Այբուբեն չէ սա
Բերդ է անմատույց,
Գանձ է աննվաճ:

Դուռ է փրկության,
Ելք, երբ հույս չկա,
Զարթոնքի նվագ:

Էությունն է մեր,
Ընթացքն ու ուղին,
Թագ ու զորավար.

Ժողովող մի կանչ,
Իմաստուն խորհուրդ,
Լինելու համար:

Խունկը խորանի
Ծնողը բանի,
Կնիքն ինքնության.
Հացն հանապազօր հայի սեղանի,
Ձիրքերի հնձան:
Ղողանջը երգի, ղեկը ընթացքի,

Ճեմարան ճառի,
Մարզարան մտքի,մատյան հավատքի,
Յուղ անմար ջահի:
Նախահիմքն է մեր,
Շողը մեր հույսի,
Ոգին մեր ճարտար.

Չինարին այգու,
Պարիսպը մեր տան,
Ջրաղացն արդար:

Ռումբն է մեր ռազմի,
ռունգը բնազդի,
ռահվիրան կյանքի,
Սերն ու սիրտն է մեր,
սերմը միշտ ծլող,
Վեմ ու վիմագիր:

Տունը՝ ցամաքում,
տապանը ջրում,
Րոպեն սլացքում,
Ցորյանը արտում,
ՈՒղին անհայտում,
Փառքը սխրանքում:

Քիստն է ու քաղն է մեր,
քանքար ու քնար,
քարավան ու ափ,
ԵՎ
Օջախն անմար,
օժիտն անհատնում
Ֆե-ից մինչև Այբ:

– Վարպետ:
– Վարպետդ պայմանականորեն ընդունեցինք:
– Լավ: Կան գրողներ, որ խուսափում են իրենց ժամանակից, խուսափում են օգտագործել ժամանակին ու տեղին բնորոշ ատրիբուտներ, նույնիսկ իրենց ժամանակի անունները տալ իրենց հերոսներին, դիմում են այլաբանությունների և այլ միջոցների, ըստ երևույթին՝ նպատակ ունենալով հավերժության մեջ տարածել իրենց ստեղծագործությունը: Ըստ Ձեզ, այսկերպ հնարավո՞ր է ձգել ստեղծագործության կյանքը:
– Այդ բոլորը մոտեցման կետեր են, և բոլոր կետերն էլ խոշոր այնքան հաջողություն են արձանագրել, որ մեկի կամ մյուսի դեմ խոսելը նեղմտություն կլիներ. կարելի է խոսել միայն մեր նախապատվությունների մասին, և ես ազնիվ եմ համարում իրականի, վավերականի, քո տեղի և քո ժամանակի վրա սևեռվելը. սևեռվես և քո տեղի և քո ժամանակի մեջ տեսնես բոլոր ժամանակները և ամբողջ աշխարհը: Պատմական այն պահը, որի մեջ դու ապրում ես, իր մեջ ունի պատմության, նաև ապագայի բոլոր պահերը: Այն պահը, որի մեջ դու ապրում ես, որի զավակն ես, իր մեջ ունի քո պապերի ու նաև քո թոռների կյանքը: Իհարկե, սևեռվելով իրենց ժամանակի վրա, ոմանք կարող են մնալ ակնարկագիր, փաստագիր, լրագրագիր: Այս կարգի գրողներին ինչի մեջ էլ մեղադրես, գոնե անազնվության մեջ մեղադրել չես կարող, իսկ դա արդեն լավ է. քաղաքացիական պարտաճանաչություն կա, խիզախություն նաև:
– Այսինքն՝ շնորհ, տաղանդ է պետք՝ այսօրվա մեջ երեկն ու վաղը տեղավորելու համար:
– Քաջություն ու քո և քո ժամանակի առջև պատասխանատվություն է պետք, այո, որպեսզի այսօրվա մեջ քեզ Մովսես Խորենացի, քո ժամանակակիցներին Արշակ կամ Վարդան Մամիկոնյան տեսնես, այլ ոչ թե քեզնից ու քո ժամանակից խուսափելով՝ դեգերես անժամանակ ժամանակներում ու անտարածք տարածություններում:
– Պարոն Մաթևոսյան, վերացավ սովետական գրաքննությունը, որից այնքան դժգոհում էին արվեստագետները, ի՞նչ փոխվեց, և արդյո՞ք փոփոխությունը շահեկան է:
– Այդ հարցի վրա տատամսում եմ, հիշելով, թե ինչ չարչարանքով, ինչ տառապանքով գլուխ եկավ իմ գրեթե յուրաքանչյուր հրապարակումը, իմ կյանքի լավագույն ժամանակի մեջ ինչքան ժամանակ ու ուժ խլեց: Բայց միևնույն ժամանակ մտածում էի, որ մեղքը նաև իմն է, որ եթե իմ գործը ձվի չափ կատարյալ, անթերի, փակ ամբողջություն լիներ, ոչ ոք չէր հանդգնի խցկվել մեջը: Ես մի քիչ այլ կերպ եմ դատում. հասարակությունը պիտի օգնի գրողին առաջանալ, եթե գրողի բերանով հասարակությունն է արձանագրում, ուրեմն հասարակությունն էլ պիտի օգնի գրողներին, այլ ոչ թե խանգարի, որովհետև գրականությունը քմայքոտ, դժվար տեղ է, ուր հաջողում է հազար փորձողից մեկը, թերևս՝ ոչ մեկը, և ահա, օգնող է հարկավոր, ոչ թե խանգարող: Երևի պետք է սահմանազատել երկու բան՝ գրաքննություն, այնուամենայնիվ, հարկավոր է, բայց իր տեղը պիտի իմանա, չխանգարի: Ռուսաստանում գրաքննություն միշտ եղել է, կոմունիստները ժառանգել էին: «Կրեյցերյան սոնատի» հրապարակումը Պոբեդոնոսցևը կանգնեցրել էր, «Հաջի Մուրադը» հետմահու հրապարակում է: Հիմա, այս ամենի կոպիտ վայրենությունը հիշելով հանդերձ է, որ ես այդուամենայնիվ կարծում եմ, որ օտար աչքը, կողմնակի աչքը մեր գործի վրա պետք է: Կար, ահա, Թոմաս Վուլֆը և կար Մաքսվել Պերկինսը: Վուլֆի ձեռագրակույտից վեպ է զատել, վիպակ ու պատմվածք է առանձնացրել: Վուլֆ լինենք և ակնկալենք մեր Պերկինսին: Խանգարել՝ ոչ, պատիժ՝ իհարկե ոչ, բայց թող բոլորս հասկանանք՝ երկկողմանի ինչ-որ պատասխանատվություն պետք է լինի: Տպագրվելը, հրապարակվելը հեշտացել է, մեր ձեռը բռնող չկա, բայց մենք լակոտներ չենք, գարաժների պատերին գրող չենք, որ մտքներովս անցածը հրապարակ հանենք, ուրեմն ինչ-ինչ հսկողություն հարկավոր է: Գոնչարովը՝ «Օբլոմովի» հեղինակը, գրաքննիչ էր, Սունդուկյանը, կարծեմ, նույնպես...
– Այսինքն, չարգելող, սակայն որոշակի մակարդակ ցուցանող, ճաշակ ապահովող գրաքննիչ:
– Այդպես է, սինոդի պես մի բան:
– Վերադառնալով Ձեր գրականությանը՝ սովետական գրաքննությունն այնուամենայնիվ վնասե՞լ է:
– Շատ և միշտ:
– Եղե՞լ է, ասենք, որ այս կամ այն ֆրազը գրելիս ստիպված հաշվի եք առել գրաքննիչին, գրելիս զգացել եք նրա լուռ ներկայությունը և բառը տարել եք ուրիշ տեղ կամ հանել եք ընդհանրապես:
– Սովետական գրականություն ասված հասկացության համապատկերը հավատաքննիչի ծանր շունչը իրենից հեռացնելու, այդ ջանքի հետևանքով աղարտվելու, աղավաղվելու, անլիարժեք, կես ուժով, իրեն կես ճշմարտությամբ դրսևորելու պատկերն էր: Երկիրը՝ խոսքինը, մերը՝ բանինն էր լինելու – բանակինն էր: Բանակով երկիր չեն շինում, երկիրը, նաև բանակը, բանով են շինում. «Ի սկզբանե էր Բանը»:
Մեր պռատ բանի, անազատ, ճնշված խոսքի երկիրն էր և փլվեց:
Ինձ թվում է՝ կոպիտ չի լինի, եթե տարբերակենք այսպես. եթե ոչ գրաքննիչ, ապա գոնե խմբագիր, կողմնակի, երկրորդ աչք բոլորիս ու յուրաքանչյուրիս է հարկավոր: Ասում եք՝ մեր էպոսի վիպերգողը գրաքննիչ չի ունեցել, ասում եմ՝ ունեցել է, ունկնդիր փոքրերը թույլ չէին տալիս անպատշաճություն, անպարկեշտություն զառանցել:
– Եվ այն հանգամանքը, որ դաշտը կտրուկ բացվեց, և ազատ աշխարհի «անպատշաճ-անպարկեշտ» ազդեցություններն անարգել հորդեցին ներս, վտանգավոր եք համարում, այո՞:
– Ազդեցությամբ՝ ռուսերենն ուզեց իր Շեքսպիրն ունենալ և ունեցավ՝ Պուշկին. հայերենն ուզեց իր Պուշկինն ունենալ և ունեցավ՝ Թումանյան. այլև՝ նոր ժամանակներն ուզեցին իրենց «Պատերազմ և խաղաղությունն» ու Թումանյանն ունենալ և ունեցան՝ «Խաղաղ Դոն», Եղիշե Չարենց. անգլերենի Ամերիկան երկու հարյուր տարի ձգտում էր ունենալ իր՝ ոչ անգլիական, ամերիկյան անգլերենի գրականությունը և ունեցավ: Օրինակները շատ են: Լեզուները, ազգերը, ժամանակներն ունեն այդ կայուն պատվախնդրությունը՝ վերակերտվել և ստեղծել իրենցը: Ես ու դու մեզ ապավեն ենք ունենալու ընթերցող ընտրանու այն կայուն քանակը, որը մեզնից պահանջում է ոչ այն, ինչ այսօր մատուցում է մասսայական կուլտուրա ասված սուռոգատը, որի մասին կամ դեմ չարժե խոսել, անտեղի է:
– Փառք Աստծո, երիտասարդության մեջ էլ կա այդ ընթերցողը. մի ժամանակ վստահ չէի, բայց վերջերս, երբ շփվեցի ուսանողության հետ, կարծիքս փոխվեց: Հետաքրքիր է, որ լավ ընթերցողները մեծ մասամբ աղջիկներն են:
– Որովհետև օջախի պահպանման պատասխանատվությունը Աստված իրենց է վստահել:
– Գուցե: Թե՞ տղաները մաղվեցին բիզնեսի ոլորտներում, փող աշխատելու մտահոգություններով...
– Թերևս: Բայց ասացիր աղջիկներ, և հուշի ջերմ մի ալիք սիրելի անուններ բերեց. Թումանյանի Մարիամ իշխանուհուն, Չարենցի Արմենուհի Տիգրանյանին, Դոստոևսկու Աննա Գրիգորևային, Տոլստոյի դստերն ու կնոջը՝ խանդի ու գրականության պատվի ասպետուհիներ, առանց որոնց այդ մեծություններն այն չէին լինելու: Հիմա, թերևս, նույն դեպքն է – խանդի ու պատվախնդրության մեր գիմնազիստուհիները մեզնից ակնկալում են անդավաճան նվիրումն գրականության՝ մեր խղճի գրականության:
– Դրանից ելնելով ինչպե՞ս եք նայում այն խնդրին, երբ գրողը ներկայացնում է կյանքն այնպես, ինչպես տեսնում է, և մյուսը՝ երբ գրողը կոմպրոմիսի է գնում, թաքցնում է իր տեսած իրականությունը, զարդարում է, որպեսզի լավատեսություն հաղորդի ընթերցողին:
– Ընթերցողի քո փորձը քեզ չի՞ ասել, թե ինչ անհագությամբ է կարդացվում «կյանքը՝ ինչպես կա», բայց և իրենից հետո ի՜նչ ամայություն է թողնում: Ես այդ հիացումն ու ուղղակի կողոպուտն ապրել եմ:
Ինձ համար շատ սիրելի են գրողի անհավակնոտ վկայագրերը, վավերագրությունները: Անգրագետ մարդկանց իրենց ապրած կյանքի պատմությունները շատ սիրելի են: Հիմա էլ գրակա-նությունը երևի այդ ճանապարհով է գնալու: Ամերիկացիների գրականությունը դեռ երեսուն տարի առաջ շրջվեց դեպի վավերագրությունը,– վիետնամյան օրագրություններ և այլն,– առաջացավ նոր ժուռնալիզմ անվանյալ հոսանք: Մենք, եթե վերլուծության ու վերացարկումի զորությունը չունենք, պետք է ունենանք գոնե կյանքն արտագրելու խիզախությունը:
– Այնուհանդերձ, Դուք ընդունո՞ւմ եք, որ գրողը հանուն մեծ նպատակների, ասենք, իր երկրի ապագայի, սերնդի և այլնի, ճշմարտությունը մինչև վերջ չասի, տեսածն աղավաղի, թե՞ իսկական գրողն այնուամենայնիվ պետք է հետևի ճշմարտությանը, ինչ գնով էլ լինի:
– Գրականությունը, հիշենք Չարենցի «Տաղ՝ ձոնված խիզախ ճանապարհորդին»-ը, ճանաչումի ընթացք է և ոչ թե ճանաչվածի բաշխում, որ գտնվածի այսինչ մասը հրապարակ հանվեր, այսինչը՝ թաքցվեր: Ճանապարհ ես ընկնում ընթերցողիդ հետ և որոնում, գտնում կամ չես գտնում, ճանաչում կամ չես ճանաչում ընթերցողիդ հետ: Հետ: Եթե ընթերցողը չեկավ քեզ հետ՝ նշանակում է գրող չես, ճամփա չես ելել, ոչինչ չես փնտրում և լավ կամ վատ ոչինչ չես գտնելու: Դոստոևսկու հետ մեր իսկ վարքի ու հոգու մեջ չարքեր ենք գտնում և մեր իսկ գյուտի վրա հրճվում. այդպես՝ սարսուռով ֆիզիկոսները հրճվեցին, երբ ճեղքվող ատոմի մեջ մահվան դեմքը տեսան: Բայց կարո՞ղ էին չճեղքել: Մենք կարո՞ղ ենք ճշմարտության բացահայտումի եզրին կանգ առնել և մեզ զրկել գյուտի հրճվանքից...
– Դոստոևսկին որոնումի հանդգնությամբ համակեց ոչ միայն գրականության, այլև ուրիշ ոլորտների «ժողովուրդների»:
– Եզրով, անընդհատ եզրով, սահմանները ցնցահարելով էր գնում և ընդարձակեց ոչ միայն գրականության սահմանները:
– Իսկ երկրի, ազգի մեծ կամ փոքր լինելը նշանակություն չունի՞, ուզում եմ ասել՝ եթե Դոստոևսկու կամ նրա պես մեկ ուրիշի չչափավորվող ազատությունը վտանգավոր չէր անծայրածիր ու բազմամիլիոնանոց Ռուսաստանի համար, մեզ համար կարո՞ղ էր վտանգավոր լինել:
– Իհարկե, անազատության այդ շնորհը և արատը մեր գրականության վրա կա. Խորենացուց սկսյալ մեր գրողը պետականության վերականգնման հոգսը իր վրա է առել, երկրի ապագան, առաջանալիք պետությունը ապաստանել է մեր գրականության մեջ: Քաղաքական միտքը գրողից շատ ուշադրություն է տարել, և մաքուր գեղարվեստի ոլորտում կամ գեղարվեստի մաքրության ոլորտներում կորուստներ, անշուշտ, տվել ենք. ավանգարդայնությունը, որ մեր երաժիշտը, մեր նկարիչը, մեր գրողն էր ունենալու, բացահայտվել են ուրիշների մեջ, այնպես որ մտածում ես նույնիսկ քո միավորի վեհերոտության մասին, բայց դե՝ պատմությունն է, ոչ թե անձը, ճակատագիրն է, երկիր չենք ունեցել, ցար չենք ունեցել, Բորիս Գոդունով չենք ունեցել, որպեսզի Բորիս Գոդունովի պատմությունը պուշկինորեն բացահայտեինք, մեր Բորիս Գոդունովին մենք այլ հայեցակետից ենք նայել, պետականության բացակայությունը մեր հանճարը ետ է քաշել, զսպել:
– Այս դեպքում կարելի՞ է ասել, որ Նարեկացին մի քիչ ապաքաղաքացի էր, քաղաքացիության զգացումի, հայրենիքի զգացումի պակաս է ունեցել, որովհետև կարդում ես ու չես տեսնում իր երկրի համար մտահոգ հային, քաղաքացուն:
– Ուրիշ առիթով այս մասին խոսել եմ:
Իմպերիան փլուզվեց, կորցրինք իմպերիայի քաղաքացու ստատուսը, ահա այս փոքր երկիրը այդ կարգավիճակի կորստով զրկվելու է նաև վստահ, տիրական, բարձր ձայներից, որ ունեին Նարեկացին, Թումանյանը, Իսահակյանը, Չարենցը: Իսկ Նարեկացին... Նարեկացին էլ համաշխարհային քրիստոնեական իմպերիայի որդին էր, իր իմպերիան ձգվում էր Իրանից մինչև Եվրոպա, ինքը դրա մի մասն էր:
– Ասել կուզի՝ քրիստոնեական իմպերիայի համար անելով անում էր նաև իր քրիստոնեական հայրենիքի համար:
– Բելինսկու ճշգրիտ բանաձևումը կա՝ «Պուշկինը պատասխան կանչն է Պետրոս Մեծի»: Հարյուր տարվա վրայով Պուշկինը և Պետրոսը փոխկանչերի մեջ են, հզոր այդ տարածքների սահմանասյուները Պյոտրը խփել է և կոչում է՝ իր և ռուսաց լեզվի այդ տարածքներին բովանդակություն հաղորդել, հարյուր տարի հետո Պուշկինն է ահա նրա կանչին պատասխանում՝ իր «Փոքրիկ ողբերգություններով», «Պոլտավայով», «Պղնձե հեծյալով», «Դոն Ժուանով», իր Պուգաչովի պատմությամբ... Այդպես էլ Նարեկացին: Նաև միշտ չմոռանանք, որ Նարեկացու Հայաստանը հզոր Հայաստանն էր, Արծրունիների Վասպուրականը կար, Բագրատունիների Շիրակ-Գուգարքը, ազգային զարթոնքի շրջան էր, այլև տարածաշրջանի բոլոր կամ գրեթե բոլոր տերություններն այն անքակտելի միության մեջ էին, ինչը այսօր կոչում ենք մշակութային դաշտի նույնություն:
– Ասում են՝ օպերան մահացող արվեստ է: Այս կարծիքի մեջ ռացիոնալ սաղմ կարծես թե կա, ճիշտ է, օպերային թատրոնները գործում են, հետաքրքրվողներ, սիրողներ կան, բայց ասես թանգարանային նմուշ լինի՝ նույն դասական օպերաները հանում են, ցուցադրում և նորից պահում, նոր օպերաներ եթե գրվում էլ են, առանձնակի հետաքրքրություն չեն առաջացնում, չեն մտնում այն թանգարանային կազմի մեջ: Նույնպիսի մի բան կարո՞ղ է սպառնալ գրականությանը:
– Ոչ, օպերան ապրում է. նոր օպերան գրվում թե չի գրվում՝ բայց հինը նորովի մատուցելու մարդկության ճիգը նույնպես գնահատելի է: Իսկ ինչ վերաբերում է գրականությանը... Գրականությունը նոր-նոր, հազիվհազ իր լեզուն գտել է, իր նոր հատորի միայն առաջին մամուլներն է գրել, ի՜նչ փակվելու մասին է խոսքը: Գրականությունը լեզվի հատկանիշն է և կմեռնի միայն լեզվի հետ, երբ լեզուն չի ուզենա գրականություն դառնալ, այսինքն՝ լավագույնս դրսևորվել:
– Յուրաքանչյուր ժամանակ իր զգացմունքները, իր մտքերը գրականորեն արտահայտելու կարիքը կունենա, այո՞:
– Իհարկե: Մենք ամեն օր տեսնում ենք, թե ժողովուրդն ինչքան է սիրում խոսքի գեղեցկությունը, կռիվ է, մահախոսք է, թե ես ինչ գիտեմ ինչ է, թե հենց էնպես զրույց, ո՜նց են ուզում իրենց ֆրազը ճկուն, տարողունակ ու սպառիչ լինի: Ուրեմն սա ժողովրդի միտվածությունն է դեպի արվեստով արտահայտվելը, և մինչև գրի, տպագրության գյուտը՝ լեզուն է աշխատել, և վատ չի աշխատել, համենայն դեպս գրի մեր գրականությունից ոչ վատ: Տառերը չճանաչող մարդիկ կան, սրբացած դեմքեր են դեմս գալիս, որոնց գործը դա չպիտի լիներ, բայց ձգվում են դեպի կուլտուրա, բարձր, գեղեցիկ մի բանի են ձգտում: Էլ ինչու էինք խոսելու գրականության վերջի մասին, երբ գրականությունը այդ ձգտման ամենաբարձր, ամենադժվար, ամենաճշգրիտ, ամենագտնված դրսևորումն է:
Աշխատավոր մի ծերունի՝ հորս տարիքի ու հորիցս էլ մեծ, հարյուր տարվա իր տան անսվաղ պատերը տեսնեիր ինչով էր զարդարել՝ Վիսոցկի, Վազգեն Վեհափառ, Սախարով, Կոմիտաս, Ամերիկայի նախագահ, Չարենց, Հովհաննես Թումանյան...
Եվ թե սրանք ինչեր են ասել կյանքի ու Հայաստանի մասին... «Հրանտ ջան, էդտեղ դու էլ կաս», և թե միութենական ամսագիրն իմ մասին ինչ է ասել: Թախտի գլխից առաստաղ՝ ամբողջ երեք խուլ պատ: Ինքը հիմա չկա, պապենական հին տանը հիմա ծոռները կամ թոռներն են, և վստահ լինենք, որ հին պատկերների վրա սոսնձում են իրենց Սարոյանն ու Չարենցը:
– Հեռուստատեսությանը հետևո՞ւմ եք, որակը, ճաշակը Ձեզ բավարարո՞ւմ են:
– Դուր չի գալիս, ոչ: Մենք միշտ ուսի վրայով ետ ենք նայել՝ այս բանը կարելի՞ է անել, այս բանը կարելի՞ է ասել, Մոսկվան թույլ կտա՞, Պոլիսը, Շահ Աբասը, թագավորը թույլ կտա՞... Հիմա չկա Մոսկվան, չկա Պոլիսը, թագավորը չկա, թագավորությունը քեզ են տվել, ուրեմն դու ա՞յդ ես, ուզածդ ու արածդ այդքա՞նն էր...
– Ուրեմն թագավորի կարիք կա՞:
– Ուրեմն թագավորի կարիք կա, եթե չենք զորելու ինքներս մեր առջև որպես թագավորի առջև ծառայել:
Ոգևորության շրջանում շատ ծանր խոսակցություն ունեցանք ես և բարձր պաշտոնների մի մտավորական: Երաշխավորված անձ էր, իր պատգամավորության առիթով Ալավերդի էինք գնացել, գնացինք և այնտեղ ընկերությունը մի կողմ դրինք, նստեցինք ու խոսեցինք, ասացի՝ լավ, Մոսկվան գնաց, համակարգը չկա, երեկ անփույթ էինք, ասում էինք՝ վրիպում կունենանք՝ Մոսկվան կճշտի, – այսօր դու կարողանալո՞ւ ես քո մեջ արթնացնել այն հզորությունը, այն վերջին ինստանցիան, որից այն կողմ միայն Աստված է: Ասաց, որ ինքն այդ կարողությունն ունի: Ինքը ունի, ես ունեմ, հանրապետության նախագահը ունի... Սակայն պարզվեց, որ չունենք, պարզվեց, որ այնուամենայնիվ վերևի կարիք զգացվում է, մի ուրիշ, ավելի վերևի կարիք: Եվ մեղավորը մենք ենք: Եթե երկիր ենք, եթե եթեր ենք ստանձնել, եթերը պիտի այնպես պահենք, որ վերևի կարիք չզգանք:
– Որքան էլ դեմոկրատիայից խոսենք, գոնե այս շրջանում ուժեղ ձեռքի կարիք կա: Եթե մի գերմարդ գտնվե՞ր...
– Անցումը միշտ ուժեղ անհատականության վրա է դրվում: Որպեսզի անցումը կարգավորված լինի՝ ուժեղ անհատականություն է անհրաժեշտ, վճռականության գործոն: Ահաբեկված, ցաքուցրիվ, արդեն-արդեն կորչող մեր երկրորդ հանրապետության համար այդ ուժեղ անհատականությունը Մյասնիկյանը եղավ. որպես արտահայտված իդեոլոգ՝ Տրոցկի չէր, Շահումյան չէր, վառվռուն որևէ մեկը չէր, ուղղակի իր անձը դրեց խեղճուկրակ այս հայրենիքի կենտրոնում և կործանվող մեր տան համար միջնասյուն եղավ, և իր նշանակությամբ նա հիմա ավելին է, քան տեսությամբ ու գաղափարախոսությամբ անհատականացած բոլոր-բոլոր դեմքերը: «Այսինքն ինչի ենք անտեր, Ալեքսանդր Ֆեոդորովիչի նման տեր ունենք գլխներիս» (Մահարի–Չարենց):
– Գրականությունն էլ ուժեղ անհատականությունների տեղ է՝ Սարոյան, Ֆոլքներ...
– Սարոյանը լավ ծիծաղում էր, չէ՞, Ֆոլքների և առհասարակ գաղափարականների վրա. «Բիլ Ֆոլքներ, եթե այդ սպիտակ աղջիկ կերթա այդ նեգր տղային և նեգր տղան կգա այդ սպիտակ աղջկան, դուն անոնց արանքը ի՞նչ գործ ունիս»: Հզոր պատմվածքներ ունի Ֆոլքները, սուտը սաղացնել գիտեր, երեխայի ընկալումը անել գիտեր, գիտեր պաուզան ինչ է: Այ, ում էինք Վարպետ ասելու:
– Տեսակետ կա, թե Հեմինգուեյը մեծ գործ չի գրել և պատճառն այն է, որ ձախողվելուց վախենում էր: Բայց այդպե՞ս է որ:
– Ինձ Հեմինգուեյը շատ է տվել. համարիր իմ երիտասարդության ընկերն է, ես չեմ կարող համաձայնել, թե մեծ գործ չգրեց: Այսօր, եթե վստահելու կարիք ունեմ, եթե գրող եղբոր կարիք ունեմ, իրեն եմ հիշում:
Ամերիկյան կերպարը, ամերիկյան այդ ես-ի դավանանքը... այն, որ դու ես ամեն ինչ, աշխարհի, տիեզերքի ուժը քո մեջ է, որ դու գերմարդ ես, որ կարողություններդ անսահման են, որ ընկնելուդ մեղավորը դու ես, վերելքների պատասխանատուն դու ես: Հեմինգուեյի գրականությունը, ամերիկյան մեծերի գրականությունը երևի մեծ է նրանով, որ ամերիկանիզմի գաղափարին մի բան բերել են, բոլորը միասին ծեփել են այդ մեծ Ամերիկայի, ամերիկացու կերպարը: Մերոնցից էլ երևի մեծ են նրանք, ովքեր կարողացել են հայի հայկականության գաղափարը մարմնավորել:
– Այնուամենայնիվ, սովետների օրոք մեր մշակույթը ծաղկում ապրեց, հենց՝ ազգայինը, որքան էլ ասեն ռուսականացում, ազգայինի ճնշում, կեղծ ինտերնացիոնալիզմ և այլն:
– Զազրախոսություն է, անցած հեռացած քողի ետևից խիզախ քարնետուկ ու ճոթռաբերան հայհոյանք է: Պատմության մեջ եզակի, միակ անգամ կուլտուր-ազգային ավտոնոմիայի գաղափարը մարմնավորվել էր պետության ձևով, լավագույն ձևով: Պատկառանք կար քո մշակույթի նկատմամբ նաև իմպերիայի շնորհիվ: Այո, իմպերիայի գաղափարախոսությունն էինք կարծես թե զարդարելու, մենք այն զարդանկարիչն էինք, որ պիտի ավետարանը զարդանախշի, բայց մեր զարդանախշը այնքան հարուստ եղավ, որ ավետարանի բուն արժեքը փոխադրվեց լուսանցք, այդ գիրքը հիմա արժեքավոր է մեր զարդանախշի շնորհիվ:
– Լավ թե վատ հիմա անկախություն ունենք, և կարծես թե ոչ ոք այլևս չի խլելու մեզնից, աշխարհը կարծես թե եկել է մի այնպիսի վիճակի, որ թույլ չի տա ազգ վերանա, երկիր վերանա... Չե՞ք կարծում, որ թույլ չի տա, չե՞ք վստահում...
– Ես կարծում եմ, որ ագրեսիվ վերաբերմունքը առ Հայաստան և՛ Թուրքիայի, և՛ մնացած այլ զորեղ պետությունների համար ավելի մեծ պրոբլեմ կլինի, քան Հայաստանի հանդուրժումը, Հայաստանի ներկայությունը... Միևնույն ժամանակ սպանելու այլ, դանդաղ, չերևացող կերպեր կան, թուլացնելու, խեղդելու այլ ձևեր կան: Երկրիցդ պիտի բարձրանա կարողությունը, որն ապահովի լուրջ տերության ներկայություն այս մոլորակի վրա: Հարկավոր է մշակութապես կայանալ ու դիմանալ այս մեր աշխարհին, մշակութապես կայանաս ու ազգերի մշակութային խաղաղ մրցակցությանը դիմանաս: Կդիմանաս՝ կդիմանաս, չես դիմանա...

Զրուցեց Գուրգեն ԽԱՆՋՅԱՆԸ
«Հայաստանի Հանրապետություն», 16.03.1999 թ.

Երևանյան այս օրերը վերջ կունենան,
Եվ կմնա թատերաբեմ լքյալ հուշի:
Հրաժեշտի սեղանապետ կնախընտրենք –
Մեր կարոտը կամ հարբեցող մի ապուշի:

Եվ ուրիշի համար լակած թախիծը մեր
Կթավալվի փողոցներում, կծավալվի,
Եվ կհալվի – սենտիմենտալ կյանքին ընտել,
Եվ հետքերը մեր՝ կիրակին դանդաղ կավլի:

Ցախավելից պոկված շիվեր – տրտունջներ սուտ՝
Քամուն տվինք: ՄԵՐ ՕՐԵՐԸ տարավ քամին;
Հարբեցողի համբավն էր մեզ հավատամուտ.
Եվ՝ թողություն՝ միայն հուշը ավարտ ժամի:

Հիմի, գիտե՛ս, իմ նախընտրյալ, սուտ են, քամի՛,
Հավատապատ պուրակները անկողնակաթ.
Բաժան-բաժան ու տկլոր ենք ու մերկ՝ հիմի՛,
Ցախավելից պոկված հուշի նման վհատ:

Իսկ դո՛ւ, ԽԵ՜ՆԹՍ, դեռ հիշում ես – ԿՅԱ՜ՆՔ, ԿԻՐԱԿԻ՛,
Երևանյան թախիծ, սիրո «հանգած լապտեր»
Որպես աղոթք տանուլ տված նպատակի, –
ԷԽ, ԱՍՈՒՄ ես, ԷԽ ՍԻՓԱՆՕ, լակած ախպեր:

Երազում ենք նորից, դարձյալ, երկա՜ր ու ձիգ,
Մինչ մեռնում է մատռվակն այն գինեհուշի.
ՉՀԱՍԿԱՑԱՆՔ. մեր կյանքը ում վստահեցինք.
Բարի Աստծո՞ւն, թե անաստված մի ապուշի:

Եվ վաղո˜ւց, վաղո˜ւց խո˜ր քուն է մըտած
Կյանքի տաղտուկից հոգնած իմ հոգին.
Սակայն տեսնում է մի մե՛ծ, վեհ երազ
Իմ ջի՛նջ ու մաքուր, իմ խորունկ հոգին;

Տեսնում եմ ահա՛, որ բարձունքներից
Իջնում է մի կույս լազո˜ւ թևերով,
Որ զարթնեցընե, թըռցնե հոգիս
Երկնի համբույրով, աստղերի բույրով:

Եվ տիվ, և գիշեր ես սպասում եմ,
Թե ահա կըգա կույսը դյութական,
Որ զարթնած հոգով երգեմ վեհորեն
Երազըս չըքնաղ, մարգարեական …

1902
Բաքու

Ա

Նոր ճեղքվածք էր լույսը, երբոր տերտերը ճամփա ինկավ ժամ երթալու. ոչ ոք կար փողոցներուն մեջ ու համատարած լռությունը, որ հազիվ փարատվող գիշերեն կու գար, քահանային ոտնաձայնը հատիկ հատիկ կը լսեցներ:

Զառիվեր մը կ՚ելլեր, վասն զի ժամը, ամուր ու ցած շենք մը որ հոսկեր կը տեսնվեր, վերը՝ գեղին բարձունքին վրա էր: Հևալով կը քալեր հովանոցի մը կթռնելով, սև թիպեթե ու քիչ մը գույնը կորսնցուցած աղքատի հովանոց՝ որ գավազանի տեղ կը ծառայեր: Երեսուն տարիե ի վեր միևնույն համաչափ քայլերով կ՚ելլեր այս փողոցեն վեր, այն ճշտությամբ, որով արևը կը ծագեր, իր սիրական ժամը՝ իր աստուծուն քովը փութալու համար:

Երբոր դուռը հասավ, վայրկյան մը կեցավ լիաթոք շունչ մը առնելու համար ու նայվածքը շուրջը պտտցուց անգամ մը: Իր աչքին առջև պարզվող այս հուլիսի առտուն շլացուց զինքը:

Վոսփորը կ՚երևար, կ՚ընդհատվեր հանկարծ, նորեն կը սկսեր, կը դառնար, կը գալարեր, տիտանյան օձի մը պես, երկու դիեն բարձրացող բլուրներուն մեջ:

Արևին ձգած լուսավոր շավիղը անհամար ադամանդներու սփռում մըն էր հոն, ավելի մութցնելով կարծես ծովին թավիշի կապույտը: Ծովեզերքին մոտ՝ այն կողմեն ուրեկ կը նայեր քահանան՝ այս ադամանդները մեկ մեկ կը զանազանվեին, այնքա՜ն մեծ էին. երթալով հետզհետե կը պզտիկնային՝ բայց ավելի մերձենալով իրարու: Եվ ավելի հեռուն՝ փոսրտուք մըն էր այլևս, լուսաճաճանչ փոշիներու տարածություն մը որ միապաղաղ մակարդակ մը կը ձևացներ, դյութական փողփողումի մեջ անշարժացած:

Ծովին մեջտեղը այս հյուլեները կ՚երերտկային շարունակ, ձևերնին, դիրքերնին, լուսերնին կը փոխեին, իրարու առջև կը վազեին, իրարմե խույս կուտային անհնարին ու խոլական ոստումներով, արշավներով, համեցումներով, այս կապույտ անջրպետին վրա ակնախտիղ պար մը շինելով:

Ցամաքին վրա առավոտը ոչ նվազ հիացուցիչ էր. լեռները իրենց դալարիքը ու նոր հերկված հողերուն կարմիր ուռեցքները քովե քով կարգով կը տարածեին: Անդին՝ ածուներու անդաստաններն էին զուգահեռական գիծերու անհատնում շարքերով, ու ավելի հեռուն, հորիզոնին վրա, ծառերու հոծ խումբ մը, կանանչներու ամեն վառ երանգները մեկտեղ բերած, այն կանանչեն, որ դեղինին կը մոտենա, մինչև այն, որ սևին հետ կը շփոթվի: Այս կանանչության վրա մերթ պզտիկ սարսուռ մը կը վազեր, ու իսկույն կանանչ ու համր կոհակներու ծփացում մը կը տեսնվեր:

Գետինը, խոտերուն վրա, գիշերվընե մնացած ցողը կը շոգիանար արևին ջերմութենեն: Ձան ձուն ու շարժում չկար գեղին մեջ: Բյուրեղի հստակությունը մը և չեմ գիտեր ի՞նչ տեսակ սպասումի մեջ էր կարծես իր բոլորտիքը:

Հետո ճերմակ ամպերու ծվեններ երկինքին լուրթ բեհեզին վրա երևցան. թեթև հով մը ելավ: Քանի մը եզներ քնաշրջիկի քալվածքով մը անցան. կաթնավաճառ մը իր պղինձե ամաններուն աղմուկովը լռությունը վրդովեց: Եկեղեցին կես խավարի մեջ էր՝ պատուհանին երկաթ փեղկերը բացված չըլլալուն. երբող ավագերեցը ներս մտավ, պահարանաին մեջ շուրջառ մը ձգեց ուսին վրա, խալփախը սև գդակի մը հետ փոխեց ու խորանին առջև կանգ առավ: Իսկույն արծաթ թագը գլուխը դրած աստվածածին մը իր հինցած ոսկեզօծ շրջանակեն նայվածքը իրեն ուղղեց. ապաքեն այս եկեղեցվույն մեջ դրվելեն ի վեր ամեն եկողին կը նայեր ան միևնույն անստույգ ու անվրդով նայվածքովը: Քահանան երեսը խաչակնքեց. - Հանուն հոր և որդվո և հոգվույն սրբո... Թավ ձայնը թնդաց այս պարապության մեջ ու արձագանքը կրկնեց. - Եվ հոգվույն սրբո... Լուսարարը փեղկերը բանալու եկավ ու հարուցած աղմուկը եկեղեցվույն անդորրությունը խանգարեց:

Բ

Տեր Աբրահամ այն հազվագյուտ ծերունիներեն էր որոնք իրենց կենդանութենեն՝ մարդկային կապերը թոթափելով՝ կանխահաս մուտքով մը բարձրագույն աշխարհի մը մեջ կը թևակոխեն, ուրկե կիրքերը ու ակնկալությունները վտարված են ի սպառ: Տեսակ մը անդրիացում է ասիկա:

Մահվան մերջովորությունը այս հրաշքը կը գործե շատերու վրա. հրաշ որ կյանքի վերադարձին իսկույն կ՚աներևութանա: Տեր Աբրահամ մեծ իմացականության մը չուներ, բայց իր հիշողությունը կարծես նոր ավյունով, և այն համեմատությամբ որով իր մյուս զգայարանքը տկարացեր էին, զորացած կը թվեր՝ մարելու մոտ կանթեղի մը վերջին ցոլքին պես: Իր երիտասարդությունը ու պատանությունը լեցնող է՛ն կարևոր եղելություններուն հստակ վերհուշումը ուներ, որ կարծես իր հիմակվան կյանքին պարապությունը մոռցնելու կը ծառայեր այս պահուն:

Նախ՝ իր համեստ դաստիարակի սկզբնավորությունը, սկզբնավորություն որ վերջ մըն է եղել միանգամայն, վասն զի երբեք այդ համեստութենեն թիզ մը վեր չեր կրցած ելլել, հազիվ ձեռքը մինչև բերանը հասցնելով. նույնիսկ հիմա, որ քսան տարվան ավագերեց մըն է ահավասիկ:

Շատ լավ կը հիշեր այն ատենի աղաները, ամիրաներ ամենքն ալ, մեծ մասը սարաֆներ, ոչ ուսյալ հարկավ, ոչ ալ կրթյալ մինչև անգամ, որոնց դիմացը փեշը փեշին բերելու ստիպված էր, ամեն վայրկյան: Բայց ատոր քով հատկությունները որոնք վճռապես պատկառանք կ՚ազդեին և նժարը դեպի համակրության կողմը կ՚իջեցնեին:

Անոնցմե մեկուն մանավանդ՝ Սեղբոսյան Մկրտիչ աղային, որ ճիշտ այդ եկեղեցին կառուցած էր իր ծախքովը՝ դեմքը աչքին առջևն էր, նիհար, բարձրահասակ, երերացող քալվածքով մարդ մը, որ սրտմտության մը վայրկյանին դպրոցեն վռնտեր էր զինքը: Պետրոս պատվելին, այս էր իր աշխարհականի անունը, տուն դարձեր էր այն իրիկուն, ամոթեն ու դողեն գունատած: Իզուր իր հեք կինը, իր զավակները միացեր էին մխիթարելու համար զինքը ու չզգացնելու աղետին մեծությունը: Հազիվ ամիս մը կար ավագ օրերուն, ու հեռվեն գալուստը զատկական տոնին՝ հիմա այրացավեր այս ընտանիքին վրա ահավոր ու սպառնացող խոցոտումը մը պես կը թվեր իր աչքի, ու չքավորության դատապարտված իր գոյության բոլոր դառնությունները երևան հանելու հատուկ դիտավորությամբ պատրաստված փորձություն մը:

Հաջորդ օրը դպրոց չկար. պզտիկ լաճերու անտանելի խաժամուժը իր գլուխը չցավցուց այլևս, բայց աղմուկին վարժությունը ուներ ու զրկանք մը ողավ ասիկա իրեն: Հետո ապրուստի ուրիշ միջոց մը գտնելեն հուսահատեցավ: Ավագ շաբթուն քանի մը բարեկամներ եկան գտան զինքը. իր վիճակը հարցուցին. մեկը՝ խորհուրդ մը հղացավ. թե որ պատվելին խոնարհ, շատ խոնարհ լեզվով մը խնդրագիր մը ուղղեր աղային, կամ ինքը անձամբ անոր տունը երթար գործած պակասությանց ներում խնդրելու: Իսկույն համոզվեցավ ասոր ու գիշերը լուսցուց գրելով. սրբագրեց ու ավրեց իր աղերսագիրը: Առտուն նորեն չհավնեցավ իր ոճին. ո՛չ, գթություն հրավիրելու համար պետք եղած բառերը գտած չեր. ու թե որ մերժումի մը ենթարկվե՜ր, երևակայեցեք անգամ մը, փճացում՝ իրեն և իրեններուն. գրավը՝ որ իր գրչին ծայրին կապված էր՝ ապշեցուցիչ համեմատություններ կ՚առներ: Նվազ տենդոտ ժամվան մը հետաձգեց այս անիծած թուղթին գրությունը: Հանկարծ իրարանցում մը ելավ տանը մեջ, կինը, տղաքը դուռը վազեր էին: Աղան ինքն էր որ սանդուխներեն վեր կ՚ելլեր իր սովրական ծանր ու երերոցող քալվածքովը. պատվելին վազեց, դիմավորեց. հավատա՞ր թե չհավատար տեսածին. ի՞նչ դիտավորությամբ եկած էր: Աղան հարցնելու ատեն չթողուց, քաշեց համբուրեց ու ճակտին տարավ հեք դաստիրակին վտիտ ու դողդոջուն ձեռքը: - Պատվելի՛, ներե գործած հանցանքիս, ըսավ մեղմ ձայնով. ասանկ բեռ մը սրտիս վրա՝ ասանկ օրերու մեջ չուզեցի պահել, շատ կ՚աղաչեմ, որ ներես ինծի. որոշեցի որ ես քու ոտքդ գամ: Պատվելին հազիվ կրցավ ըսել. - Ես խոնարհ ծառանիդ եմ միշտ. պակասությունը իմս էր: - Այս ժամեն դպրոցը քուկդ է նորեն. գրագիրս քեզի հազար ղրուշ պիտի բերե, որ զատկական ծախքերդ հոգաս. բայց կ՚աղաչեմ որ սրտիդ մեջ ինծի դեմ ոխ չպահես. հրաման տո՛ւր որ երթամ հաղորդվիմ: Ո՜խ չպահել, հրամա՜ն տալ, ինքը որ պարզապես աղային ոտքը ձեռքը համբուրելու անդիմադրելի փորձությունը ուներ միայն: Երբոր Սեղբոսյան Մկրտչի աղան մեռավ, ինքը քահանա ձեռնադրված էր արդեն: Շա՜տ ասանկ մանրավեպեր զորս կրկին և կրկին կը պատմեր հարմար առիթներու մեջ, իրեն հատուկ զվարթ ոճով մը: Գեղացիները բոլորն ալ գիտեին Մկրտիչ ամիրային պատվելիին մինչև ոտքը գալը և ձեռքը պագնելը:

Գ

Թաղական Խորհուրդին մեջ կարևոր նիստ կար այն կիրակի առտուն. թաղականները ամենքը ներկա էին: Ցած ձայնով կատարված կարծիքի փոխանակության մը մեջ ատենապետը մեկ - երկու չըսավ. առաջարկությունը ընդունելու կողմը եղավ: - Ես անկեղծ կերպով իմ կարծիքս զուրցեմ...Ես ժամը թաղելու կողմն եմ. ասանկ ատեն մը հարյուր հիսուն ոսկի կարևոր գումար մըն է. զանգակատունը փլչելու վրա է. ուրիշ շատ մըն այլ նորոգություններ կան. այ՛ո, գումար մըն է, անկեղծությամբ ըսեմ: Միշտ անկեղծությամբ կը խոսեր այս մարդը. իր թաղականի ու հաշվի մարդու կրկին խղճմտանքը հաշտ էին իրարու հետ. իրոք այս աղքատ ժամուն համար հարյուր հիսուն ոսկին շատ մը օգուտներ պիտի ընծայեր. մյուս կողմեն տարտամ ու խուլ բան մը իր ներսիդիեն կ՚ըսեր որ ինքն ալ իր կարգին օր մը պզտիկ գումարով մը ժամու մը մեջ պիտի կրնար թաղվիլ. ինչ՞ու չէ. մեծ ճարտարարվեստը ամեն բան արժանացուցած էր այս դարուն մեջ. եկեղեցին ալ պատվո և անմահության գիները իջեցնելու էր: Մեռելին տերերը Խորհրդարանին մեջ պատվո տեղը բազմեր էին: Թաղական մը ննջեցյալին ժամու մեջ թաղվելուն դեմ առարկություն ըրավ. ասիկա փորձ խանութպանի հնարք մըն էր. միտքը հիսուն ոսկի մը էվել փրցնել էր միայն: - Շիտակը ես ձեզի համակարծիք չեմ, ատենապետ էֆենտի. հանգուցյալը, աստված լուսավորե հոգին, աղեկ մարդ էր. մեռնող մարդուն վրա գեշ չզուրցվիր. բայց շատ թշնամիներ ուներ. թե որ զինքը եկեղեցվույն մեջ թաղենք, զմեզ իրավամբ պիտի քննադատեն. տված դրամն ալ շատ չնչին է. չարժեր:

Ատենադպիրը որ հեշտության կղմն էր միշտ, միջամտեց. Հարյուր ոսկի ևս տան և ամեն բան լմննա. ես պատասխանատվությունը վրաս կ՚առնեմ: Կարծես ուսերը կը ծռեին այս բեռին ծանրությանը ներքև:

Ան ատեն բուն սակարկությունը սկսավ ալ. թեր ու դեմ ամեն փաստերը, առարկությունները մեջտեղ հանվեցան. մեռելին տերերն ալ բոլորովին անմիտ չէին, բաղդատություններ, հաշիվներ կ՚ընեին, երեքի կանոնի վրա հիմնվելով: - Ի՞նչ տվավ Նիկողոս Էֆենտին մայր եկեղեցվո մեջ թաղվելու համար. եթե մայր եկեղեցվո մեջ թաղվելու համար հինգ հարյուր ոսկի տրվի, այս ձեր մոռցված մատուռի՞ն ինչ կ՚իյնա. հիսուն ոսկին ալ շատ է: Բայց թաղականները եկեղեցվո շահը դյուրավ լքող չէին. ուրիշ զենքերու դիմեցին իսկույն: Հանգուցյալին կյանքն ալ՝ խոսքը մեջերնին՝ շատ մաքուր չեր. ու պատմությունները՝ անպատված ու վռնտված կույսերու, ընդունված և չվերադարձված ավանդներու, սուտ երդումներու՝ դուրս թափվեցան: Ահագին դեզ մը կը բարձրանար հիմակ ու հազար տեսակ խարդախություններու աշտարակ մը կը սպառնար մինչև երկինքը հասնիլ:

Վեճը դառնացեր էր. հանուն կրոնքի ու բարոյականի պայքարը կը մղվեր, ու մեռելին տերերը հայտնի կերպով կ՚ընկճվեին: Ու Խորհրդարանին մեջ, այս ութը - տասը մարդիկը հավաքված՝ մարդկության էն նվիրական սկըզբունքները կ՚առնեին կը ծախեին, իրենց պահանջումներուն կը պատշաճեցնեին:

Մեռելին ազգականները, դրսեցի բոլորն ալ, ի՛նչ ըսելիքնին չէին գիտեր, բայց նորեն պարտվելնին չխոստովանեցան: - Մենք ալ ննջեցյալը Պալըքլը կը տանինք: Ատենապետը դողաց. ասանկ հաճախորդ մը տասը տարին մեյ մը չիլնար: - Կ՚ուզե՞ք որ անկեղծությամբ խոսիմ, գումարը ավելցնելու եք: Իր սրտին խորեն հարյուր հիսուն ոսկին անգամ շատ կը գտներ. մտածեցեք որ օրին մեկը կարգը իր թաղումին պիտի գար ու հիմակուց սակագինը տոկալիք սահմանի մը մեջ պահել կը բաղձար: Ատենադպիրը իր հաշտարարի դերը նոր զիջողությամբ մը վերսկսավ. - Թող հիսուն ոսկի ավելի տան և խնդիրը փակվի: - Երկ՞ու հարյուր ոսկի: -Կ՚ընդունինք, բայց ֆրանսիական ոսկի պիտի տանք. դուք ալ մի՛ պնդեք. ժամանակ չկորսնցնեն. դեռ շատ մը ուրիշ կարգադրություններ ունինք. մահազդները անգամ չենք տպեր: Թաղականները խորհեցան, որ թելը պիտի փըրթեր. ճշտեցին սակայն, թյուրիմացություն չըլլալու համար, որ հուղարկավորության ծախքը այս գումարին մեջ չէր:

Պզտիկ դժվարություն մը, որ դյուրավ հարթվեցավ՝ բակին մեջ գերեզմանին տեղը որոշելու առթիվ ծագեցավ. եկեղեցվույն դրան քով չէր ըլլար. աջ կողմի պատուհանին ու պատին մեջտեղը առաջարկվեցավ. բայց այդ տեղը աչքի առջև չէր. Խորհրդարանին ձախ կողմին վրա հարմարեցան: Չնչին կետ մը մնացեր էր, զոր ննջեցյալին տերերը հարկ սեպեցին հիշեցնել և զոր թաղականները իբրև անվիճելի իրավունք մը ճանչցան անմիջապես: Նորոգվելիք զանգակատան ճակատը հանգուցյալին անունը պիտի նշանակվեր վայելուչ հիշատակությամբ մը:

Երբոր ավագերեցը ներս մտավ, համաձայնությունը կատարյալ էր արդեն:

Դ

Տասը հարկ շենքի մը բոլոր բարձրութենեն վար իյնող մեկը այնչափ տակնուվրա չպիտի ըլլար որչափ տեր Աբրահամ եղավ այս որոշումը իմանալուն:

Հռչակավոր ավազակը եկեղեցվո գրկին մեջ տեղավորվա՜ծ, դաշույն մը մխվածի պես:

Չէր բավեր կենդանությանը մարդոց միշտ տրամադրելի հարգանքները ու պատիվները գնելը դրամով և այնքան ավելի անձգությամբ որքան անարժան էր անոնց: Մահվընեն ետքն ալ այս կողոպտված փառաբանություններուն մշտնջենավորումը ու նվիրագործումը աստուծմե ծախու կ՚առներ:

Երբոր ազգականները գացին, քահանան թաղակններուն հետ խոսելու ատեն գտավ: - Կ՚աղաչեմ, էֆենտիներ, այս բանը մի՛ ընեք, մեր ս. եկեղեցին մի՛ պղծեք: Հեզ ու աղաչավոր ձայնով կ՚ըներ իր խնդիրքը:

Իրեն համար եկեղեցին՝ որևէ շենք մը չէր քարով ու կիրով շինված. եթե լեզու բերան չուներ, հոգի ու սիրտ մը կը կրեր միշտ. իր ծոցը նվիրական էր ու մուտքը հոն՝ անոնց միայն վերապահված, որ անոր կսկիծները ու սուգերը կը զգան: Ի՞նչ կը փնտրեր այս ննջեցյալը այդտեղ և ի՞նչ կը հասկընար ատկե. ասկե ավելի մեծ լլկում մը իր վճիտ ու նրբությանց անգիտակ խղճմտանքին առջև չէր կրնար պատկերանալ: - Ի՞նչ ծառայություն ըրած է այս մարդը մեր եկեղեցվույն. քիչ մը դրամ առաջարկված է. բայց այս դրամը տվողը անգամ ինքը չէ. ժառանգորդներն են, որ ստակ մը տալով իրենց ննջեցյալը հոս թաղել կը պահանջեն: Արժանիքի խնդիր մը կա հոս. գոնե իր անհատական կյանքը անբասի՜ր ըլլար. ինծի չիյնար վճիռ արձակել. աստված է դատավորը. բայց վերջապես մաքուր անուն մը չէ ձգած այս մարդը. ի՞նչ կըսեք, էֆենտինե՛ր: Ի՞նչ ըսեին: Ավագերեցը անիրավ չէր բոլորովին. բայց եկեղեցին միայն աղոթքով չապրիր. շենքը նորոգության կարոտ էր և զանգակատունը փլչելու վրա էր:

Մեծ փաստն էր ասիկա:

Տեր Աբրահամ չհուսահատեցավ. եկեղեցին իրն էր... մինչև հետին շունչը պիտի պաշտպաներ զայն: Սև թիպեթե հովհանոցը ձեռքը նավամատույց իջավ ու շոգենավ նստավ քարոզիչ եպիսկոպոսին քով երթալու համար:

Սրբազանը Գուզկունճուք գացեր էր քանի մը օր, իր քրոջը տունը: Ուսյալ եկեղեցական մըն էր, փորձառությունով լեցուն, համոզված որ միմիայն ավետարանական ճշմարտություններով չի շարժիր աշխարհը: Իր կյանքն անգամ ասոր ապացույցն էր. տարիներ գավառները թափառելե վերջը իր հոտին ետևեն, խանգարված առողջությունը կազդուրելու համար Պոլիս եկեր անկյուն մը նետվեր էր ահավասիկ. ու պատրաստումը կը զգար՝ հիմա որ հանգստության մեջ էր այլևս: Իր երիտասարդ վարդապետի օրերեն մնացած ակնկալությունները ու թռիչները փճացեր էին, ու կյանքի շփումեն՝ իր բոլոր մտավորական զարգացումը սկեպտիկ փիլիսոփայության մը վերածված էր, խավը թափած հագուստի մը պես:

Փոքրիկ սենյակի մեջ Հավատքն ու Թերահավատությունը դեմ առ դեմ կը ճակատեին այս վայրկյանիս: - Բոլոր ըսածներդ կը հասկանամ, տե՛ր Աբրահամ, բոլոր հոգվովս կը հասկնամ ըսածներդ. բայց մտածենք միասին անգամ մը. այս մարդը կապակցություն ունի մեր շատ մը հարուստներուն հետ. զինքը վտարելը՝ ամենուն դեմ թշնամական փորձի մը պես մեկնություններու տեղի պիտի տա. այս կետն ալ աչքի առջևեն չհեռացնենք:

Ու տեսնելով որ ավագերեցը անդրդվելի կը մնա՝ - Ասով նպատակս նորեն մեր ս. եկեղեցվույն ծառայել է. արդեն ամենքը անտարբեր են եկեղեցականության հանդեպ. քիչ մը վերջը հայտնի հակառակության պիտի դառնան. ու երբ եկեղեցականությունը փճանա՝ կրնա՞ եկեղեցին կանգուն մնալ: - Եկեղեցին հավատացյալներով միայն կանգուն կրնա մնալ. թե որ հավատացյալները պակսին, արդեն իսկ եկեղեցին ինկած կ՚ըլլա: - Այս ըսածդ աստվածաբանություն է, բայց իրողությունը տարբեր է. կրոնական համոզումները տագնապալից վիճակ մը ունին այս դարուս մեջ. զանոնք շատ առաջ վարելը նոր վրդովումներու տեղի կրնա տալ. խուսափինք ասկե, տե՛ր Աբրահամ, խուսափինք: Պատմությունը կը հայտնե, որ ամեն հասարակության մեջ դասակարգի զանազանություններ միշտ գոյություն ունեցած են և ասկե վերջն ալ պիտի մնան: Մեր հասարակության մեջ ունևորը զատ դասակարգ մը կազմած է և պիտի կազմե, այն ալ մեր հոտին մեկ մասն է, և էն կարևոր մասը, զայն ալ սիրաշահինք, ի՞նչ կ՚ըսես:

Դադարե մը վերջ ուր սրբազանը իր խահվեն խմեց լմնցուց՝ - Նորեն եկեղեցվո սրբությունը պիտի առարկես, ննջեցյալին ալ ծանոթ կյանքը պիտի հիշեցնես հարկա՛վ. բայց գերեզմանատունն ալ եկեղեցվո մաս չէ՞ միթե. երբ մեկը անարժան է ժամուն բակին մեջ թաղվելու, պետք է ուրեմն գերեզմանատունն ալ մերժել զինքը. կը տեսնես թե ո՛ւր կը հանգի քու պահանջումդ՝ եթե տրամաբանենք:

Ու տրամաբանեց այսպես, իր շուրջը մեծ վեճ մը, աղմուկ մը չհարուցանելու գաղափարեն մղված քիչ մը, ու քիչ մըն ալ իր դրական մարդու հայացքովը տարբերությունը մը չգտնելով ժամին բակին և գերեզմանատան հողին մեջ: Եվ գավառական կյանքին քաղված պզտիկ պատմություններով համեմեց իր տեսությունները, միշտ անհամաձայնության դուռ չբանալու հայտնի ճիգով:

Ավագերեցը սանդուխներուն կեսը իջած էր ու սրբազանի ձայնը դեռ ետևեն կու գար. - Սիրաշահինք:

Ե

Թաղեցին մարդը շքեղ թաղումով: Հապճեպով նորոգված զանգակատունին ճակատը անոր անունը սրտառուչ տողերով արձանագրվեցավ, զոր մտնողը դուռնեն ներս իսկույն կը տեսնե. «Նորոգեցավ զանգակատունս արյամբ բարերար...»:

Մարմարե զանգված մը այս մարդը ծածկող փոսին վրա կը բարձրանա, իր պաղ ցոլացումը պտտցնելով պզտիկ շրջափակին մեջ ու բարեպաշտներուն ուշադրությունը հայցելով կարծես:

Տարին մեյ մըն ալ հոգեհանգիստի պաշտոն կը մատուցվի մեծ հանդիսավորությամբ: Այդ օրը տոնի օրվան պես բան մը կ՚ըլլա. ազգականները կու գան նորեն, ամենքն ալ տիրոջ ձևերով ու աղքատներուն հաց ու դրամ բաշխել կուտան. և հաջորդ առտուն կանուխ լրագիրները կը հաղորդեն մանրամասնությունները, փղձկելով այս մարդոց մեծ վայելուչ բարեպաշտության վրա:

Միայն տեր Աբրահամ կը պահե իր շվարումը, քիչ մը ավելի ուսերը կքած, քիչ մը ավելի համր քայլերով կը քալե փողոցը, ավելի ուժով կռթնած իր մշտենջենական հովանոցին՝ կարծես գլուխը վեր չառնելու ու մարդոց երեսը չնայելու մտադրությամբ: Ուշ կուգա առտուները եկեղեցին ու այնպես մը կ՚ընե, որ չտեսնե անբարտավան քարե շիրիմը, որ կը խրոխտա և զանգակատունին ճակատը փալփլող ոսկի տառերը:

Քիչ ետքը անանուն հիվանդություն մը, որ հյուծում մըն էր ավելի քան թե մարմնավոր ախտ մը, անկողին ձգեց զինքը: Ավագերեցը մինչև իր վերջին ժամը ալ եկեղեցին ոտք չկոխեց:

Ասիկա իր ցավը ու սփոփանքը եղավ միանգամայն:

Իրիկուններն ես կը խոկամ,
ամայության երգը կ’ացնի
պատուհանիս երբ առջևեն,
անկապ ձայներ զիս կը թովեն,
հոգվույս մեջեն մերթ Աշունի
կ’անցնի հանկարծ ուրուն տարտամ:

Գիշերն համբուն ես կ’երազեմ
ցավը կյանքի Աշուններուն,
ու շամբուշ հովն` որ կը տանի
դեպի տամուկ խորշեր նըսեմ`
զոս տերևի տեսիլն աղփուն,
որ օդին մեջ կը տատանի:

Եվ ցուրտ այգուն միշտ կը դիտեմ
պարուտակը մըշուշներուն,
զոր գիշերվան անտես ձեռքեր
թույլ միջոցին մեջ են ձըգեր,
վըհատության պես մոլորուն`
զոր քաշած է սերն հոգվույն դեմ:

Բայց թափառի՜լ կուզիմ ընդմիշտ,
մառախուղին ու հովին դեմ,
ու դաշտերուն մեջ ամայի,
ուր աչքն ահով միշտ կը նայի,
դիտել` տժգույն ու դալկադեմ
բարձունքներուն տամուկն ու վիշտ:

Հոգիս հիմակ հափրանքն ունի
սիրո խանդ ու հրայրքներուն,
ու ծաղկալից եղկ ջերմության
վայելքեն վերջ բազմաբուրյան,
կ’ուզե մշուշն այս օրորուն,
ու ցրտագին զովքն Աշունի:

Ժայռերու զով շուքին տակ
Կանանչ խոտի խուրձ մը կար`
Որ ունենալ կը ցանկար
Քարին գույնը կապուտակ։

Ինքը ցողի՛ պետք ուներ,
Որ գույներով զանազան
Կարմիր ծաղիկ, ծիածան`
Երբոր արևը փայլեր։

Քարն երջանիկ էր ո՜րքան...
Առանց ցողի ալ` գույներ
Ու ծաղիկնե՜ր կը շիներ`
Շողերուն մեջ օգնական։

Քնքո՛ւշ տատրակս, դու անծանոթի,
Դու օտարի պես մոտովս անցար:
Ա˜խ, ի˜նչ եղավ քեզ, որ հուր կարոտի
Արցունքներդ ա՛յսպես շուտով մոռացար:

Գնա՛, մոռացի՛ր, և՛ բախտը քեզ հետ,
Հյուսի՛ր քո բույնը` ում հետ որ կուզես.
Թռի՛ր ու գնա, և մի՛ նայիր ետ,
Թող տունս մնա թափուր` սրտիս պես:

Թո՛ղ օջախիս մեջ կրակ չհուրհրա,
Մարած սրտիս մեջ թող ոռնա քամին.
Թո՛ղ վայե քամին չոր գլխիս վրա, -
Ես չեմ հավատում կնոջ երդումին…

1905

Լինում է, չի լինում՝ մի աղքատ ջաղացպան։

Մի պատռված քուրք հագին, մի ալրոտ փոստալ գլխին ապրելիս է լինում գետի ափին, իր կիսավեր ջաղացում։ Ունենում է մի մոխրոտ բաղաջ ու մի կտոր պանիր։

Մի օր գնում է, որ ջաղացի ջուրը թողնի, գալիս է, տեսնում՝ պանիրը չկա։

Մին էլ գնում է՝ ջուրը կապի, գալիս է, տեսնում՝ բաղաջը չկա։

Էս ո՞վ կլինի, ո՞վ չի լինի։ Մտածում է, մտածում ու ջաղացի շեմքում թակարդ է լարում։ Առավոտը վեր է կենում, տեսնում մի աղվես է ընկել մեջը։

Հը՞, գող անիծված, դու ես կերել իմ պանիրն ու բաղարջը, հա՞․ կաց, հիմի ես քեզ պանիր ցույց տամ։ Ասում է ջաղացպանն ու լինգը վերցնում է, որ աղվեսին սպանի։

Աղվեսը աղաչանք-պաղատանք է անում։ «Ինձ մի՛ սպանի, ասում է, մի կտոր պանիրն ի՞նչ է, որ դրա համար ինձ սպանում ես։ Կենդանի բաց թող, ես քեզ շատ լավություն կանեմ»։

Ջաղացպանն էլ լսում է, կենդանի բաց է թողնում։

Էս աղվեսը գնում է, էդ երկրի թագավորի աղբանոցում ման է գալի ման, մի ոսկի է գտնում։ Վազ է տալիս թագավորի մոտ։

Թագավորն ապրած կենա, ձեր կոտը մի տվեք, Չախչախ թագավորը մի քիչ ոսկի ունի, չափենք ետ կբերենք։

Չախչախ թագավորն ո՞վ է, զարմացած հարցնում է թագավորը։ Դու դեռ չես ճանաչում, պատասխանում է աղվեսը։ Չախչախը մի շատ հարուստ թագավոր է, ես էլ նրա վեզիրն եմ։ Կոտը տո՛ւր, տանենք ոսկին չափենք․ հետո կճանաչես։

Կոտը առնում է տանում, աղբանոցում գտած ոսկին ամրացնում կոտի ճեղքում, իրիկունը ետ բերում, տալիս, օ՜ֆ, ասում է, զոռով չափեցինք։

Մի՞թե ճշմարիտ սրանք կոտով ոսկի են չափել, մտածում է թագավորը։ Կոտը թափ է տալիս, զնգալեն մի ոսկի է վեր ընկնում։

Մյուս օրը աղվեսը ետ գալիս է, թե՝ Չախչախ թագավորը մի քիչ ակն ու մարգարիտ ունի․ ձեր կոտը տվեք, չափենք, կբերենք։

Կոտն առնում է, տանում։ Մի մարգարիտ է գտնում, կոխում է կոտի արանքը, էլ ետ իրիկունը ետ բերում։

Օ՜ֆ, ասում է, մեռանք, մինչև չափեցինք։

Թագավորը կոտը թափ է տալի, մարգարիտը դուրս է թռչում։

Մնում է զարմացած, թե էս Չախչախ թագավորն ինչքան հարուստ պետք է լինի, որ ոսկին, ակն ու մարգարիտը կոտով է չափում։

Անց է կենում մի քանի օր։ Մի օր էլ աղվեսը գալիս է թագավորի մոտ խնամախոս, թե՝ Չախչախ թագավորը պետք է ամուսնանա, քու աղջիկն ուզում է։

Թագավորը ուրախանում, աշխարհքով մին է լինում։

Դե գնացեք, ասում է, շուտ արեք, հարսանիքի պատրաստություն տեսեք։

Թագավորի պալատում իրար են անցնում, հարսանիքի պատրաստություն են տեսնում, իսկ աղվեսը ջաղացն է վազում։

Վազում է, ջաղացպանին աչքալուս տալի, թե՝ հապա՜, թագավորի աղջիկը քեզ համար ուզել եմ։ Պատրաստ կաց, որ գնանք, հարսանիք անենք։

Վա՜յ, քու տունը քանդվի, ա՛յ աղվես, էդ ի՞նչ ես արել, ասում է վախեցած ջաղացպանը։ Ես՝ ո՞վ, թագավորի աղջիկը՝ ո՞վ։ Ո՛չ ապրուստ ունեմ, ո՛չ տունուտեղ, ո՛չ մի ձեռք շոր․․․ Հիմի ես ի՞նչ անեմ․․․ Դու մի՛ վախենա, ես ամեն բան կանեմ, հանգստացնում է աղվեսն ու ետ վազում թագավորի մոտ։

Վազելով ընկնում է պալատը. «Հա՜յ-հարա՜յ, Չախչախ թագավորը մեծ հանդեսով գալիս էր, որ պսակվի։ Ճամփին թշնամի զորքերը հանկարծ վրա տվին, մարդկանց կոտորեցին, ամեն բան տարան։ Ինքը ազատվեց, փախավ։ Ձորում մի ջաղաց կա, եկել է, մեջը մտել։ Ինձ ուղարկեց, որ գամ, իմաց անեմ, շոր տանեմ, ձի տանեմ, գա պսակվի, շուտով գնա, իր թշնամիներից վրեժն առնի»։

Թագավորն իսկույն ամեն բան պատրաստում է, տալիս աղվեսին, հետն էլ շատ ձիավորներ է դնում, որ պատվով ու փառքով իր փեսին պալատ բերեն։

Գալիս են, հանդեսով ջաղացի դռանը կանգնում։ Ջաղացպանի քուրքը հանում, թագավորի շորերը հագցնում, նստեցնում են նժույգ ձիուն։ Շրջապատված մեծամեծներով, առջևից՝ ձիավորներ, ետևից՝ ձիավորներ, էսպես հանդեսով բերում են թագավորի պալատը։ Իր օրումը պալատ չտեսած ջաղացպա՜ն․ շշկլված, բերանը բաց մին չորս կողմն է, մին հագի շորերին է նայում, խլշկոտում ու զարմանում։

Էս ինչո՞ւ չտեսի նման դեսուդեն է նայում, աղվես ախպեր, հարցնում է թագավորը։ Կարծես տուն չլինի տեսած, շոր չլինի հագած։

Չէ՛, դրանից չի, պատասխանում է աղվեսը։ Նայում է ու համեմատում իր ունեցածի հետ, թե իր ունեցածը որտե՜ղ, էս որտե՜ղ․․․

Նստում են ճաշի։ Տեսակ-տեսակ կերակուրներ են բերում։ Ջաղացպանը չի իմանում՝ որին ձեռք տա կամ ինչպես ուտի։

Ինչո՞ւ չի ուտում, աղվես ախպեր, հարցնում է թագավորը։

Գալու ժամանակ ճամփին որ կողոպտեցին, նրա համար միտք է անում։ Չեք կարող երևակայել, տեր թագավոր, թե ինչքան բան տարան, և, վերջապես, ինչ անպատվություն էր էդ մեր թագավորի համար։ Ի՞նչպես հաց ուտի, պատասխանում է աղվեսը հառաչելով։

Բան չկա, դարդ մի՛ անի, սիրելի փեսա, աշխարհք է, էդպես էլ կպատահի,– խնդրում է թագավորը։ Այժմ հարսանիք է, ուրախանանք, քեֆ անենք։

Ու քեֆ են անում, ուտում, խմում, ածում, պար գալի․ յոթն օր, յոթ գիշեր հարսանիք անում։ Աղվեսն էլ դառնում է քավոր։

Հարսանիքից հետո թագավորը իր աղջկանը մեծ բաժինք է տալի ու հանդեսով ճամփա դնում Չախչախ թագավորի հետ։

Կացե՛ք, ես առաջ գնամ, տունը պատրաստեմ, դուք իմ ետևից եկեք, ասում է քավոր աղվեսը ու վազ տալի։

Վազ է տալի, վազ, տեսնում է՝ մի դաշտում մեծ նախիր է արածում։

Էս ո՞ւմ նախիրն է։

Ասում են․

Շահ-Մարինը։

Պա՜, Շահ-Մարի անունը էլ չտաք, որ թագավորը նրա վրա բարկացել է, զորքով իմ ետևից գալիս է․ ով նրա անունը տվավ՝ գլուխը կտրել կտա։ Որ հարցնի, թե ումն է, ասեք՝ Չախչախ թագավորինը․ թե չէ՝ վայն եկել է, ձեզ տարել։

Վազ է տալի, վազ, տեսնում է՝ ոչխարի հոտը սարերը բռնել է։

Էս ո՞ւմն է։

Շահ-Մարինը։

Հովիվներին էլ նույնն է ասում։

Վազ է տալի, վազ, տեսնում է՝ ընդարձակ արտեր, հնձվորները միջին հնձում են։

Էս ո՞ւմ արտերն են։

Շահ-Մարինը։

Հնձվորներին էլ նույնն է պատվիրում։

Վազ է տալի, վազ, տեսնում է՝ անվերջ խոտհարքներ։

― Էս ո՞ւմն են։

Շահ-Մարինը։

Խոտ հարողներին էլ նույնն է ասում։

Հասնում է Շահ-Մարի պալատին։

Շահ-Մա՜ր, ա՛ Շահ-Մա՜ր, գոռում է, հեռվից վազելով։ Քու տունը չքանդվի, միամիտ նստել ես։ Թագավորը քեզ վրա բարկացել է, մեծ զորքով գալիս է, որ քեզ սպանի, տունուտեղդ քանդի, տակնուվրա անի, ունեցած-չունեցածդ էլ թագավորական գրի։ Մի անգամ քեզ մոտ մի վառիկ եմ կերել․ էն աղուհացը դեռ չեմ մոռացել։ Վազեցի, եկա, որ քեզ իմացնեմ։ Շուտ արա, գլխիդ ճարը տես, քանի չի եկել։

Ի՞նչ անեմ, ո՞ւր գնամ, հարցնում է սարսափած Շահ-Մարը ու տեսնում է, որ, ճշմարիտ, հեռվից փոշի բարձրացնելով, գալիս է թագավորը։

Փախի՛, շուտով ձի նստի, փախի՛, էս երկրից կորի՛, էլ ետ չնայես։

Շահ-Մարը իսկույն նստում է իր լավ ձին ու փախչում էդ երկրից։

Աղվեսի ետևից գալիս են հարսանքավորները։ Գալիս են զուռնով, թմբուկով, երգով, զորքով, հրացան արձակելով ու աղմուկով։

Գալիս են Չախչախ թագավորն ու իր կինը ոսկեզօծ կառքի մեջ, նրանց աոջևից ու ետևից՝ անհամար ձիավորներ։

Հասնում են մի դաշտի։ Տեսնում են՝ մեծ նախիր է արածում։

Էս ո՞ւմ նախիրն է, հարցնում են ձիավորները։

Չախչախ թագավորինը, պատասխանում են նախրապանները։

Անց են կենում։ Հասնում են սարերին։ Տեսնում են՝ ոչխարի սիպտակ հոտը սարերը բռնել է։

Էս ո՞ւմն է, հարցնում են ձիավորները։

Չախչախ թագավորինը, պատասխանում են հովիվները։

Անց են կենում։ Հասնում են ընդարձակ արտերի։

Էս ո՞ւմ արտերն են։

Չախչախ թագավորինը։

Հասնում են խոտհարքներին։

Էս ո՞ւմն են։

Չախչախ թագավորինը։

Ամենքը մնացել են զարմացած, Չախչախ թագավորն ինքն էլ քիչ է մնում՝ խելքը թռցնի։ Էսպեսով, աղվեսի ետևից գալիս են, հասնում Շահ-Մարի պալատներին։

Քավոր Աղվեսն էնտեղ արդեն տեր է դառել, կարգադրություններ է անում։ Ընդունում է խնամիներին, ու նորից սկսում են քեֆը։

Յոթն օր, յոթ գիշեր էլ էստեղ են քեֆ անում, ու խնամիները վերադառնում են իրենց տեղերը։

Չախչախ թագավորը, իր կինն ու Քավոր Աղվեսն ապրում են Շահ-Մարի պալատներում։

Իսկ թագավորից վախեցած Շահ-Մարը մինչև էսօր էլ դեռ գնում է։

Սիրուն մանկի’կ, ես գնում եմ, դու գալիս ես այս աշխարհ.
Ճշմարիտն ես փորձով գիտեմ ու խոսքերս մի’ մոռնար:

Կյանքն է ամպի փաղչող ստվեր, վայրկյանն է միշտ
իրական.
Բախտի կռանը կամքն է թեև, բայց դիպվածն է տիրական:

Զգացմունքն է գերիշխանը, խելքը` նրա լոկ ծառան.
Բայց դո’ւ խելքդ վրադ պահի’ր, ինչպես պողպատ կուռ
վահան:

Մի’ հավատար ստվերներին, հենվիի’ր միայն քեզ վրա,
Ատելու չափ սի’րիր մարդկանց, բայց լավություն միշտ արա:

Եվ լայն օրում թե’ ընկերներ, թե բարեկամ ճանաչի’ր.
Իսկ նեղ օրում ընկերների ո’չ որոնիր, ո’չ կանչիր:

Խաղերով լի այս աշխարհում խաղդ եթե տանուլ տաս,
Զվարթ եղի’ր, ու այդպիսով բախտի վրա կըխնդաս:

Անվախ ու վեհ ղեկդ վարե անծանոթին դեմ – դեմի.
Անզղջալի առաջ գնա’, ինչ որ լինի’, թո’ղ լինի:

Լսի’ր, տղա’ս, ինձ կթաղես անհայտ մի տեղ, աննշան,
Որ չիմանան, մարդիկ չգան` շիրմիս քարը գողանան:

1917
Ժընև