկան միայն արդարներ ու միայն մեղավորներ: Դա՝ առաջին, և երկրորդ՝ այդ վիպակում զգացնել է տվել, թեպետ շատ հպանցիկ, մի հին գործի մտահղացումը: Սկսել եմ ու չեմ ավարտել... Կոչվում էր «Նանա իշխանուհու կամուրջը»: Գործողությունները տեղի են ունենում Ծմակուտում, բայց այն ժամանակ Ծմակուտն ինձ ներկայանում էր ոչ թե աշխարհ, այլ ընդամենը լեռնային փոքրիկ գյուղ՝ նահապետական դրախտ: Ուզում էի ցույց տալ՝ ինչպես են այդ դրախտ գալիս չար ու եռանդուն մարդիկ՝ հարսներ այլ վայրերից, կոշկակարներ Թբիլիսիից... Գալիս են ու կործանում են հին Ծմակուտի աշխարհը: Ավելի ճիշտ՝ այդ աշխարհն է նրանց մեջ կործանվում: Ես «աճեցի» այդ ռոմանտիկ սյուժեից այնքան արագ, որ վիպակն ավելի շուտ ծերացավ, քան ես կհասցնեի կեսին... Որպեսզի ես չհասցնեմ ինքս ինձնից առաջ անցնել, երևի հարկավոր է արագ գրել սովորել: Իսկ ես դա չգիտեմ: Եվ երբեք, երևի, չեմ սովորի: Գործը պիտի անի ձեռքը, իսկ ձեռքին պակասում է արագագրությունը... Քանի դեռ մտմտում եմ, մինչև վերջին մանրամասնը մտածված սյուժեն հանկարծ նոր շիվ է տալիս: Նույն Աղունը. նրա կերպարում ինքն իրեն սպառել է չար ու եռանդուն հարսը: Բայց այդ վիպակը, ավելի ճիշտ՝ նրա գլխավոր հերոսուհին, որ ոչ մի կերպ չի կարողանում գլուխ հանել ոչ իր ճակատագրից, ոչ իր բնավորությունից (ուզում է, բայց չի կարողանում), նոր մտահղացման ազդակ դարձավ: Ես արդեն ասել եմ, որ եռագրություն եմ մտածել, որի առաջին մասի հերոսը ծմակուտյան ստոիկն է, այնտեղ մի մաս էլ պիտի լինի: Ուզում եմ գրել այն մարդկանց մասին, որ չեն հասկանում՝ ինչ են անում, չգիտեն, ինչպես Աղունը, թե ինչ դուրս կգա իրենց խոսքից ու ինչ կհետևի իրենց արարքներին: Ինչքա՜ն նման մարդիկ կան շրջապատում: Ապրում են ու չգիտեն՝ ինչու են այդպես անում, ինչու են այդպես վարվում... Ես նրանց բախվում եմ ամեն օր, տանջվում եմ, որ ստիպված եմ նրանց հետ հաղորդակցվել: Չարանում եմ, բայց հասկանում եմ. գրել այդ «կատարող մարդկանց» մասին, նշանակում է գրել կյանքի մասին, որը ինքն իրեն առաջ է գնում՝ ուշադրություն չդարձնելով նրանց ջանքերին, ովքեր, ինչպես իմ Ռոստոմը, գիտակցաբար փորձում են ինչ-որ որոշակի հուն ուղղորդել...
– Իմ կարծիքով՝ կոլիզիան ընդհանրապես բնորոշ է Ձեր արձակին, այստեղ և անհատականության խնդիրն է, նրա ինքնագիտակցության ու ինքնորոշման: Խռովության առաջին նշանները Ծմակուտի ծանր իշխանության, այն «աշխարհի» դեմ, որ չի ճանաչում անհատականության ինքնորոշման իրավունքները ընդհուպ մինչև անջատում, հանուն զգացումների ու մտքերի սեփական իրավունքի, մենք զգում ենք արդեն «Բեռնաձիերում»: Հրանտ Քառյանի «միլիոնավոր կտտանքներում», թեպետ դրանք գուցե դեռ այնքան էլ լուրջ չեն («քաղցր կյանքի աշխարհը չէր ընդունում Հրանտ Քառյանին, Հրանտ Քառյանը չէր ընդունում քաղցր կյանքը»), այն նուրբ հարցերում, որոնց վրա տառապում է Փոքր հորեղբոր զարմիկը, իսկ գլխավորը՝ այն անհանգստության մեջ, այն նախաամպրոպային անհանգստության մեջ, որ բերում է «Նժույգս, նժույգս» պատմությունը: Ասենք ահա այս պահը: Փոքր հորեղբայրը, որին արդեն հաջողվել է գնալ Թբիլիսի ու ամուսնանալ քաղաքացի աղջկա հետ, հոգին ինչ-որ բանով զբաղեցնելու համար երամակից հանում է նարնջագույն հովատակին: Ընտելացնել նրան չի հաջողվում, և Փոքր հորեղբայրը ստիպված է գնդակահարել «իր ձիուն», որպեսզի կարողանա կատարել իր կենսական ու սյուժետային առաքելությունը՝ «հետո էլ ոչ մեկին չենթարկվել»: Գուցե ես չափազանցում եմ, մի տոն բարձր եմ վերցնում, բայց ինձ թվում է, որ այդ դրվագը, ինչպես այլաբանական հայելի, այսինքն ոչ թե ուղղակի, այլ այլասացությամբ արտացոլում է Փոքր հորեղբոր ճակատագիրը, որ հանուն ընտանեկան, տոհմական պարտքի սպանում է իր մեջ սերը: Ավելին՝ եթե առաջ գնանք «Նարինջ զամբիկի» հետքերով, այսինքն ֆաբուլայից դուրս ու ֆաբուլայից վեր ճյուղավորումներին նայենք, անխուսափելիորեն հանգում ենք կոնֆլիկտին, որը, ձևափոխվելով, բայց չկորցնելով «էությունը», գործից գործ է անցնում՝ բացատրելով Ձեր շատ հերոսների հոգու ողբերգությունը:
– Հետաքրքիր է: Ի՞նչ նկատի ունեք:
– Սյուժեի այլաբանությունը՝ Ալխոյի բախումը նարնջագույն՝ ազատ զամբիկի ու հովատակի հետ, որի հետևում հավերժ անլուծելի հակասությունն է պարտքի ու ցանկության, գայթակղության քաղցրության և պատասխանատվության բեռի միջև: Ինձ թվում է, որ այդ հակասությունը մերթ հասնում է հերոսների սրտի գաղտնարանները, մերթ դուրս է գալիս պատումի մակերես՝ աղմուկով ու ցասումով, ինչպես, օրինակ, «Խումհարի» «հարբեցողության» կամ Փոքր հորեղբոր և Նարինջ զամբիկի հանդիպման տեսարանում, որին վաճառել են, և քաղաքում դարձել է կրկեսի «պրիմադոննա»: Մեջբերում եմ. «Եվ զգացի, որ ես էլ այդ ձիուն եմ խորթանում: Եվ տեսնելով նրա ճարպոտ, ամեն օր քորվող, լվացվող, յուղվող գավակը, ես զգացի, որ նրան ատում եմ և որ իմ մեջ կարծր է բեռնաձին՝ բոռերից քրքրվող, երեխաներից ծեծված բեռնաձին, հովատակից արհամարհված, հովատակի սարսափը ջլերի մեջ և առջևը ծղոտ» («Նարինջ զամբիկը»): Այդ պահին «Նարնջ զամբիկի» հերոսը ոչ միայն ատում է չափազանց կուշտ ներկան նախկին Նարինջի, այլև իր անցյալ մանկական հրճվանքը, երբ զամբիկը իր համար կամքի, բեռից ազատության խորհրդանիշ էր, ոչ թե ձի, այլ միայն ազատ շարժում, գայթակղության «դեղին կրակ», որ սահում է երկրի երեսով: Ոչ պակաս սուր ձևով նույն իրավիճակը խաղարկվում է «Սկզբում»: Բեռը, որ իր ուսերին է դրել տղան, այնքանով է ծանր, որ խելահեղորեն կատարելով այն ամենը, ինչ պիտի անի մարդը, ում մեջ, ինչպես Դուք ասացիք, «նստած է Ալխոն», նա չի կարող չարձագանքել «նարնջագույն կանչերին», լարված ու կրքոտ արձագանքելով, իր ամբողջ էությամբ արձագանքելով կարմիր լողազգեստով աղջիկներին, որ այլ կյանքից են հայտնվել, կյանք, որ ազատ է հացի համար ստորացուցիչ պայքարից, գեղեցկությանը, որ պարտավոր չէ օգուտին ծառայել... Արդյունքում ծագում է բավականին ինքնատիպ կոլիզիա. Ծմակուտի իշխանության դեմ ապստամբությունը բարդանում է այդ ապստամբության դեմ ապստամբությամբ... Առանց ստոիցիզմի, այսինքն՝ ոչ միայն բեռան ծանրության հետ հաշտվելու կարողության, այլև այն կրելու ընդունակությամբ՝ չկորցնելով դեմքը, իրականում չես դիմանա...
– Իսկ ինձ սկսում է թվալ, որ մեր երկխոսությունը, Ալլա Մաքսիմովնա, վերածվում է եռախոսության, ինձ թվում է՝ Դուք վիճում եք ոչ թե ինձ հետ, այլ ինչ-որ երրորդ մեկի...
–Դուք միանգամայն ճշգրիտ արձագանքեցիք այս «շեղմանը», այս պահին ես իրոք վիճում եմ ոչ թե Հրանտ Մաթևոսյանի, այլ իմ այն գործընկեր-քննադատների հետ, ովքեր համարում են Ձեզ «իր տոհմի անմահության» երգիչ, ինչ-որ անձև ու անվերջ կյանքի, որ առանց կոնֆլիկտների ու անվերջորեն մի գոյությունից փոխանցվում է մյուսին: Ձեր Ժամանակագրությունը նման՝ էպիկական դիտանկյունով տեսնելու համար շատ բան պետք է ջնջել՝ Ձեր ռոմանտիզմը, Ձեր մաքսիմալիզմը, Ձեր «եսը» (նույնիսկ «ոչ ուղղակի»), Ձեր փիլիսոփայությունը, որ մաս առ մաս բաժանված է հերոսներին, ինչպես նաև ծմակուտյան շարքի այն հերոսներին, ովքեր հանդգնել են կտրվել «կլանից» ու սկսել հատուկ, առանձին կյանք, այսինքն՝ Հրանտ Քառյանին ու Գևորգ Մնացականյանին: Սկզբունքորեն նման ճակատագրի ու նման հոգեբանական տիպի հայտնությունը գյուղագրական կողմնորոշմամբ արձակում այնքան էլ մեծ նորություն չէ: Վիկտոր Աստաֆևի «Արքա-Ձուկ» վեպում, օրինակ, բացահայտորեն բացասական հերոսներից մեկը՝ եսասեր Գոգա Գերցևը, համարյա ուղղակի մեղադրվում է պեչորինականության մեջ. իբրև նրան մեղադրանք ու օրինակ է հակադրվում Ակիմը (Ձեր Անդրոյի ռուսական տարբերակը): Այսպիսով՝ անսպասելին ոչ թե իրավիճակն է, այլ Ձեր վերաբերմունքը: Գոգա Գերցևին Աստաֆևը դատապարտում է առանց բողոքարկման իրավունքի: Ավելին՝ Աստաֆևը, հիանալի իմանալով՝ որտեղից են հայտնվում Ակիմները, ոչ միայն չգիտի, այլև չի էլ ցանկանում իմանալ՝ ինչ հանգամանքներ են ծնում գերցևներին՝ ժամանակակից հակա մաքսիմ-մաքսիմիչներին: Մինչդեռ Ձեզ հետաքրքրում են և՛ ժամանակակից ռոմանտիկ եսակենտրոն տիպը, և՛ նրա «ակունքները»՝ պատճառները, նախադրյալները և այլն:
– Ես բնավ էլ վստահ չեմ, թե գիտեմ՝ որտեղից են սկսվում ժամանակակից պեչորինները: «Խումհարը» խառնվածք է, ոչ թե խառնվածքի պատմություն: Ինձ ընդհանրապես գրավում են ուժեղ խառնվածքները, կրքերի բախումը, կյանքի լարված դրամատուրգիան:
– Իսկ Ձեզ երբեք չե՞ն հետաքրքրել պատմական սյուժեները: Պատմությունը կարող էր լիովին բավարարել ուժեղ անհատականությունների Ձեր պահանջարկը: Ավելին՝ պատմական սյուժեների մշակման ժամանակ բարի ծառայություն կարող էր մատուցել Ձեր մանկության փորձը, քանի որ Ձեզ հաջողվել է ապրել հին, համարյա թե ֆեոդալական հողագործական կուլտուրայի մնացորդների ժամանակ և նրա վրա հիմնված կյանքի ու կենցաղի, այսինքն՝ գործնականում այն հին գյուղի, որի մասին գրել է Ձեր այդքան արժևորած Հակոբ Մնձուրին...
– Թերևս պատմությունն ինձ համար պատվիրված է, չնայած երբեմն դատողությունների մակարդակով ինձ գայթակղում է, հմայում է գործողությունների համարյա անսահմանափակ ազատությամբ, սյուժեների բազմազանությամբ ու հարստությամբ: Բայց ամեն անգամ, երբ գործի եմ անցնում, կանգնեցնում եմ ինքս ինձ. ավելի ճիշտ՝ ինձ կանգնեցնում է իմ վախը: Կեղծելու վախը: Գրելու համար պետք է մանրակրկիտ իմանաս նյութդ: Ներսից: Կարող եմ, իհարկե, երևակայությամբ հասնել պապական, գուցե նաև նախապապական ժամանակներին, բայց ոչ ավելի հեռու: Այնտեղ արդեն սկսվում է Մեծ պատմությունը, որին դիպչելը նշանակում է զբաղվել գեղարվեստական «աչքակապությամբ», այսինքն հրամցնել կիսագիտելիք, ենթադրության մոտավորություն, ոչ իմացություն: Ու ճշմարտություն:
– Բայց չէ որ Դուք և «համարյա պատմության» վրա աշխատելիս, ես նկատի ունեմ մեր պապերի ժամանակները, ստիպված եք ենթադըրել, գուշակել, երևակայությամբ լրացնել, վերակառուցել, ավելացնել բացակայող օղակները, կորած մանրամասները:
– Հարկադրված եմ, իհարկե: Բայց այնտեղ համեմատաբար փոքր դադարներ են երկու արդեն լավ հայտնի մանրամասների միջև: Պակասողը ես հեշտությամբ լրացնում եմ իմ ներսում պահպանվող «գծագրով»՝ իմ, անձնապես միայն իմ, հիշողության լույսով: Իսկ պատմությունը՝ մեծ, հեռավոր պատմությունը, խավար է, որը ես ոչնչով չեմ կարող լուսավորել: Տանկից փիղ չես սարքի: Եվ՝ հակառակը: Թեպետ մեզնից յուրաքանչյուրին, չգիտես ինչու, թվում է, որ մենք անցյալն իմաստավորում ենք: Մինչդեռ այդ անցյալը իմաստավորված է անցյալի մակարդակով՝ իր ժամանակակիցների մասշտաբով: Կոբո Աբեն, իր առակ-այլաբանությունների ծագումը բացատրելով, ասել է. երբ իմ մտահղացումը չի մարմնավորվում ինձ շրջապատող իրականության նյութով, ես այն տեղավորում եմ և՛ ժամանակային, և՛ ազգային որոշակի միջավայրից ազատ ինչ-որ տեղում: Նման մի բան կատարվում է ներկա պատմական առակ-այլաբանություններում: Մտահղացումը պայմանավորված չէ որոշակի հանգամանքներով, իսկ ձևը ծնված է ոչ թե դժվար հաղթանակով դիմադրող նյութի նկատմամբ, այլ ազատ գյուտարարությամբ, հեղինակի կատարողական վարպետությամբ:
Այսօրվա որոշ պատմական ստեղծագործություններում ինձ զարմացնում է այն թեթևությունը, որով նրանց հերոսները, հիմնականում ցարական ծագումով, կործանում են, սպանում են,– և դա հեղինակի լիակատար համաձայնությամբ ու խրախույսով,– հազարավոր մարդիկ՝ անձնական իշխանության համար տարբեր ձեռնարկումների միջոցով: Հինգերորդ դարի մեր ժամանակագիրներից մեկը, դիմելով Հայաստանի հերթական իշխանին, ասում է. «Դու սպանում ես կենդանի մարդկանց, իսկ իրը, առարկան, դարձնում ես քեզ համար Աստված»: Այ դա մարդկայնության մակարդակ է: Ընդհանրապես այն, ինչ ընդունված է անվանել գեղարվեստական պատմագրություն, իմ մեջ որոշ կասկածներ է հարուցում...
– Նույնիսկ «Պատերազմ և խաղաղությո՞ւնը»: Նույնիսկ «Կապիտանի աղջի՞կը»:
– Տոլստոյը գրում է այն իրադարձությունների մասին, որ տեղի են ունեցել իր ծննդից երկու տասնամյակ առաջ: Պուշկինը «Կապիտանի աղջիկը» վիպակում չի հավակնում ամբողջ ճշմարտությունն ասել, չի թաքցնում, որ միայն ուզում է շոշափել պատմական նյութը և բացահայտորեն թաքնվում է ժանրի ետևը: Ամեն ինչից բացի, այն ժառանգության մեջ, որ թողել է հին Հայաստանը այսօրվա հայերին, ինձ առավել գրավում է մշակութային մասը: Եվ կարծում եմ՝ անգնահատելի ժառանգությունը ոչ միայն ազգային հպարտության սնունդ է, այլև ազգային ինքնասիրության համար ծանրագույն փորձություն, եթե, իհարկե, այն ճիշտ չես դաստիարակում: Այդ ժառանգության յուրաքանչյուր էջը, յուրաքանչյուր խաչքարը և յուրաքանչյուր հիմնաքարը մեզ՝ ժառանգորդներիս ասում է. «Դուք՝ ներկաներդ, ո՞վ եք...»:
– Հարցազրույցներից մեկում Դուք ասել եք, որ Ձեզ համար ստեղծագործական ամենահզոր ազդակը հայոց լեզվի պոեզիան է...
– Այո, ոչ միայն լեզուն, այլ հատկապես լեզվի պոեզիան: Եվ հենց այդ բանաստեղծական ամենակատարյալ համակարգերից մեկում, որ ստեղծվել են հայկական երկնքի տակ, պետք է որոնել բոլոր «վերջերը» և բոլոր «սկիզբները» այդ տիեզերքում՝ ռեալ, ինչպես ֆիզիկական աշխարհը: Լեզվի մեջ գեղարվեստական լիակատար արտահայտություն է գտել իմ ժողովրդի անհատականությունը: Իմ վաղեմի երազանքն է՝ ներթափանցել այդ աշխարհը: Սակայն խիզախեցի այդ անել միայն «Տաշքենդը» գրելիս՝ վիպակի ամբողջ տարածքը «հանձնեցի» գյուղական ակումբին, որտեղ ծխից բացի ոչինչ չի երևում, որտեղ միայն լսել կարող ես:
Բացի այդ, լեզուն՝ փաստացիորեն ամենալրիվ «հատընտիրն» է ժողովրդական հիշողության: Եվ՝ ժողովրդական բարոյականության: Թումանյանի կամ Պուշկինի մեծության գաղտնիքն այն է, որ նրանք այդ կռահել են իրենց ժամանակակիցներից առաջ:
Երբեմն ինձ թվացել է, որ ես կարող եմ պատմել, թե ինչ է զգում քարը, երբ նրանից հեռանում է արևը, ինչ է մտածում միայնակ տանձենին... Եվ գրել այնպես, որ դա հետաքրքրի ոչ միայն ինձ, այլև էլի ինչ-որ մեկին: Ստացվեց դանդաղկոտ արձակ, այնքան դանդաղկոտ, որ այդ դանդաղկոտությունը սկսեց հակամարտել իմ սեփական խառնվածքի հետ: Ես սկսեցի նկատել, որ իմ ձեռագիրը փչանում է, որ ես դոփում եմ տեղում, որ ես հոգնել եմ «նյութի ենթագիտակցությունը» կենդանացնելուց: Եվ հիմա այդ ամենն ինձ այնպես է ձանձրացրել, որ ես կարոտել եմ շարժմանը:
Յուրաքանչյուր գրող ունի իր փոքրիկ «գաղտնիքները», ինքնաբուժության ու ինքնափրկության իր միջոցները: Ահա և ես, փորձելով փրկվել ինքս ինձնից, կառչեցի մորս պատմածից. ինչպես է իր հոր վրա, որից ես հետո «ծեփեցի» իմ Իշխանին, ինչ-որ մեկը կրակել գերեզմանաքար-խաչքարի ետևից: Ես հայտնվեցի ժողովրդական լեզվի տարերքի մեջ, սուզվեցի լեզվական ծովի մեջ, այդ հորձանքը տարավ ինձ, տարավ... Նման մի բան, թեպետ ավելի պարզ տարբերակով, եղել էր «Աշնան արև» վիպակի հետ: Բայց երկու դեպքերում էլ հիմքը մենախոսությունն էր, մեկ ձայն էր մենախոսում, գերակշռում էր լեզվական գիտակցության մեկ տեսակ: Իսկ «Տաշքենդում» բազմաձայնությունը սկզբունք է:
– Իսկ ինձ թվում է, որ Դուք սկսել եք բազմաձայնությունից, ես նկատի ունեմ «Մենք ենք, մեր սարերը»:
– Եթե լսեիք՝ ինչպես են խոսում իմ համագյուղացիները, վստահ եմ, որ այդ բազմաձայնության ձայնագրությունը (այն, հին վիպակի մակարդակով, նորի մասին չեմ ուզում դատել, զգում եմ, որ տաք է, չգիտեմ՝ ստացվել է, թե ոչ) Ձեզ կթվար աղոտ ու անարտահայտիչ:
– Ի՞նչ բարբառով են խոսում Ծմակուտում:
– Լոռվա բարբառով, որը վաղուց դարձել է համահայկական, որովհետև իմ ծննդից շատ առաջ իմ հանճարեղ հայրենակից Հովհաննես Թումանյանը գրել է այդ բարբառով: Նա է գրական դարձրել իր շրջանի լեզուն, այնպես որ, այն լեզուն, որ հիմա բոլորին ընդհանուր է թվում, ծնունդով Լոռիից է, ինչպես Թումանյանը... Սակայն խնդիրը բարբառը չէ, այս կամ այն բարբառի բառագանձը չէ, թեպետ այդ գործոնն էլ պակաս կարևոր չէ, այլ պատումի բառային շարքը՝ նրա ելևէջները, այն, ինչ պատմողն ընդգծում է, և այն, ինչ պատմողը շրջանցում է:
Երբ գրում եմ, մահացու վախենում եմ, որ կենթարկվեմ ոճավորման մեղքին, կխոսեմ ոչ իմ լեզվով, ոչ այն լեզվով, որով խոսում եմ ինքս ինձ հետ, իմ ներսում: Եվ ոչ միայն թղթի առաջ եմ դրանից վախենում: Եթե հանկարծ ես խոսեմ, օրինակ, իմ հոր հետ, փորձելով նրան տոն տալ իր լեզվով, դա ոչ թե կմոտեցնի, այլ կբաժանի մեզ: Եվ ես գիտեմ, որ նա այդ ընթացքում կմտածի. եթե դու քաղաքային վերարկուով ու ձեռնոցներով ես, ինչո՞ւ է քո լեզուն «ձիապանի»: Ժամանակակից սյուժեները, ի դեպ, ինձ չեն բավարարում նաև այն պատճառով, որ նրանց լիուլի բավարարում է լեզվի մի մասը, միայն մի մասը: Նրանք իմ մեջ չեն արթնացնում այն մեծ հայերենը, որը, ես համարյա համոզված եմ դրանում, թաքնված է իմ ենթագիտակցության գաղտնարաններում, նիրհում է այնտեղ՝ չոգեկոչված ու ոչ անհրաժեշտ... Ինքս գլխիս զոռ տալով այնտեղ ներթափանցել չեմ կարող: Այդ գաղտնարանները բացել կարող է միայն Մեծ խոչնդոտը, Մեծ կարիքը: Միայն նա կարող է բացել լեզվական հիշողության ժառանգված պահեստարանները: Հիշողությունը ընդհանրապես տարօրինակ բան է: Ես կարծես թե շատ բան եմ հիշում այն ամենից, ինչ ոչ մի դեպքում չէի կարող հիշել: Օրինակ, հարևանի սև կատվին՝ պղտոր ու չար աչքերով: Հավանաբար նա անհույս շիլ էր, որովհետև նրան հաճախ էին խփում՝ մեկ հայրս, մեկ՝ փոքր հորեղբայրս: Այդ կատուն անհետացել է, երբ իմ մեկ տարին չէր լրացել: Իսկ ահա պատերազմը հիշում եմ զուտ հուզականորեն, առանց մանրամասների. կարմիր տապը, ցուրտն ու սովը: Բայց դա էլ,– և ընդհանրապես ամեն ինչ, որ ես, ինչպես ի վերջո պարզվում է, հիշում եմ,– իմ մեջ մնում է խուլուհամր, քանի դեռ մենակ չեմ մնում սպիտակ թղթի առջև: Ահա այդտեղ հիշողությունս միանում է: Իսկ հենց այնպես չի գործում…
– Այսպիսով, Դուք ընդունում եք հայերենի պոեզիայի ներգործությունը: Իսկ ուրի՞շ:
– Ուրիշ՝ մեր բոբիկ ու մերկ պատմագրությունը: Մեր հին ժամանակագիրների փորձը՝ ահա ինչ կցանկանայի համատեղել իմ փորձի հետ: Ի՜նչ երկխոսություններ են: Եվ նյութի հետ վարվեցողության ի՜նչ խիզախ պարզություն է: Նայում ես՝ անճաշակություն, որ չի գտել իր ժանրը, պարզ վկայության միամտություն: Եվ հանկարծ, թվում է, թե ընդամենը իր ժամանակի կանոններով գրված փաստաթղթի ներսում բացահայտում ես հանճարեղ երկխոսություն՝ բարդ հոգեբանական վիճակի ճշգրիտ ու տարողունակ լուծում, համարյա շեքսպիրյան լիցքով փոքր ողբերգություն:
– Հին հայկական ժամանակագրությունները աղբյուրներ են, որ սեփական գրականության սահմաններից դուրս են: Իսկ Ձեր արհեստակից ընկերների ջանքերը ի՞նչ են տվել Ձեր որոնումներին:
– Առանց հայկական պոեզիայի, սկսած Քուչակից ու Նարեկացուց, վերջացրած Համո Սահյանով, իմ արձակը իր ներկա տեսքով չէր լինի:
– Այստեղ Դուք ինքնատիպ չեք: Վրացական նոր արձակը, ամենայն հավանականությամբ, այդքան արագ իրեն գտավ նաև այն պատճառով, որ անսովոր արդյունավետությամբ ներառել էր վրացական պոեզիայի փորձը: Կարծում եմ՝ նույն ծագումն ունեն ռուսական արձակի շատ նորաբանություններ: Այդ պատճառով ավելի որոշակիությունն է ցանկալի:
– Չարենցին պարտական եմ իմ, եթե կարելի է այդպես ասել, սկզբունքային ժողովրդավարությամբ: Կարող եմ ճշգրիտ ասել՝ ինչ է ինձ տվել Ակսել Բակունցը: Կարող եմ նշել Բակունցի միանգամայն որոշակի գործեր, որ անմիջական ներգործություն են ունեցել:
«Միրհավը», «Պրովինցիայի մայրամուտը» և, իհարկե, «Խոնարհ աղջիկը»: Բակունցը հայ ընթերցողին վերադարձվեց միայն 1956 թվականից հետո, բայց ես նրա հետ, ավելի ճիշտ՝ նրա գրական ձիրքին, ծանոթացա ավելի շուտ, դեռ 1952 թվականին, նրա թարգմանությամբ, չիմանալով՝ ո՞վ է թարգմանիչը, կարդացի «Տարաս Բուլբան»: Ի՜նչ տոն էր՝ իսկական լեզվական խրախճանք: Հայ մեծ գրողներից Բակունցն առաջինն է ինքնարտահայտվելու հնարավորություն տվել ժողովրդի այն հատվածին, որ մնալով առանց լեզու, ձայնի իրավունքը փոխանցեց միջնորդներին, որոնք էլ քաղաքին ու աշխարհին պատմեցին անլեզուների մասին: Բակունցը բեկանեց այդ «մասինը», նա գրում էր ոչ թե ժողովրդի մասին, այլ ժողովրդի միջից: Ներսից լինելու այդ սկզբունքը ես, որքան դա իմ հնարավորությունների սահմաններում էր, փորձեցի տարածել օրգանական ու անօրգանական աշխարհի ամբողջ տարածքի վրա: Դա նշանակում է գրել ոչ թե ծառի մասին, այլ ծառի միջից, ոչ թե ձիու մասին, այլ ձիու ներսից: Հասկանալի՞ է: Թե՞ այնքան էլ չէ:
– Միանգամայն: Դա արգելք է, որի հաղթահարման անհրաժեշտությունը նրբորեն զգում էր Եսենինը: Այդ պատճառով՝ «Ես պատրաստ եմ քեզ պատմել դաշտը»: Դաշտը: Ոչ թե դաշտի մասին: Այդպես զգալու համար ինքդ էլ պիտի մի քիչ դաշտ դառնաս:
– Հենց դա: Երբ գրում էի իմ Ալխոյին, ես ինքս Ալխո էի: Զգում էի Ալխոյի նման: Հիմա էլ ինձ երբեմն թվում է, որ ես ավելի շատ ձի եմ, քան մարդ...
– Ալխոն գրականության մեջ «մարդացած» առաջին ձին չէ: Երբ հերթական անգամ գրքի էջերում հանդիպում ես նման կերպար, բնական ցանկություն է առաջանում նրա բնավորությունը համեմատել նախորդների հետ՝ Տուրգենևի, Տոլստոյի ձիերի կերպարների հետ: Տոլստոյը նայում է իր պիսակավոր կռտած Խոլստոմերին ոչ միայն գրողի, հոգեբանի աչքերով, այլև բարինի, պրոֆեսիոնալ ձիապանի հայացքով: Պատահական չէ, որ Խոլստոմերը մի քիչ լաքեյանման է: Նա սիրում է իր տիրոջը, որը ոչ մեկին չի սիրում, և նրա սիրուհուն, և նրա բռի կառապանին: Իսկ Ալխոն մշակ է, բայց սեփական արժանապատվության ավելի մեծ զգացում ունի, ոտնահարված, Գիքորից բացի համարյա ոչ մեկի կողմից չհարգված, բայց՝ արժանապատվություն:
– Դե ինչ, նա և՛ բարին էր, և՛ ձիապան՝ այդ հսկան: Դրանից ուր փախչես: Տոլստոյի պատկերած գյուղացիների մեջ էլ է բարինը զգացվում, պատահական չէ, որ նրա Աննան երազում կացինը ձեռքին մուժիկ է տեսնում:
Եվ հետո՝ ես հաճախ եմ հանդիպում այդ բառին՝ մարդկայնացում: Ամենից քիչ ես ձգտում եմ մարդկայնացնել իմ կենդանիներին՝ Գոմեշին, Նարնջագույն զամբիկին, Ալխոյին: Ես ձգտում էի նրանց ինձ չնմանեցնել, այլ ինքս նմանվել: Մի՞թե Ռոստովայի գայլաորսի տեսարանում այդ արդեն կապված, թամբին նետված գազանը կամ նույն Խոլստոմերը մարդկայնացված են: Ոչ: Տոլստոյի գայլը մարդուն նայում է պարզ ու չար, իր՝ մարդկայինից շատ հեռու գազանային աշխարհից:
– Ձեր սեղանին Տոլստոյի «Հատընտիրն» է, և էջերին մատիտով բազմաթիվ նշումներ կան...
– Ինչքա՜ն շատ գիտի նա մարդու մասին՝ ահա իմ անմիջական արձագանքը Տոլստոյի տեքստին: Եվ ամեն ինչ իմանալով, մնում է ամբողջ երկրի տերը, ամբողջ աշխարհի պատասխանատուն, որի վրա նայում է կարծես թե «աստվածային բարձունքից»: Նայում է ու տեսնում է՝ ինչքան փոքր է նա՝ այդ աշխարհը, և ինչքան է զգում իր՝ Տոլստոյի տիրական խնամքի ու պաշտպանության կարիքը: Ինձ ընդհանրապես թվում է, որ լավատեսությունը, ավելի ճիշտ՝ հուսահատության գիրկը չընկնելու ընդունակությունը, ուժեղ տաղանդի հատկանիշ է: Նրանք, ովքեր այդ ունակությունից քիչ ունեն, կործանում են, գահընկեց են անում, հուսահատվում են ու վարակում են հուսահատությամբ: Իսկ հզոր տաղանդները, ինչպես հզոր գետեր, հանդարտ հոսում են՝ չավիրելով ափերը, այլ կերակրելով ու պարարտացնելով: Չարենցը Նարեկացուն անվանել է «մռայլ հանճար»: Համաշխարհային գրականության մեջ շատ են մռայլ հանճարները, լուսավորները շատ ավելի քիչ են: Տոլստոյը, չնայած իր ամբողջ կոշտությանը, լուսավոր հանճար է: Ինչպես հայերից Քուչակն ու Հովհաննես Թումանյանը: Նրանց մեջ կարծես սարյանական լույս կա: Լուսավոր տաղանդները մռայլ տաղանդներից վատ չգիտեն, որ աշխարհը դաժան է: Եվ իրենք էլ ողբերգական են, իսկ պատումի էությունը լուսավոր է, բարձրության ու հեռանկարի զգացողությամբ ներթափանցված: Եվ ես մտածում եմ, որ այդ ներքին լույսի գլխավոր աղբյուրը արարումի ձիրքն է: Ձիրքի առատությունը: Նրա շռայլությունը:
– Իսկ իբրև արվեստագետ, իբրև վարպետ՝ ինչո՞վ է Ձեզ գրավում Տոլստոյը: Ի՞նչ եք նրանից սովորում: Չէ որ ուշադիր ու դանդաղ ընթերցանությունը նույնպես սովորել է: Ես խոսում եմ Վարպետի նկատմամբ Վարպետի վերաբերմունքի մասին, որ աշխատում են նույն արհեստանոցում, թեպետ այլ նյութով ու այլ «մեթոդով»:
– Մանրամասների ճշգրտություն, դրանց մեջ չկորչելու ընդունակություն, և այստեղ՝ երկրի վրա, ճիշտ կենտրոնում լինելու կարողություն, և այնտեղ՝ վերևում:
Արիություն, որով նա կարողացել է նայել ճշմարտության աչքերին: Արիություն՝ ինքդ քեզ թույլ չտալու չափազանց բարի լինել, քանզի բարի, միայն բարի լինել նշանակում է հանձնվել: Գովաբանել այն, ինչ անբարո է, արքունական աշուղի խնդիրն է: Մեծն Տոլստոյը դա էլ է սովորեցնում: Եվ հետո՝ ես տառապագին նախանձում եմ իրադարձությունները չշտապեցնելու, ինքը իրենից առաջ չանցնելու, մի կողմ չանցնելու, բայց և սեփական Մտքից հետ չմնալու նրա կարողությանը, հետ չնայելու, այլ անընդհատ գնալու, գնալու՝ ծանր, թեթև, անընդհատ առաջ...
Միով բանիվ՝ պատումի վարպետությանը, նրա անընդհատությանն ու ամբողջականությանը:
– Բայց դա Տոլստոյի մեր այսօրվա ընկալումն է: Ժամանակակիցները այլ կերպ էին տեսնում: Նրանց համար Տոլստոյը «վայրենի» էր (Բ. Էյխենբաումի արտահայտությամբ): Նրա սյուժետային կառույցները համարվում էին աններդաշնակ, անկանոն: Օրինակ, ահա ինչ էր գրում Դ. Օվսյանիկո-Կուլիկովսկին «Աննա Կարենինայի» մասին. «Այդ ամենը չափազանց դրվագային է, ընդամենը հպանցիկ վրձնահարումներ ու հարվածներ»: Ինքը Տոլստոյն էլ, իր վեպերը դիտարկելով իբրև նահանջ կանոնիկ ձևերից (ձևեր, որ արդեն գտել էր եվրոպական վեպի ժանրը), հաստատում էր. «Մենք, ռուսներս, ընդհանրապես վեպեր գրել չգիտենք»: Նա նույնիսկ «Պատերազմ և խաղաղության» ժանրը որոշում էր հակադրությամբ. «Դա վեպ չէ, ավելի քիչ պոեմ է, շատ ավելի քիչ՝ պատմական ժամանակագրություն»:
Վերընթերցելով Եղիշե Չարենցի «Երկիր Նաիրին», ես զարմացել էի համընկնումից. Չարենցը, բնորոշելով իր վեպը, գործնականում կրկնում է Տոլստոյին. խոստովանում է, որ այնտեղ չկան «տարրական կանոններ», որ դա վեպ չէ, այլ ինչ-որ «այլակերպ» բան:
– Իսկ Ձեզ չի՞ թվում, Ալլա Մաքսիմովնա, որ Դուք նույնացնում եք ոչ այնքան նույնական իրավիճակները: Տոլստոյը խոստովանում է «Պատերազմ և խաղաղության» ընդամենը անհամապատասխանությունը համաեվրոպական կանոններին, իսկ Չարենցը հեգնում է «ձևի ամբողջականության» իրեն խորթ պատկերացումները:
– Իսկ ահա ինչ է գրում այդ «պոեմանմանության» մասին քննադատ Սուրեն Աղաբաբյանը. «Չարենցի գիրքը սկզբում թողնում է կտրտված պատկերների ու դրվագների տպավորություն, իրադարձությունների ու կերպարների, դատողությունների ու դիտարկումների կառուցվածքային ու փաստացի չենթարկվածություն միասնական մտքին, սյուժետային միասնական գծին: Բայց դա մակերեսային տպավորություն է: Իրականում, եթե հիշենք, հայ գրականության մեջ շատ չեն այնպիսի ստեղծագործությունները, որտեղ այդպիսի խստությամբ պահպանվում է սյուժեի ու կերպարների, կոմպոզիցիայի ու գաղափարի միասնությունը»:
Խնդիրն այն է, որ բոլոր մեծագույն ստեղծագործությունները նրանով էլ տարբերվում են սովորական ստեղծագործություններից, որ իրենց հետմահու կյանքի ընթացքում «հարստանում են նոր իմաստներով» (Մ. Բախտին): Եվ այդ «նոր իմաստների» մեջ, թերևս, միայն բովանդակային իմաստները չեն. ժամանակն ի զորու է բացահայտել և ժամանակակիցներից աննկատ մնացած գեղեցկությունը: Եվ կառույցը՝ այնտեղ, ուր առաջներում տեսնում էին միայն գեղագիտական քաոս...
– Այդքան «հեռվից» ես չեմ կարող ինձ նայել: Հիմա ես միանգամայն համոզված եմ, որ իմ հարաբերությունները սյուժեի հետ և ընդհանրապես պատմողականության հետ բավականին դրամատիկ են: Կասկածում եմ, որ չեն էլ հարաբերվում: Ամեն անգամ, նոր գործ սկսելիս, երազում եմ կառուցիկ, սահուն անընդմեջության մասին: Առանց դադարների ու թռիչքների պատումի մասին, քանի որ վստահ եմ՝ սյուժեն անհրաժեշտ է: Նա պահում է նյութը, ինչպես գավաթը, թույլ չտալով, որ անձև ջրափոս գոյանա: Ահա և ուզում եմ սյուժետային գրող լինել, թող իմ սյուժեն, վատագույն դեպքում, չլինի դասական գավաթ, այլ թեկուզ շամփուր... Եվ ամեն անգամ նույնն է տեղի ունենում՝ տեսնում եմ, որ իմ ձին նորից ճամփից շեղվել է, և անկազմակերպ, անկարգ էջեր են... Այո, տաքուկ, այո, հուզիչ... Բայց, ավաղ, միայն նյութ: Սևեռվում եմ, ջանքեր եմ գործադրում, որոշ ժամանակ գնում եմ ճանապարհով ու նույնիսկ առաջ եմ անցնում... Բայց մի քիչ թուլանում եմ, և ամեն ինչ սկսվում է նորից՝ խցանումներ, ցատկեր, դադարներ, հիշողություններ, մի խոսքով՝ պատառոտված կոմպոզիցիա՝ անցք անցքի վրա, ճեղք ճեղքի վրա...
«Այլակերպ» բան, եթե հիշենք Չարենցին:
Ուժասպառվելով, դադարում եմ ինքս իմ դեմ պայքարել... Հետո նորից սկսում եմ կարոտել սյուժեին, թեպետ կարծես թե սեփական փորձով համոզվել եմ, որ սյուժեի դեպքում ես ինձ կորցնում եմ, իմ դեմքը կորցնում եմ: Եվ այդ ամենն այն պատճառով, որ սյուժեին, հին, դասական ընկալումով, ես վերաբերվում եմ մեծ հարգանքով, հավասարապես ինչպես ժանրին: Ժանրերը մարդկության մեծագույն հայտնագործությունն են: Տառապալից աշխատանքի արդյունք:
Ժանրային ձևակերպման ետևում ինչքան ջանք կա՝ ցավի, վրիժառության, արյան, ամոթխածության, հիացմունքի: Ինչքան պատմություններ են պատմվել և վերապրվել, բայց ժանրը չգտնելով, անհետացել են ժամանակի մեջ: Իհարկե, ամեն ինչ փոխվում է, նաև՝ ժանրային ձևերը... Բայց կարո՞ղ է ինքնաթիռ կառուցողը հաշվի չառնել նետի թռիչքային հնարավորությունները, իսկ ճարտարապետը մոռանալ բուրգի ձևերի գոյության մասին:
Բայց ժանրը, ինչպես և սյուժեն, ինձ չի տրվում: Ի՞նչ է «Տաշքենդը» ժանրային առանձնահատկության առումով: Խառնվածքներ՝ և միայն: Շփումների ակնթարթային բռնկումներ: Կրքերի Բրոունյան շարժում: Բայց ոչ մի հստակ տարվող սյուժետային գիծ: Եվ ոչ մի գլխավոր հերոս. թեպետ «հավաքի» յուրաքանչյուր մասնակից գլխավոր հերոս կարող է լինել: Յուրաքանչյուր բնավորություն վիպական է, բայց միայն հնարավորություններով, նրա մասին իմ՝ հեղինակային պատկերացումներով: Յուրաքանչյուրի մասին ես կարող եմ գրել ամբողջ ծավալուն պատմություն, թեպետ «Տաշքենդում», գյուղական ակումբի հավաքույթում նրան պատկանում է ընդամենը մի երկխոսություն: Երբեմն էլ ընդամենը մի ռեպլիկ:
Բայց այդ ձևը ևս՝ բոլորի խոսակցությունը բոլորի հետ, ամենևին մտադրություն չէ, այլ իմ մտածած միջոցն է, հնարք՝ փրկելու անսյուժե գործը, այսինքն փոխհատուցելու բնածին արատը:
– Իսկ գուցե հատվածայնությունը, անցումային սյուժետային փոփոխությունների բացակայությունը, որ հնարավորություն են տալիս պատումին թռիչքներ գործել հեղինակին ոչ անհրաժեշտ բազում իրադարձությունների վրայով, որ բաց են թողնվում, այսպես ասած՝ իբրև գծիկ, դա այն ազատությունն է, որի մեջ հիմա բոլորը տեսնում են ժամանակակից ոճի հատկանիշները: Որի կարիքն ունեն և՛ հեղինակները, և՛ քննադատները, և՛ ընթերցողները: Երեկ երեկոյան հյուրանոցում ես համեմատեցի «Բեռնաձիերի» առաջին և վերջին հրատարակությունները: Առաջինում չկար «Սկիզբը» գլուխը: Այդ հատվածը Դուք ուղղակի ներմուծել եք երկրորդ հրատարակության մեջ: Բայց դա չփչացրեց ընդհանուր տպավորությունը, չփչացրեց կոմպոզիցիոն ժանյակը: Մինչդեռ Հրանտ Քառյանի համար դրսի մարդ, դրսի կյանքով հետաքրքրված, հակոտնյա է հայտնվում՝ նրա կրտսեր եղբայր Արայիկ Քառյանը՝ ներքին կյանքի մարդ, ավելին՝ ապագա «սուրբ մարդ», որ կրում է այն գիտելիքը, այն իմաստնությունը, որը կյանքին թույլ է տալիս պահպանվել և շարունակվել արտաքին կարգի բոլոր աղետների դեպքում:
– Լավ է, եթե Ձեզ այդպես է թվում: Բայց ես ինչպես մոռանամ, որ երբ գրում էի այդ նույն «Սկիզբը», բոլորովին չէի մտածում այն ենթատեքստի մասին (նեղ, տեխնոլոգիական իմաստով), որտեղ այդ հատվածը հայտնվեց՝ «Բեռնաձիերի» երկրորդ հրատարակության ժամանակ, որտեղ հայտնվեց և հին գլուխների հետ հավասար սկսեց «ծառայել» գլխավոր գաղափարին, եթե այդպիսին այնտեղ կա: Ուզում էի գրել առանձին, շատ դանդաղ, բազում տեսողական ու հոգեբանական մանրամասներով, պատմվածք մի տղայի մասին, որ իր ուսերին է առել ամբողջ ընտանիքի պատասխանատվությունը, և եթե կուզեք, պատասխանատվությունն ամբողջ աշխարհակարգի համար, թեպետ ինքն այնքան փոքր է ու թույլ, որ խնամակալության ու պաշտպանության կարիք ունի: Ես այդպես էլ ուզում էի անվանել պատմվածքը՝ «Բեռը»: Բայց այդ ժամանակ տպագրվեց Իոն Դրուցեի «Մեր բարության բեռը» վիպակը, և իմ թարգմանչուհի Անահիտ Բայանդուրը իմ համաձայնությամբ անունը փոխեց: «Սկզբի» մեջ, ինչպես Դուք արդեն նկատել եք, թեմա կա՝ բանաստեղծի ծնունդը: Արայիկ Քառյանի մասին ես դեռ գրելու եմ: Եվ մտածելու եմ նրա ճակատագրի, բանաստեղծի ու ժամանակակից աշխարհի ճակատագրի մասին:
– Այսպիսով, պատմվածքը Դուք սկզբից վերանվանեցիք, հետո ինքնուրույն ստեղծագործությունից վերածեցիք վիպակի գլխի՝ «ստրկության վաճառեցիք»: Բայց ընթերցողը դա չգիտի, նրա համար արդյունքն է կարևոր:
– Դե ինչ, գուցե այդ «կոլաժը», այդ «կարկատաններով ծածկոցը», որ կարված է տարբեր ժամանակներում, տարբեր հոգեվիճակով գրված հատվածներից, հետևաբար՝ տարբեր ռիթմով և տեմպով, իրականում համարյա պրոֆեսիոնալ տեսք ունի... Փարաջանովյան «Նռան գույնը» (ես հայկական տարբերակի տիտրերի հեղինակն էի) ամենից լավ, իմ կարծիքով, նայվում է նյութի մեջ: Մոնտաժը, այսինքն այդ ոսկե, այդ ալմաստե կույտին պարզունակ ժամանակագրական կարգ պարտադրելու փորձը նրան փչացրեց: Գուցե Ձեր սրտին այդքան սիրելի հատվածայնությունն է այն ճանապարհը, ճանապարհներից մեկը դեպի նոր գրականություն: Բլուր է թե սապատ՝ ապագան ցույց կտա: Իսկ առայժմ, ակնհայտորեն իրականում էլ չարժի թաքցնել այդ նորագոյացությունը և պետք չէ նրանից, իբրև անճոռնի մի բան, ամաչել: Եվ եթե անկեղծացա՝ խոստովանեմ. անավարտ հատվածը՝ անկապ, անսյուժե և ժանրը չգտած, ինձ համար, այնուամենայնիվ, ավելի թանկ է ավարտուն լիակատար հաջողությունից, քանզի նրա անավարտության միջով ես տեսնում եմ, կանխատեսում եմ ապագա ամբողջությունը: Ես, այնուամենայնիվ, հույսս չեմ կտրում. երբ ամեն ինչ, ինչ մտածել եմ, գրեմ Ծմակուտի մասին, գրեմ-վերջացնեմ, սյուժեն ինքն իրեն կկազմվի: Ինքն իրեն կբացահայտի: Ներքինը, գաղտնին, նույնիսկ ինձ անհայտը բոլորին տեսանելի կդառնա:
– Ի դեպ, ինչպե՞ս եք վերաբերվում արդեն տպագրված գործերին: «Խումհարի» դեպքը՝ արմատական վերափոխում, բացառությո՞ւն է օրենքից, թե՞ օրենք է:
– Անկեղծ ասած, տպագրվածը նույնիսկ կարդալ չեմ սիրում: Որպեսզի չտեսնեմ հարկադրված շտապողականության հետքերը... Ցանկացած գործ պետք է արտագրել գոնե երկու անգամ: «Առաջին ձեռք» գրածը ոչ մի բանի պետք չէ: Շերվուդ Անդերսոնն ինչ-որ տեղ ասել է. ես չեմ ունեցել թիրախին հարվածելու երջանկության զգացողությունը: Այդ ոչ ճշգրիտի, ոչ դիպուկի զգացողությունն ինձ չափազանց ծանոթ է... Կարդում և տեսնում եմ. ահա այս կտորը լավ է գրված, այս կտորը գրեթե լավ է գրված... Բայց որ ամբողջությամբ, ինչ-որ ժամանակ հետո ընդունեմ արդեն տպագրված գործը – ոչ մի անգամ դեռ նման բան չի եղել: Օրինակ «Խումհարը»: Իմ քիչ գործերից մեկն է, որոնցից գոհ էի: Ինձ թվում էր, որ գործը քարագրություն է, այսինքն՝ հասցվել է իմ հնարավորությունների սահմաններում բարձրագույն ոճական կատարելության: Բայց անցավ մի քանի տարի, և պարզ դարձավ. դա նորից ընդամենը անավարտ նյութի կույտ է: Կարճ ասած՝ նույնիսկ սեփական զավակին «մարդամեջ» հանելով, շարունակում եմ ինձ նրա տերն զգալ: Տեր, որ իրավունք ունի վերափոխել, վերաձևել, վերակառուցել: Եվ դա վերաբերում է ոչ միայն ոճական հղկմանը, այլև առավել կայուն բաների՝ իրավիճակ, սյուժե, սյուժեի ճյուղավորումներ: Դե իսկ մանրամասների մասին արդեն չեմ խոսում՝ դրանք բոլորն իմ իշխանության տակ են:
Եվ հետո՝ պատումային գրականությունը ոչ մի հակապատումայնություն չի բեկանել: Եվ չի բեկանի: Նրա ժամանակը դեռ կգա: Ոչ ինձ համար, ճիշտ է. ես, երևի, իսկական վեպի հետ այդպես էլ հարաբերություններս չկարգավորեմ: Իսկ գուցե այդ ձևը ընդհանրապես հակացուցված է հայերենին: Գուցե հայերեն ընդհանրապես հնարավոր չէ ճիշտ վեպ գրել: Հակոբ Մնձուրին, օրինակ, մեծ ուշադրությամբ հետևում էր համաշխարհային գրականության հաջողություններին, ոչ մի նորություն բաց չէր թողնում, հիանում էր ու միաժամանակ արձանագրում՝ այդ հզոր ռիթմերը մեզ շեղում են մեր սեփական հայկական արձակի ռիթմից:
– Դմիտրի Լիխաչովի վերջին հոդվածներից մեկում՝ «Գրառումներ ռուսականի մասին», կա, իմ կարծիքով, շատ հետաքրքիր դիտարկում «ազգային ռիթմերի» առանձնահատկությունների մասին: Ահա ինչ է Լիխաչովը գրում, ընդհանրացնելով իր ուսումնասիրությունները և տպավորությունները հայկական բնանկարներից և հայ գեղանկարչությունից. «Ես չեմ հանդգնի լրացնել Սարյանին, բայց այնուամենայնիվ ինձ թվում է, որ Արևելյան Հայաստանի բնանկարն ավելի խիստ է, քան կա Սարյանի կտավներում: Անտառազուրկ լեռներ, որ ակոսել են անձրևները, գետերը, խաղողի վազերի շարքերը, լեռներ, որտեղից ցած են գլորվում քարերը, խիտ, թավ գույներ. այդ բնությունը ներծծել է ժողովրդական արյունը... Ռուսական բնության համար, որ մարդկայնացած է գյուղացիով, հատկանշական է հերկած հողի ռիթմը, գերանակապ պատերի ռիթմը: Ռիթմը բնորոշ է և Հայաստանի բնանկարներին, բայց Հայաստանում ռիթմն ուրիշ է: Վիթխարի տպավորություն է թողնում Սարյանի «Հողը» (1969) կտավը: Այն ամբողջովին շերտերից է բաղկացած, վառ, ալիքաձև շերտերից, բոլորովին այլ, քան կարող է լինել Ռուսաստանի նկարչի ստեղծած ռիթմը: Այդ ալիքաձև ռիթմը կա նաև հիանալի հայ նկարիչ Մինաս Ավետիսյանի կտավներում: Նրա «Ծնողներս» (1962) կտավում հայրն ու մայրը պատկերված են հայկական բնանկարի համապատկերին: Ապշեցուցիչ է, որ հայկական բնության ռիթմը կարծես կրկնվում է մարդկանց հոգեկան ռիթմի մեջ: Նույնիսկ սարերը «Ծնողներս» կտավում դարձել են աշխատանքային ռիթմի ալիքներ: Հայաստանի աշխատանքային ռիթմերը զարմանալի բազմազան են, ինչպես բազմազան է նրա ժողովրդի աշխատանքը: Սարյանի «Հետկեսօրյա լռություն» կտավում (1924) հողի վրա, թվում է՝ երևում են վարած դաշտերի քառակուսիները՝ ասես բազմագույն գորգեր են փռված չորացնելու համար: Լեռների ու դաշտերի ռիթմերը համադրվում ու միաժամանակ հակադրվում են միմյանց... Հայաստանի բնության հարստությունն է վկայում գեղանկարչության մեջ նրա զարմանալի բազմազան արտացոլումը: Միևնույն նկարիչը շատ տարբեր է տեսել: Այնուամենայնիվ, մենք միշտ կասենք՝ սա Հայաստանն է... Երկրի բնանկարը ազգային մշակույթի նույնպիսի տարր է: Ժողովրդի հոգու արտահայտությունն է»: Ի՞նչ կարող եք ասել Լիխաչովի այս դիտարկումների վերաբերյալ:
– Կասեմ, որ այլ Հայաստանների հետ կա և Սարյանի Հայաստանը: Դա պետք է տեսնել: Ծանո՞թ եք Հակոբ Հակոբյանի աշխատանքներին:
– Ծանոթ եմ:
– Ուրեմն մինչ նա՝ այդ տեմպերա-խավոտ, գծերի «խելահեղությունը» բացառող Հայաստանը, որ մի ժամանակ զարմացրել էին Անդրեյ Բելիին հայկական բնանկարում, ոչ ոք չի տեսել: Նաև ես: Իսկ հիմա Հակոբյանի շնորհիվ տեսնում եմ: Թեպետ անձամբ ինձ մոտ ու հասկանալի է Մինասի «ծանր արմատը»: Ինչ վերաբերում է Սարյանին, ապա նա, ինձ խորթ իր ամբողջ դեկորատիվությամբ, ավելին է, քան նկարիչը: Նա հայտնագործող է: Եվ մեծ բանաստեղծ: Այն տարիներին, երբ Սարյանը նոր էր սկսում, օրիգինալությունը շատ մոդայիկ էր: Սարյանը ևս «գնաց Արևելք»: Դեպի արևելյանը: Բոլորի հետ: Բոլորի հետ մեկտեղ: Բայց վերջը վերադարձավ հայրենիք և այդ պատճառով կայացավ: Բոլորը շարժվում էին, բայց տեղ հասավ նա մենակ:
– Իսկ ինչպե՞ս Դուք կբնութագրեիք, քանի որ խոսք եղավ այդ մասին, հայկականի բուն էությունը, կորիզը, խորքը:
– Հայ նշանավոր ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանն ասում էր. «Ուրիշ ժողովուրդների արվեստի գեղեցկությունը հուզիչ է, հաճախ գրգռող և խռովիչ, իսկ մեր արվեստի գեղեցկությունը անդորրող է, հանգստացնող, հայեցության տանող»: Իրոք էլ, համադրեք Կոմիտասին, հայկական ժողովրդական երգերը, Թումանյանին, ժողովրդական էպոսը, Հռիփսիմեի տաճարը, նույն «Խոնարհ աղջիկը»՝ և կհամոզվեք. հայկականի ոճը խիստ զսպվածությունն է, համարյա ասկետությունը (դա վերաբերում է ոչ միայն էսթետիկային, այլև էթիկային), արտահայտչամիջոցների ծայրահեղ խնայողությունը: Այդպիսին է խառնվածքը, այդպիսին է կենսակերպը: Այդպիսին է հողագործական կուլտուրայի կերպը: Իսկ այդ էության քարե բանաձևը փոքրիկ, հինավուրց հայկական եկեղեցիներն են՝ ոչ մեծ, մոնումենտալ շինություններ, այլ հենց մենավոր, ներքին համեստ հարդարանքով եկեղեցիներ որեւէ փոքր աշխարհի ներսում:
– Եթե Դուք ամեն տեսակ ծայրահեղությունների այդպիսի թշնամի եք, ինչպե՞ս համադրել Ձեր համոզմունքը, որ զուտ հայկական ոճը խիստ զսպվածությունն է, և Ձեր, ինչպես ես հասկացա, բնավ էլ ոչ բացասական վերաբերմունքը այնպիսի պաճուճազարդ գործին, ինչպես «Նռան գույնը»: Ահա որտեղ ոչ մի խնայողություն չկա: Ինչպես նաև՝ Սայաթ-Նովայի մասին ֆիլմի պայմանական հերոսին, ինչպես նաև՝ Քուչակին, որ հայրենների (զուտ հայկական ոճով արված՝ ինչպես Դուք եք հասկանում) կողքին ունի և միանգամայն շքեղը, արևելյանը: Ամեն ինչ կա՝ և՛ ոճավորում, և՛ ավելորդություններ...
– Դե լավ... եկեք պարզենք: Եվ սկսենք Փարաջանովից: Նրա մեթոդը գիտնական-արվեստաբանի մեթոդ է. նա փորձում է Սայաթ-Նովայի պոեզիայի մասին պատմել հայկական մանրանկարչության պայմանական լեզվով: Հիմա «Նռան գույնի» հերոս Սայաթ-Նովայի մասին: Չի կարելի ասել, որ այդ այլաբանական ու գունային շքեղությունից ընդարմացած ոճը զուտ հայկական է: Սայաթ-Նովան Թիֆլիսի բանաստեղծն էր: Իսկ այն ժամանակի Թիֆլիսը ինտերնացիոնալ քաղաք էր: Այդ պատճառով տվյալ դեպքում խոսքը պիտի լինի ոչ թե նեղհայկական, այլ հայկական մշակույթի և միջնադարյան Այսրկովկասի հետ նրա սերտ առնչությունների մասին: Չի կարելի հրաժարվել այդ կուլտուրայից, ոճերի այդ միախառնումից: Դա ստեղծել է պատմությունն ինքը: Վերցրեք, օրինակ, Աղթամարի ճարտարապետական համալիրը Վանա կղզում:
Առաջին տպավորությունը, ես իմ մասին եմ ասում, եղել է. ոչ-ոչ, սա բոլորովին էլ հայկական չէ... Բայց չէ որ նաև դա է հայկական: Գրականության մեջ էլ կա դրա համարժեքը՝ Նարեկացին: Նարեկացին համակ շքեղություն է՝ և՛ զգացումի, և՛ ոճի: Ինչքան էլ չափազանց է՝ ամեն ինչում, նույնիսկ ինքնահերքման մեջ: Եվ ինչպե՜ս է ուզում զարմացնել: Բացի այդ՝ և՛ Նարեկացին, և՛ Սայաթ-Նովան, նույնիսկ Քուչակը, թեպետ ավելի քիչ, գործ ունեին ստերեոտիպի հետ, այսինքն՝ աշխատում էին որոշակի, հանձնարարված կանոնի ներսում: Սայաթ-Նովայի դեպքում դա տիպիկ աշուղական բլոկ էր, որից օգտվում էին Թիֆլիսի առանց բացառության բոլոր բանաստեղծները՝ և՛ թուրքերը, և՛ վրացիները, և՛ պարսիկները: Բոլորը: Բլոկ, որի մշակման համար ենթադրվում էր վարպետության աստիճանի ցուցադրություն: Մենք չունենք նման գործիք չափելու, թե որքան հանճարեղ էներգիա է արտահոսել այդ բլոկին դիմադրելու համար: Պատկերացրեք ճարտարապետին,– նա և՛ աշխղեկ է, և՛ քարտաշ, բոլորը մի մարդու մեջ,– որը կարող էր իր տվյալներով վիթխարի տաճար կառուցել: Բայց իրականությունը չափազանց աղքատիկ էր՝ բառի բուն իմաստով, և չէր կարող վարպետին նման խոշոր, հանճարին համազոր պատվեր ապահովել: Այն ամենը, ինչ առաջարկում էր ճակատագիրը, մեն-միակ խաչքարն էր (մահարձան, հուշարձան): Եվ ահա՝ ամբողջ էներգիան, որ կբավարարեր մեծ շինարարության, նա զոհաբերում է մեն-միակ խաչքարը դրվագելուն: Ահա որտեղից են խուճուճ, մանրակրկիտ զարդաքանդակները: Գանգուրները, այսինքն՝ էսթետականությունը, միշտ հայտնվում են փակուղու պայմաններում, երբ չկա հեռավոր հեռանկար, երբ գնալու տեղ չկա, երբ պատմությունը նիրհում է: Սակայն նրանց անհատականությունը,– ես նկատի ունեմ և՛ Քուչակին, և՛ Նարեկացուն, և՛ Սայաթ-Նովային,– դրսևորվել է նույնիսկ ստերեոտիպի շրջանակներում: Հանճարներ՝ նրանք գիտեին երբ պահպանել, երբ խախտել օրենքները: Այնուամենայնիվ, ինձ համար անհասկանալի է՝ ինչպես նրանք փրկվեցին... Ինչպե՞ս գտան փակուղուց դուրս գալու ճանապարհը:
– Պատասխանել այդ, թեկուզև հռետորական հարցին, դժվար է, բայց հազիվ թե Քուչակը այն ժամանակներում էր գրում, երբ պատմությունը նիրհում էր... Բանասերները դեռ չեն որոշել, նա ո՞ր դարում է ապրել: Նրա պոեզիան ապացուցում է, որ հեղինակը գրում էր այն ժամանակ, երբ Հայաստանը դեռ չէր շրջվել «Արևելքի մորուքավոր քաղաքներից» (Օսիպ Մանդելշտամ), իսկ եթե շրջվել էլ էր, այնուամենայնիվ, պատմությունից գաղտնի չէր դա: Կարծում եմ՝ այստեղ միայն դիմադրությունը չէ կանոնին, այլև ոչ «անտարբերության» տարրը պարսկական մեծ պոեզիայի «կախարդանքի» նկատմամբ՝ «կարմիր վարդի, որ իր բուրմունքով կախարդել է աշխարհը»: Այսինքն՝ գայթակղության տարրը, որ անհրաժեշտ էր հաղթահարել, անցնել: Իսկ դա արդեն այլ բան է, քան կանոնին դիմադրությունն է: Այստեղ ստեղծագործական էներգիան ոչ միայն ծախսվում է, այլև գոյանում է:
Փորձենք այդ իրավիճակը տարածել այսօրվա վրա: Խանգարո՞ւմ, թե՞ օգնում է դեպի ինքն իրեն շարժվող հայկական արձակի ազգային ռիթմի որոնումներին համաշխարհային մեծ գրականության ներգործությունը:
– Երբեմն նաև խանգարում է: Տեսեք, թե ինչքան ջանք են գործադրում հայ գրողները՝ աշխատելով մոդեռն երևալ: Մինչդեռ ջանքերը պետք է ուղղել բոլորովին այլ կողմ: Ուղիղ հակառակ կողմը...
– Իսկ Դուք պարբերաբար դիմում եք համաշխարհային մեծ գրականության հեղինակներին՝ հղումներ անելով մեկ Կոբո Աբեին, մեկ Շերվուդ Անդերսոնին...
– Ե՛վ Շերվուդ Անդերսոնը, և՛ Շոլոխովը, և՛ Ֆոլքները, ինչպես և Կորտասարը (նրա «Հետապնդողը» իմ ամենասիրած գործերից է), ինչպես նաև Հեմինգուեյը, ինչպես նաև Գարսիա Մարկեսը հիանալի զրուցակիցներ են: Նրանք գտել են իրենց ազգային ռիթմը:
– Այնուամենայնիվ. Ձեր դիրքորոշման մեջ ես գայթակղությանը դիմադրելու ինչ-որ փորձ եմ տեսնում, ուրեմն նշանակում է՝ այն էներգիան, որ ծախսվում է դիմադրության վրա, կործանարար չէ, այլ ստեղծարար:
– Հնարավոր է...
– Դուք հիշատակեցիք, որ եղել եք «Նռան գույնի» հայերեն տեքստի հեղինակը, և ես հիշեցի, որ Դուք նաև պրոֆեսիոնալ «կինոշնիկ» եք: Ինչպե՞ս է Ձեր արձակի վրա անդրադարձել կինեմատոգրաֆում ձեռք բերած փորձը:
– Սկզբում, երբ հստակ չէի պատկերացնում իմ «երկրորդ մասնագիտության» բոլոր վնասակար հետևանքները, կինոյի լեզուն հարազատ էր թվում: Սակայն շատ արագ հասկացա, որ կինոն ու գրականությունը անհամատեղելի են, և այդ երկու արհեստների համատեղումը անհետևանք չի անցնում: Նախ և առաջ տուժում է ամենախոցելին՝ լեզուն: Անհրաժեշտ չլինելով՝ բթանում է բառի զգացողությունը: Սկսում ես «պատկերներով» մտածել, բառը դուրս է մնում խոսքի հոսքից, վերածվում է ինչ-որ գերտեղեկատվության, իսկ ինձ համար կարևոր են և՛ խոսքային հոսքի հզորությունը, և՛ բառի՝ իբրև գեղարվեստական ստեղծագործության արտահայտչականությունը, և՛ զուգորդումների դաշտը, որով բառը շրջապատված է. պատկերացրեք մեն-միակ կակաչը կանաչ մարգագետնի մեջ՝ ահա ինչ է ինձ համար բառը: Իսկ կինոյում դու պատմողից, Բառի տիրոջից վերածվում ես գեղանկարչի:
– Մի՞թե պատկերներով մտածելու կարողությունը կարող է ավելորդ լինել, և ավելին՝ խանգարել: Ալեքսեյ Տոլստոյը, օրինակ, գտնում էր, որ առանց իրականության մեջ տեսնելու ընդունակության ստեղծագործություն լինել չի կարող, և արձակագիրը այդ ընդունակությունը պիտի սնուցի ու զարգացնի...
– Հասկանալի է, որ ես դեմ չեմ տեսանելի մանրամասներին... Մանրամասնը ինքնին արվեստ է: Ձվի հարթաքանդակը Օհանավանքի պատին: Չթի կտորտանքն ու կոճակները Գիքորի գրպանում Հովհաննես Թումանյանի պատմվածքից: Ողնաշարովդ մեկ տարածվող սառնությունը այն զենքից, որով կտրում են արդեն մեռած Հաջի Մուրադի գլուխը: Թիթեռնիկի կամ թիթեռնիկին նման ծաղկի հայտնվելը Սարյանի մոնումենտալ-դեկորատիվ զանգվածում... Առանց մանրամասների գաղափարը չի կարող գեղարվեստական իրականություն դառնալ: Ամբողջը արժանահավատ է դառնում մանրամասների շնորհիվ:
Կորտասարը գեղարվեստական կատարելության յուրաքանչյուր փաստ համարում է Հեղինակի ու Անհայտի հանդիպման արդյունք: Եթե գեղարվեստական փաստը չի կայացել, ուրեմն Հանդիպում չի եղել: Մեր հեքիաթներում դևերի երկրներից վերադարձող քաջերն իրենց հետ բերում են դևերի ականջները՝ դևերի հետ իրենց Հանդիպման ու Հաղթանակի խորհրդանիշները: Ինձ թվում է, որ գեղարվեստական մանրամասնը նույնպես Հեղինակի ու Անհայտի Հանդիպման նշան է: Եվ նշանն է նրա դեմ հաղթանակի: Ինչ վերաբերում է իրականության մեջ տեսնելու ընդունակությանը, առանց նպատակամետ մարզումների էլ տեսնում եմ և՛ հերոսներին՝ ընդհուպ մինչև հարդարանքի բոլոր մանրամասներով, և՛ այն ամենը, ինչ շրջապատում է նրանց:
– Եվ երբեք նրանց տեսադաշտից բաց չե՞ք թողնում:
– Առաջ չէր ստացվում: Ես ցանկանում էի, իսկ նրանք, կարծես չէին համարձակվում տեսողության ու մտահայեցողության սահմանը խախտել: Օրինակ, «Սկիզբը» պատմվածքի մեջ ամեն ինչ ուղղված է աչքին: Համատարած իրեղենություն է: Իհարկե, ոչ միայն այդ պատմվածքում: Իմ առաջին բոլոր գործերն այդպես են գրված. աչքը տանում էր իր ետևից, աչքը ամեն ինչից լավ էր աշխատում: Իսկ հիմա իմ երևակայության, ավելի ճիշտ՝ աչքի, պատրանքներ ծնելու այդ ընդունակությունը սկսել է ինձ համարյա նյարդայնացնել: Վառ արտաքինը շեղում է ներքինից: Եվ ես գիտակցաբար, կամային ճիգով ջանում եմ սահմանափակել տեսողության ու հիշողության ակտիվությունը: Աչքը չպետք է խանգարի ականջին լսել: Ես արդեն ասացի, որ «Տաշքենդ» նոր վիպակը ամբողջովին ուղղակի խոսքի ու երկխոսությունների վրա է կառուցված: Եվ դա ինձ այս պահին շատ դուր է գալիս, թեպետ և գիտակցում եմ կորստի չափը: Իսկ ահագին բան կորչում է՝ տարածությունը, օդը, գույնը, լույսը: Եվ ոչինչ չես կարող անել՝ հնարավոր չէ ամեն ինչ ունենալ ու ամեն ինչ պահպանել...
– Հրանտ Իգնատովիչ, ինչի՞ մեջ եք տեսնում գրականության առաքելությունը՝ ոչ թե այս պահին, այլ՝ ընդհանրապես:
– Գրականությունը պետք է ուսումնասիրի կյանքը: Դա է նրա գլխավոր առաքելությունը: Ես միշտ աշակերտ եմ զգում ինձ կյանքի առաջ: Եվ մասամբ՝ հավիտենական պրովինցիալ: Գտածը միշտ ուրախություն է, կարևոր չէ՝ ով է «հրամցրել»՝ սատանան թե հրեշտակը: Եթե չկա ուսումնասիրություն, չկա և գրականություն: Եթե հեղինակի գիտելիքը համարենք վերջնական ու ապրիորի, ուրեմն նա ոչինչ չունի որոնելու, նրա խնդիրն է՝ «գեղեցիկ ինչ-որ բան» համակցելը արդեն հայտնի, գտնված մասերից: Գրականությունն ընդամենը բացատ է ջունգլիներում: Ջունգլիները մարդն է՝ իր բոլոր փոխկապակցություններով, Մեծ անբացատրելին: Եվ յուրաքանչյուր լուրջ գրական գործչի խնդիրն է այդ բացատը գոնե մեկ քառակուսի սանտիմետրով մեծացնել, այլ ոչ թե խրախճանել Ջունգլիից ազատված տարածքում:
– Ես այնքան էլ չհասկացա սատանայի ու հրեշտակի մասին Ձեր ասածը: Հույս ունեմ՝ Դուք չեք կարծում, որ գրականությունն ու բարոյականությունը անհամատեղելի են:
– Արվեստը իր էությամբ չի կարող անբարոյական լինել: Այդ են վկայում, ընդ որում լավագույնս, մեծ գրողների օրագրերը և նրանց մտերիմների հիշողությունները: Եթե ինչ-որ բան թղթից դուրս է մնում, ուրեմն սուտ է: Սուտը նահանջում է, գիրք չի մտնում: Գրականություն չի դառնում, նույնիսկ եթե շատ մեծ ցանկություն ունի գրականություն դառնալու: Գուցե նման մաքսիմալիզմի մեջ մանկական ինչ-որ բան կա, բայց, ինչպես առանց այդ «մանկականության» գրողը ներկա հանգամանքներում, հիշելով այն դասերի մասին, որ նրան տվել է 20-րդ դարը, կարող է կատարել իր Բարձրագույն պարտքը՝ պաշտպանել Մարդուն մարդուց, պաշտպանել մինչև վերջ, նույնիսկ այն ժամանակ, երբ մտածում է՝ այլևս անօգուտ, այլևս անհնար է: Այնպես, ինչպես այդ անում են բժիշկները: Սուտը կարող է բանակներ շարժել, կարող է ժողովուրդներ հիմարացնել, կարող է քաղաքական համակարգի հիմք դառնալ, մարմնավորվել իրբև իրականություն և գրողին ներկայանալ իբրև թե Կյանքն է: Բայց դառնալ գրականությո՞ւն: Երբեք: Ինչպես ասել է Հեմինգուեյը. միայն մի վարչակարգ չի կարող լավ գրողներ ունենալ՝ ֆաշիզմը: Որովհետև ֆաշիզմը սուտն է, կեղծը, ծնված է մարդասպանից: Ուրեմն և դատապարտված է ամլության: Արվեստագետը, որ չի ցանկանում ստել, չի կարող ֆաշիզմի իշխանությամբ ապրել:
– Ճշմարտության ձեռքբերումը «ձեռքբերողից» պահանջում է ոչ միայն հանդգնություն ու համառություն, այլև արիություն: Մի՞շտ եք համարձակվում Ձեր հերոսների մասին ասել վերջնական ճշմարտությունը:
– Ավաղ, ոչ միշտ: Ուզում էի, օրինակ, գրել որդու նկատմամբ հոր ատելության մասին: Զուտ կենսաբանական, ոչ սոցիալական ատելության: Չհամարձակվեցի: Սարսափելի է: Բայց ոչ միայն մարդու մասնավոր կյանքում, հոգեկան աշխարհի ջրհորներում, այլև մարդկության պատմության մեջ կան պահեր, իրավիճակներ, որոնց գեղարվեստական գրականությունը չպիտի առնչվի: Օրինակ, 1915-ի արյունալի ցեղասպանությունը: Նույնիսկ հանճարեղ Չարենցը, այդ թեմային անդրադառնալով, անհաջողություն ապրեց: Ուրեմն ուրիշ գրողներից ի՞նչ սպասել: Վերցնենք թեկուզ Կոստան Զարյանի «Նավը լեռան վրա»: Ես գիտեմ, որ նա ցավ է ապրում: Անտանելի ցավ: Բայց այդ ցավը կարծես մարում է, չեզոքանում է գեղարվեստական խոսքի հպումից:
– Ի՞նչ եք առաջարկում: Լռությո՞ւն:
– Չի կարելի լռել, այդ կերպ ոչնչացնում են ոչ միայն մարդուն, այլև նրա ճիչը, ոչ միայն իրը, այլև նրա ստվերը: Այնուհանդերձ, դա չափազանց ցավոտ է: Ես ֆիզիկապես հիվանդանում եմ, երբ մտածում եմ այդ մասին, և ես չեմ ուզում, ոչ, ես չեմ կարող այդ մասին, այդ ցավի մասին գեղարվեստական լեզվով պատմել, պատումի մեջ խաղի, ձևի տարր մտցնել՝ մի խոսքով՝ արվեստ: Ոչ, նման սահմանազանց-անսահման ցավից գրականություն չի ստեղծվում: Այդ հարցը հանճարեղ շատ ջանքեր է կլանել և ոչինչ չի տվել արվեստին:
– Իսկ Պարույր Սևա՞կը իր «Անլռելի զանգակատնո՞վ»:
– Ես այդ գործը հաջողված չեմ համարում, թեպետ հեղինակը իսկապես հանճարեղ բանաստեղծ է:
– Ձեր ստեղծագործությունների կյանքը գրականագիտության մեջ ուղեկցվում է գնահատականների ու մեկնությունների եզակի բազմաձայնությամբ: Արդյոք այդ բանավեճերի հետևանքով ցանկություն չի՞ առաջացել մի քիչ պարզեցնել գրածը, ավելի ճիշտ այնպես գրել, որ և «քեզ չկորցնես և քեզ հասկանան»՝ եթե մի անգամ էլ Եսենինին հիշենք:
– Չնայած թե՛ քննադատները, թե՛ ընթերցողները հաճախ են ինձ մեղադրում, որ իմ տեքստը բարդ է, որ տեքստի միջով պիտի առաջ գնաս՝ ինչպես ծակծկող մացառուտներով, ես երբեք չեմ ցանկացել բոլորին ամեն ինչ հասկանալի դարձնել: Թղթի առաջ ես մտածում եմ միայն նյութի մասին, այն մասին, թե ինչպես նյութի հետ լեզու գտնեմ: Եվ, հավատացեք, դրանում չկա ոչ սնոբիզմ, ոչ մեծամտություն, ոչ քամահրանք ընթերցողի նկատմամբ:
Ընթերցողը, ինչ էլ նրա մասին ասեն, խելացի է, նա անհասկանալի գործերում էլ ինչ-որ բան որսում է, յուրացնում է, և ես վստահ եմ՝ հարգանքը բարդ տեքստի հանդեպ չի կորցնում: Հաճախ նա հեղինակից ավելի լավ է գնահատում իրավիճակն ամբողջությամբ, երբեմն էլ բացահայտ չի հարգում նրանց, ովքեր իր հետ «պահմտոցի» են խաղում՝ չտեսնելով նրանց մեջ գրողներ, այլ՝ ընթերցողական ճաշակի բավարարողներ, որոնք չեն էլ մտածում, որ այդ ճաշակը ժամանակի հետ կարող է դեպի լավը փոխվել:
– Ամսագրի առանձնահատկությունը, որ մեզ այսքան ծավալուն հաղորդակցության հնարավորություն տվեց, ստիպում է ավանդական հարցը տալ՝ ինչպե՞ս եք վերաբերվում քննադատությանը: Ձեր կարծիքով՝ ո՞ւմ համար է քննադատությունը:
– Քննադատությունը նրանց համար է, ում համար որ ինքը գրականությունն է: Քննադատությունը մեր վերաբերմունքն է գրականության նկատմամբ: Եվ հավասար ներգործություն ունի մեր և ընթերցողական, և գրողական հարաբերությունների վրա: Ամեն ինչ անքակտելի կապված է: Գրականությանը պետք է հատուկ, արարումի համար բարենպաստ միջավայր՝ հենց դրանով՝ գրական միջավայրի ստեղծումով պիտի զբաղվի քննադատությունը: Ասում են՝ «Սասունցի Դավթի» ստեղծման ժամանակներում քննադատություն չի եղել: Եղել է: Ասացողին շրջապատել են կինը, երեխաները, ծերունիները: Հենց նրանք են եղել այդ ժամանակի քննադատները: Նրանց արձագանքով ասացողը ստուգել ու ճշտել է իր պատումը: Կանանց ներկայության շնորհիվ նա խուսափել է ոխերիմ թշնամու մասին կտրուկ արտահայտություններից: Բազմափորձ ծերունիների ներկայությունը զսպել է երևակայության առագաստների սլացքը: Հոգնած աշխատավորների ներկայությունը պատումը դարձրել է մատչելի ու ճշգրիտ: Այսօր էլ գրականությունն ու քննադատությունը շաղկապված են էպոսի ամրությամբ: Ինչ-որ ժամանակ Լև Աննինսկին ինձ կոչ էր անում «սիրել թշնամուն»: Ես մտածում էի՝ տարօրինակ առաքինություն է: Այնուհանդերձ՝ ատել թշնամուն (հասկանալի է, որ խոսքը ոչ թե իմ ռեալ թշնամիների մասին է, այլ գրական հերոսների, որոնց հանդեպ ես իբրև մարդ չեմ կարող ատելությունից բացի այլ զգացում ունենալ), նշանակում է հայտընվել նրա լիակատար իշխանության ներքո: Բայց հերիք է ես սիրեմ այդ «սրիկային», սիրեմ իբրև հազվագյուտ գտածո, ես դառնում եմ իրավիճակի տերը:
Ես ուրախանում եմ, երբ տեսնում եմ, որ իմ քննադատները ինձնից խելացի են, մտածում են ինչպես ես, ավելի ճիշտ՝ ինձ հետ նույն ուղղությամբ, նայում են նույն կողմը, բայց ավելի հեռու, և մենք միասին անում ենք նույն գործը: Այնպես որ, խնդիրը քննադատության դասերը չեն, ես իմ սեփական դասերն էլ ոչ միշտ եմ օգտագործում, այլ նրա՝ ինձ օգնելու անկեղծ ցանկությունը այնպիսի մեկուսի գործում, ինչպես ստեղծագործությունն է:

Ալլա ՄԱՐՉԵՆԿՈ
«Վոպրոսի լիտերատուրի»
(«Вопросы Литературы»), N 12, 1980 թ.

Մի աղքատ մարդ ու կնիկ են լինում, ունենում են երեք աղջիկ։

Մի օր հերը աշխատելիս է լինում, ծարավում է, մեծ աղջկանը ջուրն է ղրկում։ Էս աղջիկը կուժն առնում է գնում աղբյուրը։ Աղբրի գլխին մի բարձր ծառ է լինում։ Էս ծառը որ տեսնում է՝ իրեն իրեն միտք է անում․

Հիմի որ ես մարդի գնամ ու մի որդի ունենամ, անունն էլ դնենք Կիկոս։ Կիկոսը գա էս ծառին բարձրանա ու վեր ընկնի, քարովը դիպչի մեռնի․․․

Վա՜յ, Կիկոս ջան, վա՜յ․․․

Տեղնուտեղը ծառի տակին նստում է, սկսում է սուգ անել։

Մերն սպասում է, սպասում, տեսնում է չեկավ, միջնեկ աղջկանն է ղրկում։ Ասում է․

Գնա՛ մի տես, քույրդ ընչի ուշացավ։

Միջնեկ աղջիկն է գնում։

Մեծ քույրը սրան որ հեռվից տեսնում է՝ ձենն ավելի է բարձրացնում։ Արի՛, արի՛, անբախտ մորքուր, տես քո Կիկոսն ինչ եղավ։

Ի՞նչ Կիկոս։

Բա չես ասիլ․

Վա՜յ, Կիկոս ջան, վա՜յ, գոռում է միջնեկ քույրը, նստում է մեծ քրոջ կողքին ու սկսում են միասին սուգ անել։

Մերն սպասում է, սպասում, տեսնում է չեկան, պստիկ աղջկանն է ղրկում։ Ասում է․

Աղջի, մի գնա տես քույրերդ ինչ եղան։ Գնացին ետ չեկան։

Հիմի պստիկ աղջիկն է գնում։ Գնում է տեսնում երկու քույրն էլ աղբրի գլխին նստած լաց են լինում։

Քա՛, ընչի՞ եք լաց ըլում։

Մեծ քույրը թե՝ բա չես ասիլ․

Վա՜յ քու մորքուրին, Կիկոս ջան, վա՜յ, սա էլ է գլխին տալիս ու մյուսների կողքին նստում, ձեն ձենի տալիս։ Մերն սպասում է, սպասում, տեսնում է՝ աղջիկները չեկան, ինքն է գնում։

Հեռվից իրենց մորը տեսնում են թե չէ՝ երեք աղջիկն էլ կանչում են․

Արի՛, արի՛, անբախտ տատի, տե՛ս թոռանդ գլուխն ինչ է եղել։

Ի՞նչ թոռ, ա՛յ աղջկերք, ի՞նչ է պատահել։

Մեծ աղջիկը թե՝ բա չես ասիլ, ա՛յ մեր․

Վա՜յ, քոռանան քու տատի աչքերը, Կիկոս ջան, մերն էլ ծնկանը զարկում է, նստում է աղջիկների կողքին, սկսում է նրանց հետ սուգ անել։

Մարդը տեսնում է կնիկն էլ գնաց աղջիկների ետևից, ու սա էլ չեկավ։ Ասում է՝ մի գնամ տեսնեմ՝ էս ինչ պատահեց, որ սրանք իրար ետևից գնացին մնացին աղբրումը։

Վեր է կենում գնում։

Կնիկն ու աղջկերքը հենց սրա գլուխը հեռվից տեսնում են թե չէ, ձեն են տալի․

Արի՛, արի՛, անբախտ պապի, արի տես՝ քու Կիկոսի գլուխն ի՞նչ է եկել․․․ վա՛յ քու Կիկոսին․․․

Ի՞նչ Կիկոս, ի՞նչ եք ասում։

Մեծ աղջիկը թե՝ բա չես ասիլ, ա՛յ հեր․

Վա՜յ, Կիկոս ջա՜ն, ծնկներին տալիս են ու սուգ են անում մեր ու աղջկերք։

Սրանց միջի խելոքը հերն է լինում։ Ասում է․

Ա՛յ հիմարներ, ի՞նչ եք նստել էստեղ ու սուգ եք անում։ Ինչքան էլ սուգ անեք, ինչքան էլ լաց ըլեք, հո Կիկոսն էլ կենդանանալու չի։ Վեր կացեք, եկեք գնանք մեր տունը, մարդ կանչենք, ժամ ու պատարագ անենք, Կիկոսի քելեխը տանք, լացով ի՞նչ պետք է անենք։ Աշխարհքի կարգ է, ինչպես եկել է, էնպես էլ պետք է գնա։

Դու մի՛ ասիլ՝ սրանց ունեցած չունեցած չորսոտնանին մի եզն է լինում, ունեցած փոշին էլ՝ մի քթոց ալյուր։

Գալիս են էս եզը մորթում, էս մի քթոց ալյուրն էլ հաց թխում, ժողովուրդ են կանչում, ժամ ու պատարագ են անում, Կիկոսի քելեխն ուտեցնում, որ նոր հանգստանում են։

– Ձեր կարծիքով՝ այսօր ինչի՞ մասին պիտի խոսել:
– Որևէ սխալ բանի:
– Ինչո՞ւ, ոչ մի ճիշտ քայլ չի՞ ներվում:
– Կողմնակիի մասին խոսելով՝ կարող ենք գլխավորի մասին խոսել:
– Եղիշե Չարենցը 20-ական թվականներին այդպես գրում էր «Երկիր Նաիրին», ուրեմն ժամանակները չե՞ն փոխվել բոլորովին:
– Իհարկե չեն փոխվել: Թումանյանի նամակներից մեկում կա. կատարվածի համար ոչ ոք ինքնասպան չեղավ, ոչ ոք չամաչեց ազգի առաջնորդներից... Փաստորեն վեց ամիս մարզպետ էր՝ Ախալցխա, Ախալքալաք, Բորչալու, Լոռի, Փամբակ, Շամշադին, Գուգարք: Մարզպետ էր՝ ֆինանսներով, զենքով, ամեն ինչով: Մինչև Վեհիբ փաշայի արշավանքը, երբ քիչ էր մնում գերի ընկներ: Գիշերով, ոտքով, աղջկերանց հետ, թրջվելով, Կիրովականից Շահալի՝ ձորով անցել է, երեխեքին փրկել, ինքը փրկվել:
– Հովհաննես Թումանյանը կարո՞ղ էր մարդ սպանել. զինվոր էր, կռիվ էր...
– Չէ, չէր կարող, էդքան խեղճ չէր՝ մարդ սպաներ:
– Խեղճե՞րն են մարդ սպանում:
– Հա, խեղճերն են սպանում, որ մտքի փակուղի են մտել:
– Ուրեմն ի՞նչ, ո՞ր խոսքը պիտի ասվի, որ փակուղուց հանի, արդյունք տա:
– Դիկտատուրա էր լինելու, երկիր էր լինելու, որ խոսք ասվեր: Կիրովականի քիմկոմբինատն էր աշխատելու, Ալավերդու պղնձագործարանը, Սպիտակի շաքարի գործարանը... Երկիրը պիտի աշխատեր, և կաթիլ-կաթիլ աշխատանքով պիտի բարոյապես ու նյութապես մաքրվեինք: Էն ժամանակ էլ խոսքն իմաստ էր ունենալու: Հիմա էլ նույնն է, և ոչ մեկը չի կարող սահմանները փակել, չի կարող հավասարությունը, արդարությունը բարձրացնել, հրապուրող, քաշող, առաջնորդող կերպարը դարձյալ մնում են հոլիվուդյան պրոպագանդի տները, հարստությունները, միլիարդա-տերերը: Մայան՝ սերմացուն, գողանում են: Քո կերպարը չես ստեղծում, քո առաջնորդը չունես: Ինչպես որ այն հիանալի տղան գրեց ու զոհվեց՝ Տիգրան Հայրապետյանը, մեր միտքը վախեցած է, իրականությունը տեսնել ու նկարագրել, պատասխանը տալ չի զորում: Ղեկավարությունը մի կողմ էր գնացել, ժողովուրդը՝ մի կողմ: Էպոսի չորրորդ մասում ենք, առաջինից երրորդը, որ փաստորեն մի մաս են՝ հերոս, հակահերոս, հերոսի հաղթանակ, շքերթ ու վախճան և վերջը՝ Մհերը թշնամի չունի՝ ավելի զորեղ ու աներևույթ, խուսափուկ-խուսափող, մանր ռեսեր, Կոզբադնի զանազան թոռներ...
– Գուցե Մհերի իսկական թշնամին իր մեջ էր՝ իր վախն էր, իր կասկածը: Դավիթը հաղթեց, Մհերի ուժը չպատեց...
– Մյուս կողմից էլ՝ մարդկությունը չի կարող առանց ֆրուստրացիայի ապրել՝ ինքն իրեն կուտի: Իր ուժը իրեն կսպանի:
– Վիկտոր Աստաֆևի հարցազրույցը մեր թերթում կարդացի՞ք: Համաձա՞յն եք, որ սովետական գրականությունը կործանեց հարբեցողությունը:
– Հրաշալի խոսք էր՝ կառուցիկ, ճիշտ, կարճ: Այո, անազատությունը, գաղափարախոսության մամլիչ-ճնշիչ ներգործությունը, թեկուզև խրուշչովյան ազատության պռատությունը: Երկիրը և մարդը չկարողացան երկրի առաջնորդ, քաղաքական միտք կոփել:
– Լատինական Ամերիկայում կա՞ր այդ ազատությունը, որ հզոր գրականություն ստեղծվեց, ու հզոր գրողներ ծնվեցին:
– Ռուսաստանի ու Միության գրականությանը տրված էր իր հզորությունից ավելի մեծ նշանակություն: Ավելի մեծ ուշադրություն, ավելի մեծ վերահսկում և ավելի մեծ ազատազրկում: Հնից էլ էր գալիս, ուղղափառ հավատից, այն էլ՝ թուրք-թաթարական ճնշման ներքո, պահանջ էր երկրի ամբողջ ուժը հակադարձելու, միավորելու, կապերի մեջ դնելու, որ դարձավ ճորտություն: Հետո՝ Միության մեջ նույն միսիան շարունակվեց: Լենին, Ստալին, Խրուշչով, Բրեժնև... Նոր ժամանակների հին ցարեր:
– Պուտի՞նն էլ է ցար:
– Պուտինն էլ է պարտավոր ցար լինել: Չլինի՝ երկիրը փուլ է գալու, ի՞նչ անի:
– Ուրեմն բռնապետ չէ, ցանկալի տեր է:
– Վազգենն էլ, Կարենն էլ մնային, տեր էին: Հենց դա սպանեցին: Հասկացան՝ ինչը ոչնչացնել:
– Այս իրավիճակում էլ ելք պիտի լինի: Փակ շրջանակը մենք ենք ստեղծել: Անհատները կարող են, ժողովուրդը չի կարող ելք չունենալ:
– Շատ ես խոսում, շատ ենք խոսում՝ թերթերդ էլ, ռադիոդ էլ անվերջ խոսում են, հետո՞...
– Որովհետև բոլորս շատ ենք քաղաքականացված:
– Էդ քաղաքականություն չէ, աղարտում-աղտոտում եք, քաղաքականությունը ձեր խելքի բա՞նն է:
– Ո՞նց, որտե՞ղ կանգ առնենք, ի՞նչ անենք:
– Չե՞ս հավակնում այն անասունը լինել, որ ուզում էր ավտոմատը ձեռքին ժամանակ կանգնեցնել, որ Ազգային ժողով մտավ ու իր կարծիքով ազգը սխալ ճանապարհով տանողներիդ գլխատեց: Էդ ի՞նչ հավակնոտություն է մտած ձեր մեջ՝ մի երկու կրակոցով հարց լուծել, երկիր փոխել: Ամեն սինլքոր տեղից վեր է կենում ու պատրաստ է երկիր կառավարել, ուզում է իր խոսքը ասել ժողովրդին:
– Դուք ինչո՞ւ եք լռում: Լռում եք, վեր են կենում, իրենց ասպարեզը բաց են տեսնում:
– Խոսքի նկատմամբ հարգանք ունեմ, լռում եմ: Պարտք ունեմ, պատասխանատվություն ունեմ, լռում եմ: Դու ինչո՞ւ ես վախենում: Թող եղբայրս վախենա, գյուղում ապրող եղբայրս: Երեք կով ուներ, ամեն կովը մի ընտանիք էր պահում: Տանը առաջ եթե կով կար, երեխաները առողջ ու սիրուն էին մեծանում, գաճաճ չէին մնում, թոքախտավոր չէին դառնում: Մի կովը հիմա 150 դոլար է: Ցավը նրանն է, ցավը գործ չունեցող բանվորինն է: Էսօրվա օրը, վաղվա օրը աշխատանքով է լինելու: Մեր ամենամեծ թշնամին աշխատանք չունենալն է, որ ամսի 15-ին աշխատավարձ չես ստանալու, թեկուզ 5000 դրամ: Առավոտյան արթնանում ես, գնալու տեղ չունես... Մի բան պիտի հորինվի, որի վրա քո հաղթանակը աներկբա լինի, ոչ թե իրականությունը ընդգրկես ու նրա դեմ կամ հանուն նրա պայքարես:
– Օրվա ամենակարևոր հարցը ո՞րն է:
– Մի նյութ մի մարդու մասին՝ կոնկրետ հրապարակե՞լ ես: Ամենաշատը դրա պակասն ունենք:
– Դա հա՞րց է լուծելու:
– Չգիտեմ՝ ռազմի դաշտում կոնկրետ ի՞նչ տվեց մի Հեմինգուեյի ռեպորտաժը, բայց հետադարձ հայացքով միայն դա մնաց: Տասը տարի առաջվա վերջին տպավորությունս. Հակոբ Հակոբյանի հետ, առիթից օգտվելով, որ միլպետը մեզ ծանոթ էր, գնացել էինք Անին մոտիկից տեսնելու: Միլպետն էլ մի ընկեր ուներ՝ Ալյոշը: Լենինական գնալիս, աջ թևի վրա փոքրիկ Հայոց հովիտում, որտեղ ջուրն արտահայտվում էր միայն կանաչի մգությամբ. ակունքը կույր էր, բացարձակ անջրդի հող, դարերի մեջ վնասված, հին կոթողների մնացորդներ, Ալյոշս ցանկապատել էր, ֆերմա էր դրել, ընտանիքը հավաքել, ապրում էր: Մի փոքր-մոքր հարս ուներ, կիթ անել գիտեր, ընտանիքը նա էր պահում: Հույսն Արագածի լանջերը չէին, որտեղ խոտ չկար: Հույսը գնացքներն էին, որ կոմբիկեր էին տանելու, կիսակայարանում կանգնելու են, պայմանավորվելու են, գնացքից կեր են թափելու, հույսը գողունի վրա էր: Հույսը հաղորդակցության, երկաթուղու, մեծ Սովետական Միության վրա էր: Միակ թերությունը, որ Ալյոշը մասնավոր սեփականություն չուներ: Ու սիրելի էր իր կյանքով: Ախուրյան գետի ամբարտակը կապելիս արանքում կղզի էր առաջացել, Միության ուշադրությունը մի քիչ հեռացել էր, ու սահմանի վրա թուրքերը տնկել էին իրենց մեջիդը՝ նոր, թարմ, կարմիր աղյուսից՝ բարձր, իբրև սահմանային նշան, իբրև հավատի տուն: Ջրարբիացվել էր, անձրևից էլ ոռոգվում էր, թուրքի նախիրը խաղաղ-խաղաղ արածում էր անսահման կանաչ տարածքի մեջ: Ո՞վ է էս գրելու, ինչի՞ չի գրվել:
– Գաղափարներով ենք տարվել, մեծ երկիր ենք ուզում:
– Երկրի փոքրությո՞ւնը: Մենք սովետական ընտանիքի մասն էինք, կարծեցինք, թե դեմոկրատական Թուրքիայի հարևանությամբ պիտի ապրենք, եղբայրական Ադրբեջանի հետ, հետո քանդվեց տններս...
– Գուցե այդ տունը պետք չէ՞, գուցե սովոր ենք սրա-նրա դռանը ապրել, սրա-նրա պետության մեջ, ճանապարհներին:
– Մեր տան գաղափարը եթե հյուսիսը չի հուշել, հնարավոր է դարձրել՝ բարեբեր միջավայր ստեղծելով՝ հայկական մարզի գաղափարն էլ էր էդ, 70 թ. մեր խնդրանոք ռուսական բանակ մտանք, մերոնց չէին զորակոչում, հետո առաջին հանրապետությունն էլ էր էդ, Վորոնցով-Դաշկովին դիմումն էլ էր էդ, դպրոց ու եկեղեցի պահելն էլ էր էդ: Առաջինը՝ դիկտատուրա էր պետք: Էդ քաջը չունեցանք, էդ խիզախ միտքը չունեցանք: Մեծ կամքի տղան չունեցանք: Միաբան չեղանք: Ոչ քաղաքականության մեջ, ոչ գրականության: Հայ գրողներից ոչ մեկը պատմվածք գրել չգիտի, ոչ մեկը չի կարողանում դրամատուրգիա կառուցել-հավաքել:
– Դրա համար էլ հայ բանաստեղծը իր կարծիքով դրամատուրգ էր:
– Թումանյանը հենց իսկապես դրամատուրգ էր՝ «Անուշից» 1000–1200 տող է հանել մինչև վերջնական տարբերակը: Մտածողությունը դրամատուրգի էր, ապրեր՝ գրելու էր:
– Ձեր գրածը շա՞տ եք փոխում, խմբագրում:
– Ընթացքում, բայց հետո չեմ վերադառնում: Անելիքն ավելի թանկ է, քան գրածին անդրադառնալը: Ժամանակ չկա:
– Հիմա գրականություն ստեղծվո՞ւմ է:
– Ինչ-որ մի բան ստեղծվում է: Չեմ սխալվի, եթե ասեմ՝ գրականության ոսկեդարն անցավ: Ըստ էության՝ 60–70-ական թթ. վերջացավ: 1801 թ. սկսած գրականությանդ ժամանակներն էին: Չգիտեմ ինչ հեղափոխական-կուսակցական առաջնորդ կարող է հասարակության ուշադրությունը վերադարձնել գրականությանը: Ո՞վ պիտի անի: Փողը, հարստությունը, կինոն կերան գրակա-նությունը՝ ստեղծելով ծույլ ընթերցող, ակտիվ հանդիսական ու ծույլ ընթերցող: Ամեն մի ընթերցող արդեն ռեժիսոր է՝ տող առ տող բեմադրելով, կինո ստեղծելով է առաջ գնում, իսկ կինոդիտողը, հեռուստադիտողը չունի այդ աշխատանքի, այդ տարբերակումների, այդ վերլուծությունների կարիքը:
– Գրողներն ինչո՞ւ ծուլացան:
– Եթե գրականությունը հաց չի տալիս, փող չի տալիս, չես զբաղվում: Բոլորը շրջվել են դեպի բանաստեղծություն... Զառանցանք է: Զզվում եմ արդեն չափաբերված տողերից: Հակառակի պես՝ բոլորն էլ այնքան լավ են գրում: Ուղղակի հրաշալի անպետքություն:
– Մարդկությունն է պակասել, տեխնիկան փառահեղ է, գրականության մեջ լույս չկա, շունչ չկա, լավ են գրում, բայց ի՞նչ են գրում...
– Վիկտոր Աստաֆևը երեք էջանոց, փոքրիկ մի պատմվածք ունի, ասում է՝ հորաքույրս կորցրել էր եղբայրներին, ամուսնուն, հարազատներին՝ մի 80 մարդ, բայց երբ ողբը սկսում էր, Լյոշկայից էր սկսում: Գիշերակաց աշխատանքի գնալիս ժողովուրդը հանդում էր քնում, որ առավոտյան շոգի բերանը չընկած՝ հունձը անեն: Սարի լանջերին խոտհարքի են գնացել: Մայրը երեք տարեկան երեխային թողել է երկու ու չորս տարեկանների հույսին: Մամային շատ է ուզել, երեխեքը ճամփա են ընկել մամայի մոտ տանելու: Ու ճամփին հոգնել, քնել են... Արթնացել են՝ երեխան արանքներում չի եղել: Ամբողջ բրիգադով օրերով փնտրել են, չեն գտել: Սարերից որ իջնում ես, առանց քարարմատների ավազուտներ են, սկզբում լայն, հետո նեղանում է: Ելքի մոտ ճանապարհի տպավորություն է: Տարիներ հետո միայն գրողը փորձում է հասկանալ՝ ինչ եղավ երեխան, ու անցնելով ամբողջ ճանապարհը հասկանում է՝ երեխան եկել-եկել- խցվել է այդ ճանապարհին ու կորել է... Էդքան կարդացել էի, էդ մի տողի վրա կոկորդս խցվեց: Գրականության մարդկայ-նությունը... Հազար հերոսով, հազար գեներալով, զինվորով գրքեր եք կարդում, ոչ մեկը էդ երեխայի կորստի ցավը չի տալիս: Մենք դա չենք գրել, որովհետև մեր գրական միտքը անընդհատ զբաղված է պատմական, ազգային խնդիրներով: Մենք մենք չենք եղել...

Այս հարցազրույցը չունի սկիզբ ու ավարտ, այս խոսակցությունը հավակնում է անվերջ շարունակվել: Ոչ այն պատճառով, որ ես չգիտեմ ամփոփ հարցեր տալ ու ամփոփ հարցազրույցներ անել: Այս խոսակցությունը անվերջ է ասելիքի անվերջության պատճառով: Անվերջ ասելիքի, որի այս հատվածը իրավունք չունեի ընթերցողից կողոպտել:
Անահիտ ԱԴԱՄՅԱՆ
«Հայաստանի Հանրապետություն», 25.07.2000 թ.

Մեղեդիներով գարունն է փթթել,
Անհուն հայացքով ժպտում է արև.
Կարծես դաշտերը թուխպը չի պատել,
Չի կախվել ծառից մահագույն տերև:

Պառկել է մեջքին ծովը անդորրիկ,
Լայն – լայն բացել է աչքերը ծավի,
Կարծես չի պայթել այնտեղ փոթորիկ,
Եվ հետքն իսկ չըկա բեկված մի նավի:

Մանուկներն ուրախ` դալար մարգերում
Երգում են, պարում` գիրկ գրկի փարած.
Կարծես աշխարհում չի թափվել արյուն,
Չի եղել երբեք լաց ու կոտորած …

1922

Վենետիկ

Դուք նկատե՞լ եք, որ «Հայլուրը» սկսվում է վանդակաճաղերով: Ոչ թե դատարանի դահլիճի ճաղերով, ինչպես եղել է ամեն օր վերջին երկու տարին, այլ ձեւավորման տեսքով: Հայաստանի առօրյան վերաճել է սիմվոլի:

Հազիվ թե այլախոհ մեկը սղցրած լինի ձեւավորման գլխավոր գաղափարը: Հազիվ թե երկրի ղեկավարի մտահղացումը լինի: Ավելի շուտ, այս տարիներին ենթակաները լավ են հասկացել «կլյուչնիկի» նրա ճաշակը: Վերջացավ մի դատավարություն, վերջանում է մյուսը, նաեւ ամեն օր չէ, որ նիստ է լինում, այնինչ երկաթե ճաղեր ժողովրդին հարկավոր է ցույց տալ ամեն օր: Համ էլ՝ չեն մոռանա անցած դատավարություններն ու անցած «ռեժիմը»: Ձեռքի հետ էլ 27-ի դատավարությունը հեռուստադիտողը այս ձեւավորման միջոցով կկապի նախկին դատավարությունների, նույնն է թե՝ նախկին իշխանությունների հետ: Ինչ խոսք, ճարպիկ է մտածված ներքին գործածության համար, բայց, այ, դրսի նայողի համար հուսահատեցուցիչ է: Մենք՝ Եվրոպա, Ամերիկա ապրողներս, որ հնարավորություն ունենք նայելու հարյուրավոր ալիքներ հարյուրավոր երկրներից, չենք տեսել մի երկրի հեռուստատեսություն (նույնիսկ երեկվա մարդակերների), որ վանդակաճաղի տեսքով ներկայացնի իր երկիրը աշխարհին: Ձեր ներսում, սիրելի հայրենակիցներ, ինչքան ուզում եք կերեք իրար: Գնդակահարեք պառլամենտի մնացած մասը, սպանեք եւս մի դատախազ, թունավորեք միմյանց ու պառլամենտում խոսեք «սխոդկի» լեզվով, բայց անջատեք ձեզ ու մեզ արբանյակային կապից, թե չէ աշխարհում արդեն ոչ թե կոտորված ազգի կերպարը ունենք, այլ ինքներս մեզ կոտորողի: Իհարկե, մեր կողմից ելքը հեռուստացույցը անջատելն է: Բարեբախտաբար, հարյուր-հազարավորները միջոցներ չունեն Հ1-ը նայելու, իսկ ունեցողները այդպես էլ անում են, բայց կա մազոխիստի իմ տեսակը, որն ամեն օր մի լավ բանի սպասելով՝ իրեն խոշտանգում է:

Այդ հեռուստաէկրանին, եթե դատավարություն չկա այդ օրը, ուրիշ ոչ մի բան չկա: Սովետական ժամանակների հանրապետական միակ ալիքի նման: Նույնիսկ ավելի ձանձրալի, որովհետեւ կյանք չկա: 5 րոպե պոմիդոր հավաքելն են ցույց տալիս, 5 րոպե՝ պոմիդոր ճզմելը, եւս 5 րոպե՝ հարցազրույց պոմիդոր ճզմողի հետ, մնացած 5 րոպեն այն մասին, որ ոմանք ուզում են վերադառնալ իշխանության: Ծրագիրը վերջացավ: Հաղորդավարները ակնհայտորեն ձանձրանում են եւ, երեւում է, սպասում են նոր դատավարության: Իսկ մինչեւ նոր դատավարություն օրումեջ պիտի խոսեն պոմիդորի ու ֆոլգայի մասին, եթե, իհարկե, Ա. Մանուչարյանի նման մեկը մեջտեղ չընկնի: Ձանձրույթը այնքան հոգեմաշ է, արյան ծարավը այնքան առօրյա, որ հեռուստաընկերները տաքանում ու չեն հասկանում, որ Աշոտ Մանուչարյանը իրենց կողմից է: Որ նա հերթական անգամ ուզում է փրկել Քոչարյանին: Մանուչարյանը այդ գործին առաջին անգամ կպավ 27-ից հետո: Եւ Գ. Հարությունյանի հետ իր նպատակին հասավ: Իհարկե, նա ասում էր՝ Հայաստանն է փրկում: Բայց ով այդպես չի ներկայացնում իր մութ հեղափոխական գործերը: Չէ՞ որ 1914 թվականին ռուս-թուրքական պատերազմում թուրքական բանակ հայերի զորակոչը բոյկոտող ազգային գործիչներն էլ էին ուզում փրկել Արեւմտյան Հայաստանը:

Մանուչարյանը երկրորդ անգամ ակտիվացավ՝ փրկելու Ղարաբաղը՝ պառակտումից: Ուրիշ բան, որ երկու դեպքում էլ լավ բան չստացվեց: Եթե Հայաստանում, փաստորեն, նպաստեց 27-ի քննության շեղմանը (ինչի դեմ որ հիմա պայքարում է) եւ կասեցրեց տրամաբանական իշխանափոխությունը, ապա Ղարաբաղում արագացրեց Ղուկասյանի ոտքերին կրակելը: Եւ երկու դեպքում էլ անուրանալի ծառայություն մատուցեց Քոչարյանին: Բայց Մանուչարյանը Մանուչարյան չէր լինի, եթե եղածով հանգստանար: Եւ ահա հերթական անգամ փորձում է փրկել Քոչարյանին՝ այս անգամ 27-ի եւ 22-ի դեպքերը արեւմուտքի հետ կապելու միջոցով: Եւ չգիտես ինչու, այդ շարքից բաց թողնելով «մանր-մունր» սպանությունները (երկրի գլխավոր դատախազի՝ իր կաբինետում, պաշտպանության նախարարի՝ սպառազինությունների գծով տեղակալի, ներքին զորքերի հրամանատարի, Տիգրան Հայրապետյանի), ինչպես նաեւ մանրանալով Բաբայանի դատավարության վրա, մոռանում է «առօրյա» դատավարությունները նախորդ իշխանության նախարարների դեմ: Նա Քոչարյանին հաստատ փրկել է ուզում, իսկ ավելորդ տաքանալը նրանից է, որ նա այլ կերպ խոսել չգիտի եւ, բացի այդ, խղճի խայթ է զգում, որովհետեւ 98-ին շատ բան է արել «համազգային թեկնածուի» շուրջ զանազան սոցիալիստների, «սիմերի» ու «միաբանությունների», «դեմոկրատների» ու գողականների համախմբելու ուղղությամբ: Մի բան, ինչը «իսկականից» մոռանում են բոլորը, հատկապես դաշնակցությունը, ում, բացի ամեն ինչից, Աշոտի հետ կապում է Կոմինտերնի հեղափոխական տեռորի նվիրական գաղափարը: Բայց, այ, երախտամոռություն առայժմ չի ցուցաբերում աշխատակազմը, միայն մեղմորեն կշտամբում է «էկզոտիկայի» համար: Արդյո՞ք սոսկ երախտագիտությունից: Չեմ կարծում: Երախտագիտության գործում՝ նրանք չկան: Ասում են՝ երախտագիտությունը քաղաքական գործոն չէ. կարծում են՝ իրենք քաղաքական գործիչ են: Աշխատակազմը Մանուչարյանին չի կպնում այն պատճառով, որ նա Քոչարյանին մեղադրում է միայն իմանալ-չհայտնելու մեջ:

Հետո Մանուչարյանը Մեղրիի հարցում ընդհանուր բաներից բացի, հավանաբար, մանրամասներ էլ գիտի: Լինելով Վազգեն Սարգսյանի (հետագայում՝ Արամ Սարգսյանի) վերջին երեք տարիների ոչ պաշտոնական (իրեն դուր կգար՝ «գաղտնի») խորհրդականը, հավանաբար, մանրամասնություններ գիտի Մեղրին հանձնելու պլանից, գուցե եւ՝ ո´չ բանավոր աղբյուրներից: Մեղքը արեւմուտքի վրա գցելով, Մանուչարյանը մի կողմից թեթեւացնում է Քոչարյանի մեղքը (թեեւ պարզ չէ՝ այս դեպքում ի՞նչ «մեղմացուցիչ դեպք հանցանաց» կարող է լինել սահմանների անձեռնմխելիության երաշխավորի համար), մյուս կողմից տուրք է տալիս իր անկեղծ ռուսասիրությանն ու հիվանդագին հակաիմպերիալիստական կրքին:

Ամենայն հավանականությամբ, Վազգեն Սարգսյանը Վաշինգտոնում հասկացել էր (իսկ խորհրդականը իմացել), որ տարածքների փոխանակման հարցը արեւմուտքը լրջորեն չի էլ դիտարկում, եւ որ նման մի ցնորական բան կարող է հղանալ միայն Մեղրու եւ Հայաստանի հետ կապ չունեցող երկու մարդու գլխում՝ Ալիեւի եւ Քոչարյանի: (Դրանից է, որ Մինսկի խումբը ծուլորեն նետում է՝ դուք ոնց որ որոշեք): Եւ հասկանալի է, որ այդ պլանին դեմ չէ Թուրքիան, որը այդ դեպքում միանգամից դուրս է գալիս միջին Ասիա: Անշուշտ, Ամերիկային էլ ձեռ է տալիս այդ տարբերակը (վերջին հաշվով լուծում է), բայց հազիվ թե այդքան միամիտ է, որ լրջորեն հետապնդի մի խնդիր, որը ակնհայտորեն դեմ է Ռուսաստանի, Պարսկաստանի, ինչո՞ւ չէ, նաեւ Հայաստանի ռազմավարական շահերին միաժամանակ: Այդպիսի միտք կարող է ծագել ոչ միայն Հայաստանի հետ կապ չունեցող, այլեւ իրականության զգացումը բոլորովին կորցրած (մեկը՝ ծերության պատճառով, մյուսը՝ չգիտես ինչի) երկու անձանց գլխում: Միտք, թե հնարավոր է, որ Ռուսաստանն ու Պարսկաստանը թույլ տան Մեղրին ՆԱՏՕ-ի համար դարձնել կամուրջ՝ Թուրքիան ու միջին Ասիան իրար կապող: Դա հնարավոր չէ նույնիսկ այն դեպքում, եթե Հայաստանում հայ մնացած չլինի բացի Քոչարյանից: Եւ իզուր է նա այդ ուղղությամբ աշխատում, քանի որ ծայրահեղ վիճակում Պարսկաստանը իր զորքերը կմտցնի Զանգեզուր՝ առանց մեկնումեկին հարցնելու: Այնպես որ, Ալիեւ-Քոչարյան պլանը դատապարտված էր գլխանց, եւ արեւմուտքը կարիք չուներ Վազգեն Սարգսյանի ու Կարեն Դեմիրճյանի անմեղ արյանը: Արեւմուտքին հարցը լուծելու համար շատ քիչ բան էր պետք՝ ընդամենը քննարկման դնել «Հայկական հարցը», մնացածը մեր գլխին կսարքենք ինքներս:

Ուրեմն Մանուչարյանի վարկածը այնքան արժեք ունի, ինչքան արժեք ունեցավ նրա խորհրդատվությունը Վ. Սարգսյանի համար: Լավ էր, Արամ Սարգսյանը էժան պրծավ (՞): Իսկ Մանուչարյանի «սպեցիֆիկ» խորհրդատվությունը հիմա անցնում է Քոչարյանի վրա: Ու թեեւ Մանուչարյանն է հրաժարական պահանջում, դրանից ամենեւին էլ չի բխում, որ դրա կարիքը չկա: Լրիվ հակառակը: Հրաժարականը Քոչարյանի միակ փրկությունն է՝ անկախ այն բանից՝ գիտակցո՞ւմ է նա դա, թե՞ ոչ: Եւ հիվանդ լինելու վարկածը կարող է միայն նպաստել դրան: Այդ առաջին հայացքից է թվում, թե նա անձի անվտանգության խնդիր ունի հրաժարականից հետո: Տապալելով «ապազգային» իշխանությունը, երկու տարի «մաքուր ազգային» քաղաքականություն վարելով եւ դատարկելով Հայաստանը, նա այնքան ծառայություններ է մատուցել մեծ տերություններին ու հարեւան երկրներին, որ ապահով ու պաշտպանված կարող է ապրել այդ երկրներից ցանկացած մեկում: Իհարկե, անձամբ պիտի ավարտին հասցնի Բաբայանի դատը, իր ձեռքով պիտի փակի 27-ի գործը, որ եւս մի անգամ իր դեմ շուռ չգա: Բայց կարող է նաեւ կիսատ թողնել: Իր ծառայությունները օտարներին՝ իր անվտանգության երաշխիքն են ընդմիշտ: Բայց հրաժարականը պիտի լինի պատճառաբանված, ասենք՝ հիվանդության պատճառով: Պատճառաբանված հրաժարականը ազատում է բազմաթիվ պարտավորություններից: Մանր-մունր, այդ թվում՝ Ղարաբաղի ու Հայաստանի ժողովրդի առաջ ստանձնած պարտավորությունները դնենք մի կողմ: Առաջին հերթին նա պիտի պատասխան տա բանակցությունների ֆորմատին մասնակից երկրներին՝ հաշտության դաշինքը տապալելու համար: Չէ՞ որ իշխանության զավթումը ներվել էր միայն մի պայմանով՝ որ ստորագրի համաձայնագիրը: Այլ բան է, որ ինքը՝ իր գյուղացի լինելով, որոշել է «մատների վրա խաղացնել» քաղաքականության եւ դիվանագիտության գայլերին: Դա կարճ կոչվում է «բեսպրեդել», ինչը չեն ներում ոչ միայն հանցավոր աշխարհում, այլեւ այդ շրջապատում: Նաեւ պիտի պատասխան տա հատկապես ամերիկահայերին. բա ասում էիր՝ լավ կլինի, որ հարցը մտնի Կոնգրես: Այդ ինչպե՞ս պատահեց, որ համ փողը գնաց-կորավ, համ հարցը տապալվեց, համ ԱՄՆ-ի բազաները մնացին Թուրքիայում, գումարած՝ Թուրքիան սկսեց նավթ ու գազ առնել Իրաքից, գումարած՝ արագորեն զարգանում են Թուրքիայի հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ, իսկ Ադրբեջանի ու Ռուսաստանի հարաբերությունները վերաճում են ստրատեգիականի, գումարած՝ թուրք-վրացական զորախաղեր են անցկացվում Ջավախքի մատույցներում, իսկ վրացահայերի հույս՝ ռուսական զորքերը դուրս են գալիս Ախլքալակից եւ Վրաստանից, գումարած՝ հայերը չեն կարող Թուրքիա մտնել (եղած 30.000-ն էլ կընկնի աշխարհե-աշխարհ), իսկ Ռուսաստանը հայկական ատոմակայանից հոսանք է վաճառելու Թուրքիային, այնինչ հայի դերը լինելու է՝ տուրբինների սպասարկող եւ ռադիացիայի պատանդ:

Եւ չպատճառաբանված հրաժարականի դեպքում պիտի պատասխան տա դաշնակներին. այդ ի՞նչ իրավունքով է իրենց լքում սովից կատաղած այս երկրում, իրենց մեծաբերան «ազգային» քաղաքականության ավերակների տակ: Բայց նա չի կարող, նրան թույլ չեն տա այդպես անպատասխանատու (ինչպես եկել էր) թողնի գնա: Նվազագույնը, որ պիտի անի, տոնավաճառների մոտերքից հավաքած այս ազգային ժողովը պիտի ցրի: Ոչ թե այն պատճառով, որ մեծամասնություն չի կազմում: Մեծամասնությունը էլ ո՞նց է լինում, երբ 130-ից 125-ը նախագահի կողմն են: Պարզապես պետք է իր հետ տանի կամ իրենից առաջ ուղարկի, կամ զոհաբերի, մի խոսքով, իրենց սովորական փնթի առօրյային վերադարձնի այս երեք տարիներին իրեն սպասարկած, Սամվելի ու Սերժի (այսինքն՝ բանակի) փողերով սարքած գրպանի հիստերիկ, միայն «մազութով» հայտնի կուսակցություններին ու խմբակցություններին: Չուզենա՝ կստիպեն: Տարածաշրջանի կայունության համար հանձնառություն ունեցող երկրները թույլ չեն տա, որ իրենից հետո երկիրը դարձնի գողական պառլամենտի ու գողական բանակի «ռազբորկի» առարկա: Ահա այս հեռանկարի վտանգից է Մանուչարյանը հրապարակ նետվում: Ում կողմից՝ էական չէ: Կարեւորը Մանուչարյան-ինտրիգանի անսխալ զգացողությունն է, որ ուր-որ է վրա է հասնում հերթական խառնակության ժամը:

.

22.11.2000

Ավետի կուսակցության տվայտանքները Գյումրիում

«Ազգային միաբանության» ձախորդությունները Գյումրիում աջուձախ թերթերի գուդրոնե մաստակն են դարձել – ծամում են, ծամում, ծամում, որ տեղի տա ու փափկի, նյութը փափկի, որ հասկանալի դառնա, թե ինչո՞ւ Սերժը չի կարողանում ապահովել Արտաշի ու գյումրեցիների մի թասիբով հանդիպում, անղալմաղալ մի ժողով, «ընդդիմության» մի օրինակելի ցուցադրություն՝ հրաժարականի պահանջով-բանով...

Ամբողջ հարցը այն է, որ գյումրեցիները ոչ թե Արտաշին լսել չեն ուզում, ոչ թե Հայաստանի մյուս բնակավայրերի ժողովրդից խելացի են ու կռահել են իշխանության խաղը, այլ որ Գյումրվա «լավ տղերքի» համար ոչ Նորագյուղի Ավետն է հեղինակություն, ոչ էլ նրա կուսակցություն «Ազգային միաբանությունը»: Եւ այստեղ ոչ միայն իշխանությունները օգնել չեն կարող, չեն կարող օգնել անգամ բակինսկի հայ գողականները: Այսինքն, Սերժը «նագլիով» կարող է գոնե մեկ անգամ կոտրել գյումրեցիներին, բայց այդ դեպքում պիտի վտանգի տակ դնի Բաքվի, Մոսկվայի եվ Հայաստանի հանցագործ շրջանակների հետ արվող իր բիզնեսը ու «քաղաքական» պայմանավորվածությունները: Գյումրվա Բոշի Թաղի տղերքը 98-ի հեղաշրջումից հետո վերցրել են իշխանությունն իրենց քաղաքում եվ մտադիր չեն զիջել ապարանցիներին կամ երեվանցիներին: Այս հարցում բաքվեցիներն էլ հեղինակություն չեն: Այստեղ ոչ միայն տնտեսական ոլորտների վրա ազդեցություն ունենալու հարց է, այլեվ «գողական թասիբի» այն «բարոյական կապիտալի», որը երաշխիքն է նույն նաղդ կապիտալի: Հայաստանի մամուլին իր ընթերցողների հետ կարելի է խաբել, թե կուսակցությունը ժողովրդի հետ հանդիպել է ուզում, ինչ եք անհամություն անում, ա՜ յ լենինականցիներ: Բայց խաբել չի լինի հանցագործ աշխարհում: Նրանք գիտեն, որ եթե կոմունիստների ժամանակ «ավտարիտետները» սեփական առաջին քարտուղարներ էին պահում (Ավետը՝ Մաշտոցի շրջանում, ի դեմս՝ նաեվ Գեղամյանի, Փայլակը՝ Էրեբունիում, հանգուցյալ Դքի Նորոն՝ Սպանդարյանում եվ այլն), իսկ 89-91 թվականների խառնակ ժամանակներում՝ «իրենց» քարտուղարների հետ հանցագործների ջոկատներին զինում ու կամուֆլյաժ էին հագցնում, որպեսզի բազաներում կուտակված ապրանքները, բանկերի վարկային ռեսուրսները անպատիժ գողանան,- ապա հիմա իսկական ժամանակն է կուսակցություն պահելու, այն տարբերությամբ, որ առաջին քարտուղարների տեղ հիմա այդ գործում իշխանության կողմից «փայ են մտնում» ղարաբաղցիները: (Ի դեպ, այդ կամուֆլյաժով բանդաները մի զարհուրելի սովորություն ունեին՝ իրենց «ռազբորկաները» իրականացնում էին քաղաքից դուրս եվ իրենց զոհերին «մարտական պատիվներով» զրահամեքենային դրած ու զինավառ կալոնայով տանում թաղում էին նաեվ Եռաբլուրում՝ իբր սահմանում զոհվածի):

Գյումրվա լավ տղերքը պատրաստ են ծառայել իրենց՝ իշխանության բերած ղարաբաղցիներին որպես իշխանության, բայց Գյումրիում չեն թողնի «շարժ անել» Նորագյուղի Ավետին ու Նապոլեոնին. դա ԱՊՀ-ի հանցագործ աշխարհի հասարակական կարծիքի տեսակետից, ասվեց, տակ տալ է նշանակում՝ դրանից բխող բոլոր հետեվանքներով: Նապոն առհասարակ հեղինակություն չէ Գյումրվա տղերքի համար: Նա սովետական տարիներին սիստեմի համար, ճիշտ է, կարեվոր պաշտոն է ունեցել՝ պահեստապետ-կառավարիչ, բայց ստատուսն է եղել ցածր՝ սպասարկու: Սովետական սիստեմում բազայի կառավարիչը երկու պարտադիր ֆունկցիա ուներ՝ շրջկոմի առաջին քարտուղարի եվ գողական աբշակի կարիքները հոգալ «համաժողովրդական ունեցվածքի» հաշվին: Դա կայուն սիստեմ էր՝ քարտուղար-բազա-աբշակ: Ահա պետական-կուսակցական այդ սիստեմն է, ի դեպ, վերարտադրում Քոչարյանը Հայաստանում՝ ի հատումն իր երիտասարդական տարիների ստատուսի ողորմելիության: Կիլիկեցի Նապոլեոնը, Ավետի փոքրավորը լինելով, չէր կարող «Ազգային միաբանությունում» չդառնալ երկրորդ հրապարակային դեմքը՝ շրջկոմի կազմբաժնի վարիչի եվ երկրորդ ու երրորդ քարտուղարների լիազորություններով միաժամանակ: Եւ բնական է, որ կուսակցությունում որոշումներ ընդունում է Նորագյուղի Ավետը: Լավագույն դեպքում՝ Սերժը: Որոշումը իջեցնում է Գեղամյանը, ընդհանուր վերահսկողությունը իրականացնում է Նապոլեոն Ազիզյանը: Այդպես ապահովված է, որ Գեղամյանը բերանը շաղ տա հարկավոր ուղղությամբ:

Ի դեպ, խիստ յուրահատուկ է Նապոլեոնի բնակավայր Կիլիկիայի ընտրազանգվածը: Արհեստավոր հայրենադարձներով բնակեցված այս թաղամասը, գտնվելով Նորագյուղի ուղիղ դիմացը ու տասնամյակներ շարունակ կեղեքվելով նորագյուղցիների կողմից, ախպարների արտագաղթից հետո աստիճանաբար բնակեցվեց ապարանցիներով եվ կիրովաբադցիներով սկսած դեռ յոթանասնական թվականներից: Եւ նորագյուղցիների հետ շուլալվում էր գարեջրի, կոնյակի, գինու գործարանների եվ Ավտոկայանի ստվերային անցուդարձի շուրջը: Այնպես որ, թաղերի ոչ ֆորմալ «վոժդերը» պատահաբար չեն գտել Սերժին ու Ռոբին: Եւ իրենց գործարքի անունը դրել «Ազգային միաբանություն»: Հիմա ո՞ր հանցավոր գործարքն է յոլա գնում առանց «ազգայինի»: Տեղեկատվական կարգով ասեմ, որ սովետական հանցագործ աշխարհի ներկայացուցիչները դեռ Պերեստրոյկայի ժամանակներից հակում ունեն ստեղծել հասարակական, բարեգործական կազմակերպություններ, որոնց մեջ պարտադիր են «իրավունք», «օրենք», «ազգ» բառերը, իսկ հասարակական կազմակերպություններից ժամանակին կանգ էին առնում հատկապես նարկոմանիայի դեմ պայքարող կազմակերպություններ հիմնադրելու վրա (հասկանալի է, որ նարկոբիզնեսով դյուրությամբ զբաղվելու համար): Այդպիսի մի կազմակերպություն, ի դեպ, ժամանակին ստեղծել էր (իհարկե, շրջանի ղեկավարների հովանավորությամբ) հանգուցյալ Ռաֆիկ Զորոյանը՝ Էրեբունիում:

Ահա այսպիսի քաղաքական դաշտ՝ մի առանձին վերցրած անտեր հանրապետությունում: Դաշտ չէ, այլ իպոդրոմ ղարաբաղցիների համար: Քոռ Օմարի մուրազ: Դաշնակի դրախտ:

Անհյուրընկալ է հյուսիսի անտառը։ Թե՞ գուցե նրա համար էր այդպես թվում կալանավորներին, որ դա նրանց տառապանքների վայրն էր։ Բայց ի՞նչպես կարող էր թվալ, երբ իրոք, գնում էիր անտառով, գնում, գնում քո բրիգադի հետ, եւ քեզ չէր հանդիպում ո՛չ մի գազան, ո՛չ մի կենդանի, ո՛չ մի թռչուն։ Չէր կարելի ասել նույնիսկ, թե նրանք կային, բայց, խուսափելով քեզանից, թաքնվում էին նախապես։ Ոչ, նրանք չկային։ Ճանապարհի մի տեղում վարսակ էր թափված։ Շաբաթներ շարունակ դա իր տեղումն էր, ոչ ոք չէր կտցահարում քո բացակայությամբ…

Եվ չկային այնտեղ գույներ։ Ամենուր տիրապետում էր կանաչը։ Իսկ եթե բացառիկ տեղերում հանդիպում էին ծառեր՝ հաղարջի նարնջագույն դառը պտուղներով, ապա դրանք անզոր էին գունազարդելու անտառի անսահման կանաչությունը եւ, ընդհակառակը, ավելի էին ընդգծում այն։ Մասուրի վարդագույն թերթերով թփերը նույնպես կանգնած էին լինում խմբովին եւ ոչ թե անտառով մեկ ցանցված, եւ նման պատահական ընդմիջման, համարյա թյուրիմացության։

Չկային բույրեր։ Միակ բույրը՝ դա անտառի ընդհանուր բույրն էր, որն ուներ մի քանի տարբերակներ․ ճահճի բույրը, խոնավության բույր, չորության բույր։ Գուցե միայն մի կամ երկու անգամ ամբողջ ամառվա ընթացքում դու առնեիր ծաղկային֊մեղրային այն բույրը, որն արձակում էին ելակի աննկատելի թփերը՝ անտառի եզրին։ Բայց դրանք եւս, չափից դուրս սակավ էին եւ իրենց հազիվ որսալի նրբությամբ նման էին ոչ թե իսկական բույրի, այլ հին հուշի։

Չկային համեր։ Այլ կերպ ասած, ուտելու ոչինչ չկար անտառում։ Սունկեր, մորի, լորամրգի, ուրիշ հատապտուղներ՝ այնքան հազվադեպ էին այնտեղ, որ հիշատակել դրանք՝ կնշանակեր անհիմն կերպով բազմազանացնել հյուսիսային անտառի միապաղաղ եւ անհյուրընկալ պատկերը։

Գեղեցկությո՞ւն։ Գուցե եւ, իրոք, նա ուներ իր գեղեցկությունը՝ մեծ, փառահեղ, միաձույլ, բայց այդ արդեն անկարող էին ընկալել կալանավորները։

Այն ճամբարը, որի մոտ ապրում էր Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինան, գտնվում էր հենց այդպիսի միապաղաղ եւ անհյուրընկալ անտառում։ Ճամբարի եւ ազատ աշխատողների տնակների շուրջը կար մի փոքրիկ բացատ, ավելի շուտ՝ անտառի անելանելի շուրջկալ։ Այդ շուրջկալի մեջ, նույնքան միապաղաղ եւ անհյուրընկալ, կանգնել էր ճամբարի «զոնան»՝ փայտաշեն խուլ բերդի պես։ Բայց դա մի բերդ էր, որի ոչ թե մուտքն էր արգելված, այլ ելքը։

Ազատ աշխատողների տնակները, ճամբարի շուրջը այս կամ այն կողմում շաղ եկած, նույնքան միագույն էին եւ գորշ, կառուցված առանց որեւէ գեղեցկության, առանց գույների ու ձեւերի, միայն եւ միայն նրա համար, որ մարդիկ պատսպարվեին դրանց մեջ։

Ազատ մարդկանց սպասարկող խանութում անգամ, չկային ոչ գույներ, ոչ բույրեր։ Աղքատիկ խանութ, որտեղ միակ բույրը վատ թխված սեւ հացի եւ լվացքի չչորացած օճառի համախառն հոտն էր։ Դաղձի կոնֆետների խիստ գունատ կանաչ պիտակները ոչ միայն չէին մտցնում այդտեղ ոչ մի գունագեղություն, այլեւ կարծես անտառի կանաչության թույլ անդրադարձումը լինեին։

Ահա անտառի ու ճամբարի, տնակների ու խանութի այդ միապաղաղության եւ անձկության, անհյուրընկալության եւ աղքատության միջով, իբրեւ իսկական կյանքի սքանչելի տեսիլ, կաքավաքայլ անցնում էր Տատյանա Դմիտրեիեւնա Շիրինան եւ գնում իր աշխատավայրը՝ խանութ։

Տատյանան, ամենից առաջ, գեղեցիկ կին էր, շատ գեղեցիկ։ Հազիվ քսանչորս֊քսանհինգ տարեկան, նա մեծամարմին էր, փարթամ, լայն։ Նրա մարմինն սպիտակ էր՝ լավ սնված կնոջ լիքը սպիտակությամբ։ Նրա ոտքերը, ձեռքերը, կուրծքը, աչքերը, բերանը, ամեն ինչ մեծ էր, բայց չէր թվում մեծ, որովհետեւ նուրբ էր եւ համաչափ։

Երկինքը թխպոտ ու գորշ էր այդ կողմերում։ Գորշ էր նույնիսկ այն ժամանակ, երբ թխպոտ չէր։ Ճամբարի բացատից զանազան հեռավորությունների վրա գտնվում էին դանդաղասահ մի գետ եւ անշարժ լճակներ։ Դրանք էլ էին գորշ թե ինքնին եւ թե նրա համար, որ իրենց մեջ անդրադարձնում էին գորշ երկինքը։

Միակ վճիտ կապտությունը հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա՝ դա Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինայի աչքերն էին, ոչ մանկականորեն միամիտ, ոչ կանացիորեն խորամանկ, այլ աղջկավարի պարզ ու հստակ։

Օրվա լույսն այդ կողմերում ընկնում էր ոչ թե արեւի ոսկեգույներով, այլ ինչպես ոչ շատ սպիտակ ալյուրի նոսր փոշի, որը որքան որ լուսավորում, այնքան էլ մշուշում էր առարկաները։

Միակ շլացուցիչ լույսը հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա՝ դա Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինայի մազերի ոսկե խուրձն էր՝ շրջապատի գորշության մեջ շռայլորեն բռնկված։

Տատյանան միշտ հագնում էր թավշե հագուստներ՝ բորդո, կապույտ, կարմիր գույների։ Բայց մինչեւ անգամ երբ կանաչագույն էր լինում նրա հագուստը, այն չէր ձուլվում անտառի գույնին։ Ուրիշ էր նրա թավշի կանաչը, տարբեր էր անտառից՝ այնքան, որքան որ բոլոր մյուս գույները։ Շուրջն ամեն ինչ էժան էր եւ աղքատիկ, իսկ Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինան, թե՛ ինքը եւ թե՛ հագուստները, միակ թանկը, հարուստն ու շքեղն էր հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա։ Գուցե աշխարհում նա թողներ թեկուզեւ շատ լավ, բայց սովորական տպավորություն։ Գուցե։ Բայց այդտեղ նա նման էր երկնքից իջած էակի։

Տատյանան խոսում էր գեր կնոջը հատուկ հանդարտ եւ այնպիսի տաք ձայնով, որ ջերմացնում էր ոչ միայն հոգիդ, այլեւ մարմինդ՝ ոտից գլուխ։

Հպարտ կին չէր Տատյանան, նրա հետ կարող էին խոսել բոլորը, մինչեւ իսկ կալանավորները։ Բայց վերջիններս չէին համարձակվում խոսել՝ չմերձեցնելու համար իրենց թշվառությունն ու տգեղությունը նրա փարթամ շքեղությանը։ Հեռվից էին հիանում նրանով, ինչպես հիանում ես, երբ մուգ ամպերի մի փոքրիկ բացվածքից հանկարծ երեւում է արեւը։

Կալանավոր Հարությունյանը երջանկություն էր համարում այն, որ ապրում է այդ ճամբարում եւ երբեմն֊երբեմն, ոչ ամեն օր, տեսնում է Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինային։

Ոչ մի ցանկություն չէր փոթորկում ինչպես բոլորի, այնպես էլ նրա սիրտը։ Ո՞ր խելագարը կարող է իրական ցանկություն ունենալ արեւը բռնելու։ Ջերմանում ես դրա շողերի տակ․ դրա համար է արեւը։

Հարությունյանին անարդար էր թվում, որ Տատյանան նույնպես, բոլոր մյուս մարդկանց նման, քայլում էր այդ հավիտյան խոնավ գետնի վրա՝ իր մեծ, բայց նուրբ կիսակոշիկների խոր հետքերը դրոշմելով այնտեղ։ Անարդար էր համարում, որ նա, կռացնելով իր ոսկե գլուխը, մտնում էր գորշ տնակներից մեկի շեմքից ներս՝ իր բնակարանը։ Անարադար էր համարում, որ նա աշխատում էր սեւ հացի, լվացքի չչորացած օճառի եւ դաղձի կոնֆետների գունատ կանաչ պիտակների միջեւ՝ փոխանակ ապակիների ու նիկելի մեջ շողշողացող փառահեղ մագազինի՝ բազմագույն պիտակներով, տուփերով, արկղիկներով, վաճառասեղաններով, լի ճոխ բազմությամբ…

Մի օր, երբ Հարությունյանը, արդեն «անցագրավոր» կալանավոր, առանց պահակի գնում էր իր աշխատանքին՝ պահակելու կարտոֆիլի դաշտը, տեսավ դիմացից եկող Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինային։ Նրա սիրտն սկսեց խփել, որովհետեւ նա երբեք այդքան մոտիկից չէր տեսել նրան՝ իր եւ մյուս բոլորի հիացմունքի առարկային։

Երբ կինը հավասարվեց գջլոտված հագուստներով եւ վաղուց չածիլված կալանավորին, սա ասաց․

Տատյանա Դմիտրիեւնա…

Կինը կանգ առավ, նայեց կալանավորին՝ առանց սառնության, առանց ջերմության, բայց նաեւ առանց անտարբերության, այլ բարի մարդու պատրաստակամությամբ։

Հեռացեք այստեղից, Տատյանա Դմիտրիեւնա, խնդրեց Հարությունյանը։ Դուք այս աշխարհից չեք, ի՞նչ գործ ունեք այստեղ։ Հեռացեք…

Տատյանան, որ բազում անգամներ էր լսել ազատ մարդկանց խնդիրը՝ «երեւացեք ավելի հաճախ, հաճելի է ձեզ տեսնելը», բազում անգամներ էր նույնը կարդացել կալանավորների անխոս հայացքներում, եւ վարժվել դրան, թունդ ելավ ամբողջովին, զգալով որ ոչ ոք, դեռ ոչ ոք չի ասել նրան այդպիսի ջերմ խոսք։ Նա նայեց պատառոտված ու չածիլված կալանավորին, կնոջ խորաթափանց հայացքով տեսավ պաշտամունքից երկյուղած տղամարդուն՝ այդ կեղեւի տակ, եւ վար ընկավ նաեւ նրա կեղեւը՝ բար իպատրաստակամությունը։ Ասաց ինչպես կինը՝ տղամարդուն․

Շնորհակալություն…

Եվ գնաց վաճառելու իր դաղձի կոնֆետները։

Հարությունյանի եւ Շիրինայի միջեւ սկսվեց լուռ եւ անշարժ բարեկամություն։ Լուռ՝ որովհետեւ այլեւս ոչ մի խոսք չէին ասում նրանք միմյանց, եւ անշարժ՝ որովհետեւ նրանցից ոչ մեկը չէր էլ կատարում գոնե մի քիչ ավելի մերձավոր բարեկամություն հաստատելու որեւէ փորձ։ Երբ պատահաբար հանդիպում էին միմյանց, ապա միայն ժպտում էին եւ անցնում։ Նրանց հայացքները հանդիպում էին իրար եւ ամեն անգամ Հարությունյանը հայացքով կրկնում էր իր աղերսը․

Հեռացեք այստեղից, Տատյանա Դմիտրիեւնա…

Եվ կինը հայացքով շնորհակալություն էր հայտնում նրան այն անշահախնդիր եւ անձնազոհ պաշտամունքի համար, որ կարդում էր կալանավորի հայացքի լուռ խոսքերի մեջ։ Այնքան հիանալ կնոջով, որ չուզենալ տեսնել նրան… Որովհետեւ տեսնել՝ կնշանակեր, որ նա մնար այս գորշ հյուսիսում…

Մի անգամ, երբ Հարությունյանը սովորականի պես ուզում էր անցնել նրա մոտով, Շիրինան շշնջաց․

Մի քանի րոպե հետո եկեք խանութ… Մի անհանգստանաք, ոչ ոք չի լինի այնտեղ…

Հարությունյանի գլուխը պտտվեց այնպես, ինչպես դա լինում է, երբ ավարտում ես աշխատանքային ծանր օրը եւ դեռ չես ստացել քո մի շերեփ ընթրիքը։ Համարյա վազքով նա անցավ հեռու, կարծես շտապեցնելով ընթացքն այն րոպեների, որոնցից հետո նա պիտի գնար Տատյանայի մոտ եւ խոսեր նրա հետ՝ մենակության մեջ։

Երբ վերջապես նա մտավ խանութ, իրոք որ, ոչ ոք չկար այնտեղ, Տատյանան մենակ էր։

Դուռը ծածկիր… շշնջաց կինը։

Վերցնելով մեծ դանակը, նա կտրեց մի խոշոր կտոր հաց, մեկնեց կալանավորին․

Թաքցրու…

Հարությունյանը մեքենաբար վերցրեց հացը, որովհետեւ հաց վերցնելը կալանավորի մոտ դարձել էր գիտակցությունից անկախ, բնազդային շարժում։ Վերցրեց եւ դուրս նետվեց խանութից…

Հասնելով իր աշխատանքի վայրը՝ կարտոֆիլի դաշտում, նա հացը դրեց մի կոճղի վրա եւ հեռացավ։ Թող ուտեն գազանները, կենդանիները, թռչունները, կամ թող մնա այնտեղ շաբաթներով՝ ինչպես թափված վարսակը՝ ճանապարհի վրա…

Հեռանալով հացից այնքան, որ չգայթակղվի եւ չվերցնի, նա նստեց եւ առաջին անգամ իր կալանավորության ութ տարիների ընթացքում՝ անձայն արտասվեց։

Բայց նա վշտացած չէր Տատյանայից։ Այդ պարագաներում ուրիշ ամեն մի բարի մարդ նույն կերպ պիտի վարվեր սոված կալանավորի հետ։ Ոչ, նա վշտացած չէր։

Եվ իզուր։ Կանայք, սիրելի կանայք, գեղեցիկ, շքեղ կանայք, եթե սովամահ վիճակումն էլ տեսնեք տղամարդուն՝ մի պարգեւեք նրան մի կտոր հաց՝ եթե դրանից առաջ պարգեւել եք ամբողջ աշխարհը…

կազմակերպված լինում է բանդան

Բանդան, մարզական թիմը, կուսակցությունը: Մի խոսքով, հազարավոր բաներ, բացի պետությունից: Պետական կառավարման եղանակները դասակարգված են՝ միապետություն, սահմանադրական միապետություն, հանրապետություն, դիկտատուրա, կուսակցապետություն, նախագահական կառավարում, նույնիսկ կիսանախագահական կամ կիսապառլամենտական կառավարում, բայց չկա կազմակերպված պետություն հասկացություն:

Ինչո՞ւ է Քոչարյանը զարգացնում բանդայի տերմինոլոգիան պետության վերաբերյալ: Այն նույն նպատակով, ինչ նպատակով 98 թվականին դաշնակցությունը շրջանառության մեջ դրեց «համազգային թեկնածու» եվ «ճիշտ ընտրություններ» հասկացությունները՝ մարդկության համար ընդունելի եվ, որ առավել կարեվոր է, բոլորի համար հասկանալի «արդար», «համընդհանուր», «դեմոկրատական» հասկացությունների փոխարեն: Եւ ահա Դեմիրճյանի ձայները «համազգային թեկնածուի» կողմից գողացվելուց ընդամենը չորս տարի հետո մտավորականները էլի շրջանառության մեջ են դրել «համազգային թեկնածու» սովետական հասկացությունը: Մտավորական բառի արմատը, կարծեմ թե, միտք բառն է, բայց մտքի նշույլ դուք տեսնո՞ւմ եք այստեղ, երբ «ընտրություններ» եվ «համազգային թեկնածու» հասկացությունները ի մի են բերվում: Չէ՞ որ դրանք մեկը մյուսին ժխտող հասկացություններ են: Թե ով էր թեկնածուներից համազգայինը՝ ընտրությունն է որոշում, բայց եթե «համազգայինը» արդեն նշանակել եք, էլ ի՞նչ ընտրության մասին է խոսքը: Էլ ինչի՞ է պետք ընտրությունը՝ մայմո՞ւն ենք խաղացնում թե՞ «համազգային թեկնածու»: Անալտերնատիվ ընտրություններում «Կուսակցության եվ անկուսակցականների անխախտ բլոկի միահամուռ վճռականությամբ մեր ձայնը տանք»... «համազգային թեկնածուին»... հա՞: Այն էլ՝ «արդար ընտրություններ ապահովելով». ես ճի՞շտ եմ հասկացել: Ո՞նց եք կարոտել, հարգելիներս, սովետական ձեր ջահելությանը, երբ ոչ միայն չալաղաջը բոլ էր, այլեվ երբ դեռ թե´ կլիմաքսն էր յոթ սարի ետեվ եվ թե´ իմպոտենցիան էր աներեվակայելի հեռու: Եւ, բնականաբար, այդ ժամանակները անձրեվը սիմֆոնիա էր, ոչ թե ռեվմատիզմի բուն, ձյունը թոքաբորբի առիթ չէր, այլ գալիս էր, որ դահուկ քշենք ու ձնագնդի խաղանք մեր քարտուղարուհու-ասպիրանտուհու հետ, սառը ջուրը ճակատին թրջոց դնելու համար չէր, այլ պարզապես խմելու, իսկ շոգը մի ավելորդ անգամ դոշութիկունք մերկացնելու պատրվակ էր, ոչ թե, որ ծերացած շան նման դեպի ստվերը քարշ գաս ու հեվաս՝ լեզուդ դուրս գցած: Այդ ջահելությունն էր անդարդ, ոչ թե սիստեմն էր լավը, անաստվածներս: Դեռ ուշ չէ համակերպվել բնության կարգի հետ, աթեիստներս: Բայց ետ գնալը՝ ետ գնալ, գուցե ավելի ետ գնանք դեպի անուղեղ մանկության հեքիաթները եվ ընտրություններին ղո՞ւշ թռցնենք: Եւ որպեսզի ղուշը իջնի ոչ թե պատահական մարդու, այլ «համազգային թեկնածուի» ուսին, ղշի ոտից թել ենք կապում, բարա՜ կ, մտավորականի ուղեղի ծալքերից հյուսած անտեսանելի (այսինքն՝ «թափանցիկ») թել եվ թելից քաշում-քաշքշում ենք այնքան ժամանակ, մինչեվ ղուշը, զզված, նստի հարկավոր մարդու ուսին: Ճիշտ մարդու ուսին: «Ճիշտ ընտրել»՝ նշանակում է կոնկրետ մարդու ընտրել: Ոչ թե խելացի, ոչ թե դեմոկրատ, ոչ թե ծրագիր ունեցող մարդու, այլ ում որ պետք է: «Ում որ պետք է»-ն նշանակում է առանց համեմատելու, առանց այլընտրանքի եվ միջոցների առաջ խտրություն չդնելով: Այսինքն, անօրինական ընտրություններ: Ասել է թե՝ ընտրությունների իմիտացիա: «Թափանցիկը», «բացը» եվ այս շարքի այլ հասկացությունները օրենքի տեսակետից դեռ մի կերպ մեկնաբանել հնարավոր է (չնայած օրենքը այն է, որ չի մեկնաբանվում), «ճիշտը» չի մեկնաբանվում: Կամ, որ միեվնույն է, մեկնաբանվում է ցանկացած կերպ, եվ մեկնաբանությունը կարելի է վերաձեվակերպել ցանկացած պահի: Այսինքն, սահմանում չկա, ասել է թե՝ չկա սահմանափակում: Եւ որ ամենակարեվորն է՝ չի պարտավորեցնում: Եթե դուք («մտավորականներով») համաձայնության եք եկել կազմակերպված լինելու ընդհանրական գաղափարի շուրջ, «կազմակերպվածության» մասնավոր դրսեվորումներին առարկելու բարոյական իրավունք չունեք: Օրինակ, դուք իրավունք չունեք պահանջելու, որ դատավորը դատը վարի բացառապես դատավարական օրենսգրքի տառին համապատասխան, որովհետեվ, երբ ձեր նախագահի հետ համաձայնության էիք գալիս, որ ազգն ու պետությունը պիտի կազմակերպված լինեն, նա ձեզ չի խոստացել, որ կազմակերպված պիտի լինի գործող օրենքի տառին համապատասխան, եվ դուք էլ չեք պահանջել, որ այդպես լինի: Այսինքն, դուք որպես պարտնյորներ չեք ճշտել տերմինը, չեք սահմանել, ընդհանուր հայտարարի չեք եկել, թե ինչ է նշանակում կազմակերպված: Եւ չէիք կարող ճշտել, որովհետեվ դա ոչինչ չի նշանակում: Կամ նշանակում է ամեն ինչ, բացի օրենսդրորեն ամրագրված հասարակական փոխհարաբերությունները: Որպեսզի երկու կողմի պայմանավորվածությունը ինչ-որ բան նշանակի եվ պարտավորեցնելու ուժ ունենա, այն պետք է՝ ա. արձանագրվի պայմանագրի (Սահմանադրության, օրենքի) տեսքով եվ բ. հասկանալի լինի հնարավոր արբիտրի (ասենք՝ միջազգային իրավունքի) տեսակետից: Իսկ «ազգային» կամ բանդիտական, կամ ըստ նախասիրության, հասարակ կազմակերպության (ասենք, «Արաղը թթու խիարով գերադասողների ընկերության») սկզբունքով կոնսենսուսի եկող հասարակությունն ու դրանով առաջնորդվողը իրեն քշում է անիրավության ծուղակը: Այսինքն, դու որպես ազգ ու հասարակություն քեզ քշում ես լուսանցք, քեզ դնում ես օրենքից, կամ բոլորին հասկանալի, ընդունված կանոններից դուրս եվ ներսում՝ քո Արմենիքենդում, քո Գլենդելում, քո Բուրջ Համուդում, քո Հավլաբարում, քո Հայաստանի Հանրապետությունում հարաբերվում ես մեծ աշխարհին անհասկանալի կանոններով՝ «ճշտով» «կազմակերպվածորեն» եվ այլն: Բայց սրանք «Չայնա Թաունի», «Տաբորի», «Բոշի թաղի», վերջին հաշվով՝ բանդայի ապրելու կարգ է, ոչ թե ազգի ու պետության: «Կազմակերպվածը» բեսպրեդելի տեսակետից նույնն է, ինչ «հեղափոխական նպատակահարմարությունը» կամ «սոցիալիստական օրինականությունը»: Եւ երբ իշխանությունը փակում է հեռուստականալը, դու լիասիրտ չես կարող ասել, որ դա «ճիշտ» չէ եվ «կազմակերպված պետության» դեմ քայլ է, որովհետեվ դու դրանից առաջ ոչ թե ալտերնատիվ ընտրություն ես արել, այլ «ազգային նկատառումից ելնելով» «ճիշտ», «կազմակերպված» ինչ-որ միջոցառում ես անցկացրել «համազգային թեկնածուի» շուրջը: Եւ ապա, չէ՞ որ «կազմակերպված» երկրներում (Հյուսիսային Կորեա, Կուբա, Իրաք եվ այլն) գոյություն ունեն միայն պետական կլաններ: Այս պարագայում դու առարկելու տեղ չունես, որովհետեվ քո «ճիշտ թեկնածուն» քեզ չի խոստացել ոչ դեմոկրատիա, ոչ միապետություն, ոչ դիկտատուրա: Նա խոստացել է առաջնորդվել «ազգային շահերով»: Իսկ Սահմանադրությունը այդպիսի ձեվակերպումով պարտավորություն չի դնում նախագահի վրա: Նա խոստացել է կազմակերպվածություն: Իսկ կազմակերպվածությունից չի բխում ո´չ բազմակարծություն, ո´չ ալտերնատիվ ընտրություն: Ամենաշատը, որ նա խոստացել է, եվ դու ականջդ կախ համաձայնել ես՝ ընտրությունների «թափանցիկությունն» է, որը նույնպես հասկանալի չէ, որովհետեվ թափանցիկ ասելով նա կարող էր նկատի ունենալ այն, որ բոլորը տեսնում են, թե ով ում օգտին է քվեարկում: Ընտրությունները չեն լինում թափանցիկ կամ անթափանց, այլ լինում են փակ եվ բաց: Այսինքն, փակն էլ կարելի է բացի նման անել, բայց երբ դու ուզենաս բացատրել Արբիտրին, թե ինչի մասին է քո մտահոգությունը, չես կարող այդ բանը անել, որովհետեվ նախապես չես ընդունել հանրությանը հասկանալի եվ հանրության կողմից ընդունված կանոնները: Կամ՝ գիտական սահմանումները: Գիտական այն իմաստով, որ դեմոկրատական պրոցեդուրաները օպտիմալության հասցնելու վրա տասնյակ ժողովուրդներ եվ միլիոնավոր մարդիկ մի քանի հարյուր տարի կյանք են դրել ու արյուն են թափել եվ հանգել ձեվակերպումների, որոնք առավել քիչ են ենթակա մեկնաբանությունների, հետեվաբար եվ՝ խեղաթյուրումների: Այն էլ նորություն չէ, որ ամեն բանդիտական խմբավորում սկսում է «կազմակերպվելուց», եվ ամեն ստահակ «կազմակերպված» մագլցում է «ազգային շահի» պատվանդան:

13.11.2002

Որպես մի ցնդած պոետ՝
Ես այսօր կուզեմ երգել
Էմալե պրոֆիլը Ձեր
Եվ երգով լինել Ձեզ հետ:
Կուզեի հույսով արեգ,
Աչքերում Ձեր բիլ ու խոր
Գուշակել երգերը, որ
Դուք մի օր պիտի գրեք:
Ձեր կապույտ հրով վառված՝
Կուզեի լսել ես հար
Ձեր վճիտ երգերը վառ,
Որ այսօր դեռ չեն գրված:
Եվ որպես ցնդած պոետ .
Կուզեի անվերջ խմել
Լազուրե երգերը Ձեր
Եվ երգո՛վ լինել Ձեզ հետ:

Լինում է, չի լինում՝ մի աքլոր է լինում։ Էս աքլորը քուջուջ անելիս՝ մի ոսկի է գտնում։ Կտուրն է բարձրանում, ձեն տալի․

Ծուղրուղո՜ւ, փող եմ գտ՜լ․․․

Թագավորը լսում է, իր նազիր վեզիրին հրամայում է՝ գնան, խլեն, բերեն։

Նազիր վեզիրը գնում են, խլում, բերում։

Աքլորը կանչում է․

Ծուղրուղո՜ւ, թագավորն ինձանով ապրե՜ց․․․

Թագավորը ոսկին ետ տալիս է իր նազիր վեզիրին, ասում է․

Ետ տարեք, իրեն տվեք, թե չէ՝ աշխարհքովը մին կխայտառակի մեզ էդ անպիտանը․․․

Նազիր վեզիրը ոսկին տանում են, ետ տալի աքլորին։

Աքլորն էլի կտուրն է բարձրանում․

Ծուղրուղո՜ւ, թագավորն ինձանից վախե՜ց․․․

Թագավորը բարկանում է, իր նազիր-վեզիրին հրամայում է․

Գնացե՛ք, ասում է, բռնեցեք էդ սրիկային, գլուխը կտրեցեք, եփեցեք, բերեք, ուտեմ, պրծնեմ ղրանից։

Նազիր վեզիրը գնում են աքլորին բռնում, որ տանեն։ Տանելիս կանչում է․

Ծուղրուղո՜ւ, թագավորն ինձ հյուր է կանչե՜լ․․․

Տանում են, մորթում, պղինձն են կոխում, որ եփեն, ձեն է տալի․ Ծուղրուղո՜ւ, թագավորն ինձ տաք տաք բաղնիք է ղրկե՜լ․․․

Եփում են, բերում թագավորի առաջն են դնում, կանչում է․

Թագավորի հետ սեղան եմ նստե՜լ, ծուղրուղո՜ւ․․․

Թագավորը շտապով վերցնում է, կուլ տալի։ Կոկորդով գնալիս կանչում է․

Նեղ նեղ փողոցներով անց եմ կենում, ծուղրուղո՜ւ․․․

Թագավորը որ տեսնում է՝ կուլ տվեց, էլ չի ձենը կտրում, իր նազիր վեզիրին հրամայում է՝ թուրները հանած պատրաստ կենան, որ մին էլ ձեն ածի, զարկեն։

Նազիր վեզիրը թրերը հանած՝ պատրաստ կանգնում են, մինը՝ էս կողմը, մյուսը՝ էն։

Աքլորը, որ թագավորի փորն է հասնում, ձեն է տալի․

Լուս աշխարհքումն էի, մութ տեղն եմ ընկել, ծուղրուղո՜ւ․․․

Զարկեցե՛ք․․․ հրամայում է թագավորը։

Նազիր վեզիրը զարկում են, տալիս են, թագավորի փորը պատռում։

Աքլորը դուրս է պրծնում, փախչում է, կտեր ծերին կանգնում, ձեն տալի․

Ծուղրուղո՜ւ․․․

Որովհետեւ նրանից այլեւս առնելիք չունի: Որովհետեւ (Քոչարյանը) տվել է ամեն ինչ, ինչ հնարավոր է, որ որեւէ երկիր հանձնի մի այլ երկրի՝ ներառյալ երկրի մանեւրելու հնարավորությունը առաջիկա գոնե մեկ տասնամյակում: Խոսքը գործարանների մասին չէ:

Այդ գործարանների ու ինստիտուտների վրա Ռուսաստանը թքած ունի, դրանցից հարյուրներով ունի, որ չի կարողանում աշխատեցնել: Իսկ ինժեներա-տեխնիկական կազմը, որով հպարտանում ենք, շատ վաղուց Հայաստանում չէ: Ռուսներին դա պետք էլ չէ, որովհետեւ կարեւորը ոչ թե գույքն է, ոչ էլ աշխատացնելը, այլ ոտքի տեղ անելը բոլոր դեպքերում: Կորցնելու ի՞նչ ունեն, եթե 90 միլիոնը կորած պարտք էր եւ վերջում դուրս էին գրելու՝ միջազգային ֆինանսական կազմակերպությունների պնդումով: Մոսկվան իր համար Քոչարյանի հարցը վերջնականապես լուծված համարեց այն պահից, երբ համոզվեց, որ նա լրջորեն մտադրված է Մեղրին դնել փոխանակության: Այն, որ Օսկանյանը մի գլուխ քրթմնջում է փարիզյան սկզբունքների մասին, կատակ չէ եւ ոչ էլ զուտ բանավոր համաձայնություն: Ամենայն հավանականությամբ, Փարիզում ստորագրվել է մի ինչ-որ արձանագրություն՝ տարածքների փոխանակման սկզբունքը որպես բանակցությունների հիմք ընդունելու մասին, ինչը վկայաբերելով էլ վերջին պահին նոր ընտրված Բուշին համոզեցին Քի Վեսթում ընդունել նախագահներին, ինչից Բուշը ակնհայտորեն խուսափում էր՝ չուզենալով իր կարիերան սկսել՝ կիսելով Քլինթոնի «փառքը»՝ Պաղեստին-Իսրայել տապալված բանակցություններում: Եւ Ամերիկայում «քարտեզ նայելով»՝ բոլորովին չի բացառվում, որ Ալիեւն ու Քոչարյանը դետալներն էին համաձայնեցնում: Ասենք, եթե Շուշին մնում է Ղարաբաղի կազմի մեջ, արդյո՞ք Ղափանի մի մասն էլ չի անցնում Ադրբեջանին, եթե Քելբաջարից մեր զորքերը դուրս են գալիս մինչեւ Լաչին քաղաքի գիծը, արդյո՞ք դա չի նշանակում, որ մեր հարավային սահմանը սկսվում է Ղափան քաղաքից եւ այլն: Իսկ դուք ի՞նչ էիք կարծում, Ալիեւը նստած քննարկում էր, թե հայերը Ադրբեջանի որ գյուղն են իրեն վերադարձնում, որը թողնում Մեծ Հայաստանի կազմո՞ւմ: Մոսկվան ստոր վարվեց հայկական պատվիրակության հանդեպ: Եւ դեռ Փարիզի հանդիպումից առաջ «շիրա տալով»՝ փորձեց պարզել, թե քանի՞ կոպեկ արժե հայերի՝ ռուս եղբայրների հետ պանիսլամիզմի դեմը առնելու մասին դատարկախոսությունը: Եւ համոզվեց, որ հայերը շատ հանգիստ էլ Թուրքիային ու ՆԱՏՕ-ին Նախիջեւանով ու Մեղրիով ելք են տալիս դեպի Կասպից ծով ու Միջին Ասիա, ձեռքի հետ էլ Ռուսաստանի ճանապարհը դեպի Իրան ու Հարավային ծովերը հուսալիորեն փակելով: Եւ Սելեզնյովը եկավ Երեւան: Եկավ ու սպառնաց բոլոր նրանց, ովքեր կհամարձակվեն սպառնալ Հայաստանի տերիտորիալ ամբողջականությանը: Հայերի հիացմունքին սահման չկար: Կարծեցին քրիստոնյա եղբայրները եւս մի ավելորդ անգամ Թուրքիայի պորտը տեղը դրեցին:

Այնինչ, այդ պահին Հայաստանի տերիտորիալ ամբողջականությանը ռեալ մեկ մարդ էր սպառնում՝ Քոչարյանը: Եւ նա լավ հասկացավ՝ ում է հասցեագրված Սելեզնյովի սպառնալիքը: Այնքան լավ հասկացավ ու այնպես կորցրեց հավասարակշռությունը, որ անմիջապես հակադարձեց՝ այն իմաստով, թե քանի ինքը սաղ է, Հայաստանը չի միանա Ռուսաստան-Բելոռուս միությանը: Պետության ղեկավարը այդ տոնով չի խոսում: Իսկ կոմպլիմենտարիզմը որդեգրածը՝ առավել եւս: Բայց երեւի Սելեզնյովը դեմ առ դեմ հանդիպման ժամանակ ավելի վիրավորական բառեր էր ասել: Դե, Քոչարյանն էլ մինչեւ հոգու խորքը վիրավորվել էր: Իսկ ի՞նչ պիտի պատասխաներ թաղային լիազորի կոմպլեքսներով նախագահը, եթե չի կարող քրեական գործ հարուցել իրեն վիրավորողի հանդեպ: Պիտի ասեր՝ ես էլ քո մերը: Ինչը եւ արեց անհապաղ: Մանավանդ որ, ոչ միայն վիրավորել էին, այլեւ խաչ քաշել իր ծրագրի ու, հետեւաբար, քաղաքական ապագայի վրա, այն էլ՝ 27-ի գործը վզից կախված վիճակում: Պատահական չէ, որ վերջին ակնարկը, որ Մոսկվայի կողմից ուղղված էր Հայաստանին, տպագրված էր Սելեզնյովի ղեկավարած պետական մարմնի թերթում: Նրանք, ովքեր ընդդիմության մատը խառն են համարում այդ հրապարակման մեջ, իրենք էլ լավ հասկանում են, որ «Պառլամենտսկայա գազետան» այն կիսաբուլվարային թերթը չէ, որտեղ հենց իրենք փողով հոդվածներ են տպում: Պարզապես խիստ կոպիտ էր հոդվածը, եւ արձագանքն էլ, բնականաբար, հիվանդագին: Իսկ հոդվածի բուն միտքը այն է, որ Քոչարյանը իզուր էլ շտապել է՝ երկրորդ ժամկետի համար առաջադրվելու մտադրություն հայտնելով: Իհարկե, այդ լուրը Քոչարյանին չի ուղղված (ինքը դա գիտի), այլ հայ հասարակայնությանը եւ քաղաքական, նաեւ բյուրոկրատական շրջանակներին: Իսկ հայ հասարակայնության հետ Մոսկվան պրոբլեմ ունի, որի լուծմանը ձեռնամուխ է եղել հենց այդ հոդվածով: Իսկ պրոբլեմի էությունն այն է, որ Ռուսաստանը ավանդաբար հետամուտ լինելով իր ազգային շահերին, որի հետեւանքով Ղարաբաղը կվերադարձվի Ադրբեջանին, միեւնույն ժամանակ պիտի շատ չհուսահատեցնի հայերին եւ ապացուցի, որ այդպես ստացվելու մեղավորը Ամերիկան է՝ մեկ, եւ Քոչարյանը, որ արեւմտամետ քաղաքականություն է վարել: Հայերի սիրտը շահելու մեծ ջանքեր (դարձյալ ավանդաբար) պետք չեն գալու Ռուսաստանին, բայց ինչ-ինչ ջանքի անհրաժեշտություն, այնուամենայնիվ, կա, եւ թերթը ուղնուծուծով ռուսամետ, անպարկեշտության աստիճանի ռուսասեր Քոչարյանին անվանում է արեւմտամետ: Այդ դեռ քիչ է, թերթը ավելի առաջ է գնում եւ իրենց նախագահին վերագրում է միտք, որը նա ոչ միայն չի ասել, այլեւ տեսականորեն էլ հնարավոր չէր, որ ասեր ՄԱԿ-ի անվտանգության խորհրդի մշտական անդամ երկրի ղեկավարը: Իբր, Պուտինը ասել է, թե այսօրվա վիճակով տարածաշրջանում հավասարակշռություն է հաստատված: Այ, այստեղ մատ կա խառնված, բայց ոչ թե խեղճ ընդդիմության մատը, այլ դաշնակցամիտ ղարաբաղցիների: Այդ նրանց սիրած անմտությունն է: Թերթը նրանց ձեռ առնելու կիրքը այնքան չի զսպել, որ համարձակվել է զգուշավոր Պուտինին վերագրել ակնհայտ հիմարություն: Ընդ որում, այդ հիմար միտքը սաստկացնելով նրանով, իբր, Ամերիկան է ուզում Ղարաբաղը վերադարձնել, եւ ձեր նախագահն էլ այնքան անխելք է գտնվել, որ ուզեցել է «Ղարաբաղի հարցը լուծել Ամերիկայի միջոցով»: Խե՜ ղճ Քոչարյան: Չէ՞ որ ողջ գիտակցական կյանքում մտածել է ուղիղ հակառակը եւ հիմա էլ, ի դեպ, մտածում է նույնը: Բացառությամբ, իհարկե, Զանգեզուրը փոխանակման դնելու դեպքի: Բայց ռուսական կողմին այլեւս հետաքրքիր չէ, թե ինչ է մտածում Քոչարյանը: Նա քշած ձի է: Թե´ այն դեպքում, եթե Ռուսաստանը ուզում է եւս միառժամանակ տարածաշրջանում լարվածություն պահպանել, թե´ այն դեպքում, երբ արդեն իրեն լուծում է պետք,- երկու դեպքում էլ Քոչարյանը խոչընդոտ է: Առաջին դեպքում՝ նա արդեն ձգելու քաղաքական ու բարոյական պաշար չունի, երկրորդ դեպքում՝ առավել եւս նոր մարդ է պետք նոր քաղաքականության համար:

Վերջին հաշվով, չի բացառվում, որ մի գաղտնի հանդիպման ժամանակ Քոչարյանը ստորագրի Մեղրու հանձնումը: Իհարկե, դրա իրավական հետեւանքները կասկածելի են առանց Իրանի եւ Ռուսաստանի համաձայնության, բայց վիճակի շտկումը Ռուսաստանի վրա կնստի մի մեծ միջազգային ճգնաժամ: Գուցե այդ պատճառով էլ այլեւս թույլ չեն տալիս, որ Ալիեւն ու Քոչարյանը առանձին հանդիպեն: Մեծ հաշվով, իհարկե, Քոչարյանն է հանձնել Ղարաբաղը, եւ Ռուսաստանը պարտավոր չէ ուրիշների հիմարությունը իր վրա առնել, թեեւ այդ հիմարությունը եւս մեկ անգամ խիստ անհրաժեշտ եղավ Ռուսաստանի ազգային շահերին: Ճիշտ է, այդ հիմարությունը Մոսկվան քաջալերել է առավելագույնս, բայց մի երկիր մի այլ երկրի հետ հարաբերվում է ոչ թե դայակի կարգավիճակով, այլ ելնելով իր ազգային շահերից: Դատելով այն բանից, որ Արկադին մտահոգվել է Ալիեւի առողջությունով, իսկ Սերժը «Գետաշենը գրավելը» թողնելով՝ սկսել է խոսել տարածքներ զիջելուց, Ռուսաստանը, այնուամենայնիվ, արագացնում է իրադարձությունները: Սերժը չի մոռանում նաեւ Մեղրին: Իբր, խոսքը «միջանցքի» մասին է: Այդ ինչո՞ւ աշխարհի բոլոր տրանզիտ ճանապարհները կոչվում են ճանապարհ, իսկ Հայաստանում՝ միջանցք: Այդ ո՞ր օրվանից են տարածքներ տալիս (Ադրբեջանի կողմից) տրանզիտ երկաթգծի փոխարեն: Իսկ որ Ս. Սարգսյանը ասում է. «պարտավոր է անել այն, ինչ անում է», գիտի ինչ է ասում: Ստեպաշինը դատարկ բաների մասին խոսելու համար չէր եկել Հայաստան՝ Մինսկի խմբի համանախագահների ներկայացուցիչների գալու եւ Իրաքի պատերազմի նախօրյակին: ԱՄՆ-ի սպեցնազը շուտով կմտնի Վրաստան, ետեւից էլ, գուցե, ավիացիան՝ Իրաքի առիթով, եւ եթե Ռուսաստանին առաջիկա մեկ-երկու ամսվա ընթացքում չհաջողվի հեղաշրջում կազմակերպել Վրաստանում (կարծես թե չի հասցնում), Ռուսաստանի հույսը կմնա միայն Ադրբեջանը: Այս պայմաններում Սերժը չի կարող թաքնվել Քոչարյանի ետեւում: Ռուսաստանը ամեն գնով պիտի Ադրբեջանի միջոցով փակի Կասպից Դուռը գոնե այս կողմից, արեւելքի կողմից պարտվելուց հետո: Ընդ որում, ռուս-ադրբեջանական ռազմա-քաղաքական դաշինքի հարցը կախված կլինի արդեն Ադրբեջանի բարի կամքից: Բայց Մոսկվան գուցե այդ էլ չհասցնի անել, եթե սպասի մերձավորարեւելյան պատերազմի ավարտին, որովհետեւ վերջերս միայն այն է անում, որ կարողանում է հետին թվով ԱՄՆ-ի ռազմա-քաղաքական ակցիաները արձանագրել: Ամերիկացիները Մոսկվային այս անգամ էլ բռնեցին բթամիտ հակավրացական քարոզչության վրա, թե այդ երկիրը նպաստում է միջազգային տեռորիզմին: ԱՄՆ-ի սպեցնազն էլ, ահա, իջնում է Վրաստանում՝ գերխնդիր ունենալով, իհարկե, պաշտպանել Բաքվից Թուրքիա մտնող նավթամուղն ու գազամուղը Ռուսաստանի ոտնձգությունից: Իսկ ռուսական լրատվամիջոցները արդեն սպառնում են այդ դեպքում մասնատել Վրաստանը, ակնարկելով, որ հայերն էլ այդտեղ անելիք ունեն: Ահա եւ եկավ հայրենակցական միությունների գործակալների ժամանակը: Նաեւ՝ նրանց կոլեգա Ս.Սարգսյանի, որը ճիշտ է ասում, որ անում է այն, ինչ պարտավոր է անել: Որովհետեւ Ստեպաշինն է ասողը, իսկ Ստեպաշինը հո գիտի, որ դաշնակից երկրի անվտանգության խորհրդի քարտուղարը տարին երեք շաբաթ փող է խաղում Մոսկվայի կազինոներում:

Իսկ եթե մի երկրի անվտանգության խորհրդի քարտուղարը փող է խաղում մի այլ երկրի կազինոներում՝ գաղտնի ծառայությունների հայացքի ներքո, նա գիտի ինչ է անում եւ գիտի դրա համար ինչ գին է վճարելու, երբ ժամանակը գա: Եւ դա այն դեպքը չէ, երբ խաղի մոլուցքն է խեղդում կամ ագահությունը: Դա կոչվում է կամավոր գրվել: Այսինքն, ես ձերն եմ, օգտագործեք ինչպես կարող եք: Օրգանները դրան ասում են՝ «ինիցիատիվնիկ», այսինքն՝ ինքնամատույց: Եթե, իհարկե, այդ «համագործակցությունը» չի գալիս սովետական ժամանակներից: Իսկ այդպիսի մարդ ունենալ դաշնակից երկրի անվտանգության խորհրդի քարտուղարի պաշտոնում՝ ամեն տասնամյակ չէ, որ հաջողվում է նույնիսկ Ռուսաստանի նման երկրին: Իսկ կուսակցական կույսերը գրում ու հալումաշ են լինում՝ ի՜ նչ շրջապատ ունի Մոսկվայում, ի՜ նչ շրջապատ ունի... Մեղրու մասին Ս.Սարգսյանի խոսելը այն է նշանակում նաեւ, որ Մինսկի խմբի ֆրանսիացին ու ամերիկացին, թերեւս, դեմ են տալու էլի հողերի փոխանակումը: Իսկ Ռուսաստանն ու Իրանը չեն թողնելու դա անել, մանավանդ որ, միջազգայնորեն ճանաչված սահմանները խախտելու մասին է խոսքը: Այդ քաղաքական պացանների համար է, որ սահմաններ չկան, այլ կան «ճակատներ»: Աշխարհում տաբուներ կան, որը խախտելու համար 300 չէ, 600 հազար սվինդ կբռնեն քամակդ կկոխեն: Իսկ համանախագահների ակտիվանալը ուղղված է, հավանաբար, Ադրբեջան-Ռուսաստան դաշինքը կանխելուն, ինչին Արեւմուտքը ձեռնամուխ եղավ (հրապարակայնորեն) Ալիեւի Մոսկվա գնալուց շաբաթներ առաջ, սպառնալով, որ քաղբանտարկյալներին չազատելու համար Ադրբեջանին կպատժի: Արեւմուտքը սսկվեց միայն այն ժամանակ, երբ Ռուսաստանի ներկայացուցիչ Ռոգոզինը գրեթե բաց տեքստով հայտարարեց, որ Մոսկվան ավելի լավ գիտի Սուրաթն ու մյուսները քաղբանտարկյա՞լ են, թե՞ իրենց (Մոսկվայի) գործակալները: Անհարմար բան ստացվեց, եւ Արեւմուտքը մխիթարվեց նրանով, որ ԱՄՀ-ի Հայաստանի մասին զեկույցը խմբագրեց դեպի լավը՝ Ադրբեջանի ինադու: Ալիեւը փոխանակմանը կասի՝ այո, որ չասի՝ ոչ: Ալիեւը լակոտ չի եւ գիտի, որ դա անիրագործելի է: Նա Ամերիկայի կլինիկայից վերադարձը ձգձգում է, որ Իրան չգնա մինչեւ Իրաքի դեմ օպերացիայի սկիզբը (նախորդ անգամ ձգձգեց այնքան, մինչեւ ԱՄՆ-ը մտավ Կենտրոնական Ասիա եւ խիստ սահմանափակեց Իրանի ոտնձգությունների հնարավորությունը Կասպյան ավազանում), միաժամանակ չտեսնի Քոչարյանի երեսը ԱՊՀ առաջիկա խորհրդակցությանը: Երբ կսկսվի Իրաքի պատերազմը, Ադրբեջանի կշիռը ավելի կբարձրանա, եւ նա Ռուսաստանից կստանա ավելի, քան սպասում էր մինչեւ հիմա: Իսկ սրանք, հակաահաբեկչության համաշխարհային ալիքի այս ժամանակներում դեռ Կիպրոս ու Լիբանան են գնում-գալիս, նարկոբիզնեսի ու տեռորի հանրահայտ որջերը:

Երկոտանու առանձնահատուկ տեսակ պիտի լինել՝ որոշելու համար քարշ գալ Լիբանան-Սիրիա-Կիպրոս, երբ աշխարհի հզորագույն պետությունը պատերազմ է պատրաստում այդ կիսապետությունների համախոհի՝ Իրաքի դեմ,-դեռ մի բան էլ առիթ գտնել վայրահաչելու Իրաքի երդվյալ թշնամի եւ Ամերիկայի նույնքան երդվյալ դաշնակից Իսրայելի դեմ: Գոնե մի երկրի պատվեր կատարեին այս ողորմելիները, ախր հաջողեցնում են կատարել արաբների, Իրանի, Ռուսաստանի եւ Հունական կոոպերատիվ հանրապետությունների պատվերները՝ միաժամանակ: Այն էլ՝ այդ բլոկի կանխորոշված պարտության շեմին: Ինչ է թե՝ դրանք հակաթուրք են: Բայց մի՞թե չէր կարելի Հայաստանում հակաթուրքությանը երկու ամիս դադար տալ: Հանուն Հայաստանի: Գոնե մեկ անգամ՝ հանուն Հայաստանի: Արկադիաները Մեղրին տալու ծրագրին նույնպես կասեն՝ այո, որովհետեւ իրենց ծանծաղ մտքի մեջ ոչինչ չկա 94 թվականից այս կողմ, բացի Զանգեզուրն ու Ղարաբաղը փոխանակելը: Բայց այդպես հարցը լուծելու համար խելք հարկավոր չէ, այդպես կարելի էր, օրինակ, Լոռին փոխել Ախալքալաքի հետ, Գյումրին տալ, Իգդիրը առնել, համ էլ Մասիսի փեշին է: Ահա ինչպես ամեն ինչ գլխիվայր շուռ եկավ, երբ Ղարաբաղի ու Հայաստանի ապագան քննարկման առարկա դարձավ Ադրբեջանի մայրաքաղաքի քաղաքական էլիտայի ու նույն Ադրբեջանի գավառի սովետական նոմենկլատուրայի խառախուռայի միջեւ: Ստեպաշինը, ինչպես վերն ասվեց, եւս մեկ առաքելություն ուներ (այդպիսի այցեր կլինեն ամիսը մեկ)-սոցիալիստ, կոմունիստ, դաշնակ եւ այդ տիպի այլ քաղաքականացված օլուխներին վստահեցնելու, որ Ռուսաստանը մնում է մեր մեծ ախպերը, անկախ այն բանից՝ Ղարաբաղը կլինի, թե ոչ: Իհարկե, առաջին հերթին վստահեցնել նրանց, ովքեր հաջորդ իշխողը կլինեն: Եւ կհամոզեն: Ռուսները լավ գիտեն իրենց կլիենտին: Թարսի նման հենց նույն ժամանակ Ջավախքի ու Աբխազիայի հայերը ժրեցին: Հազիվ թե Ստեպաշինը նման խնդիր ուներ (այդպիսի բաների համար դեսպաններ գոյություն ունեն), բացի այն դեպքից, եթե Ռուսաստանը ցուցադրում է Վրաստանին, որ, այո, հենց իր մատը խառն է հայերի ակտիվանալու գործում: Բայց վրացահայության ժրելը գուցե Ռուսաստանին հարկավոր է ընդամենը մեկ տակտիկական հարց լուծելու համար՝ որ Շեւարդնաձեն ԱՊՀ-ի առաջիկա հանդիպմանը չպնդի, որ Աբխազիայի ռուսական զորքերին ավելանան, ասենք, ուկրաինական զինվորներ, չէ՞ որ Աբխազիայի խաղարարարները, ըստ էության, ԱՊՀ երկրների զորականներից պիտի կազմված լինեին: Իսկ թե հետո ինչ պիտի լինի Վրաստանի ու Հայաստանի հարաբերությունը կամ վրացահայության վիճակը, այդ մասին ինչո՞ւ պիտի Ռուսաստանը մտածի: Բացառված չէ նաեւ, որ ջավախահայերի ակտիվանալը մեկանգամյա օգտագործման համար չէ սոսկ: Հայաստանին հասկացնելով, որ արդեն ավարտել են իրենց միսիան Ադրբեջանի ուղղությամբ, իսկ մնացած հարցերը իրար մեջ կլուծեն Պուտինն ու Ալիեւը («Այս բանը կանես, այն բանը չես անի՝ Ղարաբաղը կստանաս, բայց ինքնավարությամբ»-»Ինքնավարությունը աչքիս վրա, թքել եմ ՆԱՏՕ-ի վրա, դու զորքերդ հեռու պահիր») Մոսկվան հայերին որպես փոխհատուցում, բացառված չէ, նվիրում է մի այլ պատերազմ, չէ՞ որ դա քաղաքականության համբակների վաղեմի երազանքն է: Լեւոնիկը, չէ՞, ասել է, որ պիտի միշտ պատրաստ լինել պարտիզանական պատերազմի: Եւ իրոք, մի պատերազմը շուտով կվերջանա, ինչո՞վ են զբաղվելու պրովոկատորները: Մի խոսքով, սկսում ենք հիմա էլ Ջավախքը հայաթափել: Եթե մինչեւ հիմա դեռ շատերի համար պարզ չեղավ, շատ շուտով ակնհայտ կդառնա, որ Դաշնակցությունն ու Ադրբեջանի գավառական կուսխաժամուժը այս չորս տարիներին մեն մի քաղաքական նպատակ են հետապնդել՝ Հայաստանը հանձնել Ռուսաստանին ի տնօրինություն, փոխարենը պահպանելով Ղարաբաղի առկախ վիճակը Ռուսաստանի օգնությամբ: Բայց Ռուսաստանը Հայաստանը այդ պայմանով չուզեց: Կամ չկարողացավ ուզենալ: Որովհետեւ նրան ոչ այնքան հակաթուրքական հռետորություն էր հարկավոր, վերջին հաշվով, այլ Կասպից Ծովը եւ Ադրբեջանը՝ որպես փակ դարպաս Արեւելքի եւ Արեւմուտքի ճանապարհին: Իսկ Հայաստանը ո՞ւր պիտի փախչի հակաթուրքական իր շիզով: Հրեն անհայտ ազգությամբ մի քանի (քոսոտ) դաշքեսանցի եւս մեյդան են ընկել ցեղասպանության մասին մարազմատիկ օրինագծով: Չէ՞ որ ցեղասպանության մասին վերջերս են իմացել, անեկդոտի այն տաքսիստի նման, որը ցեղասպանության մասին առավոտյան լսած լինելով՝ քշում է սահմանի վրա, որ թուրքերի հերը անիծի: Չէ՞ որ ոչխարի կատաղածը յամանն է լինում: Իսկ ինչո՞ւ մի քանի օրենք էլ չընդունել Ավարայրի, Ձիրավի, Սարդարապատի ճակատամարտերի եւ ընդհանրապես հայ ժողովրդի պատմության մասին: Եւ սկսել դատական պրոցեսները պատմաբանների դեմ՝ սկսած Խորենացուց, որովհետեւ առաջին «ապազգայինը» հենց նա է, որ գրել է, թե՝ ողբում եմ քեզ, հայոց աշխարհ:

2.03.2002