Զմայլուն հայացքով նայում եմ, ինչպես
Գարնան վառ արփին պայծառ երկնքում
Ժըպտում է և, ջերմ սիրահարի պես,
Երկրին առաջին համբույրն է ղրկում։

Եվ լույս-համբույրից ա՛յնքան խանդավառ
Հուզված ցընցվում է նիրհուն բնություն.
Զարթնում ոգեշունչ նոր կյանքի համար
Եվ զգում իր մեջ մի նոր զորություն:

Հալչում են ձյուներ սարալանջերից
Արագ, անհամբեր վազում դես ու դեն.
Պարտված արևի հըզոր շողերից
Փախչում է ձըմեռն անզոր ու անզեն:

Եվ ես լսում եմ մերձակա ձորից
Ինչպես հորդացած անհանգիստ գետակ
Ազատ վըշշալո՜վ, դուրս եկած ափից,
Կարծես երգում է գարնան հաղթանակ:

Եվ սարալանջից սուրալով հողմիկ,
Գետակի սահուն երեսն է շոյում.
Մեղմ հուզում ջըրեր, օրորում ալիք,
Ու անուշ սուլում դալար ափերում։

Եվ նորաբողբոջ ծաղիկներ գարնան
Գետակի ափին գըրավիչ շարված,
Ժպտում են քընքո՜ւշ, բուրում դուրեկա՜ն,
Հենց նոր արևից լույս համբույր քաղած...

Զմայլուն հայացքով նայում եմ, ինչպես
Կյանքն է նորոգվում բընության կըրծքին.
Եվ ջերմ, հոգեթով օրհնում եմ ես քեզ,
Կենսաբեր գարնան համբո՜ւյրն առաջին։

Ես հաճախ մտածել եմ, զգացել եմ
Օրերում այն անգույն ու անել,
Որ քո փայլը անհուն ու անծիր իմ
Տխրությունն ու կարոտն է ծնել:
Որ քո փայլն հղացել է օրերում այն,
Երբ ամե՜ն փայլ մեռնում էր հրում.
Իսկ հիմա այն օրերը հեռո՛ւ են,
Այն օրերը տամուկ ու տրտում:
Եվ հիմա ոսկեփայլ դու շիկնե՛լ ես
Օրերում այս այրող ու անգին,
Ու տալի՛ս եմ ահա շշուկներս
Քո այրող, քո անուշ կրակին...

1919 1920

Մռայլ բանտիս նեղ լուսանցքից
Աստղեր տեսա հեզաչյա,
Որ սըգավոր ու թախծալից
Նայում էին ինձ վըրա:

Մայրըս, քույրըս միտըս ընկան,
Որ հայրերիս սուրբ հողում
Ինձ կըհիշեն ու լուռ կուլան
Աստղերի հետ հե՛զ, տըրտո՛ւմ …

1896
Երևան

Ուզո՜ւմ ես դու տեսնել վսեմ բնության
Մի հրաշքը անպատմելի՜ մի պատկեր,
Որից դյութված, անշարժ, որպես լուռ արձան,
Որին հառած խոր հիացքով լի աչքեր,
Նայե՜ս ապշած, նայե՜ս անվերջ ու անհագ
Դո՜ւրս եկ ծովափ արշալույսի ժամանակ։

Ուզո՞ւմ ես դու ողջ էությամբ նորոգված,
Ամենայն ինչ, ողջ երկրայինն մոռանալ,
Մտքով ազա՜տ, կյանքի լուծը թոթափած,
Անուրջների պայծառ աշխարհ վերանալ,
Գրկե՜լ հոգով տիեզերքը բովանդակ
Դո՛ւրս եկ ծովափ արշալույսի ժամանակ։

Օ՜, այդ ժամին դու կըտեսնես, դու կըզգաս
Անհաղթ ուժը, անհաս փառքը արարչի
Ո՛վ է և մեծ, և՛ երկրի տերն հանապազ.
Եվ ո՞ւմ պետք է մարդս կյանքում ճանաչի։
1896, Գուրզուֆ

Թե ո՞ւմ է նման երկնքի արքայությունը,
ես չգիտեմ,
բայց երկրի վրա իմ գանձը դու ես:
Ու տեսնելով քեզ՝
հավաքեցի իմ ընկերներին
և սիրո մասին խոսեցի այսպես.

Երանի հոգով ազատիս, որովհետև քեզնով պիտի լցվեմ.
երանի կորցրածիս, որովհետև քեզ պիտի գտնեմ.
երանի է համբերողիս, որովհետև քեզ պիտի ժառանգեմ.
երանի է ինձ, որ քաղցն ու ծարավն ունեմ քո մարմնի,
որովհետև պիտի հագենամ:

Այգեպանդ լինեմ, մարմնիդ պահապանը միակ.
առավոտյան գամ ու քեզ վայելեմ մինչև երեկո,
կեսօրին գամ ու նույնչափ հագենամ քեզնով,
գամ երեկոյան և ամբողջ օրվա հաճույքը ինձ տաս։
Ամառ լինեմ ու այգիդ.
չզրկես, ինձ վճարես արժանը և ասես՝
մի՛ նախանձեք, որ առատաձեռն եմ։

Երանի՝ որ տալիս եմ, որովհետև քեզ պիտի ստանամ.
երանի է, որ սրտով մաքուր եմ,
որովհետև քեզ պիտի տեսնեմ ու փառավորվեմ.
երանի՝ որ փնտրում եմ սեր,
որովհետև իմն է քո սիրտն ամբողջովին.
երանի է սիրողիս, որովհետև քո սերը պիտի կոչվեմ։

Ճշմարիտ եմ ասում,
հոգնած և բեռնավորված եկա քեզ մոտ,
կույր էի ու տեսնում եմ,
խուլ էի ու լսում եմ,
համր էի ու խոսում եմ։

Դու երկրի աղն ես, եթե պակասես, կանհամանամ ես.
դու աշխարհի լույսն ես, իմ քաղաքը,
որ տարածվել ես թևերիս վրա և չես կարող իմը չլինել։
Երանի է, որ քեզ ունենալուս համար
ինձ պիտի նախանձեն.
ցնծում եմ և ուրախանում,
որովհետև քո շնորհիվ բոլորի մեջ ամենալավն եմ։

Ճամբարներիի ցանկապատներն ունեին իրենց տիպական ձեւը՝ հաստատված ճամբարային վերին իշխանությունների կողմից։ Մարդու հասակի կրկնակի բարձրության գերանները, այնքան խիտ կերպով իրար մոտ խրված, որ ոչ մի ճեղք չէր մնում դրանց միջեւ, խուլ ու ապահով միշտ շրջապատում էին ճամբարի բարաքները՝ կազմելով մի մեծ քառակուսի։ Գերանները, իհարկե, իրենց ողջ բարձրության վրա, մի քանի տեղով պատած էին փշալարերով։ Դրանց գագաթների վրա եւս, իհարկե, առատ կերպով ամրացված էր փշալար։

Բայց դա բավական չէր։ Գերանաշեն այդ պարիսպների երկարությամբ, թե՛ դրսի կողմից եւ թե՛ ներսի, հողը մի քանի մետր լայնությամբ հերկված էր, ուղղակի սանրված, այնքան խնամքով ու մանր, որ ծտի հետքն անգամ կնկատվեր այդտեղ։ Այդ հողաշերտերը երիզված էին փշալարերի բարձր եւ լայն մացառներով։

Պարիսպի երկու անկյուններում, իհարկե, դրսի կողմից, վեր էին խոյացել հսկող պահակների երկու աշտարակներ։ Դրանցից յուրաքանչյուրի տեսողության տակ էին ճամբարի երկու պարիսպները։

Աշնանը, երբ սպիտակ գիշերները վաղուց էին անցել եւ գիշերային մթությունը դարձել էր առավելապես թանձր, վերին իշխանություններից ստացվեց կարգադրություն․ պարիսպի երկու անկյուններում, ոչ այն անկյուններում, որտեղ աշխատարկներն էին, այլ մյուս, ստեղծել լուսավորության կետեր, այլ կերպ ասած՝ վառել բոցառատ խարույկներ՝ պարիսպները լուսավորելու համար։

Թեեւ կալանավորները, որոնք առավոտից երեկո աշխատում էին անտառներում՝ մեծ տարածությունների վրա շաղ եկած, ամեն մի բրիգադը երկու կամ նույնիսկ մի պահակի հսկողությամբ, փախուստը կարող էին կատարել այդ տեղից եւ այդ ժամանակ, եւ հայտնի չէր մի դեպք, որ կատարվեր ճամբարից, գիշերով, բայց ճամբարային վերին իշխանությունները հեռատեսորեն եզրակացրել էին, որ կալանավորները պետք է որ նախընտրեին փախուստի հենց այդ ճանապարհը։ Այսինքն՝ նրանք պետք է մագլցեին փշալարերի լայն մացառով, իրենց հետքը թողնեին վարած հողաշերտի վրա, մոտենային գերանների շատ բարձր պարիսպներին, մի ոստյունով ցատկեին փշալարերով ծածկված դրա գագաթին, մի այլ ոստյանով նետվեին մյուս կողմի վարած հողաշերտի վրա, մագլցեին նաեւ այդտեղի փշալարերով, եւ ավարտելուց հետո այդ հանրամատչելի գործողությունները, իրեն հանձնեին գիշերային անտառի մթությանը…

Ուստի եւ, կանխելու համար այդպիսի խիստ հնարավոր դեպքերը, արել էին վերոհիշյալ աչալուրջ կարգադրությունը։ Խարույկները պետք է վառվեին մինչեւ ձյան իջնելը։

Ճամբարի պետը եւ պահակները, սակայն, ելնելով տեղական պայմաններից, որոշ սրբագրություն մտցրին այդ կարգադրության մեջ։ Պահակների պակասության պատճառով վաղուց ի վեր հսկողությունը կատարվում էր միայն մի աշտարակից, իսկ մյուսը թափուր էր։ Կարող էր ստացվել այն տպավորությունը, թե վտանգ ներկայացնում էին միայն երկու պարիսպները, իսկ մյուս երկուսը, չգիտես ինչու, խորշելի էին փախչելու պատրաստվողների համար։ Եվ այժմ որոշվեց վառել ոչ թե երկու, այլ, նույնպես, միայն մի խարույկ։

Իհարկե, կարելի էր եւ երկու, անտառը մոտ էր եւ փայտը ձրի, բայց խնդիրն այն էր, որ մոտակայքում ոչ մի տեղ չէին մնացել չորացած ծառեր, դրանք պետք էր բերել հեռվից, իսկ դրա համար չէր տրամադրվում ոչ մի տրանսպորտ։ Խարույկ վառողն ինքը պետք է գնար անտառ, գտներ չոր ծառեր, կտրեր, քարշ տար բերեր զոնայի մոտ եւ սղոցեր քիչ թե շատ փոքր կտորների։ Ընդ որում, ամեն գիշեր պետք էր վառել երեքից֊հինգ խորանարդ մետր փայտ, ոչ պակաս։ Խարույկ վառողն ամողջ գիշերը պետք է հսկեր բոցի առատությանը, առավոտյան կարող էր մտնել ճամբար՝ նախաճաշելու, ապա պետք է դուրս գար անտառ՝ վառելանյութի նոր պաշար տեսնելու։ Իսկ թե երբ պիտի քներ՝ դա թողնվում էր նրա հայեցողությանը եւ ազատ կամքին։

Պահակապետը, քսանչորս֊քսանհինգ տարեկան լուրջ երիտասարդ, իր մոտ կանչեց Հայաստանի գործարաններից մեկի կուսակցական կոմիտեի քարտուղար, իսկ այժմ ժողովրդի թշնամի, երեսուներկու֊երեսուներեք տարեկան Հակոբյանին եւ ասաց հանդիսավոր․

Կալանավոր Ակոպյան… Ճամբարի պետերը քեզ վստահում են մի պատվավոր եւ պատասխանատու գործ… Հույս ունենք, որ դու չես խաբի մեր վստահությունը։ Դու քո ժամկետի մեծ մասը՝ յոթը տարին արդեն նստել ես։ Ազատվելու համար քեզ մնացել է մի տարի։ Դու, իհարկե, այժմ չես ուզենա փախչել, բռնվել եւ ստանալ նոր ժամկետ։ Մենք դրա վրա չենք կասկածում։

Հակոբյանը ժպտաց։

Այո, այո, կրկնեց պահակապետը, չենք կասկածում։ Մենք ուզում ենք քեզ նախազգուշացնել մի ուրիշ բանից։ Այն անկյունում, որտեղ դու խարույկ պիտի վառես, սկսվում է մեր մերձճամբարային բանջարանոցը։ Կարտոֆիլն այնտեղ դեռ չի հավաքված։ Խորովել եւ ուտել քեզ թույլ ենք տալիս՝ ինչքան կարող ես։ Բայց եթե թեկուզ մի կարտոֆիլ նետես պարիսպից ներս…

Ես այդպիսի բան չեմ անի, ընդհատեց Հակոբյանը։

Մի վստահեցնիր այդպես, կալանավոր, մեզ հայտնի է քո ընկերասիրությունը։ Իհարկե, դա լավ գիծ է՝ եթե դու գործ ունես ազնիվ մարդկանց հետ եւ ոչ թե…

Ես էլ նրանցից մեկն եմ, չկարողացավ զսպել իրեն, հիշեցրեց Հակոբյանը։

Այո, կալանավոր։ Բայց մեզ հայտնի է քո օրինակելի վարքը։ Ինչպես երեւում է, յոթը տարին իզուր չի անցել քեզ համար։ Դու վերագնահատել ես քո անցյալը, իսկ Հայրենական պատերազմը, որը դեռ չի ավարտվել, մենք հույս ունենք, որ համոզիչ կերպով ցույց տվեց քեզ, թե ուր հասցրին մեր հայրենիքը քո եւ քո ընկերների կապերը ֆաշիզմի հետ, դավաճանությունը, մատնությունները եւ այլն, եւ այլն։ Մենք չենք կասկածում, որ ազատվելով ճամբարից, դու կսկսես ազնիվ կյանք եւ դրանով որոշ չափով կմաքրես սարսափելի բիծը քո անցյալի վրայից…

Հակոբյանը ձայն չհանեց։

Ուրեմն, հասկացա՞ր, նշանակալից ասաց պահակապետը։

Հասկացա…

Առաջին իսկ գիշերը, կեսգիշերն անց, պահակապետը եկավ Հակոբյանին այցելության։

Ի՞նչպես են գործերը, կալանավոր Ակոպյան։

Գնում են։

Շուտ֊շուտ փայտ դիր կրակի վրա։ Կեցցես, դիր այդ ձեւով, որ չխանգարի կրակին։ Դու ազատության մեջ եղած ժամանակ գործ ունեցե՞լ ես խարույկի հետ։

Ոչ։ Միայն էլեկտրականության։

Ուրեմն ճամբարո՞ւմ ես սովորել։

Այո։

Պահակապետը գնաց։

Հետագա մի քանի օրերի ընթացքում Հակոբյանը հիմնավորապես տնավորվեց խարույկի մոտ։ Կառուցեց մի ցածրիկ տնակ՝ շատ որջի պես մի բան։ Ճամբարի պետը բարկացավ, հրամայեց քանդել, որպեսզի խարույկ վառողը չքնի այնտեղ, բայց պահակապետը բացատրեց, որ դա անձրեւից պաշտպանվելու համար է։

Շատ չանցած, անձրեւները կտրվեցին, բայց տնակը մնաց կանգուն․ դրա մասին մոռացել էին։

Տնակի ներսում Հակոբյանը փորեց մի փոս, այնտեղ լցրեց կարտոֆիլի պաշար, խնամքով քողարկեց խոտով։ Եվ իրոք, շուտով կարտոֆիլը բանջարանոցից հավաքեցին, իսկ նա դեռ ուներ։

Պահակապետն ամեն գիշեր այցելում էր նրան, ասում մի քանի խոսք, գնում։

Մի գիշեր, նրա գնալուց համարյա անմիջապես հետո, հայտնվեց պահակը, որ իջել էր աշտարակից։ Նա ձեռքերն էր իրար խփում եւ ոտքերն էր թմփթմփացնում, որից Հակոբյանը հասկացավ, որ սառնամանիք էր։ Խարույկի մոտ նստած, նա այդ չէր զգում։

Հանելով թաթմանները եւ դնելով գրպանը, պահակն իր հրացանը մեկնեց կալանավորին․

Բռնիր, մի քիչ տաքանամ։

Նստելով Հակոբյանի կողքին, նա ձեռքերը մոտեցրեց խարույկին, շփեց իրար եւ բավականությամբ կռնչաց։

Մի քիչ տաքանալուց հետո նա հարցրեց․

Խորոված կարտոֆիլ ունե՞ս։

Կա։

Տուր մի երկու հատ։

Հակոբյանը սվինի ծայրով ետ արեց մոխիրը խարույկի պռունգից, մի կարտոֆիլ անցկացրեց սվինի ծայրին, մեկնեց դեպի պահակը։ Ապա երկրորդը, երրորդը։

Բավական է։

Ուտելուց հետո պահակը վեր կացավ, գնաց սամոսադ ծխախոտի մոտակա մարգը՝ մի տերեւ պոկելու համար։ Արագ վերադարձավ եւ ցույց տվեց այն կողմ․

Նայի՛ր, կալանավոր… Հազար ափսոս…

Հակոբյանը նայեց։ Մարդաչափ բարձրությամբ սամոսադի խոշոր տերեւները, որ նախորդ գիշերները միանգամայն աննկատելի էին մթության մեջ, այժմ սպիտակին էին տալիս որոշակի։

Սառել են։ Ուշացան քաղելուց, զրկվեցինք ծխախոտից այդ ապուշի պատճառով։

«Ապուշը»՝ դա ճամբարի պետն էր։

Հառաչելով, պահակը գրպանից հանեց քիսան, թափ տվեց ծխախոտի մնացորդը, ծխեց։

Հակոբյան, դու էդ կողմի ճամբարներում եղե՞լ ես։ Նա ցույց տվեց դեպի ավելի հյուսիս։

Միայն Վերինում, Միջինում, Ներքինում, տասչորսերորդում եւ քսաներեքում։

Քսանութում չե՞ս եղել։

Դեռ ոչ։

Կնոջս եղբայրն է այնտեղ, ավելի շուտ ինքն իր հետ խոսելով, ասաց պահակը։ Ապա, սթափվելով, դիմեց Հակոբյանին։ Մարդու բան չասես։ Ինձ իսկույն կզորացրեն, իսկ ես ընտանիք ունեմ։

Ապահով կաց։

Պահակը հորանջեց։

Լսիր, մեր պետը քա՞նի անգամ է գալիս գիշերները։

Մի անգամ։

Կարծեմ արդեն եկե՞լ է։ Տեսա վերեւից։

Այո։

Ես մի քիչ քնեմ տնակումդ։ Դու էնպես նստիր, որ ոտքերս չերեւան, տնակդ կարճ է։ Հրացանը դիր կողքիս։ Եթե մարդ գա՝ ինձ շտապ արթնացրու։ Իսկ եթե ոչ ոք չգա՝ արթնացրու առավոտյան, վեր կենալու զնգոցի ժամանակ։

Մի քանի գիշեր ամեն ինչ գնում էր կանոնավոր։ Պահակապետի այցելությունից համարյա անմիջապես հետո պահակը վար էր իջնում աշտարակից, տաքանում էր, ուտում էր մի քանի կարտոֆիլ եւ քնում։

Մի գիշեր, սակայն, պահակապետը երկար մնաց Հակոբյանի մոտ եւ խանգարեց պահակին՝ աշտարակից իջնելու։

Նստելով կալանավորի կողքին, պահակապետը ձեռքերը չերկարեց դեպի կրակը՝ նա գալիս էր տաք շենքից։ Հարցրեց․

Կալանավոր Ակոպյան, դու ինչո՞վ էիր զբաղված նախքան բանտարկությունդ։

Քայքայում էի մեր պետության հիմքերը, ասաց Հակոբյանը՝ կրարի վրա նոր գերաններ դնելով։

Ես ուրիշ բան եմ հարցնում։ Ի՞նչ պարտականություն էին վստահել քեզ։ Ես քո ֆորմուլյարը դեռ չեմ նայել։

Վերջին նախադասությունը հավանական չթվաց Հակոբյանին։

Կուսակցական կազմակերպության քարտուղար էի, համենայն դեպս ասաց նա։

Քարտուղա՞ր… գլուխն օրորեց պահակապետը։

Այո։ Շրջապատի մարդկանց աչալրջության բացակայության պատճառով։

Պահակապետը ձայն չհանեց։

Ես էլ եմ քարտուղար… ասաց նա քիչ հետո։ Մեր պահակախմբի կուսակցական կազմակերպության։

Վաղո՞ւց, քաղաքացի պետ։

Ոչ։ Դրա համար էլ շաբաթ օրերը քարտուղարներս հավաքվում ենք կենտրոնական ճամբարում՝ մեր պատրաստությունը բարձրացնելու։

Քաղպարապմունքի, արտասանեց Հակոբյանը։ Կարտոֆիլ ուզո՞ւմ եք, քաղաքացի պետ։

Ոչ, ես կուշտ եմ։ Իսկ… դուք է՞լ էիք հավաքվում քաղպարապմունքի։

Ես կուսդպրոց եմ ավարտել։

Այ թե ինչ։ Եվ անմիջապես նշանակել էին այդպիսի մեծ գործարանի քարտուղա՞ր։

Ոչ անմիջապես։

Պահակապետը կալանավորի ձեռքից վերցրեց փայտե ձողը, խառնեց կրակը։ Արձանից կիսամուշտակի կոճակները․ շոգ էր։

Ուրեմն դիալեկտիկական մատերիալիզմն անցել եք կուսդպրոցո՞ւմ։

Այո։

Իսկ մենք՝ հիմա։

Ի՞նչ եք անցել, քաղաքացի պետ։ Եթե, իհարկե, կարելի է այդ մասին ասել կալանավորին։

Ռազմական գաղտնիք չէ, անցնում ենք քանակը որակի եւ որակը քանակի փոխելու տեսությունը։ Չե՞ս մոռացել, կալանավոր։ Դա այն օրենքն է, թե ինչպես, օրինակ, մենք կառուցեցինք բավական մեծ քանակությամբ գործարաններ, իսկ հիմա ասում ենք՝ գործարանների քանակը բավական է, հարկավոր է այժմ արդեն ուշադրություն դարձնել որակի վրա…

Հակոբյանը, իրեն իսկ համար անսպասելի, ծիծաղեց։

Ինչո՞ւ ես ծիծաղում, զայրացավ պահակապետը։ Մարքսիզմի վրա՞։

Դա չէ քանակի եւ որակի փոխարկման օրենքը, քաղաքացի պետ։

Ի՞նչպես թե դա չէ։ Ո՞ւմ համար դա չէ, ձե՞զ համար։

Բոլորի համար։

Հակոբյանը լռեց՝ չուզենալով այլեւս շարունակել այդ խոսակցությունը։ Թեեւ պահակապետը լավ մարդ է, բայց ո՞վ իմանա։ Նորից ժամկետ ստանալ հակահեղափոխական ագիտացիայի համար…

Իսկ ո՞րն է քո կարծիքով, հետաքրքրվեց պահակապետը՝ արհամարհանքով։

Հակոբյանը չպատասխանեց։

Կալանավոր Ակոբյան, չոր եւ ազդու ասաց պահակապետը, երբ քեզ հարց են տալիս, դու պարտավոր ես պատասխանել։ Ո՞րն է քանակի ու որակի փոխարկման օրենքը՝ քո կարծիքով։

Իմ կարծիքով, վճռեց ասել եւ պահակապետի աչքերի մեջ նայեց Հակոբյանը, այն է, որ, ամենից առաջ, որակ ասելով մենք հասկանում ենք ոչ թե անպայման լավորակություն, այլ ընդհանրապես մի առանձին որակ, մի առանձին տեսակ։

Պահակապետը ոտից գլուխ չափեց Հակոբյանին եւ գուցե զղջաց, որ նրան նշանակել էր խարույկ վառելու պատասխանատու գործին։

Դա նշանակում է… շարունակեց Հակոբյանը։ Վերցնենք հենց թեկուզ ձեր բերած օրինակը։ Մենք գյուղացիական երկիր էինք։ Կառուցեցինք մի գործարան՝ դարձյան այդպիսին էինք։ Երկրորդը կառուցեցինք, երրորդը, տասներորդը՝ դարձյալ այդպիսին էինք, գյուղացիական երկիր։ Դա էր մեր որակը։ Բայց կառուցեցինք շատ քանակությամբ գործարաններ եւ դարձանք ինդուստրիալ երկիր։ Սա է մեր նոր որակը…

Պահակապետն աչքերը թարթեց մի քանի անգամ, ապա սթափվեց, օրորե գլուխը։

Ե՞րբ տեղի ունեցավ փոխարկումը մի որակից մյուսը, հատկապես քա՞նի գործարանից հետո՝ չի կարելի ասել, շարունակեց Հակոբյանը։ Գործարանների քանակը կուտակվեց եւ բերեց մեզ այդ նոր որակին…

Պահակապետը ոտքի կանգնեց, նայեց ժամացույցին։

Գիտե՞ս ինչ, կալանավոր Ակոպյան… Ես խղճում եմ քեզ, դրա համար էլ խորհուրդ եմ տալիս մոռանալ ձեր դիալեկտիկան։ Փչացրիք ամեն բան, հիմա էլ մարքսի՞զմն եք ուզում փչացնել։ Իսկ ես կարծում էի, թե դու ուղղվել ես գոնե որոշ չափով։

Հակոբյանը լուրջ անհանգստացավ։

Դա մնացորդներն են, բացատրեց նա խնդրական տոնով, ես կաշխատեմ վերջնականապես ազատվել դրանցից…

Աշխատիր, աշխատիր, խորհուրդ տվեց պահակապետը։ Հենց քեզ համար լավ կլինի։ Բարի գիշեր…

Ի՞նչ էր խոսում էդքան ժամանակ, քիչ հետո լսվեց մթության միջից եւ մոտեցավ պահակը։

Ձանձրանում է պարապությունից, որոշել էր մի քիչ զրուցել ինձ հետ։

Իհարկե, նա էլ մարդ է, հառաչեց պահակը։ Եվ վատ էլ մարդ չէ։ Կարտոֆիլ ունե՞ս։ Հաց եմ բերել, որ հացով ուտենք։

Ես աղ էի խնդրել։

Հանիր, գրպանումս է, գլխով ցույց տվեց պահակը՝ ինքը ձեռքերը տաքացնելով զբաղված։

Երկուշաբթի գիշերը պահակապետը նորից նստեց բանտարկյալի մոտ, բայց այս անգամ լուռ էր։ Երկար ժամանակ խառնոտում էր կրակը եւ քիչ մնաց, որ հանգցներ։

Գիտե՞ս ինչ, կալանավոր Ակոպյան, ասաց նա վերջապես։ Բանից դուրս եկավ, որ դու իրավացի ես։

Ինչո՞ւմ… զարմացավ Հակոբյանը։

Դիալեկտիկայի հարցում։ Հիշո՞ւմ ես՝ քանակն ու որակը։ Ինձ թույլ նշանակեցին, իսկ չորրորդ ճամբարի քարտուղարը բառացի կրկնեց քո բացատրությունը եւ ստացավ բարձր գնահատական։

Իսկ հիմա ի՞նչ եք անցնում, հարցրեց Հակոբյանը՝ մի փոքր լռելուց հետո։

Ժխտման ժխտումը։ Այ, այստեղից սկսած…

Պահակապետը ծուռ֊ծուռ նայեց աշտարակի կողմը, փոխեց իր նստած տեղը, կիսամուշտակի գրպանից դասագիրքը․

Այստեղից…

Թերթեցեք, քաղաքացի պետ, իմ ձեռքերը մրոտ են կարտոֆիլի կճեպից, խնդրեց Հակոբյանը։

Մինչեւ այստեղ, մատով ցույց տվեց պահակապետը։

Թուղթ ու մատիտ բերե՞լ եք։

Իհարկե։

Դիալեկտիկայի այդ օրենքն ավելի դժվար է, նախազգուշացրեց կալանավորը։ Լսեցեք ուշադրությամբ, քաղաքացի պետ…

Սպասիր, ընդհատեց զինվորականը՝ նորից աշտարակի կողմը նայելուց հետո, լույսը հարկավոր է մեղմացնել, ո՞ւմ է պետք…

Նա վեր կացավ, սապոգներով շաղ տվեց, համարյա հանգցրեց խարույկը։։ Վառեց գրպանի լապտերը։

Այդ գիշեր պահակին չվիճակվեց իջնել աշտարակից։ Եվ ոչ էլ հաջորդ շատ գիշերներ։

Պատահարը տեղի ունեցավ անսպասելիորեն։ Այդ օրը, պահակապետի գնալուց հետո, պահակը չհամբերեց, իջավ աշտարակից, մոտեցավ խարույկին ու հարցրեց ջղայնացած․

Ի՞նչ է նստում այդքան երկար։

Ձանձրանում է։ Մարդ է։ Զրուցում ենք։

Չեք զրուցում, այլ կարդում եք։ Ի՞նչ եք կարդում։

Զանազան գրքեր։

Իսկ ի՞նչ է նա գրանցում։

Զանազան բաներ։

Անցյալ օրը մեր ժողովում նրան գովեցին։ Սկսել է լավ տիրապետել մարքսիզմին, բարձր գնահատականներ է ստանում կենտրոնում։ Տեղեկություն չունե՞ս։

Ո՞րտեղից։

Քո շնորհիվ չէ՞։ Պահակը հորանջեց։ Դիր հրացանը կողքիս։ Լա՞վ է յուրացնում։

Ընդունակ մարդ է, խոստովանեց կալանավորը։

Եվ լավ մարդ, հաստատեց պահակը՝ պառկած տեղից։

Պահակապետը հայտնվեց անսպասելիորեն, ուրիշ կողմից, իր գնալուց հազիվ մի ժամ անց։

Ես մոռացա քեզ հարցնել, Ակոպյան, ասաց նա՝ ձեռքը տանելով դեպի դասագրքերը, բայց այդ պահին նկատեց տնակից դուրս ցցված վալենկաները։ Ա՞յս ով է… Է՛յ, վե՛ր կաց։

Պահակապետը քար կտրվեց ապշությունից, երբ նրա դիմաց ձգվեց կանգնեց աշտարակի պահակը։

Ես քեզ զինտրիբունալ կհանձնեմ, սրիկա՛, գոռաց նա։ Լքել այդպիսի պատասխանատու պոստը, քնել ժողովրդի թշնամու կողքին, նրա ողորմածությանը հանձնել հրացանը…

Ընկեր պետ…

Լռի՛ր, դավաճան։

Ներեցեք, ընկեր պետ, աղաչում եմ ձեզ։ Առաջին անգամն էր, կլինի վերջինը։

Բարձրացիր աշտարակ, հրամայեց պահակապետը։ Ակոպյան, տուր դրան հրացանը։ Սպասիր, ընդհատեց նա՝ սթափվելով։ Վերցրու ինքդ…

Պահակը վերցրեց հրացանը, շնորհակալություն հայտնեց պետին, գնաց։

Մեծ էլ ընտանիք ունի, հառաչեց պահակապետը։ Իսկ եթե հանկարծ ճամբարի պետը գա՞ր։

Այո, պետք է լինել ավելի զգույշ, համաձայնվեց Հակոբյանը։ Ուրեմն, ի՞նչն է ձեզ համար անհասկանալի, քաղաքացի պետ…

Պահակապետը բացեց դասագիրքը։

Տափա՛ն, տափնե, կոշտերն հարթե,
Թաղե ցաներն հողին մեջ.
Ցորենն` ոսկի, սերմն հակինթ է`
Երբ միանա հողին գեջ:

Տափա՜ն, թևերըդ տարածե,
Գրկե արտերը հուռթի.
Հերկն աննըվաճ ալիք մըն է`
Զոր կ՚անդորրես դուն հեշտին:

Տափա՛ն, տափնե, կոշտերն հարթե,
Փակե բերանն ակոսին`
Ուր ամեն մեկ ցորեն սաթ է.
Թող սարյակներ չը տանին:

Տափնեց տափանն, հարթեց կոշտեր,
Հըղկեց անդերը անհուն…
Այժմ հողին տակ կ՚ուռին հունտեր`
Ինչպես ծիծերն ուլերուն:

Դաշնակցական պրոպագանդիստ Վահան Վրնջունին, որ նոր էր ավարտեր պրոպագանդիստական դպրոցը, քաղաքեն գավառ կաճապարեր կուսակցական օգնություն հասցնելու հայ գյուղացուն։

Սոցիալ դեմոկրատ Գուրգեն Քրքիջյանն ալ գավառեն կդառնար իր քարոզչական միսիան կատարած։

Դեպքն այնպես բերավ, որ թեև հայացքներով տարբեր, բայց միևնույն պանդոկին մեջ պիտի գիշերեին։ Պառկելեն առաջ, Քրքիջյանը հանեց ծոցատետրը և կամեցավ ստուգել, թե իր այդ օրվա խոսածները ուղի՞ղ կհամեմատեին ծոցատետրին ցիտատներուն հետ, և թե մոռացմամբ դաշնակցական մտքեր չէ՞ր քարոզած։

Վրնջունին ալ անդին իր ծոցատետրը աչքի կանցուներ՝ վերհիշելու սովորածները ու վաղվան խոսելուն պատրաստվելու համար։ Երբ համեմատեցին ու վերահասու եղան մեկը իր խոսածին, մյուսը իր խոսելիքին, ծոցատետրնին ծալեցին ու մոտեցան իրարու` չափվելու քիչ մը։

-Ընկե՛ր,-ըսավ Վրնջունին, որը իբրև նորավարտ, ամեն հանդիպողին վրա իր գիտությունը փորձել կուզեր, այնպես ինչպես մեկը դանակը հեսանելե վերջ, ամեն հանդիպած փայտին կքսե սրությունն ստուգելու համար։

-Ընկե՛ր,- կրկնեց Քրքիջյանը։

Մինչև հոս համաձայն էին իրարու։

-Կարծեմ թե դուք ալ սոցիալիստական կուսակցություն եք, այնպե՞ս է, - հարցուց Քրքիջյանը։

-Այո՛, մենք սոցիալիստներ ենք,- պատասխանեց Վրնջունին։

-Եվ եթե չեմ սխալիր, միևնույն ատեն դեմոկրատներ եք մեզ նման։

-Այո՛, մենք դեմոկրատներ ենք, - ըսավ Վրնջունին վախցած՝ թե ինչո՞ւ պիտի այսքան մոտիկ ըլլային իրարու։

-Ահա՜, ուրեմն դուք սոցիալ-դեմոկրատներ եք, -վրա տվավ Քրքիջյանը անակնկալ հաջողածի մը ուրախությամբ ու սղմեց Վրնջունիին զույգ ձեռքերը։

-Բայց լսե՛, մենք սոցիալիստներ ենք, մենք դեմոկրատներ ենք, բայց մենք սոցիալ-դեմոկրատներ չենք, - ձեռներն ազատելով` հաղթական գոչեց Վրնջունին ու մեկդի երթալով կամաց մը բացավ ծոցատետրը։ Ու տեսնելով, որ շիտակ էր ըսածը, կրկնեց նույնը ավելի ինքնավստահ ու հպարտ։

-Այո՛, այո՛, ինչպես ըսի, մենք սոցիալիստներ ենք, դեմոկրատներ ենք, բայց մենք սոցիալ-դեմոկրատներ չենք։

Քրքիջյանը պարտված, ինքզինքը կժողովեր երկրորդ հարձակման մը համար։

Բայց Վրնջունին հառաջ տարավ հարձակումը։

-Կեցիր բան մըն ալ ես ըսեմ, - շարունակեց Վրնջունին, - չէ՞ որ մենք երկուքս ալ աշխատավորության շահուն համար կտքնինք, ամա, անա՜նկ է, թե ոչ...

-Հարկա՛վ, հարկա՛վ։

-Չէ նե բուրժուվային համար...

-Քա՜վ, քա՜վ լիցի, հրաժարիմք ի բուրժուվայե և համենայն կապիտալե նորա։

Եվ երկուքն ալ կռնակնին դարձուցին արևմուտք, ինչպես կընեն եկեղեցիին մեջ «հրաժարիմքին» ատեն։

-Հա՜, - առաջ տարավ իր խոսքը Վրնջունին, - ուրեմն ի՞նչ տարբերություն մեր և ձեր մեջ... եկուր դաշնակցական եղիր։

Քրքիջյանը զգալով, որ հասեր է փորձության ժամը` զգաստ դիրք բռնեց։

-Տարբերությունը խիստ մեծ է, պարո՛ն, - խոսեցավ Քրքիջյանը։ Սոցիալ-դեմոկրատիան կհենու արդյունաբերական պրոլետարիատի վրա, իսկ դաշնակցությունը՝ գյուղացիության։ Կամաց մը ծոցատետրին նայելով Հետո այս ալ ըսեմ` որ դուք կընդգրկեք կոոպերացիաներ ու կդավանիք ֆեդերացիա. մենք` կենտրոնացում կամ ավելի ճիշտ` ցենտրալիզացիա։ Թեև, եթե ասոնք ալ չըլլային, ես արդեն հաստատ աղբյուրե գիտեմ, որ դաշնակցությունը տարբեր կուսակցություն է, սոցիալ-դեմոկրատիան տարբեր։

Վրնջունին կամեցավ պաշտպանվիլ, բայց հակառակորդը շարունակեց։

-...Կեցի՛ր, կեցի՛ր, սա պարզ բան, դուք Կառլ Մաքս, Բեբել, Կաուցկի ունի՞ք։

-Ոչ։

-Ահա՛ քեզի խոշոր տարբերություն մը։

-Է՛, մենք ալ կրնանք մեր շեֆերու անունը Կառլ Մարքս դնել...

-Ջանըմ, ի՞նչ ըսել է, հարկավ կրնանք. Մարքս կա` Մարքս ալ կա, բոլոր Մարքսերը մե՞կ կըլլան։

Քրքիջյանը հարմար րոպե մը կորոներ, որ ծոցատետրը նայեր, վասնզի այսքանը ըսած էր առանց անգամ մըն իսկ նայելու, ինչ որ անձնապաստանություն ըսել էր։

Մինչև կեսգիշեր անոնք այսպես վիճեցին ու, ի պատիվ իրենց, պետք է ըսեմ, որ սկզբունքին հավատարիմ մնալով` միշտ հակառակ խոսեցան իրարու։ Վերջեն Քրքիջյանը պառկեցավ։ Հարկավ ոչ անոր համար, որ ըսելիք չուներ։

Վրնջունին ճրագը իր մոտ քաշելով խորամուխ եղավ իր ծոցատետրին մեջ, իսկ Քրքիջյանը աչքերը մութին սևեռած քնո հրեշտակին կսպասեր։

Այս միջոցին Վրնջունին հանկարծ աչքը տետրակեն բարձրացնելով պոռաց.

-Հապա, որ պատմության պրոցեսը ցույց չի տար, թե բանվորները հետզհետե ընչազուրկ կդառնան... Ասո՞ր ինչ կըսես։

-Պարո՛ն, քո կողմեն անազնվություն է լույսին մոտ նստել և հարձակվել մութին մեջ պառկողի մը վրա, - ըսավ Քրքիջյանը։ -Սակայն ինչ ալ որ ըսելու ըլլաս՝ ես սոցիալ-դեմոկրատ եմ։

-Այդ մեկ, -շարունակեց Վրնջունին, որը ամենևին միտք չուներ խնայելու հակառակորդին, - հետո` մեր կոոպերացիաներ 1893 թվին Հոլանդիո մեջ երկու անգամ կրկնապատկվեր են...

-Ինչ կուզես ըսե, ես սոցիալ- դեմոկրատ եմ։

-Իսկ հաջորդ տարին անոնց թիվը եղեր է այնքան, որքան Բելճիո մեջ 1881 և1882 թվերուն միասին վերցված...

-Ես սոցիալ-դեմոկրատ եմ։

-Հերքիր, է՜, ինչո՞ւ կլռես...

-Ես սոցիալ-դեմոկրատ եմ։

-Սո՞ւտ կխոսեմ...

-Ես սոցիալ-դեմոկրատ եմ։

-Ճի՞շտ կխոսեմ...

-Ես սոցիալ-դեմոկրատ եմ` և ահա կքնեմ. խնդրեմ քունիս մեջ անազնվություն չընես։ Կհայտարարեմ, ես սոցիալ-դեմոկրատ եմ թե քունիս մեջ` թե արթուն, - ըսավ Քրքիջյանը ու հաշիվը փակելեն զկնի` աչքերն ալ փակեց։

Վրնջունին ալ բոլոր հույսը կտրած` մարեց լամպն ու պառկեցավ, բայց աջ կողքին վրա, ինչու որ հակառակորդը ձախ էր պառկեր...

Ահա ճիշտ այս միջոցին, երբ անոնք կմրափեին յուրաքանչյուրը ըստ յուր ծրագրի, ներս մտավ պանդոկապետը, որը դուրսեն ականջ էր դրեր անոնց խոսակցությանը։ Անիկա կամաց մը մութին մեջ խարխափեց ու ձեռք անցունելով երկուսին ալ ծոցատետրերը, Վրնջունիին՝ Քրքիջյանի գրպանը դրավ, Քրքիջյանին` Վրնջունիին ու մեղմիվ հեռացավ։

***

Առտուն երբ պրոպագանդիստները ելլելով տետրերը վերցուցած սկսեցին իրենց հանապազօրյա աշխատանքը` Վրնջունին սկսավ սոցիալ-դեմոկրատական մտքեր քարոզել, իսկ Քրքիջյանը` դաշնակցական մտքեր, այնպես` ինչպես երեկ սոցիալ- դեմոկրատական։

Անոնց համոզումները փոխս էին ինկեր...

1917թ.

Դարձյալ նո՜ր երազ և նո՜ր ցնորքներ…
Ահա հրճվում է իմ մատաղ հոգին.
Շտապի՛ր, ո՛վ Մուսա, քո սըրբանվեր
Համբույրը դրոշմել երգչիս շրթունքին։

Շտապի՛ր… ժըպիտըդ այրող, կախարդիչ
Թո՛ղ վառե սիրտըդ հըրով սրբազան,
Թո՛ղ ոգի շնչե հայացքըդ դյութիչ.
Ես կամիմ երգել հրաշքներ գարնան…

Թո՛ղ որպես անուշ զեփյուռ քաղցրաշունչ,
Քո թովիչ ձայնը հնչե ականջիս
Ե՛վ հուսո տաղեր, և՛ սիրո մրմունջ,
Ես կամիմ երգել տենչանքը սրտիս։

Ես կամիմ երգել անվերջ քաղցրություն
Մի նոր, ոսկեհույս և խաղաղ կյանքի.
Ես կամիմ երգել սիրո սրբություն
Եվ վսեմ փայլը անկեղծ վաստակի։

Ես կամիմ երգել, երգել հարատև,
Որպես թռչունը ազատ եթերում.
Օ՜, շտապի՛ր, Մուսա՛, թռի՛ր սրաթև.
Քանի երազըս չի ցնդել օդում…
1888, 9 փետրվարի