Դարեր եկա՜ն, դարեր անցա՜ն,
Բայց դու հիվանդ, ուժասպառ.
Քո վերքերը չամոքվեցան,
Իմ բազմատանջ հայ եղբայր։

Երկինք հասավ սրտիդ մորմոք,
Քարը ճաքե՜ց քո լացից.
Լսե՛ց աշխարհ... Բայց քեզ ոչ ոք
Չեղավ անկե՜ղծ կարեկից։

Որպես բախտի մի խորթ զավակ.
Մոր գգվանքին կարոտած.
Դա քամեցի՛ր վշտի բաժակ.
Սրտիդ արյուն, աչքիդ լաց․

Մանուկ օրից տեսա ես միշտ
Փշյա պսակ քո ճակտին.
Կյանքիդ ընկեր ցավեր ու վիշտ
Կյանքիդ երկինք միշտ մըթին։

Եվ այսօր էլ քեզ տեսնում եմ,
Դու դարձյալ խեղճ, դու անտեր,
Հոգիս մռայլ՝ արտասվում եմ,
Երգում խորունկ քո վերքեր։

Բայց, ա՜խ, իմ թույլ, հիվանդ եղբայր.
Քո խոր խոցերն երգելու
Թույլ է իմ ձայն, թույլ իմ քընար,
Անզոր և՛ խոսք, և՛ լեզու։

– Ո՞վ էր և ինչպիսի՞ն էր 20-րդ դարի հայ գրականության հերոսը:
– 20-րդ դարի հայ գրականության հերոսը ժառանգորդն էր 19-րդ դարի հայ գրականության հերոսի: 19-րդ դարի հայ գրականության գեղարվեստական, փիլիսոփայական աբստրահվող միտքը, օժտված լինելով նարոդնիկական առաքելությամբ, իրեն կոչել էր լուսավորելու և ազգին առաջնորդելու: Ռուսաստանում՝ սոցիալական հեղաբեկումների և ռուս ժողովրդին փրկելու, մեզանում՝ ազգային-ազատագրական պայքարն առաջնորդելու: Այդ գրական-գեղարվեստական, փիլիսոփայական, հասարակական միտքը իրականությունը չէր տեսնում այնպես, ինչպիսին կար: Իրեն օժտել էր փրկչական առաքելությամբ և իրականությունը տեսնում էր բացարձակ խավար: Իր փրկելիքը բոլորովին անլույս, ճնշված, տառապած խավն էր, կեղեքիչները հայոց դեպքում քուրդ ու թուրք բեկերն էին, Ռուսաստանում՝ ցարն ու բարինները: Եզակի դեպքերում եզակի հանճարի մարդիկ՝ Թումանյան, Չարենց և ուրիշներ նույնպես, իրենց առաքելության վրիպանքը նկատեցին, քանի որ իրականությունը բոլորովին այլ դրսևորումներ ուներ, քան առաքյալների իրենց պատկերացումների մեջ էր: Գրականությունը ինքնաշտկման և կեցվածքի շտկման եկավ, և մենք ունեցանք փրկված պատառիկներ, որոնք մեզ հանում են համաշխարհային գրականության ոլորտներ՝ իսկական, մեծ գրականության՝ «Դեպի անհունը», «Անուշը»... Համեմատեք «Անուշի» առաջին տարբերակը իր սոցիալական շեշտադրումներով և վերջին տարբերակը, որ զրույց է անհունի հետ: Հենց «Դեպի անհունը», «Անուշը», Չարենցի «Դանթեականը», «Խմբապետ Շավարշը», Բակունցի շատ էջեր դարձան հայ գրականության փրկված էջերը, որոնք ցույց են տալիս, թե ով էր, ինչպիսին էր հայ գրականության 20-րդ դարի հերոսը, ինչքան կորուստներ ունեցանք առաքելականության պատճառով և ինչ գագաթներ ունեցանք ինքնաշտկման արդյունքում:
– Դա դարասկզբին, իսկ դարակեսի՞ն:
– Դարակեսին գրականությունը, կոչված լինելով գաղափարախոսության և պետականության լուսանցազարդը դառնալ, մարքսիզմ-լենինիզմի մեծ գաղափարի միայն գեղարվեստականացնողը և զարդանախշողը լինել, առաջին իսկ փորձերով գտնելով բոլորովին ինքնուրույն ճանապարհը, մասամբ բնազդով, շատ դեպքերում և գիտակցորեն իր կոչումը գտավ և նահանջեց, ետ քաշվեց իր դիրքերից, որովհետև շարունակում էր իր հին առաքելությունը՝ զանգվածներին հասցնել նոր գաղափարները գեղարվեստական գրականության միջոցով: Դարակեսին նույնպես փրկված հեղինակներ ունեցանք, թեև դարձյալ վիթխարի կորուստներով, համաշխարհային գրականությունից մեր գրական միտքը փաստորեն ետ էր մնում: Այնուհանդերձ, դարձյալ ունեցանք անուններ և գործեր, որոնք կարողանում են կազմել այն ստվար հատորը, որը մեր գրականությունը մեռելածին շարադրանքների շարքը չի դասում, այլ ապրող գրականությունների: Ծանր իրավիճակների և ծանր պատասխանատվությունների պահերին, երբ դու՝ ընթերցողդ, ուզում ես քո հայոց լեզվից քեզ համար դասագիրք-Ավետարան ստեղծել, շատ դեպքերում հայացքդ նետում ես արտասահմանի գրականությանը, այնտեղից է փրկիչ խոսքը գալիս: Մեր պատվախնդրությունը, ազգային լեզվի և գրականության պատվախնդրությունը ստիպում է մի քիչ ավելի սիրալիր ու գորովալից վերաբերմունք ունենալ հայ գրականությանը: Անուններ չեմ տալիս, բայց այդ ստվար հատորը կա:
– 20-րդ դարավերջի հայ գրականության հերոսն ո՞վ էր: Ինչքան էլ ճգնաժամ ենք հայտարարում, գրականությունը կար, ապրում էր, գրքեր և՛ գրվում էին, և՛ տպագրվում: Ի՞նչ էր այդ գրականությունը բերում ընթերցողին, իրե՞ն էր որոնում, թե՞ ընթերցողին: Ի՞նչ և ո՞ւմ գրականությունն էր:
– Անկեղծանալով, իմ փորձով պիտի ասեմ. այն գործը, որ կարծում էի ժամանակի հետ խոսելու է, հիմա տեսնում եմ, որ ուզեմ թե չուզեմ արդեն վերաբերում է անցյալին, վախենամ՝ նույնիսկ խոր անցյալին: Դա բոլորովին այլ այբուբենով ծնված գրականություն է, քան այսօրվա գրականության այբուբենն է:
– Ձեր ասածը ինձ մտածել է տալիս, որ այսօր ունենք նույն իրավիճակը, ինչ դարասկզբին՝ երկիր, որը չենք ճանաչում, երկիր, որի արվեստագետները ունեն մտացածին, բայց ոչ իրականամետ առաքելություն:
– Թվացյալ է դարասկզբի հետ զուգահեռը, նմանությունը մակերևութային է՝ պատերազմ, ճակատագրական պահեր... Դարասկզբի գրականությունը և իրականությունը իր նախընթաց ժամա-նակի ճիշտ ժառանգորդն էր: Կոմունիստները որդեգրել էին գաղափարախոսական նույն առաքելությունը: Գրողները բացարձակապես նոր խնդիր չունեին՝ նոր այբուբեն յուրացնելու, իրականության հետ նոր լեզվով խոսելու: Իրենք խոսում էին իրենց նախորդների լեզվով: Պուշկինի, Նեկրասովի, Թումանյանի, Դոստոևսկու, Տոլստոյի, Անդրեևի, Գորկու նույն լեզուն էր: Հարկ չկար նոր լեզվի: Իսկ այսօրվա հայ գրողն աննախադեպ վիճակում է:
– Ո՞րն է այսօր գրողի առաքելությունը:
– Ժամանակը ընթերցելու լեզու ստեղծելը: Անցյալի գրողներից շատ քչերն են այս պարագայում օժանդակում նոր գրողին այսօրվա իրականության հետ զրուցել:
– Ի՞նչ է նշանակում գրականության «պետական պատվեր»:
– Նշանակում է պետությունը չի կարողանում իրականություն ասված այս հրեշի դեմ մեն ու մենակ առանց գրականության մնալ՝ ինչպես Ստալինն առանց Շոլոխովի, Խանջյանն առանց Չարենցի, Ամերիկայի նախագահն առանց Ֆոլքների:
– Դեռ Հ. Թումանյանն էր ասում՝ «Գրականությանն ազգային պաշտպանություն պետք է լինի»: Ի՞նչ ենք այսօր մենք ակնկալում գրողից ու գրականությունից:
– Մեր գրականությունից պահանջում ենք կայուն ներկայություն մեր իրականության մեջ:
– Իբրև ընթերցող ի՞նչ եք ուզում հիմա կարդալ:
– Դրականորեն լիցքավորող գիրք, ասել է՝ իրականության հնարավորինս խոր իմացություն: Ինձ քաջացնող, իրականության առջև ինձ լուսավորող, ինձ խիզախություն և մտքի լույս պարգևող գիրք: Հայացքի խորաթափանցություն, այսօրը պատմականության մեջ տեսնելու, այսօրվանից չվախենալու և քո ազգին ինքն իրեն տեր կարգող գիրք:
– Պարբերաբար ասում ենք՝ մշակույթի ճգնաժամ, արվեստի ճգնաժամ, գրականության ճգնաժամ: Վերջապես՝ դա մասնակի՞ ճգնաժամ է, թե՞ ընդհանուր հասարակական տեղապտույտ, որից ածանցյալ են և մյուս նահանջները:
– Դա հասարակարգի և հասարակության ճգնաժամն է մեզանում, Արևելք-Արևմուտք ծանր գոտեմարտի հետևանքով պարպված-պարտված երկրի վիճակ է սա և դեռ շատ ժամանակ կպահանջվի ուշքի գալու: Բայց և չես ասի, թե ճգնաժամը շրջանցել է հաղթողներին:
– Ցանկացած ճգնաժամ, իր ավերիչ ներգործությամբ, ունի նաև դրական, ռացիոնալ ինչ-որ պահ: Ե՞րբ ենք գտնելու այդ դրականը և ե՞րբ ենք փորձելու հնարավորինս նվազ կորուստներով դուրս գալ մեր իսկ ձեռքով փակված շրջանակից: Ի վերջո՝ ո՞րն է մեր ազգային գաղափարախոսությունը, որը պետք է մեզ ձերբազատեր թյուրըմբռնումներից:
– Բարդ հարցեր են: Հիմնականում՝ ոչ գրական, ոչ մշակութաբանական հիմքերով: Ազգային գաղափարախոսությունը բարձրանում է արվեստի և մշակույթի՝ ճարտարապետության, երաժշտության, երգարվեստի, գիտության, գրականության կայացած երևույթներից, որոնք խոսում են մարդու հետ և ձևի են բերում հասարակությունը: Հակոբ Հակոբյանը հրաշալի արտահայտվեց՝ Կառավարական տան շենքը հրապարակից հանեք, և ազգը ցրիվ կգա: Այս ամենի հանրագումարն է ազգային գաղափարախոսությունը: Իմ կարծիքով ազգային գաղափարախոսություն են Սարյանի ծաղիկներն ու լեռները, Թումանյանի «Անուշը», Չարենցի «Խմբապետ Շավարշը»... Եվ ազգային գաղափարախոսություն չեն այսինչ, այսինչ, այսինչ գործերը: Գեղարվեստորեն կայացած գործը դառնում է ազգային բովանդակություն:
– Այսօր ի՞նչ պիտի անենք կայացած ազգ լինելու համար:
– Շատ Տերյաններ ունենանք:
– Բայց 100 տարում մի անգամ գրվեց «Հայ գրականության գալիք օրը»:
– Եթե նույնիսկ Վահան Տերյանը տեսություն հեղինակած չլիներ, բանաստեղծություններն արդեն իսկ ազգային գաղափարախոսություն էին: Ազգաստեղծում: Լեզուն օժտվում էր անմահությամբ:
– Ինձ միշտ թվացել է, որ Տերյանը ոչ այնքան իր բանաստեղծություններով մտավ մեր պատմության մեջ, որքան իր հաստատած նոր մտածողությամբ, մշակույթով, հոգեբանությամբ, լեզվով: Նրա ներկայությունը հայ գրականության մեջ իր ժամանակակից հերոսով խաղաղ հեղափոխություն էր, որ չընկալվեց իր ժամանակին, չի ընկալվում գուցե նաև այսօր:
– Այո: Տերյանը բառ առ բառ, հասկացություն առ հասկացություն ներքաշվեց հայ գրականություն, հայ իրականություն: Ասել է թե «ընկալվեց իր ժամանակ, ընկալվում է այսօր»:
– Ի՞նչ հարաբերության մեջ պիտի լինեն գրականությունը և քաղաքականությունը, ո՞րն է փոխհարաբերության խելամիտ տարբերակը:
– Գրականությունը գրականություն է լինելու, քաղաքականությունը քաղաքականություն է լինելու: Քաղաքականությունը եթե գրականությունը իր մեջ չառավ, նշանակում է այս ազգի քաղաքականությունը չէ: Եթե քաղաքականությունը չբարձրացավ իր գրականությունից, իր մշակույթից, նշանակում է՝ կամ մշակույթն ու գրականությունն են շատ խեղճ, կամ քաղաքականությունն է օտար: Երկուսն էլ այս հասարակության բովանդակությունն էին լինելու: Գրականությունն այնքան հարուստ էր լինելու, որ ներառեր ամբողջ իրականությունը և իրականության բոլոր պատասխաններն ունենար, քաղաքական գործիչը պիտի բարձրանար այդ նույն հասարակությունից, քո Չերչիլի մեջ պետք է ծփար քո Շեքսպիրը:
– Հայ գրականության մեկուսացվածությունը-կղզիացածությունը համաշխարհային գրականության ընթացքից ինչպե՞ս պիտի հաղթահարվի:
– Ի՞նչ մեկուսացվածություն: Կամ՝ կղզիացում: Որտեղի՞ց:
– Համաշխարհային գրականության ծառին մեր գրականությունը մի ճյուղ է, որ անկախ բնության օրինաչափություններից՝ երբ ուզում է ծաղկում է, երբ ուզում է տերևակալվում կամ կոտրվում է՝ անկախ բոլոր մյուս ճյուղերից ու ծառարմատից:
– Մի քիչ ուշացած, բայց և շատ էլ համընթաց ենք գնացել:
– Այդ դեպքում ինչո՞ւ այսօր համաշխարհային գրականության ճանաչված հեղինակների մեջ չեն հայ գրողները:
– Հայ գրականությունը իր ազգը պահում է, իր ազգն էլ բոլոր ազգերի մեջ ապրում է, ուզածդ ուրիշ ի՞նչ է: Շեքսպիրնե՞ր ես որոնում...
– Այսօր ես Ջոյս եմ թարգմանում և վստահ չեմ, թե որևէ իռլանդացի իր երկրում թարգմանում է որևէ հայ գրողի: Ինչո՞ւ: Առավել ևս, որ նույն Ջոյսին և համաշխարհային գրականության հանրահայտ մյուս դեմքերին խնդիրների առաջադրումով ու լուծումով հայ գրողները քիչ են զիջում: Խնդիրը մակարդակը չէ, ճանաչելիությունը և ընդունվածությունը, աշխարհում պահանջվածությունն է: Գուցե նաև խնդիրը մեծ ու հզոր երկիր ունենալն է՝ մեծ գրող ընդունվելու համար:
– Մենք եվրոպական մշակույթի մասն ենք, առճակատման երկար ժամանակներն են եղել հեղափոխությունից հետո, սառը պատերազմի սառույցը դեռ չի հալվել: Միասնական, համաշխարհային մշակույթի ստանդարտները եվրոպական են, մենք քաղաքական հանգամանքներով քամահրված մասում ենք հայտնվել: Գաղափարական առճակատման հետևանքով ձևավորված քաղաքական մեկուսացումը տարածվեց և մշակույթի վրա: Հիմա էլ նույն վիճակը շարունակվում է:
– Տեխնիկայի ժամանակակից միջոցները կարող են այդ մեկուսացումը հաղթահարել: Օրինակ, ո՞ր հայ գրողի ո՞ր երկն է ներկայացված Ինտերնետում: Եվ ի՞նչ սկզբունքով:
– Շատ կուզենայի, որ այդ հարցը լուծվեր պետական մակարդակով և ստեղծվեր հեղինակավոր մարդկանց խմբագրական խորհուրդ, որը և ճշտեր՝ ո՞ր գրողը ո՞ր գործով պիտի մտնի Ինտերնետ: Եվ ոչ միայն գրողը: Հայ արվեստը, հայ մշակույթը, հայ գիտնականը կարող է և պետք է իր ընտրանին ունենա Ինտերնետում:
– Հենց կղզիացումը հաղթահարելու և աշխարհին մեր արժեքներով ներկայանալու հիանալի միջոց կարող է լինել Ինտերնետը: Դա Գրողների միությա՞ն խնդիրն է, թե՞ պետության:
– Պետության օժանդակությամբ Գրողների միության խնդիրն է սա: Իշխանության հոգսը պետք է լինի իր կայունության, իր զորեղության համար զորացնել իր արվեստը: Դարասկզբին այդ գործն անհատներն էին անում՝ մի Մանթաշով փոխարինում էր պետության և Թումանյանի ու Կոմիտասի էր ֆինանսավորում, ուսանող էր կրթում Ռուսաստանի ու Եվրոպայի կենտրոններում, ազգ էր ստեղծում, իրեն էր զորացնում:
– Գուցե դա իմ սուբյեկտիվ զգացողությունն է, բայց Ձեր գրականության, որ ձևավորել է հայերիս մի քանի սերնդի մտածողությունն ու աշխարհընկալումը, որ իր հերոսների պահվածքով մարդուն ստիպում է մտածել, սովորեցնում է սիրել ու ատել, հիշողություն ու ատամ ունենալ, պայքարել ու վրեժ լուծել, և Ձեր կերպարի միջև, որ դրսևորվում է հարցազրույցներում, հասարակական գործունեությամբ, մարդկանց կոչում է բարության, զիջողամտության, հանդարտության, խաղաղ ու հաշտ ապրելու: Ո՞րն է իսկական Հրանտ Մաթևոսյանը:
– Թերևս իրոք բեկում է եղել իմ մեջ, և իմ խոսքը բոլորովին այլ ուղղվածություն է առել: Բոլորս ենք փոխվել: Ժամանակն է փոխվել: Երկիրն է փոխվել: Դուք եք փոխվել: Իսկական-անիսկականի չափա-նիշն է փոխվել: Բնականի և բնազանցականի՝ ֆիզիկական-մետաֆիզիկականի սահմաններն են տեղաշարժվել:
– Ձեր իսկական պապը Ավետի՞քն էր, թե՞ Իշխանը:
– Ես «Ծառերի» երկրորդ մասն էի գրելու, որտեղ երրորդ, անկողմնակալ մեկը վերապատմելու էր նույն դեպքերը, որտեղ տականքը դաշնակցելու էր ուժին, և նրանք միմյանց չէին ոչնչացնելու, այլ համատեղ էլ ապրելու էին: Մտածում էի, որ կգրեմ, կմիացնեմ պատմվածքին ու կստացվի նոր վիպակ, բայց եղավ այն, ինչ եղավ, և այն իրականությունը, որ իմ ներսում էր որպես հուշ անցյալից, տեքստ չդարձավ, և զարհուրելի իրականությունը նույնը վերապատմելու կարիքը վերացրեց: Արդեն հարկ է այլ բաներից խոսել և կամ պիտի զորենք կատարված ամբողջը ընդգրկել, համապատկերի բերել, ընդհանրացնել և գնահատել երեկվա օրը՝ այսօրվա մեկնակետերը գտնելու: Ավելի ծանր բան, քան «Խմբապետ Շավարշ»-ում կամ «Անուշ»-ում, չի կատարվում, բայց դու դուրս ես գալիս ոչ թե ընկճված, այլ ժպտալով, որովհետև աչքիդ առաջ արվեստի գյուտ է, հրաշք է, ծնունդի ես ներկա եղել, ոչ թե մահվան: Գեղարվեստի ծնունդի: Իրականությունն արվեստ դարձնելու: Գյուտի հրճվանք է պետք, ճանաչման հրաշք...
– 60-ական թթ. համարյա բոլոր գրողները դուրս գալով հայտնի թեմայի շրջանակներից, կամ վախճանվեցին կամ դադարեցին գրել, համենայն դեպս չմնացին այն գրողը, գեղագետը, որ արտա-հայտում էր երկրի, ժողովրդի, ժամանակի առանցքային խոսքը: Ի՞նչ կատարվեց և ինչո՞ւ:
– Կատարվեց այն, ինչ հաճախ է կատարվում գրողներիս հետ: Այն, ինչ ժամանակին Տոլստոյի հետ կատարվեց, երբ հրաժարվեց գեղարվեստից ու անցավ քաղաքականության: Գալիս են ժամա-նակներ, երբ անբարոյականություն է իրականության առջև զբաղվել գրականությամբ: Բոլորիս հետ էլ նույնը կատարվեց. անհնար էր այս իրականության առջև այլևս գրականություն գեղգեղալ: Վանոն ու Վազգենը շարունակեին լավ պատմվածքնե՞ր գրել, Լևոնը շարունակեր հիերոգլիֆնե՞ր վերծանել: Անհնար էր: Բայց գրողներս մեռնող-հառնող ժողովուրդ ենք, ինչպես Սարոյանն է ասում՝ մենք մեկ անգամ չենք մեռնում: Այնպես որ, մնացեք մեր հարությանն սպասելով:
– Հայ գրողի Ձեր ամենամեծ ցանկությունն այսօր ո՞րն է:
– Հայ գրողի ամենամեծ ցանկությունը հայ ընթերցող ունենալն է: Միակ ցանկությունը՝ հայ ընթերցողի տունը ջերմ լույսով ողողուն, իրեն աշխատանքի մեջ, վաղվա առջև վստահ, ուրախությունը երեսին հորդալիս տեսնել: Օտարվածության-խորթացումի այս միջավայրից ազատված տեսնել:
– Առաջին քայլը հայ գրո՞ղը պիտի անի, թե՞ հայ ընթերցողը:
– Առաջին քայլը միասին ենք անելու: Ալեքսանդր Մյասնիկյանը և Եղիշե Չարենցը միմյանց համար լիցք էին և ժողովրդի զորությունն էին, ինչպես և ժողովուրդը՝ նրանց: Երկրորդ աշխարհամարտի 50-ամյա ավարտի առիթով Ամերիկայի նախագահը նկատեց, թե Ամերիկան մեկուսի, իր տաքուկ ափերում, իր օվկիանոսներով զրահված, ապահով ապրում էր և մտադիր չէր խառնվել եվրոպական գործերին, բայց հայտնվեց Չերչիլը և գործի դնելով շեքսպիրյան լեզվի իր ողջ իմացությունը, Ամերիկան ներքաշեց պատերազմի մեջ: Նշանակում է՝ իրենք նախագահները և ինքը՝ հասարակությունը Շեքսպիրով այնպես էին հագեցած, այնքան էին մեկ և նույն հոր որդիներ, որ միանգամից մեկմեկու գտան: Սա իդեալական վիճակն է պետության, հասարակության և սրանց գրականության փոխհարաբերությունների: Եվ մենք հեռու չենք այդ վիճակից:
Անահիտ ԱԴԱՄՅԱՆ
«Հայաստանի Հանրապետություն», 22.01.2000 թ.

Վախթանգ Անանյանի «Երբ դեռ մանուկ էի» այս ժողովածուն որոշ չափով ամբողջականացնում է նրա ստեղծագործության ակվարիումը, որն անընդհատ, կարելի է ասել սկզբից մինչև հիմա, նպաստել է մի բանի. որ մենք առավել շատ հասկանանք ու սիրենք մեր բնաշխարհը: Այն գեղեցիկ հեռվության վրա, որը մեզ երևում է հեռադիտակի հեռացնող-փոքրացնող կողմով դիտելիս,- այդ հեռվության վրա, ինչ-որ թափանցիկ-պարզ ու միաժամանակ կարծես թե վառ-կանաչ մթնոլորտի մեջ լողում են դեպքեր, դեմքեր, եղած ու հնարված բաներ, որոնք մեզ սովորեցնում են կանգ առնել զննելու մեզ շրջապատող ամեն մի թուփ ու քար, ամեն կածան ու մացառ: Անանյանի ստեղծագործությունը, և այդ ստեղծագործության մեջ այս ժողովածուն ևս, մի տեսակ, Հայաստանի աշխարհագրության կենդանագրությունն է. Լոռի և Ղազախ, Արարատյան դաշտ ու Սևան-Սևանի ավազան, Զանգեզուր ու Դարալագյազ, Մեղրի, Ղարաբաղ, Փամբակ,- ահա այն ամբողջի մանրամասն ատլասը, որը մենք սովորել ենք Անանյանի «կազմածով»: Որսորդական լինելով՝ այս պատմվածքները կարծես թե պիտի հարուցեին ինչ-որ չափի հետաքրքրություն դեպի միայն որսաշխարհը. բայց կատարվում է հետաքրքիր մի բան. հատկապես լինելով ուղղված դրան՝ Անանյանի ստեղծագործությունը մեզ սիրել է տալիս մեր հայրենիքն ավելի, քան եթե ուղղված լինեին հատկապես այդ բանին: Սա բացատրվում է նրանով, որ սերը սովորաբար ծնվում է ճանաչելուց. այս կածանով գնում ես արջի կամ նապաստակի ետևից, որսում ես կամ չես որսում (դա դառնում է այլ հարց), և հետադարձ հայացքի ժամանակ քեզ համար պարզվում է, որ սիրահարվել ես այն անցողիկ կածանին, որ ամենևին էլ նպատակ չէր հեղինակի համար: Դա բացատրվում է տվյալ կածանի՝ հեղինակի լավ իմացությամբ (պարզ է, որ իմացությունը պետք է բերեր նկարագրության ճշգրտություն կամ ճշգրտության չափ հավաստիություն):
Բայց Անանյանի ո՛չ ամբողջ ստեղծագործությունը, ո՛չ էլ այս ժողովածուն (մասնավորապես այս ժողովածուն) կատարյալ չէ, ոչ էլ ունի այն բարձրությունը, ուր կից թերություններ չեն երևում կամ երևում են չտեսնել տալու փոքրությամբ: Հեղինակի պատմվածքները սկզբնական շրջանում (այս ժողովածուում էլ շատ տողեր) զուտ որսորդական էին,- որսորդական արկածներ, դիպվածներ, օրինաչափ բաներ, որոնք ուրիշների, ոչ որսորդների համար այնուամենայնիվ արկածներ են դառնում շնորհիվ այդ «մասնագիտության» հենց արկածային բնույթի: Ինչ֊պես ստեղծագործության սկզբնական շրջանում, այնպես էլ այստեղ, պատմողը կրքոտ որսորդն է և ոչ թե բնությունը դիտող փիլիսոփա մարդը: Հեղինակն այդ բացը հաճախ է զգացել և հաճախ է մղվել խցելու այդ մեծ ճեղքը, և տվել է պատմվածքներ, որոնք համարյա ուղղագիծ կոչ են՝ սիրել կենդանական աշխարհը, բայց դրանք ավելի տոնական լոզունգ են հիշեցնում, քան ամեն պահի տրոփող զարկերակ: Սերը բնությանը դեռևս արյուն չի դարձել հեղինակի համար, թեկուզև այս ժողովածուում այն ավելի հաճախ է տրոփում, քան նախորդ գործերի մեջ: Եղջերվի ջարդ, աղվեսի ու գայլի ջարդ (այս դեպքում դրանց գիշատչությամբ արդարացվող), թռչունի ջարդ, ձկան ջարդ, մի խոսքով այն ամենի ջարդ, ինչ կա բնության մեջ, ու վերջում խորոված. ուտիլիտարությունը ցցված է ջայլամի հետույքի պես. և փաստորեն այլ ցցվածք էլ չկա. ասենք հիացումը արջով, եղջերվով, փասիանով ու գայլով մեզ պետք էր տեսնել այդ հիացում-ցցվածքը և ոչ թե կրակոցի ծուխը, որ հաճախ է բռնում հեղինակի աչքերը: Իսկ եթե կա այդ հիացումը, ապա դրա վերջը խորոված է: Խորովածացու են արջը, եղնիկը, փասիանը, կարմրախայտը, իշխանը, և եթե կա հիացքի պատառիկ, այդ սրանց նկատմամբ է: Ստացվում է այն, որ դա ոչ թե հիացմունք է, այլ նախախորովածային տրամադրություն, պատկերավոր ասած՝ հեղինակը ուտելուց առաջ ձեռքերը շփում է: Հիացքը տեղավորվում է շփման այս ակտի մեջ: Հիացքին հետևում է կրակոցը, կրակոցին՝ ուտելը, ուտելուն հաջորդում է «ափսո՜ս»-ը. դա կուշտի ափսոս է: Այսպիսին է և, առանձին վերցրած, պատմվածքների կոնստրուկցիան և հեղինակի ստեղծագործությունն ամբողջությամբ: Այդպիսին լինելուց չեն դադարեցնում խոստովանության ու զղջումի երեկոները, մի կրծքի տակ երկու սրտերը (իմա որսորդի և բանաստեղծի): Հեղինակն սկսել էր գրել որպես կրքոտ որսորդ և վերջացնում է ափսոսով, բայց այս ափսոսը չի թաթախված պանիզմով. սա մնում է որսորդի ափսոսանք: Այսինքն՝ ափսոս էլ չկա, որ խփեինք: Ժողովածուին կցված «Հարստացնենք հայրենի բնաշխարհը» գլուխ-մասը մեր մտքի ուղղակի վկայությունն է. հարստացնենք հայրենի բնաշխարհը, որպեսզի կրակելու նպատակակետ ունենանք: Ավելին. հարստացնենք հայրենի բնաշխարհը, որպեսզի ժողովրդական տնտեսությունն ունենա մի՝ կողմնակի թվացող, բայց գործը խելոք կազմակերպելու դեպքում բաղադրիչ եկամուտ. ասենք ՈՐՍ-ի պահեստներ մտնեն այսքան եղնիկի, այսքան մուֆլոնի, այսքան լորի միս: Գուցե իրոք հնարավոր է ամիճով գյուղի մթերած միսն ավելացնել ասենք 1000 տոննայով (Չեխոսլովակիայի օրինակն ասում է, որ դա հնարավոր բան է), բայց մեջտեղը չկա հարցի մեզ հետաքրքրող կողմը՝ մեջտեղը չկա գրողը, գրողի հայեցակետը. եղջերվի անհետացած սերնդի համար ափսոսանքը բնապաշտ գրողի ափսոսանք չէ: Եվ այլևս անուղղելի, որովհետև գործ ունենք արդեն ավարտվող հեղինակի հետ:
Գրախոսության սկզբում մենք ասացինք, որ հեղինակը մեզ սիրել է տալիս մեր բնաշխարհը: Չմոռանանք, որ դա մի տեսակ օբյեկտիվ հանգամանք է. որսորդը նկարագրում է, թե ինչպես ձյունառատ էր որսատեղը, վերձիգ սեպերով ու գլխապտույտ անդունդներով, ինչպես արջը խաղում է քոթոթների հետ, ինչպես տրորված էր արտը, ինչպես փռռացրեց ձին ու մի կողմ թռավ կրակոցից հետո և ինչպես արջը մռնչոցով տապալվեց և այլն, հեղինակը հետամտում է կրակելը և տապալվելը, իսկ ընթերցողի մեջ մնում են հեղինակի համար որպես օդ ու ֆոն ծառայածները՝ ձիու փռռոցը, որսատեղի ձյունառատությունը, արջի խաղը քոթոթների հետ, արտը, գլխապտույտ անդունդները և այլն: Այսպե՛ս է օբյեկտիվ: Բայց, թեկուզև չմիտված, հեղինակն օգտակար գործ է կատարել և կատարում է սույն ժողովածուով. սիրել է տալիս հայրենի բնաշխարհը: Այսքանով էլ նպատակահարմար է հրատարակել այս գիրքը ևս պատմվածքների որոշակի ընտրությամբ:
Որոշակի ընտրությամբ, որովհետև հեղինակն ինքը բավական անփույթ է վերաբերվել իր գործին: Այնքան անփույթ, որ ստացվում է այն տպավորությունը, թե հեղինակն ինչ ունեցել է ձեռքի տակ՝ լցրել է պապկայի մեջ, միայն անելով այն, որ կարծես թե խմբավորել է ըստ բաժինների («Երբ դեռ մանուկ էի», «Հանդիպումներ Սևանի ափին», «Ներկայացնում եմ ինչպես որ կան», «Չեխոսլովակիայում», «Անցած գնացած բաներից», «Զանազան», «Հարստացնենք հայրենի բնաշխարհը»): Բայց այս բաժանումը ևս, իր հերթին, չափազանց անփույթ է արված և օրինական կերպով կարող ես հարցնել, թե ինչո՞ւ, օրինակ, «Արեգնազ» պատմվածքը «Զանազան» բաժնում չէ, «Ներկայացնում եմ ինչպես որ կան» բաժնում է, «Շատախցի Գելո» պատմվածքը «Զանազան» բաժնում չէ, այլ՝ «Անցած գնացած բաներից», և այլն: Վատն այն է, որ բաժիններն էլ չունեն թեմատիկ միասնություն, այդ սկզբունքով չեն կազմված, այլ «հիմք» ունենալով մակերեսային ինչ-որ բան. պատմվածքի մեջ Սևանի անունը կա՞, ուրեմն պետք է դրվի «Հանդիպումներ Սևանի ափին» բաժնում: Այնինչ ափաշկարա է, որ «Ինչպես են գրվում պատմվածքները», «Փորձում ենք սրտերը», «Բողարի, Չալանկի և «ասեղ մաշկող» Եղոյի մասին», «Դեպք խոպանում», «Վայրի խոճկորներ», «Չարաճճի արարածներ» և նմանատիպ այլ գործեր կազմելու էին մի բաժին, «Հպարտ պատասխանը» պետք է լիներ «Երբ դեռ մանուկ էի» բաժնում, «Ամեն ծակից պոչդ մի կախիր»-ը՝ «Զանազան» բաժնում: Կամ ինչո՞վ, օրինակ, «Ներկայացնում եմ ինչպես որ կան» բաժնինը զանազան չէ, և «Զանազանը» ինչպես որ կան չէ: Այն տպավորությունն է ստացվում, որ ձանձրալի, միապաղաղ երկարությունից խուսափելու համար հեղինակը ժողովածուն կտրտել է բաժինների, իսկ այդ կտրտումը ստացվել է ինչ-որ չափազանց կամայական: Այլ կերպ լինել չէր կարող, որովհետև ամբողջ ժողովածուն ինքը մի մեծ զանազան է: Այս հանգամանքը գալիս է իրականության տեսք տալու ընթերցումից բխած մեր այն տպավորությանը, թե հեղինակը մի պապկայի մեջ է հավաքել ինչ ունեցել է արդեն գրած-մեքենագրած հինունոր: Սա իր հերթին հաստատում է այն, որ մենք գործ ունենք ոչ թե գրող-պատմողի, այլ որսորդ-պատմողի հետ, թեկուզև տեղ-տեղ համով բաներ պատմողի: Մենք այս բանը պնդում ենք սխալվելուց չվախենալով, որովհետև ժողովածուի գործերի կեսից ավելին սոսկ դեպք է, եղած կամ հնարված դեպք է, չի բարձրացված գեղարվեստական գործի մակարդակի: Դա ներելի չէ անուն հանած մեր լավագույն հեղինակներից մեկին: Եվ, ճիշտն ասած, այդպիսի ցածրորակ գործերը չեն փրկվում՝ ունենալով «Ներկայացնում եմ ինչպես որ կան» շապկա, կամ ակնարկ ենթավերնագիրը, որովհետև թեկուզ իրականության մեջ (էլ չխոսելով գրականության մասին) ոչ բոլոր եղածներն են պատմում, հաղորդում իրար, այլ առավել համովները: Դե պատկերացրեք, թե ինչքան և ինչերով ծանրաբեռնված կլիներ մեր հիշողությունը, եթե մեր բոլոր պապերի հենց այնպես դեպք-պատահարները պատմվելով հասնեին մեզ: Չենք կարծում, թե մեր հարգելի գրողը ցանկություն ու ժամանակ կունենար լսելու, եթե մեկնումեկիս խելքին փչեր իմացած-լսած-տեսած բոլոր բաները պատմել նրան: Ուրեմն՝ ինչ հիշում ես չպիտի գրես. շատ դեպքերում հիշողության մեջ մնացածները անհամից անհամն են լինում: Անանյանի պատմվածքներից թույլերն այդքան դատարկ չեն, ճիշտ է, յուրաքանչյուրի մեջ մի ճիշտ դիտում, մի նոր սովորած-սովորեցնող բան կա, բայց դա չափազանց շա՞տ չէ քիչ, որպեսզի դեպքը դառնար պատմվածք, դա գրավորի մեջ նո՞ւյնը չէ, ինչ բանավորի մեջ ասում են անհամ:
Շատ տեղերում է երևում հեղինակի գովելի ցանկությունը՝ անհամ զրույցը դարձնել տանելի պատմվածք. այդ անում է հիմնականում ֆինալով. վերջացնել մի իմաստավորող խոսքով, որը կփրկեր գործը: Բայց վատը այն է, որ այդ անել է փորձում ֆինալով, երբ անելիքը վերջացրել է. ստացվում է այն, ինչ Մյունխհաուզենի մոտ մեխի մասին շատախոսությունը. Մյունխհաուզենի ցավը խոսել-պարծենալ-զարմացնելն է. տվյալ դեպքում ինչի՞ մասին խոսել. ասենք թե մեխի. խոսել վերջացնել, ազատվել խոսելացավից և ցույց տալ, թե տակն ավելի լուրջ դրդիչ կար, քան է խոսելը. «Ասելս էն է, որ ճամփի վրա ընկած ժանգոտ մեխն էլ որ կա, էդ ժանգոտ մեխն էլ պիտի վերցնես, մի տեղ պետք կգա»: Սա ցանկություն է փիլիսոփայորեն հիմնավորել մի բան, որ այլ հիմք իսկ չունի, կախված է զուտ օդում: Սրանից մեր ժողովրդի մեջ էլ կա. պատմում են, չգիտեն ինչի են պատմում և վերջացնելուց հետո մի քիչ լռում են ու՝ «Հիմի ասում ես»: Դու ի՞նչ ես ասել, դու ոչինչ էլ չես ասել. նա պարզապես ուզում է քո վզին փաթաթել իր շատախոսության պատճառը. թե իբր քո ցանկությամբ է խոսել: Անանյանի ժողովածուի շատ պատմվածքներ են այսպես անկախ, «Հիմի ասում ես» վիճակում. այսինքն՝ ոչինչ էլ չեն ասում. մեջտեղը մնում է շփոթված հեղինակը, որ անհամ զրույցին կցել է իր ասելս էն է, որ ճամփի վրա ընկած ժանգոտ մեխն ինչ է, էդ ժանգոտ մեխն էլ պիտի վերցնես, մի տեղ պետք կգա (տես «Ոզնին ու գեներալի կինը» - ի՞նչ է ասում հեղինակը. որ հարամ ու հալալ, որսակենդանիներ չկա՜ն. չափից ավելի շա՜տ չէ պուճուրիկ այս «պրոբլեմը» և որին համառորեն հետամտում է Անանյանը այս էլ որերորդ պատմվածք-ակնարկ-հիշողությունում - «Հովազի հետքերով», «Միմիայն սրտին», «Ճամփորդություն դեպի Արզական», «Ամբրոցներ սարի բնակիչները», «Հողմերն ու մարդիկ», «Իմ ընկեր Վարազդատը», «Ձմերուկ» (որն ի դեպ շատ ցրված, դես-դեն ընկած գործ է ), «Իշխանաց իշխանի հափշտակումը» և այլն, և այլն):
Մի քանի պատմվածքներում և հատկապես ժողովածուի վերջին բաժնում հեղինակը ֆաունայի նվազման մեղքը կապում է ոչ ավել ոչ պակաս՝ ցարական ինքնակալության հետ. հասկացանք, որ ցարը պրոլետարներին ճնշում էր, գյուղացիների կաշին պլոկում էր, թուրքերին հանում էր հայերի դեմ, ռուսներին՝ հրեաների. բայց ինչու ֆաունայի անհետացման մեղքն էլ բարձել բարձված ցարին: Հեղինակի տրամաբանությունը,- «դե մեկը որ ժողովրդի մասին չէր մտածում, անպաշտպան կենդանիների մասին կմտածե՞ր»,- շատ է մակերեսային. ստացվում է այն, որ ժողովրդի մասին մտածող մեր կառավարությունը, տրամաբանորեն, շատ է մտածել նաև անպաշտպան կենդանիների մասին: Այնինչ փաստն այն է, և դա լավ գիտե ինքը հեղինակը, որ ֆաունան աչքաթող արված բնագավառներից է և խիստ տուժած հենց սովետական կարգերում: Հակառակը պնդելը ոչ այլ է, քան հայրենասիրության մակերեսայնություն: Դա նաև ծիծաղելի է: Դա էժանացնող է: Եվ դեռ լավ է, որ ֆաունայի անկումը չի կապվում անհատի պաշտամունքի հետ: Ինչ որ է. նման տողերը պիտի ջնջվեն ժողովածուից. նման տողերը չի կարելի հրամցնել դպրոցականին իսկ:
«Հարստացնենք հայրենի բնաշխարհը» բաժնի ինը ակնարկ-հոդվածները պետք է միավորվեն մեկ ակնարկ-հոդվածի մեջ, որովհետև, փաստերի տարբերությամբ, հաճախ էլ հենց նույնիսկ փաստերով, կրկնում են իրար: Կամ թե չէ՝ պետք է նրանցից վերցնել միայն մեկը, մնացած ութը հանելով ժողովածուից:
Ամենևին էլ ոչ խիստ ընտրությամբ՝ առաջարկում ենք տպագրել միայն և միայն հետևյալ գործերը (չհիշվողները վերցնում են բազմաթիվ առարկություններ, որոնցից առաջին հերթին պիտի ասել գեղարվեստական չլինելու հանգամանքը, գոնե, որպես դեպք, համով-հոտով չլինելու հանգամանքը). «Բողարի, Չալանկի և «ասեղ մաշկող» Եղոյի մասին», «Ավելորդը», «Ամեն ծակով պոչդ մի կախիր», «Ձմերուկ» (ուշադիր վերանայելուց-սղմելուց հետո), «Ինչպես են գրվում պատմվածքները»։ «Փորձում ենք սրտերը», «Որբ բադիկը», «Հնի վերապրուկը» (վերնագիրը փոխել), «Ծովի տղան» (ի միջի այլոց սա միակ գործն էր, որտեղ դեմք երևաց), «Ներկայացնում եմ ինչպես որ կան» շարքը՝ բացառությամբ մեկի («Խուստուփը շնչավորված»), «Չեխոսլովակիայում» շարքը՝ բացի երկուսից («Դիալոգ թռչնաբուծարանում», «Աներկյուղ արարածներ»), «Չատնի թաղումը», «Շատախցի Գելո», «Գայլն էլ իր հաշիվն ունի», «Կորած ու նորից գտնված վստահություն», «Զանազան» բաժնից հետևյալները. «Չարաճճի արարածներ», «Բոբիկը», «Վարազի զենքերից», «Պաշարվածը», «Հողագործ մարդկանց բարոյական հաղթանակը», «Գեղանի արարածներ», «Դեպք խոպանում», «Մի պտույտ Երևանի…», «Վայրի խոճկորներ», «Անդունդի պռնկին», «Ոխերիմ թշնամիներ», «Ապտակ», «Երեք օր օձերի մեջ», «Ավելորդ զգուշավորություն» և «Հարստացնենք հայրենի…» բաժնից որևէ մեկը - այսպիսով ընդամենը քառասունյոթ ակնարկ ու պատմվածք:

Ո՛չ, ատելի չես, դու, կյա՛նք վշտալից,
Երբ քո խռովահույզ, բազմահոգ գրկում
Տանջելով մարդուն նաև կարեկից,
Անկեղծ ընկեր ես նորան պարգևում։

Ծանր չէ՛ քո խաչն, երբ մենք կորացած
Այդ խաչի տակին՝ խուլ հառաչելիս,
Ունենք մտերիմ, որ մեզ համազգաց,
Մեզ հետ խնդում է և մեզ հետ լալիս…

Երբ գիտենք, որ կա գոյության կռվում
Մեզ սիրող մի սիրտ անձնուրաց ընկեր,
Որ միշտ պատրաստ է տանջանքի ժամում
Յուր սիրով սրբել մեր արտասուքներ։

Եվ որպե՜ս անհագ, որպե՜ս համարձակ
Հառա՜ջ, միշտ հառա՜ջ ձգտում է հոգին,
Երբ կյանքում, որպես հուսատու հրեշտակ,
Ընկերն ընկերին սեղմում է կրծքին։

Այնտեղ, մըտերիմ սիրառատ գրկում
Եվ փուշն է ծաղիկ, և՛ լացը ծիծաղ.
Այնտեղ ձըմեռն է գարնան պես ժպտում,
Այնտեղ և մահվան համբույրն է խաղաղ…

Ո՛չ. ատելի չես, ո՛վ կյա՛նք վշտալից,
Երբ քո խռովահույզ, անվերջ փոթորկում
Տանջելով մարդուն դու և կարեկից,
Անկեղծ ընկեր ես նորան պարգևում։
1892

Ի ծնե ակադեմիկոս-գրականագետ Սերգեյ Սարինյանը յոթանասունհինգ տարեկան է, ասել է թե գարնանային 1956-ին երեսուն տարեկան էր և իր լրջմիտ, չափավոր հեղափոխական չափավոր պահպանողական գործընկերների հետ, որ նույն հիանալի տարիքին էին, տանուտիրաբար ստանձնում էր մեր գրական-հասարակական մտքի նորոգումի գործը։ Դրանք այն տարիներն էին, երբ խոսքը, բանը, գրականությունը, գրական-գրականագիտական միտքը հասարակության, հասարակական կյանքի մի շատ կարևոր, թերևս ամենակարևոր բաղադրիչն էին կամ հավակնում էին այդ բաղադրիչը լինել, համենայն դեպս՝ ոչ միայն հացիվ կեցոն ավետարանական պարապ արտահայտություն չէր։
Եվ ուրեմն պետք էր երկիրն օժտել լիիրավ խոսքի լիարժեք զորությամբ - մարմնին հոգի տալու, արյունափոխությամբ կյանք փրկելու չափ էական մի առաքելություն, ինչի ձախողումը բացահայտում էր երկրի փլուզման և մեր բոլորիս կործանումի ստույգ հեռապատկերը, և հաջողությունը մեր բոլորիս երկիրը, խոսքի մեր աշխարհը կենարար հարաբերությունների մեջ էր դնում երեկվա մեր իսկ աշխարհի և այլազգի մշակույթների հետ։
Եվ եթե երկիրն այնուամենայնիվ փլուզվեց - փլուզվեց ոչ Սերգեյ Սարինյանի ու իր սերնդի մեղքով և կամ՝ ամենաքիչը իրենց մեղքով։ Նրա ու նրանց լուրջ, երկրի ու իրենց ժամանակի պատվախնդրությամբ պատվախնդիր հայացքի ներքո երկրի հասարակական-քաղաքական, գրական-գրականագիտական միտքը հայտաբերեց մեր այն ու այնքան կայունորեն ճշմարիտը, ինչը մեզ ազգերի ու ժողովուրդների եթե ոչ առաջին շարքերում, բայց և նույն երթի մեջ է պահում։
Բռնացված, ճանապարհից բռնությամբ հանված, աղարտված, եղծված խոսքը վրիժառու մահապարտի բնույթ է առնում. ճշմարտության ճանապարհից հանված՝ գնում կորչում է անհայտություններում և իր հետ տանում մոլորեցնում իրեն մոլորեցնողներին։
Սերգեյ Սարինյանը և իր գործը այդ մոլորյալ կորչողներից չեն։

Դարձյալ նո՜ր երազ և նո՜ր ցնորքներ…
Ահա հրճվում է իմ մատաղ հոգին.
Շտապի՛ր, ո՛վ Մուսա, քո սըրբանվեր
Համբույրը դրոշմել երգչիս շրթունքին։

Շտապի՛ր… ժըպիտըդ այրող, կախարդիչ
Թո՛ղ վառե սիրտըդ հըրով սրբազան,
Թո՛ղ ոգի շնչե հայացքըդ դյութիչ.
Ես կամիմ երգել հրաշքներ գարնան…

Թո՛ղ որպես անուշ զեփյուռ քաղցրաշունչ,
Քո թովիչ ձայնը հնչե ականջիս
Ե՛վ հուսո տաղեր, և՛ սիրո մրմունջ,
Ես կամիմ երգել տենչանքը սրտիս։

Ես կամիմ երգել անվերջ քաղցրություն
Մի նոր, ոսկեհույս և խաղաղ կյանքի.
Ես կամիմ երգել սիրո սրբություն
Եվ վսեմ փայլը անկեղծ վաստակի։

Ես կամիմ երգել, երգել հարատև,
Որպես թռչունը ազատ եթերում.
Օ՜, շտապի՛ր, Մուսա՛, թռի՛ր սրաթև.
Քանի երազըս չի ցնդել օդում…
1888, 9 փետրվարի

Պտուղդ քաղող չկա,
Մասրենի, սարի մասրենի,
Պատիվդ պահող չկա,
Մասրենի, բարի մասրենի։
Ասում են՝ էլ մարդ չկա,
Որ փնտրի քնքշանքդ փշոտ,
Քեզ գրկի ու տաքանա,
Մասրենի, ժայռի մասրենի։

Երեսիդ նայող չկա,
Մասրենի, վայրի մասրենի,
Կրքերիդ կրակը քեզ
Թող այդպես այրի, մասրենի…
Կանգնել ես քո բարձունքին,
Մեկուսի, մենակ, մենավոր…
Իմ երես առած դարում
Դու լքված այրի, մասրենի։

Հայրենիքում իմ արնաներկ
Գիշերն իջավ անլույս ու լուռ.
Այնտեղ, ուր կար այնքան սիրերգ
Եվ վարդի բույր, և սրտի հուր։
Ամեն մի միտք հիմա մի վերք,
Ամեն հայացք հատու մի սուր,
Արնոտ դիերն են համր ու մերկ
Նայում երկինք անզոր ու զուր։
Մի օր ինչ վառ ծաղկեց մոգված
Մեր նաիրյան սիրտը բեկված,
Հրով որքա՜ն խորհրդավոր,
Ահա որպես ծաղիկ թեքված
Մեր հին հոգին համր ու մոլոր,
Ա՜խ, և անզո՛ր և անարգվա՛ծ...

Դուրսը քամին թափառում է, անմխիթար դեգերում,
Չի՜ մոռանա պոետը քեզ, չի մոռանա քո հեռուն:

Նա մենակ է ու ծեծում է փակ դռները հիմա նա.
Քեզ մոտ կգա, երբ էլ-ոչ-ոք իր դռները չբանա:

Ո՛ւ ո՛ւ... նվոցը աշնան քամու, որպես լացը ջութակի.
Կրկին կգա, քո մենավոր պատուհանը կթակի:

Կես գիշերին ո՞վ կբանա իր դռները քամու դեմ.
Դու գրկաբաց ինձ կընդունես, դու կընդունես, ես գիտեմ:

Լո՛ւռ... կուչ եկավ աշնան քամին պատերի տակ անկյունի.
Հոգնած սիրտս քո մեղավոր գգվանքներում կքնի...
1916

էս էլ Դիբա ու յինգիդունիայի ձենում, հանգը ղազալի. Արութինի ասած,

Ինձ ու իմ սիրեկան յարին մի տարի բերած գիդենաք.
Ախ քաշելեն սըրտիս մեչը արունը մերած գիդենաք.
Գիշիր-ցերեկ յարի խաթրու ջիգարըս էրած գիդենաք.
Աճկըս թաց, բերանըս ցամաք, լիզուս յիդ քերած գիդենաք։

Սիրտըս փուրումըս թուլացավ անգալներու զախ անելեն,
Ուշկ ու միտկըս խառնըվեցավ խուռը-խուռը խաղ հանելեն,
Աճկեմես ջուհարը գընաց՝ յարեն կարոտ՝ ա՛խ անելեն.
է՛լ ապրելու ումիկ չունիմ, իմ օրըս կերած գիդենաք։

էրած խորված ման իմ գալի, մե տիղ չը կա մար ու՛նենամ.
Լիզվով չիմ կանացի ասի, թեգուզ խոսկըս փար ու՛նենամ.
Ափսուսալու հազար ափսուս, յիս է՜ս ղադա դար ու՛նենամ,
էշխեն ուշկ ու միտկըս կապած, ինձ ջըրի տարած գիդենաք։

Սիրտըս փուրամըս սըքուր է, ալ աճկիրըս լաց է անում.
Ծովը նընգած ամբի նըման դոշս ու յախես թաց է անում.
Քանի վուր մըհլամ իմ դընում, դուգունս է՛լ խիստ բաց է անում.
Հալվեցա, արնաքամ էլա՝ յարես յիդ արած գիդենաք։

Օվ տեսնում է, է՛ս է ասում՝ «վա՜յ քու դարին, Սա՚յաթ Նովա,
Համաշա քիզ պիտինք տեսնի աճկըդ արին, Սա՚յաթ Նովա,
Ինչո՛վ չէլավ, չըռաստ էկար մե լավ յարին, Սա՚յաթ Նովա».
Ումբըրս էրազի պես գընաց՝ ծառըս չը խերած գիդենաք։