– Ախար սարն էի գնալու, սարում ես էլ գործ ունեի, է...
– Սարն էիր գնալո՞ւ,– իբր թե մոլորվեց Գիքորը:– Բա ո՞նց անենք:– Այդպես մոլոր մնաց, մնաց ու հանկարծ աշխուժացավ, իբր թե գտավ ելքը.– Իմը վերցրու, իմով գնա: Փայտի ես, չէ՞, տանում. ուժեղ է, բարձիր ինչքան ուզում ես: Բայց, ախար, խրտնում է, վախենում եմ,– կասկածեց Գիքորը:
– Յոթ-ութ տարվա ձի է, ինչո՞ւ պիտի խրտներ, հո երեկվա քուռա՞կը չի,– սրտնեղելով ծիծաղեց Անդրոն:
– Որձությունից մեջը մնացել է, մեկ-մեկ գլխին է խփում, ուշ կռտեցի,– բացատրեց աղվես Գիքորը: Եվ որովհետև նա այդպես լուրջ բացատրեց, Անդրոն էլ հետաքրքրվեց լրջորեն.
– Տարբերություն է տալի՞ս:
– Ասում են չէ, բայց իմը տվել է: Էն օրն էլ, պառավը սարից գալիս, խրտնել, ջարդուխուրդ է արել:
– Թամբը գոմի սրահում է,– նեղացավ Անդրոն,– ինքը ձորում սալերի մոտ է: Շատ չբարձես, Գիքոր, քո փութը ես լավ գիտեմ:
Գիքորը ծերունավարի դանդաղ ու թեթև գնաց դեպի գոմի դուռը: Եվ որպես իսկական ձիատեր՝ հայհոյեց Անդրոյին. «Երեսթո՛ւյլ շան տղա, թե որ իմ փութը լավ գիտես, ինչո՞ւ ես տալիս: Հլա սրա թամբին նայիր, ախար ձին քո ի՜նչ բանն է»:
Իսկ Անդրոն կարծում էր ծերունուն նեղացրել է, և որովհետև սա մի տեսակ վրդովված ելավ գոմի սրահից, ուզեց մեղմել իր անվայելուչ խոսքը.
– Կատակ եմ անում, կատակ, այտա: Գիքո՜ր,– ծիծաղեց Անդրոն,– որ ձորը մտնես՝ չվախենաս, ջրում սպիտակ գոմեշ կա:
– Չէ, չէ,– աշխուժորեն չհավատաց Գիքորը:– Տեսել ե՞ս:
– Իջել էի տեղփոխ անեմ...
– Ջահել ես, կտեսնես:– Նա սրա մեղուների դիրքը չհավանեց, ամառ օրով տանն էր՝ չհավանեց, տանձը փչանում էր՝ այդտեղ արդեն բոլորովին բարկացավ.– Այտա՜... դու գոմեշ տես, իսկ տանձդ հրես ձեռից գնում է:– Եվ տանձենու տակից հեգնելով ու խնդրելով վիզը ծուռ՝ ասաց նախագահ ժամանակվա պես արագ-արագ.– Էսօր տակառ թրջիր, առուն հրեդ, էգուց էս տանձից մի հատ չլինի վրան: Քո տո՜ւնը շինվի, ձեռիցդ հազար է թռչում, դու օրը ցերեկով քուն ես մտնում:
Երբ նա ձորի պռնկին էր, Անդրոն ձայն տվեց.
– Գիքոր քեռի՜... Սարով ե՞ս գնում:
– Տեսնենք:
– Եթե սարով գնաս, Աշխենին ասա էս երկու օրը կգա փետ բերելու, փետ բերելու:
– Անդրանի՜կ...
– Ի՞նչ է, այ մեր:
– Ձին էդ ո՞ւմ ես տալիս:
– Գիքորին:
– Ի՞նչ է անում:
– «Թե, ասա, ինչի՞դ է պետք»:
– Հա ջա՞ն:
– Տանում է Ղա՜զախ:
– Բա էդ անասունը մեղք չի՞:
– Մեջքը կկոտրի՞:
– Հա՜, քեզ մատաղ:
Ձորում, քարերի մեջ, գետը մրմնջում էր, աղջիկների մայրը գլուխը ծնկներին ոչ այն է նիրհում էր, ոչ այն է տխրում ջրերի վրա ու իր սպիտակ ոտքերի վրա, աղջիկներից մեկը խռովել էր ու նիհար մեջքը կեռած գրկել ծնկները, մյուսը խոտը մտցնում էր նրա ականջը և խուլ ու խզված ծիծաղում, և քույրը, շրթունքներն ուռցրած, շուռումուռ էր գալիս նստած տեղը, վիթխարի մարդաթողը անում էր իր փափուկ պտույտները արևի տակ, իսկ Ալխոն կանգնել էր ու թախծում էր: Եվ այդ ամենը հանգած ու իզուր էր, ինչպես չաշխատող ջրաղացի ջուրը, ոտքի վրա փտող ծառը, տակին փռված արտ չունեցող արևը: Գետակը պիտի բաժանված լիներ մարգերի մեջ, աղջիկների մոր դիրքը իսկական բուրդ լվացողի էր, աղջիկները պիտի մոռ հավաքեին, հանդի տանձ հավաքեին, խոտ հավաքեին, հնձվորի համար պիտի ջուր տանեին, վիթխարին պիտի կանգներ դեզի տակ ու խոտ տար դիզողին, կամ թե չէ... Գիքորը կանգնեց, նայեց-նայեց և ժպտալով ու գլուխը թափահարելով գնաց դեպի Ալխոն:
– Պարապությունից սատկում ես,– ասաց Գիքորն Ալխոյին,– Ղազախի ճամփան միտդ է՞:
Ալխոն, նիրհի մեջ, վերցրեց թամբը, պոչատակն առավ ոռբանդը, հագավ կրծբանդը, փորքաշները, սանձը, մի քիչ նեղացած՝ բերանն առավ լկամները, անզգա՝ շալակեց թամբողին ու ծեր-ծեր ճոճվեց քարերի միջով: Ոտքի տակ, ավազի վրա, քարը փախավ և Ալխոն փորը գետնին խփեց:
– Հաըըը...– և այդտեղ լկամները ճոթռեցին հին կոշտուկները, փափուկ շիվն անսպի տեղ գտավ փորատակին, և Ալխոն ճանաչեց աղվես Գիքորին: Դա կողերը ճնշող բեռ էր, թոքերի նեղվածք և քաղցր լեզվի սուտ հորդոր:
Ալխոն թառանչեց և ուզեց գնալ վարգով, բայց լկամները ջարդեցին բերանը՝ պահանջելով ձգվածություն և դանդաղ ընթացք:– Հիշեցի՞ր...– Լկամները ճիշտ պահանջեցին, որովհետև ահա միանգամից վեր նետվեց յառը. եթե վարգով գար՝ առջևի ոտքերը կծալվեին, ետևի ոտքերը տակից դուրս կպրծնեին և շրթունքները կջարդվեին ատամների ու չոր գետնի արանքում:
Իսկ Գիքորը, թամբի վրա շրջվելով, այնուամենայնիվ, ասաց աղջիկներին.
– Հասած աղջիկ եք, մոռը հոտում է, մոռն ի՞նչ է՝ խաղ է, գնացեք քաղեցեք, ձմեռը մուրաբա կունենաք: Ձեր հերը կուրախանա,– ավելացրեց Գիքորը:
Վիթխարին հառաչեց ու պորտը դեմ արեց արևին, իսկ աղջիկները ծիծաղեցին տաք ու խուլ:
– Քույրիկ, քեզ եմ ասում,– Գիքորը կզակ արեց տարիքոտ կնոջը:
Աղջիկների մայրը ծնկների վրայից նայեց ամառվա ալարկոտ թախիծով, իսկ վիթխարին տեղում հարմարվեց: Վիթխարին տեղում հարմարվեց, և այդ ժամանակ Գիքորը հասկացավ որ՝ չէ... որ՝ չէ, նա ափսոս է, խոտ դիզելու համար չէ:
– Էս՝ լիրբ ե՞ն,– քրթմնջաց Գիքորը, նայեց, բան չհասկացավ, ինքն իրեն ասաց, որ աշխարհը փչացել ու բարդացել է, ու կրընկեց Ալխոյին:
Զառիվերը ելան, մտան ճանապարհ՝ ճանապարհից ջոկվեց Անդրոյի տան արահետը: Ալխոն միամիտ-միամիտ ուզեց խաբել աղվես Գիքորին, ուզեց ցույց տալ, թե դա սովորական օր է, և ինքը ձորից զառիվերով բարձրացել է, ճանապարհով ու արահետով ահա գնում է իրենց դուռը. Ալխոն ոտը կախ գցեց, ապա միանգամից թեքվեց դեպի արահետ, բայց այդտեղ սանձի մյուս ճյուղը ձգվեց, թեքեց գլուխը և ասպանդակները կոշտացան հին սպիների վրա:
– Աղվեսի՛ն տես, աղվեսին,– ասաց Գիքորը և տարավ գյուղամիջյան ճանապարհով:
Լոբուտից դուրս նետվեց սուրդունչ կարմիր քածը, Ալխոն հոգնած ու զզված քացի գցեց ու հասկացավ, որ ճանապարհն այն է, ճնշող բեռի և թոքերի նեղվածքի շոգ անվերջանալին, և զզվանքով ու հոգնած շպպացրեց քացին: Եվ զգաց, որ սմբակը մտավ շան մեջ ու ելավ:
– Չի լինի՞, որ քո ձին քո տան ճանապարհով տանես,– պատշգամբում կապտեց վարիչ Ռուբենը:
– Իմ տան ճանապարհը սա է, քածդ կապած պահիր:
– Ուրիշի ձին նստել է՝ ուրիշի շուն է սպանում:
– Վազ տուր գյուղխորհուրդ,– ասաց Գիքորը Ռուբենին, բայց ճիպոտով վառեց Ալխոյի՛ փորատակը:
Սուրդունչ քածը հավիտյան չար է՝ պիտի վրա պրծներ, և որ քացուց հետո նրա շունչը մի րոպե պիտի կտրվեր ու կաղկանձից հետո խոսխսեին՝ հասկանալի էր, բայց այդ ճիպտելուն Ալխոն բոլորովին չէր սպասում: Դրա համար էլ մարդկանց աշխարհը նրան թվում էր անվերջ անըմբռնելի: Քսան տարի եղավ ահա կրում է մարդկանց ու նրանց բեռը, քսան տարի նրանց ցենտների տակ խորհում է նրանց մասին, բայց բան չի հասկանում ոչ թե այն պատճառով, որ ձի է, այլ որ նրանք կայուն չեն:
Տարավ դարբնոցի դուռը: Վառվող երկաթի սուր հոտը Ալխոյին ծանոթ էր հին օրերի ուժեղ ու փաղաքուշ պայտառի հետ, որ հիմա ընդառաջ չելավ ու չշոյեց ձիու աչքերը: Ածխոտ գոգնոց կապած, ծխախոտը բերանին երիտասարդը մոտեցավ, ոտքը ծալեց, շը՛խկ, շը՛խկ, ու էլի մտավ դարբնոց: Այդ մարդկանց բացած ճանապարհներին շատ թե քիչ դիմանում է նրանց պայտը, պայտվելու համար Ալխոն շնորհակալ էր, ճանապարհները կոշտ են, բայց, ախար, մեխը ծուռ գնաց, մտավ նյարդերի մեջ, մյուս ոտքի էլ պայտն էր սեղմում. Ալխոն սաստիկ վիրավորվեց:
– Այտա, վայ թե ծուռ ես խփել,– ասաց Գիքորը՝ ականջ դնելով դարբնոցի ձայներին:
– Շոգ է, շո՜գ,– ասացին ներսից ու ծիծաղեցին:– Աշխօր է, աշխօ՜ր: Տվածդ ոսկի չի:
Ալխոն գնաց զույգ ոտքից կաղալով և հիվանդի պես զգույշ, նյարդերը ցավում էին:
– Դե լավ, մի՛ սատկիր,– ասաց հեծվորը,– կգնաս՝ կբացվի:
Ալխոն ցավից մոռացավ հեծվորի ովությունը և ճիպոտը, և տհաճ կարմիր շանը, և որ՝ ճանապարհ էր, թամբած էր՝ պիտի գնար. Ալխոն կանգնեց, բայց սանձերը ցնցռտեցին գլուխը ու ճիպոտը դարձյալ փաթաթվեց փորին.– Հա՜,– և Ալխոն դարձյալ հասկացավ, որ այդքան անխիղճ, այդպես ջղային ու այդքան փնթի՝ հեծվորն աղվես Գիքորն է: «Տեսնես ո՞ւր է տանելու»:
Ճաղավոր ցանկապատը նրանց առջև բացվեց ու ետևից փակվեց, թուխսը ճտերի հետ կտրեց արահետը, «տեսնես ո՞ւր է տանելու», և Ալխոն շղթայի զնգզնգոց լսեց ու տեսավ սև մազաթափ շանը: Դա մի քոսոտ ու քոսից ջղային շուն էր, միշտ կապած, որ լարի տակով վազում էր գոմի դռնից տան դուռը, տան դռնից գոմի դուռը, գոմի դռնից տան դուռը, տան դռնից... Նա կանգ առավ ու թուքը շաղ տալով հաչեց, հաչեց, հաչեց... Եվ այդտեղ Ալխոն բոլորովին հասկացավ, որ ընկել է աղվես Գիքորի ձեռքը, հիշեց շոգ ճանապարհը, բոռերին, զզվելի ջուրը, կարճ ու ջլուտ շատ նենգ օձին, որ մի ժամ անընդհատ սողում ու թաքնվում էր նրա շուրջը, մինչև որ մի պահ մոռացնել տվեց իր ներկայությունն ու հարվածվեց-խայթեց. ոտքը սուր ծակվեց, հետո կարծես ոչինչ էլ չէր եղել, իսկ հետո ոտքը տաքացավ ու թմրեց, սիրտը քաղցր խառնում էր և գլուխն էլ տաքացավ ու թմրեց: Ու իրեն՝ թմբիրի մեջ կիսախուլ, բարձում ու բարձում էին: Ինքը ոչինչ էլ չէր ուզում. տաք քաղցրի մեջ հիշողություններն ու ցանկությունները հալվում էին, և դա հաճելի էր. բոռերը չկային, բեռը չկար, Գիքորը չկար և լավ կլիներ, որ նրանք ընդհանրապես չլինեին, օձը կծեր մի կորած հանդում, ինքը հանգիստ ապրեր իր մահը: Բայց նրանք հասկացան նրան:
– Օձը կծել է, Գիքոր: Ձիդ ուզում է սատկի:
– Կսատկի՞: Կսատկի, խայտառակ կլինենք Անդրոյի առաջ:
– Չէ,– ասացին,– քրտնեցրու, չթողնես կանգնի:
Հյուսկեն չոր ու ճապուկ մտրակով իրեն տեր արեցին իր փորի նրբությանը, բեռանը, ճանապարհին: Սարի խոտին ու սառն աղբյուրին: Սկսելու ծանրությանն ու վերջացնելու թեթևությանը: Կայարան գնալու զզվանքին ու վերադարձի ուրախությանը: Պայտվելու սարսուռին և պայտվածի միամիտ գոռոզությանը։ Զամբիկի կարոտին ու հովատակի վախին: Զամբիկի ամենազոր ցանկությանն ու հովատակի դիվային կատաղությանը: Զամբիկի հիվանդությանը և անտարբերությանը բեռին, ջրին, կայարան գնալուն, Գիքորին ու սեղմող պայտին: Տեր կանգնեցրին իր ոստակալած ոսկորներին և գիշեր-ցերեկներին ու ճանապարհներին, որ վե՜րջ չունեն, վերջ չունեն, սկսում են լայն, նեղանում են, բարակում են, կեռվում են ու դարձյալ լայնանում են, վերջ չունեն: Կանչեց ինքնագոհ աստված Ալխոյի հոր հոր հոր հորը, ասաց. «Ահա՛, Ալխոյի պապ, ես արարեցի քեզ կառուցիկ ու խելոք, փռեցի կանաչ մարգագետինը քեզ համար, հնարեցի գայլը, որ դու վազես ու մնաս կառուցիկ, և մարդը քեզ պահապան, ահա ձի՛, քանի՞ տարվա կյանք ես ուզում»: Եվ մտածեց Ալխոյի պապի պապը, և որովհետև աստված նրան խելացի էր համարում՝ դարձյալ մտածեց և պատասխանեց մտածված. «Քսան տարվա կյանք, տեր»: Եվ աստված նրա պատասխանը հավանեց և տվեց քսան տարվա կյանք: Ախար ինչի՞ համար, այ պա՜պ, քսան տարի, ախար քո ինչի՞ն էր պետք քսան տարին, իմ ինչի՞ն է պետք...
– Էս ձին ինչո՞ւ է տխուր, Գիքոր:
– Դու պարկերի տեղն ասա, այ մեր, պարկերն ո՞ւր են:
– Հիվանդ ձիով Ղազախ ես գնում, Գիքոր:
– Չի սատկի, դո՛ւ լավ լինես:
– Էս ձին մեխով է, Գիքոր:
– Օ՜ֆ... դե որ էդքանը հասկանում ես, աքցանը գոմի սրահից բեր:
Հանված մեխի անցքով ցավը նյարդերից դուրս ծորաց մեղրի պես դանդաղ, և հաճելի էր մանր ցոլցլացող ցավը, բեռի ծանրանալը փութ առ փութ, ասպանդակի հպումը, սանձի կոշտությունը, քոսոտ շան թաց հաչհաչը:
Ճանապարհը սար հանողն էր... զով հովի շվշվոցն ականջներում և անվերջ համով խոտը... և Ալխոն գնաց աշխուժով: Զառիվերը մի ժամվա, մի շնչի բան է... հետո անվերջ համով խոտը:
– Կարծում ե՞ս...– ասաց Գիքորը, ճանապարհից թեքեց, տարավ այգիների արահետով:– Տանտե՜ր,– կանչեց:
Պահակը, շապիկով, ծառերի տակ խոտ էր հնձում: Ընդառաջ եկավ, շունը կապեց, ձին քաշելով Գիքորը գնաց, խոսեցին, պահակը կարծես դժգոհ էր, բայց բեռը ծանրացավ տանձուխնձորով:
– Վարունգ չունե՞ս... Դե լավ, որ դժվարանում ես, պետք չի... Ղազախից քեզ համար ի՞նչ բերեմ:
Պահակը Ղազախի ոչինչ էլ չուզեց, իսկ վարունգը ծանր էր ավելի, քան տանձուխնձորը:
– Հաա՜, անտերի սատկած, բեռ չես տեսե՞լ... Գեներալի ձի է... Անդրոյի ձին ես, էլի:
Արահետով ետ հանեց ճանապարհ, տարավ՝ մինչև որ էլ չէր լսվում պահակ շան հաչոցը, հետո անսպասելի ձիգ տվեց սանձի աջ ճյուղը: Ալխոն շուռ եկավ՝ այո, իհա՛րկե, աջ կողմը հասած շոգ արտն էր: Ասպանդակները պահանջում էին գնալ, ձայնը, ցածր, հրամայում էր գնալ, բայց ախար դեմն արտ էր: Ալխոն ետ-ետ էր անում, և ասպանդակները, ձայնը, ճիպոտը միանգամից նրանց մղեցին արտ, տարան արտով: Մարդիկ զարմանալի են, մտածեց Ալխոն, մի բան մի ժամանակ չի կարելի, նույն բանը մի ուրիշ ժամանակ, ահա, կարելի է: Ինքը, մենակ, արտ չի մտնում, որովհետև միթևանի հանդապահը գոռգոռում է, տանում օրերով փակում են ցեխ գոմում, ինքը չի ուզում փակվել ցեխ գոմում, իսկ ահա ծեծեցին դրա համար: Մտնում ես՝ ծեծում են, չես մտնում՝ ծեծում են: Բայց երբ Գիքորը, առանց ձայնի ասպանդակելով, նրան անցըրեց առուն, մտավ անտառ, հնձած բացատը շրջանցեց, Ալխոն հասկացավ, որ իրեն տանում է գողության: Անտառը դուրս եկան՝ կարտոֆիլի ցանքսերն էին: Կարտոլ է գողանալու, որոշեց Ալխոն և կանգ առավ:
– Կեցցես, Անդրո՛,– զարմացավ աղվես Գիքորը:– Արածիր,– ցածր շողոքորթեց Գիքորը,– արածելն էլ քեզ կմնա:
Արածելու բան չկար, բեռն էլ թեթև չէր՝ Ալխոն կանգնեց ու սպասեց: Ծառերը չէին ճոճվում, ցողունները չէին շարժվում, ծաղիկները բացվել պրծել էին, արևի տակ ամեն ինչ սպասում էր իր լուռ սպասումը ձիու պես անքեն, հանգիստ ու անորոշ թախիծով: Հետո իրենց մեջ, արևի տակ, մեկը շարժվեց, և այդ տեսան բոլորն ու Ալխոն: Ձին ականջները ցից սպասեց, թե ինչ է լինելու: Ցանքսերի ամենագլխին շան պես կքած էր քողտիկը և կանգնած էր պահակը՝ բահը ծնոտի տակ: Ապա քողտիկը այդպես անշարժ էլ մնաց, իսկ պահակը, բահի կիսից բռնած, փափուկ-փափուկ վազեց անտառ: Գիքորը, հողին կպած, կարտոլ էր հանում: Ալխոն նայեց անտառին, նայեց Գիքորին, սպասեց թե էլ ինչ է լինելու:
– Հը՛, մարդ ես տեսե՞լ,– հողին կպած՝ շուռ եկավ Գիքորը:– Հանգիստ չես կարո՞ղ մնալ:
Մեկ էլ, հենց ուղիղ Ալխոյի աչքի անկյունում, ծառից անջատվեց պահակը՝ բահի մեջտեղից բռնած: Ալխոն նրան ճանաչում էր, նրա աշխօրի կարտոլը նրա տուն էր տարել, նա մի հանգիստ բիձուկ էր, չէր խփում, չէր խոսում, թողնում էր իր ոտքով իր ճամփան գնալ: Ալխոն հայտնեց նրան տեսնելու իր ուրախությունը և այդ ժամանակ նա մատը դրեց բերանին,– սուսս,– ու կանգնեց: Հետո Գիքորը հողին կպած կարտոլ էր դուրս տալիս, աղվեսը մկնաբուն էր քանդում, և բիձուկն ու Ալխոն չըմբռնելով նայում էին այդ լուռ աշխարհում միակ շարժվող նրա թիկունքին, որ ընդարմացել էր ու չէր զգում ձիու և բիձուկի հայացքը: Նա հողից կտրվեց, երբ պարկը բերնեբերան լիքն էր. նա կանգնեց, շտկեց մեջքը և այդ ժամանակ տեսավ բիձուկին:– Հա՜, հա-հա-հա-հա,– և նրա ծիծաղը շատ էր նման ձիու ծիծաղի:
– Էդ ի՞նչ ես անում,– հարցրեց բիձուկը:
– Հա-հա-հա-հա, ասի տեսնեմ կնկատի՞...
– Բա գործիս անունն ի՞նչ էր, որ չնկատեի:
– Օգոստոս է, ասի Ադամը բացատներում խոտ կտրելիս կլինի: Ձմեռս քո խոտը շուտ վերջացավ, չէ՞:
– Մեղքն իմը չէր, գնա Սանասարին ասա:
– Սանասարի գործը չթողնելն է, քոնը հնձելը:
– Լեզու չունեմ շան հետ գլուխ դնելու:
– Էդ էլ է ճիշտ: Մենակ դժվար էր լինելու,– ասաց Գիքորը,– օգնիր վրան գցենք:
– Բա էդ անասունը մեղք չի՞:
– Ձի է, էլի, գործի անո՞ւնն ինչ է:
– Գնացի՞ր,– նրանց ետևից տխուր նայեց բիձուկը:– Մնայիր՝ մի քիչ զրուցեինք:
– Գիշերս Ղազախ եմ գնալու, լուսով հասնեմ սարը: Ղազախից քեզ համար ի՞նչ բերեմ:
– Ողջությունդ:
Հետո սարերը շնչեցին թեթևությամբ ու սառնությամբ: Սարի քամին սվսվաց ականջների մեջ, խտուտ տվեց շեքերը, մտավ բեռան ու թամբի տակ, քրտինքը չորացրեց, խաղաց ռունգներում ու ծփաց արևախանձ բաշի հետ: Վերջալույսի մեջ, լեռների ուսագծերին, նարնջագույն երամակները բոցեր էին փախցնում, զեփյուռը խաղ էր անում նրանց վրինջի հետ և նրանք թվում էին մերթ շատ մոտիկ, մերթ հեռո՜ւ, հեռու: Ալխոն բարձրագլուխ խրխնջաց՝ իմաց տալու, որ ինքն այդտեղ է, չի մոռացել նրանց ու նրանց ազատ սլացքը և իր սլացքը նրանց հետ, և այդ բեռը կապ չունի իր հետ, դա Գիքորի բեռն է... Ալխոն գնաց արագ՝ բեռից շուտ ազատվելու, և այդ ժամանակ այդ Գիքորը քմծիծաղեց,– Կեցցե՛ս,– և քարի տակ քաշեց ու իր համար տեղ գտավ բեռների արանքում:– Դե հիմա գնա...
Հեռվի փոքրիկ սարահարթին ծխում էր ուրթը: Ճանապարհը մի քանի անգամ փաթ տվեց բլուրները՝ աչքից կորցնելով ուրթը, ելա՜վ իջավ, ելա՜վ իջավ, և երբ դարձյալ ելավ՝ ուրթը դեմներն էր: Անաղմուկ ու սառը օրորվում էին հովվակրակները, հոտերը փարախավորվել էին, շները գտել էին իրենց տեղը հոտերի շուրջը, պառկած կովերը կշտությունից նեղվում էին, երամակի մեջ մի ջահել քուռակ խրխնջաց անառիթ ու անհոգս,– և խռպոտ ու ոստակալած Ալխոն ուզեց հայտնել իր մուտքը թափառող մառախուղների թաց սարեր, բայց Գիքորը ձգձգատեց սանձը, և խրխինջը մնաց կիսատ:
– Անդրո՞:– Մթի մեջ մեկը ծխում էր:
– Մեսրո՞պ:
– Գիքոր, դու ե՞ս: Ձենն Անդրոյի ձիունն էր:
– Ալխոն է, հա:
– Ի՜նչ էլ բարձել ես:
Արահետի վրա, ձեռքերը գոգնոցի տակ ու վիզը ծուռ, կանգնել էր Անդրոյի Աշխենը: Խելո՜ք, մո՜ւնջ, հնազա՜նդ...
– Գիքոր քեռի՞...– ասաց:
– Բարև, Աշխեն:
– Էդ մեր ձին է՞:
– Հա, Ալխոն է, Աշխեն:
– Գիքոր քեռի, բա Անդրոն պիտի գար, ինչո՞ւ չեկավ:
– Ասաց էս երկու օրը կգա, Աշխեն:
– Էս կարագն էստեղ հոտում է, Գիքոր քեռի, ինչո՞ւ էսօր չէր գալիս:
– Դե էդ ինքը կիմանա, Աշխեն, եսի՞մ ինչու չէր գալիս:
– Հա՜,– համաձայնեց Աշխենը:– Ի՜նչ էլ բարձել ես:
– Ի՞նչ եմ բարձել, Աշխեն, երկու կիլո կարտոլ է, մի քանի հատ խնձոր-մնձոր:
– Ոչինչ...
Աշխենը միայն արձանագրում է: Աշխենը թեքեց իր ճանապարհը դեպի իր վրանը: Աշխենը կին է, տան տղամարդն Անդրոն է: Աշխենը չի խառնվում տղամարդկանց գործերին: Իրենց հաշիվներն իրենք գիտեն: Աշխենը կին է, կով է կթում, ոչխար է կթում, սպասում է Անդրոն փայտ բերի... ձին վերաբերում է Անդրոյին: Անդրոն փայտ չի բերում՝ Աշխենը վիզը ծուռ կսպասի, կարագն այստեղ հոտում է, իսկ ձին ուղարկում են Ղազախ՝ Աշխենը կհամբերի, համբերատար է:
– Մի պարկ կարտոլն ինչքա՞ն է լինում:
Գիքորը թեթևակի ետ նայեց՝ Աշխենը կանգնել էր կռները կանթած: Գիքորը լուռ արհամարհեց. հաչողը կապած շուն էր:
– Տո աղվե՛ս... Մի գյուղով չբավարարվեցիր, խանութով չբավարարվեցիր, հիմա էլ ժողովրդի տներն ես քանդո՞ւմ... Մկնաբուն ես գտե՞լ... տո անամո՛թ, ձին տակիդ՝ ուրիշի ձի ես բանեցնո՞ւմ... Խոսիր, է՛, ծակը մի մտիր:
– Գլուխ մի տար,– բեռները քանդելով ասաց Գիքորը,– կնիկ ես՝ քո կնիկությանը կաց:
– Դու իմ տունը քանդես, բերան էլ չբացե՞մ:
– Օ՜ֆ...– ժպտաց Գիքորը,– քո տունը ուրիշի կնանիքն են քանդում:
Գիքորը բեռներն իջեցրեց, իր պառավին մի բան ասաց, բեռները ներս տարավ, իսկ Աշխենը դեռ խոսում էր, և այդ ժամանակ Գիքորը բարկացավ.
– Հիմար-հիմար քի՛չ դուրս տուր:
– Իմ մասին մի քիչ մտածում եմ՝ հիմար դարձա՞:
Այդ ժամանակ Գիքորը ասաց ոչ թե Աշխենին, ոչ թե ուրթին, ոչ թե իր պառավին, այլ ինքն իրեն, բայց որովհետև ուրթը հավաք է, գիշերվա լռություն էր և թաղիքները բարակ են, ասաց բոլորին.
– Սրա լեզվի ձեռից է խեղճ Անդրոն էնտեղ կնիկ առել, ես էլ ասում եմ ինչո՞ւ կլինի առած:
Նրա պառավը ձեռքը բերանին մնաց, մնաց, հետո հարցրեց սուտ-վախենալով, սուտ-զարմացած և հին օրերի հետաքրքրությամբ.
– Ի՞նչ կնիկ, այ Գիքոր:
– Ղազախ եմ գնում, բեռները սարքե՞լ ե՜ս,– գոռաց Գիքորը:– Մարիամ է ինչ զահրումար է: Հավերը կապիր:
Հետո դարձյալ լռություն էր, մթի մեջ ծխում էր ձիապանը, տնքում էին կովերը, մարմրում էին հովվակրակները, հովիվները հիշում էին Մարիամին և հիշում էին, որ նրա վրա իսկի բան չկար, կամ, ով գիտի աշխարհը, երևի կար,– և Ալխոն հանգստանում էր մի ոտքը ծալած, և վրանում լուռ եփվում էր Աշխենը:
Աստղալույսի մեջ, փարախում, անրջում էին տաք զամբիկները, իրար սեղմված գավակների վրա խլշվել էր հովատակի բարձր գլուխը, մթի մեջ հավեր ճչացին, հետո հավեր կապվեցին Ալխոյի թամբից, թաց մածնատոպրակներ կախվեցին Ալխոյի թամբից, «Մի շաբաթ է գիտի Ղազախ եմ գնալու, մածունը դեռ չի քամել:– Մինչև տեղ հասնես՝ կքամվի, էլի, այ մարդ, ինչի՞ ես դիվոտում», ապա թաց պանրատոպրակներ կախվեցին Ալխոյի թամբից, շիճուկն առուներ տվեց կողերն ի վար, հավերը ծրտեցին Ալխոյի վրա և, քնատ, թափահարվեցին, հետո բրեզենտ փռվեց հավերի, մածնի, պանրի ու ծերտի վրա ու բրեզենտին նստեց Գիքորը:
Եվ կիսանիրհի մեջ դեմն օրորվեց գիշերը, և կյանքը լավ էր սարքված, որովհետև Ղազախ նրան սպասում էր նրա կարմիր ցորենը, և հավերը ճանկռտում ու կեղտոտում էին, մածունը քամվում էր, պանիրն աղաջուր էր կաթում բրեզենտի տակ, Ալխոյի վրա, իսկ իր ծերունական նստուկը մնալու էր չոր:
«Ձեզ համար սարի պանիր եմ բերել»: «Ձեզ համար սարի մածուն եմ բերել»: «Ձեզ համար սարի հավ եմ բերել»: Հովտում շոգ է, հովտեցիները կարծում են սարի հավը լեռների սառնությունն է: Ասա՝ ձեզ համար հավ եմ բերել – իրենց դռներին քջջում ու խռնվում են հիսունը: Սարի՛ հավ: Այդ բաները Գիքորը լավ գիտի: Գյուղում ասում են, թե նա թոշակի հանձնաժողովին կաշառել է ով գիտի քանի հազար ռուբլով: Պառավն էլ այդպես գիտի: Հիմար են հարևաններն էլ, պառավն էլ: Հանձնաժողովի նախագահը հին ծաղկուտեցի էր, ինքը տոպրակով մածուն տարավ, ասաց՝ «քեզ համար Ծաղկուտի մածուն եմ բերել, Ծաղկուտի սարերն ու մեր սարերը մեկ են», իսկ քաղաքի վրա նստել էր տոթը, փողոցներում, ծառերի մեջ, շքամուտքերում, տների բոլոր ծակերում տոթը մանրամասն խտացել էր, օդափոխիչները խառնում էին այրվող օդը: «Ծաղկուտի ու մեր սարերը մեկ են, վերև, ամպերի տակ: Քեզ համար սարի մածուն եմ բերել»:
Կեչուտի աղբյուրը խոխոջաց աստղալույսի մեջ, բլուրն անցան, հետո արահետը ճղվելու էր: Մի հավք ծղրտաց մոտիկ թփուտներում, հետո ձիու քայլերն էին, հետո թպրտաց ու խաղաղվեց: Արահետը կտրեց-անցավ ոչ այն է գայլ, ոչ այն է նապաստակ, ոչ այն է սատանա: Հազա՜ր... ինն հարյուր... տասնո՞ւթ... տասնինը թվին, աշնանը, Նեսոյի Արշակին էստեղից գտան: Նեսոյի Արշակի մուգ կարմիր զամբիկը հինգ տարի հետո Կիրովական տեսնող էր եղել: Կիրովականը էն ժամանակ Ղարաքիլիսա էր: Ձիու նոր տերն ասել էր. «Ղազախի շուկայից եմ առել»: Իսկ սա երբ նորից էր հետաքրքրվել, ձիու նոր տերն ասել էր՝ ձե՛նդ:
Հասան ճյուղավորմանը: Այն, որ ձախ էր թեքվում, սարերի արահետն էր, պտտվում էր ամբողջ սարահարթով մեկ, իրար էր կապում աղբյուրներ ու աղբյուրներ, ուրթեր և ուրթեր, երամակներ ու երամակներ, ամպոտ գագաթներ ու անքամի թաքստոցներ: Ալխոն ոտը մի րոպե կախ գցեց ու, իրենից արագ, նետվեց ձախ:
– Հա՜...
Լկամը պատռեց բերանը, վիզը ոլորեց ու գլուխը թեքեց, և Ալխոն հիմա այդպես էր ձգվում սարերի արահետով: Լկամները գլուխը տնկեցին մեջքի վրա, Ալխոն առջևը չէր տեսնում, բայց ոտքերը տանում էին սարերի արահետով:
– Ռռռռ... Գժվե՞ց անտերը:
Գլուխը սեղմել էր հեծվորին, շունչը խփվում էր դեպի երկինք, Ալխոն թռչում էր աստղերի տակ, իսկ ոտքերը չռատվում էին անշավիղ երկրի վրա: Ոտքերը գետնի վրա անդունդ էին փնտրում՝ ջարդուխուրդ անելու այդ ոստակալած ոսկորները, որ չգիտես ինչի համար դիմանում ու դիմանում են: Այդ ժամանակ հեծվորը մի պահ նրա գլուխը տվեց նրան, հետո քաշեց սանձի միայն մի ճյուղը: Վիզը կեռած՝ պտտեց, պտտեց, պտտեց ձին իր տակ, հետո մտրակեց ու բաց թողեց սանձերը: Ձին գնաց անարահետ լանջերի թեքությամբ՝ կտրտվելով այդ կրծբանդներից ու փորքաշներից, դուրս լողալով բեռնաձիու կոշտակալած կաշվից դեպի թոքերի անկաշկանդ հևք և ետ թողնելով այդ կոպտացած թոքերն էլ:
– Օր ծերության քուռակ է դարձել հիմարը:
Հիմա կանգնել էին զառիթափի գլխին և կարծր կողերն իրենց նեղվածքում բռնել էին թոքերը, հավերը խաղաղվում էին բրեզենտի տակ, մածունը շիճուկ, պանիրն աղաջուր էր տալիս նոր ուռուցքներին ու հին վերքատեղերին, և դեմը, ձորի քաղաքի վրա, լուռ օրորվում էր լույսամշուշը: Հին Ալխոն էր, հին ոռբանդը, ծանոթ զառիթափը և նոր ցավը պոչի տակ:
– Ապրես:
Ու երբ առաջին բեռան մի քուռակ ձի, քաղաքի դռանը, կամրջի ծայրին դողում ու չորս ոտքով դեմ էր ընկնում,– Արի՛, ասաց Ալխոն, անտեղի հիմարություն մի արա:
Ոտքերի տակ թխկթխկում էր փուչ և սուտ-կարծր ասֆալտը, ահագնանալով հռնդում ու չքվում էին ավտոմեքենաները, երբեմն վշշում էր գետը՝ որ հարազատ էր, բայց քուռակին չէին իջեցնում գետ, անցընում գետով, քուռակին քաշում ու հրում էին դեպի անդունդ. նրանք չէին հասկանում, որ դա անդունդ է, իսկ քուռակը, որ տրոփել էր փափուկ ու տռուզ սարերում, տեսնում էր անդունդը, դեպի ուր աղաչում, ծեծում, գնալ էին խաբում մարդիկ:
Ալխոն մոտ գնաց, կանգնեց, ճանաչեցրեց իր ձիությունը և ասաց առաջին բեռան ձիուն.
– Անդունդ չի, կամուրջ է, այնպես չեն սարքել, որ կարողանաս սատկել, արի՛... Փուչ է, բայց պինդ է, չես սատկի, արի՛... Եթե սատկես էլ, մեծ բան չես կորցնի, արի՛...
Առաջին բեռան ձին սեղմվեց նրան, մտավ նրա մեջ ու կամուրջն անցավ նրա մեջ մտած: Իսկ նա անհաղորդ էր տակի դատարկությանը, մեքենաներին, աղմուկին, որովհետև կիսով չափ կույր էր ու կիսով չափ խուլ և իր սեփական կաշվի վրա ուրիշ յոթ կաշի էր դաբաղված: Շուկայի դռանը նրան բաժանեցին Ալխոյից, որ գնալու էր գետն ի վար, և կապեցին շուկայի դռանը իր զզվանքի ու սարսափի դեմ մենակ, աղմուկի և փոշու մեջ, արևի տակ, մինչև կարագը կծախեին գրամ-գրամ և չիթ կառնեին, հաց կառնեին, շաքար կառնեին, թեյի խոտ կառնեին, կմոլորվեին կոշիկի գնի վրա:
Մեքենաները թռչում էին Ալխոյի մոտից, ուրախ հեծանվորդների մի խումբ ձեռ առավ Գիքորին,– Քեռի, քշիր քշենք:– Մենք պառավ ենք, տղա ջան, դուք գնացեք,– հեծանվախումբը խշշոցով անցավ ձիուց, ետ մնացած մեկը կատակեց անչար,– Հեծանիվդ չի աշխատո՞ւմ, քեռի... Իմն էլ չի աշխատում,– բայց նա էլ անցավ, էքսկուրսիոն ուրախ ավտոբուսից ծաղկեփնջեր նետեցին Ալխոյին ու քրքջացին, հետո արևի տակ, ասֆալտին, Ալխոն մենակ մնաց:
Աղբյուրի մոտ Գիքորն իջավ հաց ուտելու,– Հանգստացիր,– ասաց Ալխոյին: Հեծանվորդների ջահել խումբը ետ էր գալիս, նրանք խմբով «հաչեցին» Ալխոյի վրա, իսկ վերջից եկողը նետեց Գիքորին.– Յուղում ե՞ս:
Նրանց գնացքը ասֆալտի վրա թեթև՜, թեթև էր, հողը նրանց չէր բռնում. նրանք սահում անցնում էին. ամեն ինչը մի տեսակ լավ էր յուղած՝ և հեծանիվները, և մարզիկները: Նրանք շատ էին առողջ, կարճ տաբատները նրանց վրա պատռվում էին նեղությունից, նրանք խոտ էին հնձելու, բայց ահա խաղ էին անում խաղալիքներով, և Գիքորը մտածեց նրանց ետևից. «Արի տասը փութ բարձեմ՝ սղղա...»:
Հացը ոչխարի պանրի հետ լավ էր գնում, և աղբյուրն էր, ոչինչ, սառը լավ ջուր, և վաղն այդ ցորենը տանը կլիներ ու Գիքորը կունենար այսպես մի չորս տարվա պաշար, «ասում են Չինաստանի հաշվով Ամերիկան Սովետին ասել է...», ու Գիքորը ասաց Ալխոյին.– Լավ հանգստացա՞ր: Գնացինք:
Հետո խճուղին դարձավ սպիտակ, անտառը դարձավ թփուտ, ետ մնացին թփերն էլ, գետը դանդաղեց, լայնացավ ու պղտորվեց, կիրճը դարձավ հովիտ, վերջին աղբյուրը տիղմ էր բլթում, տաք էր ու անհամ: Խճուղուց անջատվեց, արևի տակ տնքալով գնաց հա գնաց շեկ, խուլ ու տոթ ճանապարհը:
Լինե՜ր մի կանաչ հովիտ, մեջը մի հատ աղբյուր: Անդրոն այդ հովտի տեղը չիմանար: Այդ կանաչ հովտում, աղբյուրի մոտերքը, արածեր մի կարմիր ձի: Ոչ ոք չիմանար, որ այդ ձին Ալխոն է, բայց դա լիներ Ալխոն: Արածելով պտտվեր հովտում, ջուր խմեր, պոչով քշեր մի երկու հատիկ ճանճը, թախծեր, պառկեր արևի տակ կանաչ հովտում սատկածի պես, աղվեսը գար պպզեր հեռվում, կասկածելով ու չկասկածելով լպստեր շրթունքները և այդ ժամանակ Ալխոն հո՛ չփռռացներ լայն ռունգներով. աղվեսի լեղին ճաքեր: Ալխոն աշխուժով կանգներ կանաչ մարգում՝ հովտի ծայրին արածելիս լիներ լայնգավակ մուգ կարմիր զամբիկը: Արածեր Ալխոն կանաչ հովտում, պառկեր կանաչ բուրմունքի մեջ, սպիտակ ամպեր լողային վերևով, լիներ տխուր ու գեղեցիկ: Ու հետո բսնեին գայլերը. կուշտ ու բարի Ալխոն նրանց չտանջեր, ինքը չտանջվեր, իրեն նրանց տար ուտելու, թող ուտեին:
Իրիկվա դեմ, գյուղից կես ժամվա վրա, ճանապարհը կենդանացավ: Հնձած արտերում խուլ թռռոցով աղեղվեց լորը, արտի կարմիր քարը դարձավ կարմիր շուն, կենտահաչեց ու կարճլիկ ցատկերով ձգվեց դեպի ձին ու ձիավորը: Սրանց շները սրանց օձերի պես չար են: Գիքորը ձիուց իջավ ու շողոքորթեց շանը. բան դուրս չեկավ, երեսի էր թռչում: Այդ ժամանակ Գիքորը մտրակով ծեփեց ու սուտ ծիծաղեց, որպեսզի տերը, եթե մոտերքում լիներ՝ չնեղանար: Շունը ետ մնաց ու, երբ ձին ու Գիքորը միամտվել էին, անձայն բռնեց ձիու պոչը: Բռնել էր ձիու պոչը և քարշ էր գալիս կողքից, քացին չկպավ: Քացիները չկպան: Ալխոն խրտնեց, պոկվեց ու գնաց:
Ալխոն ճանապարհից դուրս ընկավ, հնձած արտերում դեսուդեն նետվեց՝ ազատում չկար. կարմիր բիծը ցատկոտում էր նրա դնչի տակ: Անընդհատ հայտնվում էր դնչի տակ: Սրանց գայլերն էլ անամոթ են: Անցած ձմեռ խեղճ կինոմեխանիկը գիշեր է լուսացրել հեռագրասյան գլխին:
Գիքորն սկզբում գտավ մածնի տոպրակը, հետո բրեզենտը: Ձորավուն մի տեղ ծմրում ու սողում էր կարմիր շունը, իսկ ձին չկար: Հակառակ ճանապարհը գնացող մի պառավ, կապոցը մեջքին, ասաց, որ մի կապույտ ձի է տեսել գյուղ մտնելիս,– Հա, վրան հավեր էին,– բայց պարզվեց, որ տեսել է առավոտյան, թե՞ երեկ երեկոյան: Գիքորը եկավ շան մոտերքից հետքը վերցնելու՝ գետինը չոր էր, հետք չէր բռնել: Իսկ շունը սողալով մոտեմոտ էր անում: Պոչը շարժում էր, կարծես, սատկելու վրա, գութ էր աղերսում, բայց աչքերից նայում էր օձը: Ջահել տղերք էին, քսաներեք-քսանվեց տարեկան, գալիս էին այս գյուղերից ցորեն առնելու՝ լուսադեմ եղավ: Ասացին՝ ձիերին դադար տանք: Իջել էին չէին իջել՝ Ակոփը ճչաց. «Օ՜ձը»: Գիքորի ոտքը դեռ ասպանդակին էր, իսկ դրանց օձերը... Գիքորը ձին կրնկեց ու պո՜ւկ: Մեկ էլ ետ նայեց՝ տղերքը ռեխները բացել էին: Ակոփը խաբել էր ուրեմն: Գիքորի անունը դրեցին հեծյալ, հետո՝ հարսանիքի աղվես, հետո, պատերազմի ժամանակ, երբ կարողացավ տղային ճակատ չուղարկել, կանայք կնքեցին աղվես:
Գիքորը բլուրավուն տեղերից նայեց հեռուները՝ հեռուներում արդեն աղջամուղջ էր: Եվ ամբողջ ժամանակ Գիքորին թվում էր, թե կարմիր շունը հնձած արտի մեջ սողում է կողքերից: Ճախարակի պես երգ մանելով, հետո աղմուկ թափելով, հետո ճախարակի պես երգ մանելով եկավ, հռնդաց, անցավ շողերի մեջ սպիտակ ինքնաթիռը: Ասում են մի երկու ժամում Երևանից հասնում է Մոսկվա: Հազա՜ր ինը հարյուր երեսունիննին ինքն ու Լևոնը վեց օր գնում ու գնում էին, ու, այսօրվա պես հիշում է, Կրեմլում Լևոնը նայեց զանգին, նայեց փայլուն գմբեթներին, «մի շաբաթ առաջ Ծմակուտ էինք, Գիքոր, ասաց, հիմա էստեղ Մոսկվա ենք»:
Ինքնաթիռի հետ Գիքորը պտտվեց, ապա բաց թողեց հայացքից և ուզեց գնալ՝ տեսնելու հեռվում օրորվողը Ալխո՞ն է, թե քարակույտ: Սպիտակ երկնքից հետո աղջամուղջն արտերի վրա իսկական մութ էր, Գիքորը չգնաց: Դա քարակույտ էր լինելու, իսկ ետդարձին, մթի մեջ, Գիքորը վայ թե կարմիր շան վրայով ընկներ:
Գիքորը որոշեց. կովերից մեկը, ոչխարները, ձին էլ, ծախում է, դնում է դրամարկղի եղածին՝ երեսունհինգ հազար, տալիս է Հենրիկ որդուն – մի տարվա մեջ տները սարքում ես, մի տարուց քոչում եմ քեզ մոտ՝ Կիրովական, «թքա՛ծ գյուղի վրա»: Գիքորը պանրի տոպրակն էլ գտավ: Պանիրը ջարդվել էր, լավ էր ջարդվել: Եվ երբ գտավ տոպրակը, դարձյալ ուզեց ետ դառնալ՝ տեսնելու օրորվողը քարակո՞ւյտ էր թե ձին: Եվ այդ ժամանակ մեկը բացականչեց ու ծափ զարկեց. Սիմոնը կանգնել էր հնձած արտի մեջ ու ծիծաղում էր.
– Ա՛յտա՜... այտա, ես էլ ասի խրտնել, ջարդուխուրդ է արել էս մարդուն: Քնել էի՞ր:
– Ձին եկել է՞:
– Վաղո՜ւց:
– Քո դո՛ւռը:
– Հա, եկավ դռանը կանգնեց: Մեկ ասինք էս ում ձին է, մեկ էլ, տեսանք հաստատ է կանգնել, հիշեցինք, որ դու ես էդ ձիով մի անգամ եկել:
– Խրտնեց անտերը, շունը վրա պրծավ, ձեռիցս խլեց... պանիրը ջարդվել է: Հավերը վրան էի՞ն:
– Հա, հավեր կային:
– Ձեզ համար սարի հավ եմ բերել: Հացներդ, տեսնում եմ, լավ է եղել էս տարի:
– Հա, լի ենք:
– Ձեզ համար սարի մածուն եմ բերել: Ուրեմն ասում ես եկավ դռանը կանգնեց:
– Կանգնելն էլ բա՞ն է, մեխվեց:
– Պարտավոր էր,– ծիծաղեց Գիքորը:– Բարձիր տասը-տասներկու փութ ու բաց թող՝ մենակ կգնա Ծմակուտ, իմ դուռը: Եթե Անդրոն է բարձել՝ Անդրոյի դուռը:
Պատերազմին, առաջին ձմռանը, Գիքորը գոմում կարտոֆիլով պահեց Սիմոնի հինգ երեխային և կնոջը, և նկուղում՝ մի ուրիշ ընտանիքի, որ հիմա քոչել է Երևան, այնտեղ, ասում են, բարձր պաշտոնների տեր է, աղջիկն, ասում են, բժիշկ է, դոցենտ է. արժե՛ մի անգամ նրանց հետ գործ ունենալ:
Գյուղի վրա, մթան մեջ, ռադիոն խոսում էր, ու չէին անջատում: Եվ Գիքորը տեսավ, որ Ծմակուտում չի ու կարոտեց Ծմակուտին: Այդ բարձրախոսներից Ծմակուտ էլ դրեցին, մի երկու օր խոսում ու երգում էր, հետո տղերքը, խմած էին, քարով նշան բռնեցին թե ով շուտ կխփի:
Սրանց տղամարդիկ հնձել գիտեն, բայց քիչ է պատահում որ հնձեն: Սրանք մաքուր հագնվում են ու կանգնում ակումբի դռանը: Նախագահը սրանց վրա չի գոռգոռում, որովհետև գոռգոռալը տնավարություն է, իսկ այս գյուղը մի տուն լինելու համար շատ է մեծ:
Սրանք չունեն քաղաքի կարգուկանոնը կամ փոքր գյուղերի տնավար առատությունը: Սրանց պակասն ահա թե ինչ է. ֆաբրիկայի պես մի բան և գարեջրի կրպակ, թե չէ նարդի՝ խաղում են, գեր տղամարդիկ՝ կան, նշանակում է գերանդվի երես չեն տեսնում, իսկ երբ անձրև է սկսում՝ նարդին տանում են ներս: Ծմակուտ, անձրևն սկսում է փչացող խոտի տագնապով: Գիքորը որոշեց. չէ՛, չի քոչում քաղաք,– դանակը ձեռքին հարբած կոշկակար. գիշերը դռանդ երգում ու հայհոյում են, իսկ առավոտյան լսվում է, թե հարևան փողոցում խանութի պահակին մորթել են: Մի տասը-տասնհինգ տարվա կյանք է՝ Գիքորը կապրի Ծմակուտ, կթաղվի Ծմակուտի կանաչ գերեզմանոցում Ադամի, Մովսեսի, պապ Գիքորի, Սահակի, Լադոյի կողքին:
Բարձրախոսը դեռ երգում էր. մեկը վերջացնում էր, մյուսն էր սկսում:
– Լավ հանգիստ ժողովուրդ ունեք,– ասաց Գիքորը:
– Հանգիստ չլինի, ի՞նչ է անելու:
– Էդ չեմ ասում,– կանգ առավ Գիքորը:– Նարդի եք խաղում:
Գրասենյակի, ակումբի ու խանութի դռներին այնքան մարդ կար, որ չէր հասկացվում, թե նրանց մեջ կարևորներն ովքեր կլինեն, հովիվ-մովիվներն ովքեր: Հագնվել էին ու կանգնել:
Բարձրախոսը մեխված էր գրասենյակի քիվին: Թե ասես երգ էին լսում՝ չէին լսում, թե ասես մտածում էին՝ սրանք մտածող ժողովուրդ չեն, պատերազմի ժամանակ սրանց լավ է փորձել. կարտոլը խաշում ուտում էին, հետո պառկում քնում: Լինում էր՝ խաշում էին, չէր լինում՝ սպասում էին լինի: Իսկ թե որտեղից էր լինելու՝ դա նրանց գործը չէր: Աստված մեծ է, աստված կտա:
– Սիմո՜ն...– ասաց Գիքորը:– Ճի՞շտ հաց ունեք, թե կատակ ես անում:
– Ես որ՝ մի երեք տոննա ունեմ:
– Այտա, բա ձեր արտերն ո՞վ է հնձել, է:
– Կոմբայնը:
Գիքորը գնաց, գնաց ու քմծիծաղեց.
– Կեցցե՜ս կոմբայն, կեցցե՛ս:
Աղմկելով մոտոցիկլ անցավ՝ թամբին կարևոր ու մռայլ տղաների մի խումբ, երեք թե չորս հոգի:
– Կյանքը հեշտացել է,– ասաց Գիքորը,– առաջ տասը փութ ցորենը տասը փութ ցորեն էր. ոչ կարող էիր նվիրել, ոչ էլ՝ եթե նվիրեին՝ կվերցնեիր: Բայց թե...– քրթմնջաց Գիքորը,– որ մեր տեղը հացի տեղ չի ու ձեր հացն էլ հաց է՛... Ձեր հացից հետո ուրիշ հաց չի ուտվում:
Դեռահաս մի աղջիկ էր գալիս, լուրջ, քաղաքային ու սահուն, մարդու ամաչեցնելով թևատակի բրեզենտից և դեռ տոպրակից: Տղաների մոտոցիկլետը հասավ, անցնելիս ետևի նստածը կախվեց թամբից, ապտակեց աղջկա քամակին, և շան աղջիկը չդիվոտեց, և շան լակոտը չամաչեց: Քաղաքի պես մեծ գյուղ է, չգիտեն ով ում աղջիկն է, ով ում տղան է ու իրարից չեն ամաչում:
– Ա՛յտա,– ասաց Գիքորը,– Սիմոն, չաշխատողը շատանում է, կարծես թե հացը պիտի քիչություն աներ, բայց ապրուստը հեշտանում է, չես զարմանո՞ւմ:
Սիմոնի տան վրա բսնել էր երկրորդ հարկ, երկու սենյակով: Դրսից աստիճաններ էին բարձրանում պատշգամբ, որի բազրիքը ներկված էր:
– Տես, տես, տես,– քրթմնջաց Գիքորը:
Գոմի մոտ մութ էր: Ալխոն կանգնած էր մթի մեջ: Չէր ուտում, առջևը խոտի պես մի բան կար: Կարծես թե տխուր էր, կարծես թե մտածում էր: Սիմոնի վերջին տղան, այսպես տասներեք տարու, կանգնել էր գոմի մոտ ու հանգցնում-վառում էր ձեռքի լապտերը: Բարձրախոսը երգում էր և ոչ ոք չէր անջատում: Տրաքտրաքոցով անցավ մոտոցիկլը: Շունը երևի կծած լինի Ալխոյին:
– Դո՛ւ ինչ ես աշխատում,– հարցրեց Գիքորը Սիմոնին:
– Դե ինչ պատահում է: Մեխանիզատոր:
– Տրակտորի՞ստ:
– Էդպես, տրակտորիստ, կոմբայնավար...
– Չէ՛, չէ՛...
Սիմոնը թոթվեց ուսերը: Իսկ տղան գոմի մոտ վառում-հանգցնում էր լապտերը:
– Կով ունե՞ս:
– Ինչի՞ս է պետք:
– Իհարկե... Անտեղի հոգս է: «Թե կովը քո ի՜նչ խելքի բանն է»: Բա յո՞ւղ, պանիր:
– Դե ճարվում է, էլի:
– Հա, դե որ ճարվում է... «Փնթի շան տղա»:
Թե ինչու ձեզ վրա էնքան կարտոլը փչացնեն, որ հիմա էլ՝ տրակտորիստ, կոմբայնավար, «կո՞վն ինչիս է պետք»: Պատերազմի ժամանակ կատու էին դառել՝ «տրակտորիստ, կոմբայնավար»: Ծմակուտի զառիվերը միտներդ է՞...
– Այ տղա, էդ լույսը մի՛ փչացրու,– ասաց Գիքորը:
Երեխան մի պահ նայեց անտարբեր, հետո ուրիշ կողմ նայեց ու դարձյալ վառեց-հանգցրեց լապտերը:
– Ծեծել ես՝ խռովել է՞,– հարցրեց Գիքորը:
– Չեմ ծեծել, չէ:
– Խռովի պես է:
– Չէ, սովորություն է: Իմոնք էդպես դուրս եկան՝ իրենք իրենց համար:
– Լավ չի,– ասաց Գիքորը:
– Ա՛հ, ինձանից հաց չեն ուզում:
– Չեն ուզո՞ւմ:
– Դե ուզում են, բայց դե իրենք գիտեն՝ իրենց գործերը:
Շունն Ալխոյի վիզը կծել էր, խնդրեց ջուր եռացնել:
Հենրիկ որդին քաղաքում ուրիշ կանանց հետ է: Ինքը գիտի դա երբվանից է սկսվել. որ ծխել սկսեց, էն ժամանակ ուրեմն արդեն կային: Հա, իհարկե. ութ ժամ է, հինգ ժամ է՝ աշխատում է իբր թե, պետերի հետ լավ է, պետերի հետ խմում է, իսկ մնացած ժամանակն ի՞նչ է անում: Եվ որտեղի՞ց էդքան քաղաքավար հագնվելու սովորությունը: Փողկապը փողկապ, բայց հո լինում է այնպես, որ փողկապավորվում են, բայց չի սազում. ուղղակի փողկապավոր անասնապահ: Ուրիշ կնոջ ձեռ կա: Եվ՝ որ գյուղ է գալիս... ոչ բահ գիտի, ոչ եղան: Բարև-բարով եկար, հետո արդեն սկսում է հորանջել: Գնում է գյուղամեջ, գալիս՝ ցտեսություն: Ո՞ւր: Ես գնացի: Ո՞ւր, այ տղա: Էգուց գործի եմ: Նրան կարտոֆիլ է պետք, կաղամբ է պետք, նրան յուղ է պետք, նրան պանիր է պետք, միրգ է պետք՝ տոննա ու մեքենա: Նա դեմ չի, նրան այդ բոլորը պետք են, միայն թե, խնդրեմ, ինքը տանողը չէ: «Եկող մեքենա կլինի՝ կուղարկես»: Ճորտը կուղարկի: Վարորդին վիզ կթեքի, պառավի հետ կկռվի կորած պարկերի համար, գլուխը կխփի մառանի դռանը, հի-հի-հի՝ վարորդին կծիծաղի, «այ տղա, համբերիր, է, կաղամբը, կաղամբը մնաց». կբերի կաղամբի պարկերն էլ, կդնի տանձի, յուղի, պանրի, կարտոֆիլի պարկերին և կուրախանա՜, կուրախանա, որ ամեն ինչ այդպես լավ վերջացավ: Հետո ամեն նամակով ու ամեն գնացողի հետ կխնդրի պարկերն ուղարկե՜լ, դատարկ պարկերը ե՜տ ուղարկել: Ու չեն լսի, տեղեկություն չունեն: Մեծ գործի է, լրբություն է անում:
Երբ ջուրն արդեն պիտի որ եռացած լիներ, պարզվեց, որ ինքը ջուր չի խնդրել, նորից խնդրեց, և այդ ժամանակ Սիմոնն ասաց.
– Ա, դե ձի է, էլի:
Եվ ինքը հասկացավ, որ միակ մտերիմն այդտեղ Ալխոն է: Եվ ինքը պատերազմի ժամանակ նրանց պահածի իրավունքով հեգնեց.
– Իհարկե, ձի է, տրակտոր չի:– Եվ բացատրեց, որպեսզի նա չկասկածի, թե իրեն ծաղրում է.– Ձին ուրիշի ձի է, Սիմոն, վախենում եմ շունը կատաղած լիներ:
– Յոդ լինի՝ կլինի՞,– կծեց այդ տրակտորիստը: Հիսունհինգ տարվա տղամարդ է՝ չի ամաչում, մազութոտվել, խառնվել է լակոտներին: Իսկ ինքը չնկատելու դրեց նրա ծաղրը.
– Բեր, բերել տուր...– Թե դա ինչ տղամարդ է, որ բերել տա, երեխան կողքին կանգնած, լապտերն էլ ձեռքին, յոդի իհարկե ինքը կգնա:
Բամբակը վերք խցկելիս ձին դողաց ու քրտնեց, և սեղմվում էր Գիքորին: Եվ Գիքորը մի պահ մտածեց, որ այդ բեռնաձին ինքը կվերցնի Անդրոյից, Անդրոյի ուզած գնով, կպահի իր ձեռքի տակ մինչև նրա էլ, իր էլ կյանքի վերջը: Հետո թամբը հանեց, սրբեց, «էն ձորից ո՞նց ենք դուրս գալու, այ ձի», շփեց կապերի տեղերը, «ես պառավ, դու պառավ», հայհոյեց Անդրոյին, որ այդքան թուլերես է և ինչ անխիղճ շան ասես չի տալիս գյուղի ամենալավ բեռնաձին, բրեզենտով սրբեց շեքամիջերը և ուզեց ջրելու տանի:
– Երեխան կտանի,– ասաց Սիմոնը:– Մա՛կբեթ:
Սանձերը տվեց երեխայի ձեռքը,– Հա, իհարկե, նա աղբյուրի տեղը մեզանից լավ գիտի,– ծիծաղեց էլ, բայց այդ տղայի սառը կապույտ աչքերը նրան դուր չեկան: Եվ այդ լապտերը, լապտերը, որ վառելով-հանգցնելով անցավ ցանկապատի դռնից, վառելով-հանգցնելով գնաց լույս լուսավորված փողոցն ի վեր: Դեռ նոր էին սանդղագլուխ ելնում, տրաքտրաքեց ու մարեց մոտոցիկլը:
– Մա՛կբեթ, քշիր-քշենք:
Նստել էին թեյի, սրանց կարմիր հացն առաջվա պես արևի ուժ ու բույր ուներ, թզան մուրաբա կար, կարմիր հացը սարի պանրի հետ շատ համեղ էր, նրանք խոստացան տալ ինչքան ձին կտանի, «դե պառավ ձի է, երկար ճամփա է», Գիքորն ասաց, որ փող էլ է բերել, և ծիծաղեց, մի տասներկու փթի, նրանք էլ ծիծաղեցին, «Երեք տոննա ստացել ենք, ինչների՞ս է պետք, երկուս ու յոթ հարյուր». «Ծմակուտ ամեն ինչով լավ են, կարտոֆի՛լը, կարտոֆիլը,– Ուզում էի բերել, գիտեի կարոտած կլինեք, բայց դե շատ է հեռու,– միայն Ծմակուտի հացն է պակաս: Պետակա՞նը: Պետականը, դե, ճիշտ է, ցորեն է, ալյուր է, բայց դե եսի՞մ ցորեն է, ալյուր է». պառավն էլ լավ է, տնաշենը բոլորովին է պառավել, ուզում էր կարագ ուղարկել նրանց, բայց հարածը չկար, հետո էլ շոգ ճամփա՜, ասֆա՜լտ,– և այդ ամբողջ ժամանակ Գիքորի ուշքը դուրսն էր:
– Տղեդ չեկավ:
– Չէ, կորչող պտուղ չի,– հանգստացրեց Սիմոնը:
– Դպրոցում լա՞վ է սովորում:
– Հա, լավ է, բայց միտքը տրակտորին է:
– Աչքիս... աչքիս մի տեսակ երևաց,– ծիծաղեց Գիքորը:
– Ճիշտ ե՜ս, ճիշտ ես... Քննությանը հեռախոս են սարքել, հեռախոսով իրար հուշել են:
– Կեցցես, կեցցես:
Նրանք Ալխոյին չծեծեցին: Տարան ջրի, զարմացան, որ այդպես շատ է խմում, խմելու հետ փորը ձգվում է, իրար հարցրին՝ այդքան խմելը կվնասի թե չի վնասի, վճռեցին, որ կվնասի՝ ետ քաշեցին, հետո նրանցից մեկն ասաց, որ ձին ջուրը խմում էր բերանը փակ, շրթունքները կպած, փորձեցին՝ այդպես էր, լապտերի լույսի տակ պարզ երևում էր, որ խմում է շրթունքները պինդ սղմած,– Որպեսզի ջրի հետ ավազ չգնա,– ապա գյուղից դուրս հանեցին, տարան դաշտի հարթ ճանապարհ...
Իրար մեղադրելով անգրագիտության մեջ, նրանք իրար ձեռքից խլխլեցին սանձերը. Ալխոն գլուխը վեր-վեր էր նետում, որովհետև չէր հասկանում, թե ուզածներն ինչ է: Ապա քաշեցին թմբի տակ, երկուսը թողեցին մոտոցիկլը, Սիմոնի տղայի հետ հեծան Ալխոյին: Ալխոն գնաց ծանր վազքով: Ոչինչ, կարելի է: Բայց ահա ճայթեց ու հասավ մոտոցիկլը: Եվ Ալխոն ինչքան էլ որ փախավ, ինչքան էլ որ ջարդվեց՝ մոտոցիկլը պոկ չեկավ նրանից: Հռնդում էր ականջների մեջ, խցկվում էր ոտքերի արանքը, գալիս էր կողքից, առաջ էր անցնում, ետ էր ընկնում,– և ազատում չկար, ազատում չկար: Եվ այդ ժամանակ Ալխոն կանգ առավ ու սպասեց ծեծի: Ծեծը ծանոթ էր, վախենալու չէ, բայց նրան չծեծեցին:
– Լավ, հոգնել է, թող հանգստանա:
Երկուսն իջան, կպան մոտոցիկլին ու բաց արձակեցին դեպի մութ դաշտի ծայրը: Ալխոյի վրա Սիմոնի տղան նստեց, նստեց շեքած, հետո՝ ոտքերը մի կողմի վրա կախած, ու այդպես վառում-հանգցնում էր լապտերը:
– Մակբե՜թ... բենզինը վերջացավ, բեր,– կանչեցին դաշտի մյուս ծայրից:
Լապտերը վառել-հանգցնելով սա ձին տարավ հեծանիվ քշելու պես: Այնտեղ վիճեցին՝ մոտոցիկլն է լավ, թե ձին: Մոտոցիկլի բենզինն ահա վերջանում է, բայց ձին էլ դանդաղ է գնում: Հետո մոտոցիկլը կորավ աչքից, պոչի հետ խաղ արեցին, հետո մեկը քաշեց սանձերը, երեքը հեծան,– Ձի՛:– Գնաց, բայց պոչը չէր գալիս: Պոչը պոկվում էր, չէր պոկվում, գալիս էր, չէր գալիս: Լապտերով լուսավորում էին, որպեսզի ճանապարհը տեսներ: Ապա կանգ առան, գլուխն իջեցրին ու լապտերը վառած կապեցին ճակատին: Մեկը քաշում էր սանձերը, մյուսը կանգնած էր պահում մոտոցիկլը, իսկ երեքն Ալխոյի վրա հեծանիվ էին քշում: Մոտոցիկլ բռնողը հոգնեց,– Լավ, ասաց, ձին հոգնել է, իջեք:– Չառարկեցին, իջան, մոտոցիկլն անջատեցին պոչից, պոչը թեթևացավ, ճանապարհից թեքեցին դաշտ, ասացին.
– Դե հիմա արածիր:
– Արածիր,– գլուխը ձգում էին, կպցնում խոտերին,– խոտ կեր, խոտ կեր:
Մեկը մի ծաղիկ գտավ, դեմ արեց մռութին.
– Ծաղիկ է, կեր:
– Չի հասկանում:
– Մութ է, չի տեսնում:
Լապտերն արձակեցին ճակատից, լույսը պահեցին ծաղկի վրա.
– Տես, ծաղիկ է, կեր:
– Հիվանդ է:
– Ձիերը հիվանդանո՞ւմ են:
– Դու տաքություն ունե՞ս,– ասացին Ալխոյին:
Մեկը սանձերից բռնած պահեց, մյուսներն անցան ետևը:
– Քացի կտա՞:
– Տաքությունդ չափում ենք, քացի չտաս:
Լապտերը հանեցին, վառեցին, մտցրին վառած: Պոչը ծածկում էր լապտերի լույսը, պոչը թեքեցին, փաթաթեցին ոտքին ու այդպես կապեցին: Դարձյալ խանգարում էր, բայց պոչը չկտրեցին: Նայեցին հեռվից, մոտիկից, ոչինչ, հարմար էր:
Լուսնի մե՜ծ լռիկ գունդը կաթնալույս էր մաղում, թարթվում էին աստղերը, աստղերի կեսը աստղեր են, կեսը երկրի պես մոլորակներ: Մոլորակների վրա երևի մարդիկ կան: Մոլորակների մարդիկ հիմա ուժեղ հեռադիտակով նայում էին երկրին, տեսնում էին երկիրը, հնձած արտը, երեխաներին, ձիուն, լապտերի լույսը:
Երբ Գիքորն ու Սիմոնը եկան, կաթնալույսը ծփում էր երկնքի ու երկրի ողջ արանքում, բոլոր աստղերն ու մոլորակները մարմրում էին անշշուկ, լուռ մոխրանում էին վայր ընկնող աստղերը, հնձած արտերի վրա, ցածր-ցածր, ծղրիդները երգում էին մոխրացող աստղերի երգը, երեխաների ու ձիու լռիկ ստվերներն օրորվում էին կաթնալույսի մեջ: Եվ ձիու պոչի տակ լապտերն արձակում էր մի անչար, մի իմաստուն, թախծոտ ու ծիծաղելի լույս ծղրիդների երգով խառը: Սիմոնի տղան ծնկել էր և, աչքերը ձիուն, դանդաղ շոյում էր կաթնամշուշը: Մյուսները նայում էին նրան, նայում էին ձիուն, թուխ աչքերի փայլով նայում էին նրան, նայում էին ձիուն, որ արձանի խամրող փայլով կեցած էր նրանց դեմ:
– Կախարդում ենք:
Գիքորը նրանց չծեծեց, որովհետև նրանք Ծմակուտի չէին, Սիմոնը չբարկացավ, որովհետև նրանք չփախան, ուրեմն չարությամբ չէին արել: Գիքորը սուսուփուս հանեց լապտերը, դրեց գրպանում. կամ Անդրոյին կտա, կամ, ի՞նչ կա որ, կպահի իր ձեռքին, միայն թե այդ լապտերը հաստատ կգնա Ծմակուտ, որովհետև նրանք չեն համարձակվի ետ վերցնել:
Կապեցին երեք պարկ: Նրանց ամբարը լիքն էր և պահեստում դեռ էլի ունեին՝ կարելի էր չկշռել պարկերը: Բայց Գիքորը գրամը-գրամին գիտեր, որ դա տասներկու փթից մի հատիկ պակաս չէ: Երկու պարկը հակեր արեցին, մինչև վերջ ձգեց ձիու փորքաշները, դարձավ Սիմոնի հետ հակերը վերցնելու և այդ ժամանակ զգաց ձիու դողը: Ձիու դողն զգաց, և տեսավ, որ ինքն էլ է վախենում:
– Հաաա՜...
Գուցե այդ զահրումար միջնահակը չդնի, հա՞... Աչքերը փակի ու չդնի, դժո՛խքը, աշխարհիս երեսին ոչ ոք էլ սովից չի սատկել: Ձին բեռն ընդունեց ու սսկվեց: Ուղղակի հանգավ: Թառանչեց հետո, շատ հետո, երբ հակերի կապերը պնդացրել էր: Այդ կոմբայնը՝ այդ Սիմոնը, կանգնել էր ձեռքերը գրպաններում ու ոչինչ չէր հասկանում ձիուց ու բեռից, պրոֆեսորի տան է ծնվել, չի ասում երկու պարկը բավական է, ճանապարհը երկար է. թե՞ չի ուզում ժլատ երևալ: Կոմբայնն է հնձել, ինչո՞ւ պիտի ժլատ լիներ: Ինքը բռնեց միջնահակի պոզերից և հիշեց որդու փափուկ շրթունքները և սրտնեղեց.
– Այտա, վայ թե շատ է լինում:
Միջնահակը դրեցին՝ ձին մնաց անհաղորդ. դրեցին ուղղակի քարի վրա: Եվ դրանից Գիքորը վատ տագնապ զգաց. անտերը կոտրվելու է միանգամից: Որտե՞ղ:
– Ալխո՞...
Պարանը փորի տակով անցընում էր, ուզեց, որ փլվի հիմա, իր վրա: Գոնե սատկած դիակը դուրսքաշող կլինի:
– Ալխո՜...
Եվ լսեց այն գաղտուկ տնքոցը, որ ոչ թե թոքերինն է, այլ ոսկորի տրոփյունը. դա եզնալծան, տան հիմնաքարի, հեծանի տնքոցն է, որ լսում են ինժեներ ու գյուղացի մարդիկ:
– Էլեկտրիկ է, կտանի...
Բեռը ձիու հետ մի մարմին էր: Այդ ձին ծնվել էր այդ գավակով, այդ բեռնով, այդ գլխով ու այդ գույնով: Պարանները տրամաբանված ու ձիգ էին և ջլերի հետ այդ հին ոսկորը կապում էին այդ տասներկուսուկես փթին: Սանձը, կարճ, կապեց թամբին, ետ դարձավ բաճկոնն ու մտրակը վերցնելու,– Դե մնաք բարով, այտա... Դե շեն մնաք, այտա... Եկող գտա՝ կարագ կուղարկեմ... Շեն մնաք, այտա, մարդը մարդով է մարդ...– և լսեց ձիու զգույշ ոտնափոխը: Ձին ցանկապատի դռնից ելավ, թեքվեց աջ, գնաց, թեքվեց ձախ, բռնեց գյուղից հանող ճանապարհը: Ցանկապատերը ետ մնացին, ճանապարհը լուռ էր, ձին խուլ տնքոցով մաքառում էր բեռան ու կյանքի դեմ: Նեսոյի Արշակին ինչո՞ւ կլինեին սպանած: Անվնաս մարդ էր, իր ճամփան իր համար գնում էր: Ինչո՞ւ էին սպանել: Ասում էին, մոտը մի երկու կոպեկ փող կար, կարագ էր ծախել, Դիլիջանից ետ էր գալիս:
Շունը սողալով ճանապարհ ելա՞ծ կլինի: Գուցե արդեն սատկած լինի: «Էլեկտրիկ է, կտանի»: Ո՞վ է էլեկտրիկ: Ինչո՞ւ է էլեկտրիկ. հա՛, լապտերը մտցրել էին... Իշի՛ քուռակ: Թե հացը քո ի՜նչ բանն է, թե ցորենը քո ի՜նչ հացն է: Գիքորը մտքով ճանապարհն անցավ, խճուղին անցավ, քաղաքն անցավ, կամուրջն անցավ, հասավ զառիվերին:
– Ո՞նց ենք անելու, այ Ալխո:
Եվ հասկացավ, որ ինքը ծերացել է և այդքան ճանապարհը ջարդելու է իրեն էլ: Եվ զգաց, որ կոշտ թամբից իր շեքերը հարվել են ու մրմռում են: Եվ լսեց իր ծեր ոտքերի տնքոցը և հիշեց առավոտվա ուրախ ավտոբուսը, լսեց նրանց ուրախ ծիծաղն ու հայհոյեց.
– Ես ձեր թեթևսոլիկ...
Ավտոբուսը մտքից անցավ արագ, քամու բերած ծիծաղի պես, իսկ Անդրոն սայլի մոտ կանգնած էր հաստատ և իշամռութ:
– Փալա՜ս, կնկա գերի...
Եվ հիշեց Անդրոյի Աշխենին, բայց չհայհոյեց: Նրան թվաց, թե Աշխենը պաշտպանում էր իրեն Գիքորին: Եվ զզվանքով հիշեց որդու կարմիր շրթունքները: Եվ տեսավ իրեն գետափին, Ալխոյին՝ արևի տակ, և քարերի մեջ ծլած աղջիկներին ու հայհոյեց թմրած մեջքը շուռումուռ տվող վիթխարիին: Եվ Հենրիկ որդուն տեսավ մերկ վիթխարիի հետ ավազին պառկած, և Հենրիկ որդին բարակ ու նուրբ էր, և դա իրեն սաստիկ դուր չեկավ, որովհետև վիթխարին կբռներ նրա սպիտակ քթից և նրա շունչը կկտրեր: «Քի՛չ ծխիր, իշի քուռակ»: Եվ հիշեց ծուխը շրջկոմի բյուրոյում, երբ իրեն կուսակցությունից ու նախագահի պաշտոնից հանում էին, ու հիշեց, որ այն ժամանակ էլ, ձիերն իր տակ, մեքենան իր տակ, այդքան մարդիկ իր ենթակայության տակ՝ ինքը բեռնաձի էր, որովհետև իր միտքը բյուրոյում էլ չորացող խոտի, հասնող կարտոֆիլի, ջուր քաշող դեզի հետ էր, թեկուզ ոչ այդ կարտոլն էր իրենը և ոչ այդ դեզը: Եվ հիշեց ամբարի ցորենը և արտը սարի ճանապարհին ու հասկացավ, որ ինքը, ինչպես այդ Ալխոն այդ բեռանը, գամված է Ղազախի ճանապարհին, գալիք բոլոր անձրևների տագնապն իր մեջ է և գալիք բոլոր երաշտներինն ու մորեխինը: Եվ հայհոյեց հացթուխ Վաղոյին, իբր թե նա հացը լավ չի թխում և դրա համար է ինքը բռնում այս ճանապարհը: Բայց դա անարդար էր, և ինքն իրեն ստիպեց մտածել, որ ծախում է կովերը, քաղաք տներ է սարքում, պարիսպ է քաշում և նստում է ծառի տակ ձեռքերը գրպաններում: Եվ ժպտաց, բայց չկարողացավ ձեռքերը գրպանած պահել, սիրտն ուղղակի պայթում էր. և առաջին անգամ նկատեց մատանին Հենրիկ որդու մատին և Հենրիկ որդու ձեռքը փափուկ շրթունքներին: Դա Հենրիկ որդու լուսանկարն էր: «Ի՞նչ արժե» – «Չգիտեմ, նվիրել են» – «Լավ են արել՝ նվիրել են, ի՞նչ կարժենա» – «Մեկուկես» – «Հազար հինգ հարյո՞ւր» – «Էդքան»: Եվ միտքը նորից դեմ ընկավ զառիվերին, և հին նախագահն ուզեց իմանալ, թե ինչքա՞ն կլինի ձորի տակից մինչև սարահարթի պռունկը. որոշեց երեք կիլոմետր՝ Ծմակուտի մի ծայրից մյուս ծայրը, և բողոքեց, որովհետև դա չափի բան չէր. դա պառաված ոսկոր էր, բեռ էր և օդի պակասություն:
– Ալխո՞... Ալխո ջա՞ն...
Եվ էն անգամ Հենրիկ որդին ինչ արեց: Ոչխար ու արաղ էր տարել, հարսը զանգահարեց գործի տեղը,– Հենրիկ, հայրիկը եկել է: Իսկ նա թե՝ ոչխարը բաստուրմա դրեք: Արաղը չորս անգամ քաշել էր, մաքուր կապույտ արաղ էր: Գործընկերների ու երկար մերկ ոտքերով քարտուղարուհու հետ եկան, կերան, ջարդեցին, ծիծաղեցին, երգեցին ու գնացին: Ինքը դուրսը խորոված էր անում և հարսի հետ շամփուր-շամփուր ներս տալիս. եկավ տեսավ կերել են, կշտացել են, զկռտում են:– Քեզ չենք սպասել, ասացին, խորովածը պիտի տաք-տաք ուտել, ասացին, կներես, հայրիկ, ասացին. խմիր մեր կենացն, ասացին: Ինքը հիմարավարի ուրախ էր. ուզում էր խոսք ասել, թե ինքը Գիքորն է, Հենրիկ տղան իր որդին է, հազար ինը հարյուր երեսունիննին ինքը գնացել է Մոսկվա և ինքը նրանց հասկանում է, վերադարձին նույն կուպեում մի ռուս թե հայ դերասանուհի կար, Սև ծովը... Բայց իրեն չլսեցին: Մի ճաղատ բարեհոգին հանկարծ ուզեց խմել մերկ ոտքերով քարտուղարուհու կենացը և այնքան հանկարծ ուզեց, որ ժամանակ չունեցավ լցնել իր համար արաղ իր բաժակը, վերցրեց Գիքորի ձեռքից... և ներողություն էլ չասաց, և չնկատեց էլ, որ մարդու ձեռքից է վերցնում: Իսկ Հենրիկ որդին ինչ էր անում. կնոջն ասում էր սուրճ սարքիր, ջուր բեր, կնոջն ասաց նոր բաժակ տուր մերկ ոտքերով քարտուղարուհուն: Հենրիկ որդին աչքերը ոլորում էր կնոջ վրա և ամաչում էր, քոսոտ շանորդին ամաչում էր կնոջ համար, ու հոր համար էլ: Եվ ինքը խոհանոցում տեսավ, որ թաքուն ջղայնությունից հարսի պարանոցն ուռչում է:
Եվ մյուս անգամ. լցվել էին փափուկ մեքենաների մեջ, վերցրել էին միս ու խմիչք, պետական մեքենաները ջարդջրդելով եկել էին Ծմակուտի տակ ուտել-խմելու: Կապույտ աղբյուրից պիտի ջուր խմեն, իրենց քաղաքում ոչ ուտվում է, ոչ էլ խմվում: Անամոթների՛ն տես, անամոթներին... Գյուղի տակ կերել-խմել էին ու ետ գնացել: Փոստատարին մնացուկներով ուռցրել էին, փոստատարի հետ բարև՜ էր ուղարկել հայրիկին.– Ասա՝ մեր մասին չմտածի, մենք լավ ենք:
Չուզողդ ես լինեմ, տղա՛... բայց ախար էս պետությունն էլ մեղք է, չէ՞. չորս կողմից՝ չեք աշխատում և ուտում եք: Եվ արյուն եք պղտորում: Ահա, հնձվորն աղբյուրի գլխին գերանդի է քաշում. կանայք աղբյուրի տակ խոտ են դիզում,– եղա՞վ. եկել նստել եք մեջները՝ տա՜շի-տուշի: Փոստատարը պատմեց. բարեհոգի ճաղատը ծիծաղելով փախել էր, Հենրիկ որդին վազել-բռնել էր, մերկ ոտքերով քարտուղարուհին պանիր էր տրորել ճաղատի գլխին:
Լույսը բացվելու վրա քաղաքն անցան: Շուկայի դռներն ավլում էր միակ մի պառավ, գիշերապահ միլիցիոները կիսաերազի ու գյուղական հեռու հուշերի միջից հորանջելով նայեց ձիուն ու Գիքորին, և նրանց բեռն ու գնացքը իր պապի պատմածի պես էր. կարևոր-կարևոր մի տեղից մյուսը վազեց քաղաքային շների թափառախումբը՝ պահածոների հոտերի մեջ կորցրած գայլի տագնապ, հովվի մահվան զգացողություն, երկրաշարժի բնազդ այդ հաստ ասֆալտի վրա և հոտապահի հպարտություն: Կանգնեցին ու մի երկու բերան հաչեցին բեռնաձիու վրա, հետո կարևոր-կարևոր գնացին իրենց գործին: Եվ նրանք հիմար ու ծիծաղելի էին:
– Ալխո ջա՞ն...
– Չէ, բան չէի ասում: Դե որ կանգնել ես՝ արի միջնահակդ ուղղենք:
Կամուրջն անցան, գետը ցայտում էր սառնություն ու հոգնածություն. էն տարին, Եսայուն քշել էր: Զարմանում էին, թե էդ բարակ ջուրը էն ուժեղ մարդուն ինչպես էր խեղդել: Երևի հոգնած էր եղել, ալարել էր կռվի: Որդու հարսանքի գինին Վրաստանի Շուլավերից բերելիս էր եղել. անցել էր Բորչալուի խանձված հարթավայրը, բարձրացել էր Արճեշի սարերը, իջել էր Դեբեդի ձորը, պտտվել էր, պտտվել է՜ր՝ բարձրացել Սանահինի սարերը. ելել ու իջել, ելել ու իջել, ելել ու ելե՜լ մինչև Դժվար սար ու դրանից էլ դեսը մի գիշեր:
Փայտե կամրջակն էլ անցան՝ արահետից Ծմակուտի հոտ եկավ: Մառախուղը, սարերի վերուվարումները, Աշխենի կռիվը, մի մեծ անտառում մի արջ ու անտառով մեկ այդ արջի ահը: Առողջարանների խնամված ծառուղիներում մի ծիտ ճկկաց: Սարերի մի ալիք հով խփվեց Ալխոյին ու Գիքորին, գնաց մոլորվելու շուկայի դռներին, հավաքարարի ավելի շուրջը: Առողջարանների մութ պատուհաններից տաքություն ու փափկություն էր գալիս: Ասում են, այնտեղ կերակրում են օրը հինգ անգամ և քնեցնում են տասը ժամ: Գիքորն ուզեց քնել, հիշեց Ծմակուտի կանաչ գերեզմանոցը, ուզեց մեռնել ու քնել երկա՜ր, երկար... Մի բաց պատուհանի մեջ ծխում էր մի գեր շապկավոր: Գիքորն ուզեց քնե՜լ, քնել... Եվ երբ հորանջեց ու աչքերը պարզվեցին՝ լուսացել էր, անտառեզրի կանաչ խոտհարքում սպիտակեցին երիցուկները, բարձր մի մեղրածաղկի քիչ առաջ նստել էր իշամեղուն, և ծաղիկը ճոճվում էր, ձին կանգնել ու նայում էր, դեմից, արահետով, հանգիստ, գլուխը բարձր ու կարծես թե խռով մի կին էր գալիս՝ ժակետը ձեռքից կախ, մի տղամարդ, մի քիչ ետ, ծխախոտ էր վառում: Կապույտ անտառում կչկչաց մոշահավը, լռությունը տասը ձևի նախշեցին սարյակները և իր փչակը թմբկահարեց փայտփորիկը: Կինը հարևանի կին էր, հարս էր,– Գիքորն ուզեց բարևել մտերմավարի անփույթ՝ կինը բոլորովին օտար էր: Կինը կանգնեց Ալխոյի դեմ, արահետի վրա և լեզվի ծայրը երևացնելով ասաց Ալխոյին.– Բո՜ւ,– և ճանապարհ տվեց Ալխոյին ու ժակետով խփեց նրա գավակին: Եվ Գիքորը տեսավ, որ իր հարսը՝ Հենրիկի կինը շատ է գյուղացի ու անճկուն: Առողջարանների թավուտներում երգել սկսեց մի սոխակ, նրանք Գիքորից ու ձիուց անցան, այդ գյուղացին իր ձիով նրանց մտքում գնաց մտավ միջնադար և նրանք Գիքորի մտքում գնացին ու խճճվեցին հատուկենտ երազների մեջ:
Ոտք դրին անտառ. աղջամուղջի մեջ, փայտփորիկի թմբկահարմամբ, օրորվեցին կոճղերը, արջի թե անտառապահի պես դարանեցին, մոտեցան, դարձան կոճղ ու ստվեր, ետ մնացին: Հազա՜ր ինը հարյուր քսանմեկին և հազա՜ր ինը հարյուր քսանիննին որոշեց քոչել քաղաք. էն ժամանակ Կիրովականը քաղաք չէր, որոշեց քոչել Թիֆլիս կամ Լենինական, ի՞նչը խանգարեց: Մերկ ոտքերով քարտուղարուհին տեսնես որի՞ն է պատկանում՝ Հենրիկի՞ն, թե ճաղատին: Գիքորը ժպտաց. պատերազմի ժամանակ, սարի ձմեռանոցներում կով էր սատկել. ինքը գոռգոռում էր կթվորուհու վրա, իսկ նա ծիծաղում էր: Հետո նա հղիացավ ու դարձյալ ծիծաղում էր և սպառնում էր ծիծաղելով, իրենց Մարց գյուղի բարբառով.– Պիրիլ դեմ... պիրիլ դեմ ու ասիլ դեմ, որ քզանից եմ պիրել, քեզ կուսակցությունից հանիլ դեն...– Հիմար-հիմար, կատակ-կատակ՝ քիչ էր մնում խայտառակ աներ անպիտանը: Հիմա, ամուսնուց, վերջին երեխան ունի՝ տասնմեկ տարեկան, և ծիծաղելով ասում է Գիքորին.– Որ էն ժամանակ պիրել էի՝ հիմա տասնհինգ տարեկան կարգին տղամարդ կլիներ: Քեզ էլ կուսակցությունից շուտ կհանեին՝ ժողովրդին մեծ օգուտ կլիներ:
Իր հարսը, Հենրիկի կինը, պետք է լիներ հենց անճկուն ու գյուղացի. նա երեք երեխա է ծնել. նրա երեխաների վրա մի ծուռ տեղ չկա. նրա տունը փայլեցրած է. հնազանդ՝ նա եթե չի էլ սիրվում՝ հլու սիրում է. նա տան կին է, իսկ լրբերը լինում են հատուկ տեսակի:
Անտառից, հազար աչքով կայծկլտաց առջևի սպիտակ բացատը: Թե ո՜ւմ է պետք բացատի աղբյուրը. սա՜ռը, անոթի՜, հոգնա՜ծ...
Հա, վաթսուն տարի առաջ, ոչ թե զրույցում կամ լսածով, ուղիղ հիսունհինգ տարի առաջ, արահետի վրա այդպես ուղիղ, գլուխը բարձր, բերանն այդպես կամակոր կանգնել էր Քառանց հարսը՝ ուսաշալը ձեռքից կախ. երեխա Գիքորը ձիու վրա էր, հայրը գնում էր առաջ ընկած, հարսը կանգնել էր արահետի վրա հոր դեմ՝ շալը ձեռքից կախ ու համառորեն նայում էր հորը. ձին գնաց, գլուխը դրեց հոր ուսին, և հայրն ասաց.– Ի՞նչ է, Զարե,– իսկ հարսը նայում էր բերանը փակ: Ճիշտ է. ինքը ձիուն նստած էր, հայրը գնում էր առջևից, հարսը կանգնել էր արահետի վրա դեմները. հայրը կանգնեց. հարսը նայում էր լիքը շրթունքներն իրար դարսած. ձին հասավ. գլուխը դրեց հոր ուսին:– Ի՞նչ է, Զարե,– կմկմաց հայրը: Հետո՞: Որտեղի՞ց էին գալիս: Ուրթի տակ էր, ուրեմն գյուղից էին գալիս: Հայրն ասաց. «Ի՞նչ է, Զարե»: Բայց հետո՞: «Թիֆլիս տան ծառայող է դարձել». չէ, սա արդեն լսովի է: Նրա ամուսինը նոր կին բերեց Շամուտից՝ դա Քառանց պառավն է, բայց ի՞նչ եղավ այն օրը, երբ Զարեն կանգնել էր արահետի վրա, ծաղիկների մեջ, դեմները:
– Վա՜խ, հեր ջան, վախ,– հառաչեց ու հորանջեց Գիքորը. ականջները խշշոցով բացվեցին, հայացքը պարզվեց՝ ելել էին բացատ, բացատում ծուխ էր ծայր առնում, մեկը կքել էր կրակի մոտ, աղբյուրի շուրջը խռնված քրքջում ու լվացվում էր ջահել քաղաքացիների մի մեծ խումբ: Վրանը խփված էր արահետի եզրին, արահետը կոտրվելու տեղը. այդտեղից վեր էր նետվում զառիվերը, որ նրանց ոչինչ էլ չէր ասում: Վրանի մոտ կանգնել էր սվիտեր հագած ջահել մի տղամարդ և մուգ ակնոցներով նայում էր Գիքորին ու ձիուն, և այդ բեռը նրան ոչինչ չէր ասում: Նրանք լվացվում էին աղբյուրի ջրում, ծիծաղում էին, մեկի գլուխը սեղմած պահել էին ջրի տակ և մի աղջիկ ծղրտալով պտտվում էր նրանց շուրջը.– Մի բուռ ջրում խեղդվել է՜, մի բուռ ջրում խեղդվել է՜,– մեկը երկար շտկում էր գնդակը ոտքի տակ, ժամացույցը ձեռքին մեկը հաշվում էր, թե քանի վայրկյան է ինչ նրա քիթը ջրի մեջ է, հետո գնդակը թռավ ու թռցրեց ժամացույցը նրա ձեռքից, ռադիոընդունիչը բացատում բռնում ու բաց էր թողնում երգ, ուրիշ երգ, արաբերեն, դաշնամուր, Թուրքիայի հիմնը, ճառ, երգ, լռություն, ծովի աղմուկ, ահա՛, իրենց ուզածը... Եվ մարդու սիրտ պայթում էր նախանձից ու աշխարհի հեշտությունից և ուրախությունից:
– Քեռի, քեռի, քեռի,– կարծես թե կրակը վառեց ծխի մոտ կքածին. դանակը ձեռքին՝ նա վազում էր դեպի Գիքորը:– Ոչխարը մի րոպե մորթիր, մի օր է քեզ ենք սպասում:
Նա մի րոպե նմանվեց Հենրիկ որդուն, և Գիքորն ուզեց ասել, որ հեռվից է գալիս, ամբողջ գիշեր գալիս է, հոգնա՜ծ, հոգնած է, վաթսուն տարի եղավ ուզում է մի լա՜վ քնել:
– Ինչի՞ է հարմար, քեռի, խորովե՞նք, թե եփենք,– և թաքուն հուշեց.– ասա՝ եփեցեք, սա խորովածի միս չի:– Եվ բարձր հայտարարեց.– Գյուղացի մարդ է, գիտի, ասում է սա խորովածացու չի:
– Բա որ,– ասաց Գիքորը,– մորթելը չգիտեք, բա որ ես էլ չլինեի, ո՞նց էիք մորթելու:
– Առանց մորթել էինք ուտելու, քեռի ջան...
Գիքորն աչքի պոչով նայեց նրան.
– Երևանի՞ց եք, թե Կիրովականից:
– Երևանից:
Գիքորն ասաց.
– Իմոնք Կիրովական են:– Եվ ոչխարի վիզը կոտրելով, հպարտությամբ նրան նայեց: Նրան նայեց՝ նրա կողքին նեղ տաբատով մի աղջիկ էր ծնկել ու նայում էր ցայտող արյանը: Զարեն: Այն օրը թե մի ուրիշ օր, ոչխար էր կթում, նայում էր Գիքորի հորն ու իր ամուսնուն և լուռ մտածում էր փախչել այդտեղից: «Թիֆլիս տան ծառայող դարձավ»: Գիքորն աչքերը պինդ փակեց, բացեց և լրիվ լուսացավ ու լրիվ արթնացավ:– Հենրիկ: Սահակյան: Կիրովական ինժեներ է: Երևան շուտ-շուտ է լինում...
Երբ բեռը մի քիչ ետ սահեց ու կրծբանդները մտան մսի մեջ, Ալխոն հասկացավ, որ զառիվերն սկսվել է: Ալխոն շունչը պահեց ու գնաց: «Էս զառիվերի հերը մենք հիմա կանիծենք», պետք է շունչ առնել մեկ էլ սարահարթի պռնկին. ամեն հաջորդ քայլը դուրս էր բերելու դարագլուխ, բայց թոքերի օդը հալվեց, հատավ, իսկ բեռը դեռ ներքև էր ձգում: Ալխոն հասկացավ, որ սկսվել է մեծ զառիվերը, Ալխոն նոր օդ առավ ու գնաց նոր շնչով, բայց այս անգամ օդը շուտ սպառվեց, իսկ արահետը դեռ սողում էր վեր, վեր: Ալխոն նոր օդ վերցրեց և հասկացավ, որ այստեղ հաստակողությամբ բան դուրս չի գա: Ալխոն կանգնեց, սպասեց թե ինչ կլինի՝ կաշին վրայից պոկելով բեռը քաշում էր ներքև, իսկ դեմը տնկվել էր զառիվերը՝ բութ, անխիղճ ու անհաղորդ նրա թոքերի նեղվածքին: Եվ Ալխոն որոշեց խաբել զառիվերին: Ալխոն թեքվեց, շունչ առավ, գնաց խոտոր, պտտվեց, եկա՜վ, շունչ առավ. թեքվեց, գնաց լանջո՜վ, պտտվեց, եկա՜վ, շունչ առավ. թեքվեց, գնաց լանջով, պտտվե՜ց, եկա՜վ, շունչ առավ. երեսունհինգ անգամ Ալխոն թամբի ու ցորենի երկու հարյուր կիլոն ու քսան տարվա կյանքը տարա՜վ, պտտե՜ց, բերեց սարալանջն ի վեր, զառիվերը ծալծլեց, դրեց ոտքի տակ և մի պահ արձանացավ իր սարահարթի եզրին՝ արահետի վրա, որ ներքևի ծայրում թելվել էր ծերունի Գիքորին և ձգում ու ձգում էր դեպի վերև, դեպի իր ցորենն ու Ալխոն, որ, հաղթանակած, մի րոպե արձանացավ իր սարահարթի եզրին ու ապա գնաց զովերի միջով, ուրթերի ու երամակների կարոտի միջով դեպի իր Կեչուտի աղբյուրը, հովատակի վախը, կարճատև հանգրվանը: «Բեռը իմն է, ես եմ նրա տակ» – Ալխոն չսպասեց աղվես Գիքորին. ջուր խմեց, թոքերն ու ողնաշարը լցրեց սառնությամբ ու գնաց:
– Էդ պարկերի վրա բրեզենտ գցիր՝ չտամկեն,– ասաց Գիքորը կնոջը:– Էդ ձին լավ չորացրու, վրան թաղիք գցիր՝ չմրսի: Էդ խոզերն էդտեղից քշիր՝ քնում եմ: Էդ աման-չամանիդ ձենը կտրի՛ր,– գոռաց Գիքորը:– Գլխիդ կպչի քո մածունը, Ղազախից եմ գալիս, ոտք էիր լվանալու, տաք ջուրդ...– քնի մեջ ասաց Գիքորը:– Ծածկիր:
Հետո ներքևի ջրերի վրա ամպի մի ծվեն էր մաշվում, հովը կպչում էր կատարից կատար, վարիչ Լևոնն ու ձիապան Մեսրոպը մի րոպե կռվեցին ու խաղաղվեցին, ոչխարը եկավ կթի ու կթվոր կանանց արանքով ավազի ժամացույցի պես հոսեց ու վերջացավ, շները քաղցից գազազել էին և քիչ մնաց ծվատեին թուրքերի ցուլը, հեռու տափարակում հովից խրտնեց ու փախս ընկավ նարնջագույն երամակը, Գիքորի կինը հավ մորթեց, և Ալխոն պառկած ննջում էր:
Ոչխարի հոտերը տեղաշարժ արին, գառան հոտերն իջեցրին ձորերի վրա, կուշտ շներն ալարում էին գնալ հովվի ետևից, բլրի գլխին սևացավ թուրքերի ցուլը և բուղագոռով վիթխարիացավ, ներքևի հարթակում երեք տարեկան ցլիկն անջատվեց նախրից և կանգնեց ցուլի ճանապարհին, հեռու տափարակում դարձյալ խրտնեց ձիախումբը, շները շարան տվին ու կապեցին բլուրները բլուրներին, լանջերը բլուրներին, հեռու սարալանջի աղվեսը ուրթին, և Ալխոն հանգստանում էր կանգնած:
Գիքորը վրանից ելավ, նստեց վրանի դռանը, հորանջեց ու մնաց մռայլ: Աշխենը եկավ ասաց Գիքորին՝ էդ ինչքա՞ն ես բարձել, Գիքորն ասաց՝ գլուխ մի տար, ներքևում նախրապանը ծեծեց ու ետ քշեց թուրքի ցուլը, աղվեսը քսան անգամ երևաց շների դնչի մոտ ու քսան անգամ շների հետ կորավ բլուրների ետևը, Գիքորն իջավ ձորը՝ միզելու, հեռու տափարակում դարձյալ խլրտաց երամակը, յոթ բլուր դենը շները կիտվել էին իրար վրա և խեղդում էին աղվեսին, բայց աղվեսն ուրթի մոտ բլրի գլխին պպզած էր ու ծիծաղելով դիտում էր, թե ինչպես են շներն իրեն խեղդում, վարիչ Լևոնը փայտ էր ջարդում ֆերմայի համար, Մեսրոպը գնաց դեպի երամակը,– իսկ Ալխոն սկսել էր արածել: Այդ սարում ոչ ոք կարգին արածել չգիտի, Ալխոն կլպում էր գետինը:
– Արածի՛ր,– ասաց Գիքորը:
Հետո ուրթում վեճ եղավ, թե թուրքի ուրթի հետ սահմանների հարցը լավ չի վճռված, նրանց հանդապահն ուզեցել է քշի տանի սրանց հոտը մի ձորից, որի պատկանելությունը լավ չի որոշված, ապա հանդարտվեցին, աղջամուղջի հետ վերադարձան հոտերը, փայլփլեցին հովվակրակները, տրոփյունով ու խաղալո՜վ, խաղալով եկավ երամակը, տեղավորվեց փարախում, Մեսրոպը սահմանային վեճն ուզեց հասցնել Մոսկվա – Կրեմլ, Գերագույն Խորհրդի Նախագահության Նախագահին և այդ առիթով նա ու Լևոնը մի թեթև կռվեցին, Գիքորը ցորենները քաշեց ներս, իսկ Ալխոն արածում էր:
– Դու որ Ալխոն ես՝ արածիր,– ասաց Գիքորը:
– Դեռ արածում ե՞ս,– ասաց առավոտյան:– Լավ ես անում. արածիր:
Ներքևի ջրերի վրա ամպի մի ծվեն էր մաշվում, ոչխարը եկավ կթի, կանանց արանքով դանդաղ հոսեց, հեռու տափարակում հովից խրտնեց ու փախս ընկավ նարնջագույն երամակը, և Ալխոն գլուխը բարձրացրեց ու նայեց երամակին: Ալխոն գլուխը բարձր քայլ դրեց դեպի երամակ՝ այնտեղ զամբիկները բուրում էին տաքություն ու ծաղիկ: Ալխոն բարձրագլուխ վրնջաց դեպի երամակ՝ լայնգավակ զամբիկներն այնտեղ բուրում էին արյան մոլուցք ու հոգնություն: Ալխոն խուլ վրնջաց ու գնաց՝ երամակից դուրս շպրտվեց, մի պահ նայեց ու իրեն կտոր-կտոր անելով եկավ հովատակը: Կրծքի լայնք տալով եկավ, դևի պես շրխկալով եկավ, կրծքով շպրտեց Ալխոյին ու խռխռալով ետ գնաց: Երամակի մոտից նայեց՝ որտե՞ղ էր այն կռտածը, որ վրնջում էր:
Ալխոն նստեց, կանգնեց, թափահարվեց, նայեց երամակին՝ զամբիկները բուրում էին արյան կատաղություն ու խորք: Ալխոն վրնջաց, և այդ ժամանակ հովատակը պտտվեց երամակի շուրջը, երամակը հավաքեց, պտտվեց հավաք երամակի շուրջը, պտտվեց ու պտույտից դուրս ընկավ: Օձի պես չար, քամու պես թեթև ու ցուլի պես ծանր՝ ահագնանալով եկավ, խփեց փշրեց Ալխոյին ու գլուխը թափահարելով ետ գնաց:
Երկնքում լողում էր մի քուլա ամպ, երգում էր արտույտը, կուշտ երամակն իբր թե արածում էր, քաղցից գազազած շները չգիտեին ինչ ծվատել, հովատակի համար Ալխոն եղել էր մի դար առաջ, Ալխոն ելավ, դողաց ոտքերի վրա, հաստատվեց ոտքերի վրա, գլուխը բարձրացրեց՝ լայնգավակ զամբիկները բուրում էին տաքությամբ ու ծաղկով: Ալխոն վրնջաց ու մղվեց դեպի երամակ՝ հովատակը պոկվեց:
– Գիքո՜ր... էն խեղճ ձիուն ուտում է, Գիքոր...
– Գիքո՜ր... հիմարություն մի արա, Գիքո՛ր, ոտքի տակ կտա, կսպանի:
Եղանը ձեռքին Գիքորը կանգնեց նրա տրորելիք գծի վրա:
– Փոր-մորդ կթափե՛մ, քո անբան հերն անիծած...
Գիքորին շները փրկեցին. շներով շրջապատված հովատակն աղեղ տվեց Գիքորի ու Ալխոյի մոտից, լայն շրջանով գնաց մտավ երամակ: Իսկ Ալխոն մղվում ու մղվում էր դեպի նարնջագույն զամբիկները և Գիքորին չէր տեսնում, անցավ Գիքորին տրորելով:
Այդ ժամանակ հովատակը դուրս թռավ երամակից, շների օղակման հետ եկավ, ետ թողեց շներին, ահագնանալով եկավ, խփեց, փռեց, կծեց ու տրորեց միանգամից: Եվ պղնձե բաշը ծածանելով արևի տակ այդ կանաչ աշխարհում, գնաց դեպի երամակ: Եվ այնտեղից ետ նայեց՝ Ալխոն դարձյալ ելել էր, գնում էր Գիքորի ետևից ուրթ, ուր բեռներն էին և գյուղ ու գյուղով կայարան տանող ճանապարհի սկիզբը:
– Հենց ապրես,– ասացին Անդրոյին, երբ Գիքորը ձին ձորում կապել էր, թամբը տարել Անդրոյի դուռը,– հենց ապրես, երեխան եկել է, կայարանում է... Երկու օր է կայարանում է, հենց ապրես...
– Անդրանի՜կ...– կանչեց պառավը:
– Քե՛զ ինչ է եղել, այ մեր:
– Ախպորդ երեխան կայարանում է, Անդրանիկ:
– Բա էն ձին մեղավոր է՞, որ կայարանում է, այ մեր...
– Հա ջա՞ն...

1898 թվին նոր էր բացվել Թիֆլիսից Կարս գնացող երկաթուղին։ Լոռու գյուղերից մեկում մի իրիկնադեմ Ուհանես բիձու դռան գերանների վրա նստոտած զրույց էինք անում։ Ուհանես բիձեն մեզ պատմում էր, թե ինչպես սկսվեց երկաթուղու շինությունը։

«Մի տարի ես ու մեր Սիմոնը ներքի ճալումը ճիպոտ էինք կտրում»։ Էսպես էր պատմում նա։

«Մին էլ տեսանք մի քանի սիպտակ շլապկավոր մարդիկ ներքևից դուրս եկան ու ջուրնիվեր, ջուրնիվեր գնացին։

Ասի՝ հե՛ Սիմոն։

Թե՝ ի՞նչ ա։

Ասի՝ էստեղ մի բան կա։

Թե՝ ի՞նչ պըտի ըլիլ, ճամփորդ մարդիկ են, կարելի ա ճամփեն կորցրել են, իրենց համար գնում են։

Ասի՝ չէ, էստեղ մի բան կա, ետնա կիմանաս։

Եկանք տեսանք Տերսանց ջաղացի կտերը մի սիպտակ փետ ա տնկած։

Ասի՝ հե՛ Սիմոն։

Թե՝ ի՞նչ ա։

Ասի՝ հիմի տեսնո՞ւմ ես։

Թե՝ էս ի՞նչ ա որ։

Ասի՝ հալա դեռ կաց, ետնա կիմանաս․․․

Սրանից մի քանի ժամանակ անցկացավ մին էլ տեսնենք կազեթ եկավ, թե՝ բա՜ երկաթուղու ճամփեն դեսն են տանում․․․

Ասի՝ հե՛ Սիմոն։ Թե՝ ի՞նչ ա։

Ասի՝ հիմի տեսա՞ր՝ խոսքս որտեղ դուրս եկավ…

Ա՛յ լեզուդ պապանձվեր, հա՛, ձայն տվեց էն կողմից որսկան Օսեփը։

Ա՛յ աղա, ընչի՞ ես էդպես ասում, ի՞նչ մի վնաս բան ա երկաթուղին, մեջ մտան մի քանի գյուղացի։

Վնաս չի, բա ի՞նչ ա, եկավ ձորերումը ծղրտաց, էլ պախրա չմնաց, կխտար չմնաց, ձենիցը խրտնեցին, փախան կորան։

Պախրեն ու կխտարը չէ որ, հավատա, ես էլ կկորչեմ, խոսքն առավ մի հովիվ, որ դագանակին հենված կանգնած էր։ Գնում եմ քարի գլխին կանգնում եմ, ձորերին մտիկ եմ անում, որ էն քարափները քանդելիս տեսնում եմ, սրտիս ծերը մղկտում ա, ոնց որ թե մարդի երեխեն թշնամու ձեռին քրքրելիս ըլեն, ու մարդ կարենա ոչ թե օգնի…

Չէ՜, շատ բան կփչանա,– սրա հետ էլ հառաչեցին մի քանիսը։

Ու սկսվեց վեճը երկաթուղու վրա, թե երկաթուղին օգուտ էր բերելու, թե վնաս։

Էդ վեճի ժամանակ երկաթուղու գծի վրա աշխատող օտարականներից մինը ձորիցը դուրս եկավ ու մոտեցավ մեզ։

Բարի իրիկուն ձեզ։

Աստծու բարին, ուստա։

Ինձ մի չափ ալյուր է հարկավոր, ձեզանից ո՞վ ալյուր կծախի, դիմեց օտարականը ամենքիս։

Ո՞րտեղացի ես, ուստա, հարցրեց Ուհանես բիձեն։

Օսմանլվի հողիցն եմ։

Ուհանես բիձա, հալա մի հարցրու տես ո՞ր քաղաքիցն ա, խնդրեց մի գյուղացի։

Քու քաղաքի անունն ի՞նչ ա, բարեկամ, կրկին հարցրեց Ուհանես բիձեն։

Սըվազ։

Սըվա՜զ, երկարացնելով ու խորհրդավոր կրկնեց Ուհանես բիձեն։

Ի՞նչ ասավ, Ուհանես բիձա։ Սըվազ…

Պա՛հ, քու տունը չքանդվի… ծափ տվին ու ծիծաղեցին մի քանի գյուղացի։

Էնտեղից էստեղ քանի՞ ամսվա ճանապարհ է, շարունակում էր իր հարցուփորձը Ուհանես բիձեն։

Երեք ամսվա։

Պա հո՜… միաբերան զարմացան ամենքը։

Համեցեք, ղարիբ ախպեր, նստի, հաց բերեն, հաց անուշ արա։

Չէ՛, շնորհակալ եմ, վռազ եմ. ձեզանից ո՞վ ալյուր կծախի, մի չափ ալյուր տա՝ գնամ։

Ախչի, մի չափ ալյուր դուրս բերեք, դռնից ձեն տվեց Ուհանես բիձեն, գլուխ-գլուխ լցրեք։

Հարսներից մինը մի չափ ալյուր դուրս բերեց, ուզեց դատարկի մեջը, բայց նա թող չարավ։

Ի՞նչ արժե…

Ածա, դեռ ածա տոպրակիդ մեջը։

Չէ, առաջ մի գինն իմանանք։

Դեռ ածա, հետո կիմանաս, թե որ թանգ ըլի, դարտակելը հեշտ ա։

Ուստեն իր տոպրակը բաց արավ, հարսն ալյուրը մեջը դատարկեց ու գնաց։

Դե հիմի ի՞նչ տամ, հարցրեց ուստեն՝ ծոցից քսակը հանելով։

Ոչինչ, ուստա, ոչինչ չի հարկավոր, քեզ փեշքեշ, մեր աշխարքումը ղարիբից հացի փող չեն առնիլ, էդ տեսակ ադաթ չկա… ասավ Ուհանես բիձեն ու շարունակեց իր չիբուխը ծխել։

Ուստեն մի քիչ շփոթվեց, չեմ ու չում արավ ու գնաց։

Ուստի գնալուց հետո մի կարճատև լռություն տիրեց, ապա թե խոսեց մի գյուղացի.

Էն օրը մինն եկել ա, թե՝ մածոն եմ ուզում։ Հարսները մածոն դրին առաջին, կերավ պրծավ, հիմի վեր ա կացել, թե՝ ի՞նչ արժե…

Ասում եմ՝ ի՞նչը…

Թե՝ մածոնը… Ասի՝ ա՛յ մարդ, գլխիցս քաշվի, էդպես բաներ մի խոսիլ, թե չէ՝ ոչխարի էլած կաթն էլ կցամաքի…

Ա՜յ տղա, բա ի՞նչպես անենք… էն լա՞վ ա, որ ով գա մուֆտա ուտի ու տանի՞… էս վրա քանիսն են գալի, գիտե՞ս, թե չէ… էն օրը մնին էլ ես եմ մի խան ալյուր չափել տվել… էդ ո՞ւր կերթա, մեջ ընկավ Ուհանես բիձու փոքր ախպերը։

Որ գա՝ մին էլ տուր… գլուխը վեր քաշելով հանդարտ խոսեց Ուհանես բիձեն։

Օջախդ շեն կենա, վռչացին մի քանի ծերեր։

Աչքս լուս էլի՜. Սըվազից սկսած ով գա՝ չափի տուր, կասես ես նրանց համար եմ աշխատել… Ով գալիս ա՝ բարով, հազար բարի, բան ա ուզում՝ փողը բերի՝ տանի…

Ու սկսեցին վիճել։ Ուհանես բիձեն էլ տաքացավ, աղմուկը մեծացավ։

Ո՜ւ-ո՜ւ-ո՜ւ… ձորերում սուլում էր երկաթուղին։

Նոր էր մտել նա մեր ձորերը։

- Պարզըկա գիշե˜ր…
Աստղերն երկնքում լուռ պսպղում են,
Շողերը լուսնի դիպել են սարի
Ձյունոտ կողերին – կողերը ցոլում,
Պեծին են տալիս:

Քամին ցրտաշունչ
Թևերը փռած փնչում է, թռչում,
Երկիրը սառած ճաքում-ճաքճքում,
Ձյան հատիկներով կուրծքը քարափի
Ծեծում ու ծեծկում…

Անծա˜յր ճանապարհ…
Առա˜ջ եմ գնում – ո՞ւր, - ես չըգիտեմ,
Սառո˜ւյց ու ձմե˜ռ.
Առաջ եմ գնում անհո՛ւյս, անընկե՛ր,
Քամի ու գիշե՛ր…
- Ա˜խ, եթե հանկարծ հույսըս շողշողար, -

Նա ինձ ողջունե˜ր…

1892
Թիֆլիս

Ձմեռ էր:

Վաղորդյան արեգակը տխրությամբ սահում էր սև թուխպերի ետքում, երբեմն ամպերի ճեղքերից երկչոտ կերպով ցույց տալով յուր գունատ դեմքը, տարածում էր նա թույլ ճառագայթները նորեկ ձյունի վրա:

Օրը կյուրակի էր։ Զանգակները դեռ նոր էին սկսել հրավիրել բարեպաշտ ժամասերներին դեպի աստուծո տունը։ Մի տասներկու տարեկան տղա` ցրտից լրջացած դեմքով` միայնակ գնում էր նեղ մռայլոտ փողոցով։ Մաշված հագուստը չէր պաշտպանում նրան բուքի սաստկությունից. նա յուր սառած մատները երբեմն տաքացնում էր բերնի շոգիով, երբեմն յուր ծոցն էր դնում։ Ձյունը խշխշում էր նրա ոտքերի տակ, և պատառոտած կոշիկներից դուրս պրծած մատները, շատ անգամ հանդիպելով սրածայր սառույցի կտորներին, ծակծկվում էին, կտրատվում էին, և պատանին մոր մոքելով շարունակում էր յուր ճանապարհը։

Երկար այնպես դնում էր նա, մինչև հասավ մի հոյակապ տան, ուր նրան կից կառուցվում էր մի նոր շինվածք։ Հողի, քարի, կրի, աղյուսների և փայտերի անպիտան կտորտանքը դիզված էին նրա մոտ մի անկյունում խառն ձիերի աղբի հետ, որ դուրս էին ածել մերձակա ախոռատնից։ Քանի անգամ ոստիկանությունն ուշադրություն էր դարձրել այդ աղբանոցի վրա, բայց ոչ ոք չէր կամենում մաքրել նրան։ Պատանին մոտ գնաց ամբարտակին և երկչոտ կերպով յուր շուրջը նայելով, երբ տեսավ ոչ ոք չէ երևում, վեր բարձրացավ նրա վրա։ Նա սկսավ յուր սառած մատներով փորել հողը, քրքրել աղյուսների բեկորները և նրանց միջից հավաքել փայտի կտորտանք։ Մի ամբողջ ժամ տևեց այդ աշխատությունը, մինչև նա հավաքել էր բավականին փայտ։ Նա յուր ժողոված պաշարը լցրուց կտավի շորի մեջ, շալակն առավ և կամենում էր հեռանար

Հանկարծ փողոցի քարուղին որոտաց։ Փառավոր կառքը, դուրս գալով ախոռատնեն, կանգնեց հոյակապ տան դռանը։ Դուրս եկավ մի կարճահասակ, հաստլիկ մարդ, փաթաթված բաբորի և սամույրի մեջ։ Նա կամենում էր կառքը նստել, երբ աչքն ընկավ պատանու վրա։

Էդ ի՞նչ ես տանում, հարցրուց նա կոշտ կերպով։

Փայտի կտորտանք է, աղա՛. ա՛յ էնտեղից հավաքեցի, պատասխանեց պատանին` ցույց տալով աղբանոցի վրա։

Էնտեղից հավաքեցի՞ր, կոչեց մեծատունը բարկությամբ, և նույն րոպեին նրա դեմքն ընդունեց վայրենի կերպարանք դե՛, վեր դի՛ր, ասում եմ քեզ, անպիտան. դե՛, շուտ, թե չէ՛...

-Իմ տունը քանդեցին, եղած-չեղածս տարան, ուզում են ինձ էլ իրանց պես աղքատացնեն... ասում էր նա ինքն իրան զայրանալով։

Պատանին դողդողալով ցած դրեց շալակը, բայց չէր կամենում նրանից հեռանալ։ Նա մի ողորմելի հայացք ձգեց մեծատան երեսին, աղաչելով.

-Ա՛ղա ջան, թող տանեմ, մերս հիվանդ է, վառելու ոչինչ չունենք։

-Դու համարձակվո՞ւմ ես պատասխանել, դու, լակո՛տ, գո՛ղ, ավազակ գոռաց մեծատունը։ Մեխակ, ձայն ավեց նա դեպի ետ նայելով։

Իսկույն հայտնվեցավ մի բարձրահասակ իմերել ծառա, մեջքը սեղմած արծաթի քամարով։

-Ա՛ռ դրանից փայտերը, -հրամայեց ծառային։

Իմերելը մոտեցավ, կամենում էր խլել փայտերը։ Խեղճ տղան. երկու ձեռքով պինդ բռնած յուր շալակից, չէր կամենում բաժանվել նրանից։ Նա արտասուքն աչքերում աղաչում էր. Մերս հիվանդ է... թողե՛ք տանեմ...

Բայց իմերելի մի ապտակով տղան գետին գլորվեցավ, իսկ ծառան փայտերի հավաքածուն յուր տիրոջ խոհանոցը տարավ:

Կեսօր էր:

Թուխպերը սկսել էին երկնքից փոքր առ փոքր նոսրանալ. արևի ճառագայթները բավականին զորություն էին ստացել։ Դառնաշունչ ցուրտը մեղմացել էր։ Կտուրներից կաթկթում էր նորեկ ձյունի հալուցը և փողոցներում գոյացնում էր սաստիկ ցեխ:

Քաղաքի խուլ և հետ ընկած մի անկյունում կանգնած էր փոքրիկ խրճիթը։ Փշոտ մացառներով հյուսած ցանկապատը հազիվ սժանում էր նրան մի տափարակից, ուր հրեաներին թույլ էր տված թաղել իրանց մեռելները։ Խրճիթի մի կողմը բոլորովին ավերակ էր։ Նույն ձմռան մեջ պատահել էր այդ դժբախտությունը. հոտած գերանները չդիմացան սաստիկ ձյունի ծանրությանը, առաստաղն իջավ ցած։ Իսկ խրճիթի մնացած մասի փլփլած պատերը դեռ կարողացել էին պահել իրանց վրա մի գետնափոր սենյակի ծածկը։ Ժամանակի հնությունից մաշված մամռապատ աղյուսներն ստացել էին մուգ-կանաչ գույն, որ տալիս էր այդ աղքատիկ բնակարանին մի տխուր, մեռելային բնավորություն, որով նա զանազանվում յուր մոտ դրած անշուք գերեզմաններից։

Դուռը ճռռաց։ Խրճիթից դուրս եկավ մի մանկահասակ աղջիկ։ Նրա հագուստը յուր չքավորությամբ բոլորովին համապատասխան էր այն տխուր շրջանին, ուր ապրում էր նա։ Մի բանով միայն նա զանազանվում էր. այդ նրա սիրուն և ախորժելի դեմքն էր։ Օրիորդը կլիներ տասնհինգ տարեկան, բայց որպես բարեխառն կլիմայի ծնունդ նրա կուրծքը բոլորովին զարգացած էր։ Թուխ հյուսն իջել էին շիտակ թիկունքի վրա և հասակը ձգվել էր ուղիղ` ինչպես չինարի։ Նա նմանում էր անմահ ոգիներից մինին, որ եկել մխիթարել այդ ավերակների անբախտ բնակիչներին...

Նա, մի փոքրիկ փայտյա տաշտ ձեռին բռնած, առաջ գնաց, տեսավ խրճիթին կից փլատակներին և սկսեց այնտեղից ցամաք լցնել յուր տաշտի մեջ։ Հետո նա բարձրացավ կտուրը, որ հազիվ որոշվում էր բակի տափարակից և սկսավ այն հողով բռնել տանիքի ծակերը, ոտքով կոխ տալ, որ արգելի հալած ձյունի կաթկթոցը սենյակի միջից, որ նույն ժամուն անձրևում էր խեղճ բնակիչների գլխին։

Աղջիկը յուր աշխատությունն ավարտել էր արդեն, երբ խրճթի բակը մտավ մեր ընթերցողին նախածանոթ պատանին: Դա օրիորդի եղբայրն էր։

Տեսնելով եղբորը` քույրն ուրախացավ. Փայտ բերեցիր, եղավ նրա անհամբեր հարցմունքը։

Պատանին պատմեց քրոջը յուր դժբախտ դեպքը։ Մի քանի կաթիլ արտասուք երևացին աղջկա տխուր աչքերում։

Գրողը տանե՜ նրան... ասաց օրիորդը, բա՛ նա աստված չունե՞ր...

Պատանին ոչինչ չպատասխանեց, նա տրտում կերպով նայում էր քրոջ երեսին։ Իմերելի ապտակը լրջացած գույնով դեռ դրոշմված էր խեղճ տղի թշի վրա։

Մեր մայրը կմեռնի ցրտից, Սանդրո ջան, ասաց օրիորդը հուսահատությամբ։

Մինչ նա այս տխրության մեջն էր, հանկարծ աչքն ընկավ խրճիթին կից փլատակներին. նա տեսավ քանդված առաստաղի գերաններից մեկի գլուխը մի քանի թզաչափ երևում էր տակից, իսկույն նրա գլխում ծագեց մի միտք։

Կարա՞ս մի սղոց ճարել, հարցրուց եղբորից։

Ի՞նչ պիտի անես, ասաց Սանդրոն։

Էն գերանից մի քիչ կտրենք։

Կարամ, պատասխանեց Սանդրոն և վազեց դեպի իրանց դրացի հյուսն Օսեփի տունը և մի քանի րոպեից հետո դարձավ սղոցը ձեռին։

Քույր ու եղբայր մոտեցան գերանին, մինը նստեց նրա մի կողմը, մյուսը` նրա հանդեպ. նրանք բռնեցին սղոցի երկու ծայրից և սկսան շարժել։ Սկզբում նրանք անվարժ էին, չգիտեին ինչպես բանեցնել գործիքը, հետո փոքր առ փոքր սովորեցան, և սղոցն ազատ կերպով վազում էր փտած գերանի վրա։ Մինչև կեսը կտրել էին, երբ նրանք հոգնեցան. երկուսի էլ թևիկները թուլացավ։

Ի՞նչ դժար բան է էլի դուրկալությունր, -ասաց Սանդրոն քրտինքը սրբելով։

Հա՛, դժվար է, պատասխանեց քույրը։

Լավ է, որ մերս ինձ դուրկալի մոտ աշկերտ չտվեց:

Կսովորեիր, Սանդրո, էլ թևերդ չէր ցավի։ Հիմա կտրենք, ասաց պատանին` ոգևորվելով քրոջ խոսքերեն։

Նրանք շարունակեցին գործը: Կես ժամից հետո գերանի կտորը գլորվեցավ գետին։

Վա՜յ... վա՜յ... ոտս... կոչեց պատանին մորմոքելով:

Քույրը թեև շուտով հեռացրուց փայտի կտորը, որ ընկավ եղբոր ոտքի վրա, այսուամենայնիվ նրա ցավը սաստիկ էր. Սանդրոն երկար չէր դադարում մորմոքելուց։

Վա՜յ, քոռանամ... էդ ի՜նչ էլավ, կոչեց օրիորդը, տեսնելով, որ եղբոր բթամատից արյուն էր հոսում։

Նա պատռեց յուր մաշված առաջակալից մի կտոր և իսկույն փաթաթեց վերքը։ Արյունը դադարեց, բայց Սանդրոն դեռ անհանգիստ էր։ Նա վեր կացավ և կաղկղալով մտավ խրճիթը։

Բայց կտրած փայտը ճղոտելու համար պետք էր տապար: Օրիորդը տարավ սղոցը հետ տվեց Օրիորդին և քանի րոպեից հետո դարձավ տապարը ճեռին։ նա հագուստի թևքերը վեր քաշեց և սկսավ կամաց֊կամաց մանրել փայտը։

Գիշերը մութն էր և ցուրտ։ Ձյունն սկսել էր նորից մաղել։ Քամին սաստիկ փչում էր և ձյունի հոսանքը զարկելով խրճթի թղթով պատած լուսամուտներին, սարսափելի ձայներ էր հանում։

Խրճթի մի անկյունում, պատումը փորած վառարանի մեջ, աղոտ-կանաչագույն լուսով պլպլում էին փայտի մի քանի կտորներ, որոնց լույսը թույլ կերպով ծավալվում էր այդ մռայլոտ բնակարանի մեջ։ Երբեմն քամին շվացնելով ներս էր վազում վառարանի ծակից և խեղդող ծխով լցնում էր փոքրիկ սենյակը։

Մարիամը այդպես կոչում էին օրիորդին լուռ նստած դասարանի կողքին, խոնավ գետնի վրա, կարում էր մի բան։ Հոգնած և վիրավորված Սանդրոն, հոր հին վերարկուն գլխին քաշած, մրափում էր։ Նրանից հեռու, տախտի վրա, կարկատած վերմակի տակից` լսելի էր լինում խորին տքտքոց և երբեմն ծանր հառաչանք։ Այդ Մարիամի հիվանդ մոր ձայնն էր, որ տանջվում էր լուր ցավերի մեջ... Բացի այդ երեք անբախտներից, խրճթի բնակիչների թվում գտնվում էին փոքրիկ Ցուցան, որ սիրուն գլուխը յուր առջևի թաթիկների վրա դրած, կծկվել էր մի անկյունում և կարծես դժգոհում էր ցրտի սաստկության վրա, այլև մի քանի հատ հավեր, որոնք իրանց կչկչոցով երբեմն ընդհատում էին տնակի մեռելային լռությունը։

Այդ աղքատ գերդաստանը պատկանում էր խարազ Օվանեսին, որ յուր կենդանության ժամանակ հազիվ կարողանում էր հոգալ ընտանիքի ապրուստը։ Նա մեռավ վերջին խոլերայից, թողնելով յուր որդիքը դառն աղքատության մեջ։ Չքավորությունը շուտով ստիպեց նրա այրիին վաճառել տնից այն բոլոր բաները, որոնք կարող էին որևիցե գին բերել։ Նրանք ևս շուտով սպառվեցին, այնուհետև նրանց վիճակն եղավ անտանելի։

Քեթևանը այդպես էր Մարիամի մոր անունը չէր կարողանում գործել, որովհետև նա մի տկար կին էր։ Ամուսնու մահվան կսկիծը բոլորովին մաշեց նրան, այնուհետև նա չէր կարողանում բաժանվել հիվանդության մահճից։

Սանդրոյին տվել էին աշկերտ կոշկակար Սիմոնի մոտ յուր հոր արհեստը սովորելու։ Տան հոգսը մնացել էր Մարիամի վրա: Խեղճ աղջիկն ամբողջ օրը հանգստություն չուներ։ Նա խնամք էր տանում հիվանդ մորը, լվանում էր, կարկատում էր յուր և եղբոր հագուստը։ Իսկ պարապ ժամերում նա գնում էր իրանց դրացի լվացարար Կեկելի մոտ, այնտեղ աշխատում էր, օրական մի քանի շայի փող ստանալով, որոնցով գնում էին ցամաք հաց և երբեմն մի կտոր միս, որ Մարիամն եփում էր հիվանդի համար: Գիշերները նույնպես օրիորդը հանգիստ չէր քնում։ Դրացիքը նրան տալիս էին կարելու մի բան, որի համար փոքրիշատե վճարում էին։

Այն գիշերը Մարիամը նստած կարում էր մի արխալուղ, երբ լսեց դռան թխկոցը։ Ո՞վ ես, ձայն տվեց նա։

Ես եմ, լսելի եղավ դռան ետքից։

Ա՛խ, Նիկոլ, դո՞ւն ես, ասաց օրիորդը, ճանաչելով ծանոթ ձայնը և իսկույն վազեց բաց արավ դուռը։

Եկվորը լվացարար Կեկելի որդին էր, մի առողջ պատանյակ բավականին ուղիղ կազմվածքով և վայելուչ դեմքով։ Նա բերեց մի ամանի մեջ կերակուր, որի վրա դրած էր մի կտոր հաց, և տվեց Մարիամին, ասելով՝

Մերս ուղարկեց։

Գնա՛ տաքացիր, Նիկոլ, դու մրսել ես, ասաց նրան օրիորդը և կերակուրը տարավ մոր մոտ։ Մայրիկ, տաք կերակուր է, մի փոքր խմի ջրիցը, դու էսօր ոչինչ չես կերել:

Հիվանդն առեց գդալը և դողդոջուն ձեռքով սկսեց ուտել։ Մարիամը բռնած ուներ մոր առջև կերակուրի ամանը։ Երբ նա վերջացրուց, օրիորդը տեսավ, որ կերակուրից բավականին մնացել էր։ Նա զարթեցրուց եղբորը, մտածելով, թե նա քաղցած էր քնած։ Սանդրոն՝ աչքերը ճմռելով բարձրացրուց գլուխը, նրա ուրախության չափ չկար, երբ տեսավ յուր առջև տաք կերակուրը։

Բա՛ դու չե՞ս ուտելու, հարցրուց Նիկոլը։

Ես իշտահ չունեմ... պատասխանեց Մարիամը

Տո, ջուր կտրած, լսելի եղավ հիվանդի ձայնը, ի՞նչու ես մաշում քեզ, դու էլ որ հիվանդանաս, մեզ ո՞վ պիտի պահե...:

Օրիորդը ոչինչ չպատասխանեց։ Հիվանդը խորին կերպով ա՜խ քաշեց և թուլացած գլուխը թողեց բարձի վրա։ Մարիամը նստած էր վառարանի մոտ, նրա հանդեպ նստել էր Նիկոլը։ Սանդրոն դեռ վայելում էր յուր ընթրիքը։ Փոքրիկ Ցուցան, պոչը շարժելով, փաղաքշաբար պտուտ էր գալիս նրա շուրջը։ Պատանին ձգեց նրան մի կտոր ոսկոր, շնիկը գոհունակությամբ առեց անուշ պատառը, հեռացավ դեպի յուր նվիրական անկյունը և սկսեց յուր մանրիկ ատամներով կրծոտել նրան։

Մի քանի րոպեից հետո լսելի եղավ հիվանդի խռմփոցը։

Նա քնեց, ասաց Մարիամը, և յուր տեղից վեր կենալով, մոտեցավ մորը, ծածկեց նրան ամեն կողմից, որ չմրսե, և կրկին վերադարձավ յուր առաջին տեղը։

Վառարանի մեջ հազիվ պլպլում էին մի քանի կիսավառ ածուխներ։ Խրճթի խավարը հետզհետե թանձրանում էր։ Մարիամն ավելցրուց մի քանի կտոր փայտ, կրակը բորբոքվեց և սենյակի տխուր պատկերները կրկին նկարվել սկսան նրա աղոտ լուսով։

Դու ո՞ւր էիր, Նիկոլ, ընդհատեց Մարիամը նրանց մեջ տիրող լռությունը։

Բազարումն էի, Մաշո, պատասխանեց Նիկոլը, մեկ մարդից մի սնդուկ լիմոն ունեի առած, աշխատում էի ծախեմ, որ փողը տամ։

Հետո տվեցի՞ր։

Տվի. թե չէի տվել, վա՜յ իմ հալին, կոտը կընկնեի, գիտե՞ս։

Մի սնդուկ լիմոնո՞վ։

Բա՛ ի՞նչքանով, իմ թանխեն ընդամենը հինգ մանեթ է։

Շա՜տ փող ես ունեցի, Նիկոլ, հինգ մանե՜թ... զարմանալով կրկնեց Մարիամը։

Էս ճակտիս քրտինքովն եմ աշխատի, ասաց պատանին՝ ձեռքը տանելով դեպի գլուխը։

Մի քաղցր ժպիտ բաց արավ երկու սիրուն փոսիկներ Մարիամի ամեն մի թշի վրա։

Ինչպե՞ս ես ծախում, Նիկոլ, լիմոնը, հարցրուց նա։

Լցնում եմ մի զամբյուղի մեջ, թևքիցս քաշ եմ տալիս ու էնպես սկսում եմ պտիտ ածել փողոցներում, «լիմոն առեք, հա՛յ լավ լիմոն, սիրո՜ւն լիմոն․․․»։ Էդպես բղավում եմ ու բղավում...

Վերջին խոսքերն այնպիսի մի բարձր ձայնով եղանակեց ուրախ պատանին, որ հավերն սկսեցին անհանգիստ կերպով կչկչալ, փոքրիկ Ցուցան, որ նույն ժամուն թաքնվել էր տախտի տակ, դուրս պրծավ և յուր սուր մետալական ձայնով մի քանի անգամ հեծկլտաց, և Սանդրոն, հետևելով Նիկոլի եղանակին, կրկնեց նրա խոսքերն այնպիսի մի հանգով, որ ավելի շփոթ պատճառեց:

Խրճթի տխուր լռությունն ընդունեց մի առանձին կենդանություն։

Քա՛, էդ ի՞նչ արիր, Նիկոլ, խոմ գիժ չե՞ս, ասաց Մարիամը մի կողմից ծիծաղելով, մյուս կողմից կշտամբելով պատանուն։

Բա ի՞նչ անեմ, լիմոնը էդպես են ծախում, խոսեց պատանին ավելի կատակելով։

Դե՛ սուս, դե՛ սուս, հազիվ լսելի ձայնով շշնջաց օրիորդը, մատները Նիկոլի բերնին դնելով։ Սո՜ւս, թե չէ մերս կզարթնի

Հիմա խելոք կկենամ, տե՛ս ինչպես սուս կացա։

Պատանին ընդունեց ավելի ծանր կերպարանք, բայց միևնույն ծանրության մեջ կար ծաղրածության բոլոր ձևերը, որով Մարիամը չէր կարող առանց ժպտելու նայել նրա երեսին։

Վառարանի մեջ կրակն սկսել էր ավելի բորբոքվել։ Մարիամի գունատ թշերն ստացել էին վարդի գույն։ Կրակի լույսը տվել էր նրա դեմքին խիստ գրավիչ հրապույրներ։

Ի՛նչ սիրուն ես էս գիշեր, Մաշո, ասաց նրան Նիկոլը մի առանձին համակրությամբ նայելով օրիորդի երեսին։

Էհ, սիրունությունն ի՞նչ սազ կգա ինձ... պատասխանեց օրիորդը տխրությամբ։

Չէ՛, աստված վկա, սիրունացել ես, տե՛ս, և Նիկոլը տվեց նրա ձեռքը մի կոտրած հայելու կտոր, որ նա առավ պատուհանից։

Մարիամը նայեց հայելուն, տեսավ, իրավ որ բավականին կարմրել էր։ Կրակի տաքությունիցն է, պատասխանեց նա համեստությամբ։

Դրանից հետո ես շատ փայտ կբերեմ, որ վառես, տաքանաս ու միշտ էդպես սիրուն դառնաս... վրա բերեց պատանին ուրախությամբ։

Էհ... թա՛ք մերս լավանա, ես ուրիշ բան չեմ ուզում։

Այդպես պատանին և պատանեկուհին, նստած վառարանի մոտ, երկար խոսում էին և զվարճանում, երբ գիշերն աննկատելի կերպով անցնում էր։ Մինչև աքաղաղը երեք անգամ թևքերը թափ տվեց, երգելով յուր սովորական երգը։ Նիկոլը, տեսնելով որ Մարիամը նիրհում էր, ինքն էլ գնաց իրանց տուն քնելու։

Մյուս օրը եղանակը շատ մեղմ էր: Գիշերվա մրրիկը դադարել էր և արևի շողքերն ուրախ ժպիտով խաղում էին նորեկ ձյունի խաչաձև բրլիանտների վրա։

Վաղ առավոտյան լվացարար Կեկելն եկավ Օվանեսենց տուն, Հեթևանի առողջությունը հարցրուց, ուրախացավ, որ հիվանդն այն գիշեր հանգիստ էր քնած, և Մարիամին ասաց, որ դա բաղնիքները լվացք տանե։

Էս սհաթին կգամ, թող կրակը վառեմ, տունն ավլեմ, կգամ, պատասխանեց Մարիամը, շտապելով իրանց տնակի առավոտյան հոգսերը հոգալու։

Գնալով Կեկելի տուն, օրիորդը տեսավ, որ Նիկոլը դեռ նոր յուր զամբյուղն առած փողոց էր գնում։ Տեսնելով Մարիամին, պատանին լռությամբ ակնարկեց յուր զամբյուղի վրա, կամենալով դրանով հիշեցնել գիշերվա անցքը։ Բայց Մարիամը ոչինչ չպատասխանեց նրան, տեսնելով, որ պատանու մայրն այնտեղ կանգնած էր։

Նիկոլը հեռացավ։ Կես ժամից հետո Մարիամը շալակեց մի մեծ կապոց լվացք և սկսավ դիմել դեպի բաղնիքների կողմը։

Սանդրոն նույնպես վաղուց պատրաստվել, ուզում էր յուր վարպետի խանութը գնալ։ Նրան մնացել էր միայն յուր կոշիկների հոգսը, նա մտածում էր, թե ի՛նչ հնարք բանեցնե, որ մատները նրանց ծակերից դուրս չպրծնեն։ Մանավանդ որ մի ոտքը վիրավորված էր: Ա՛խ, ե՞րբ պիտի պրծնեմ էս մունդրեկներից... ասում էր նա դառն կերպով հոգոց հանելով։

Մինչ խեղճ Սանդրոն այդ մտատանջության մեջն էր, խրճթի դուռը զարկեցին։ Քեթևա՛ն, Քեթևա՛ն, լսելի եղավ մի խռպոտ ձայն։

Ա՛խ, էլի եկավ... ասաց հիվանդը վշտալի ձայնով։

Սանդրոն դուռը բաց արավ. հայտնվեցավ մի միջահասակ մարդ, նեղ և խորամանկ աչքերով։ Նրա գորշ-պղնձագույն դեմքը կրում էր յուր վրա թափառական ցիգանի բոլոր վայրենի գծագրությունը։ Եվ իրավ, այդ պարոնը կոչվում էր՝ Բոշա-Կարապետ։

Փողերը հազրեցի՞ր, դարձավ նա դեպի հիվանդը։

Ախր ո՞րտեղից հազրեմ, Կարապետ աղա, քո հոգուն մատաղ, պատասխանեց Քեթևանը ողորմելի ձայնով։

Օ՛րհնած, էդպես չի ըլի է՛, մի առանձին դժգոհական եղանակով խոսեց Բոշան. գլուխը չես կարացի տալ, շահն էլա տո՛ւր․․․

Ախար ո՞րտեղից տամ, Կարապետ աղա, դու չե՞ս տեսնում իմ հալը... ես հիվանդ, անտեր ընկած եմ... երեխեքս շատ գիշեր քաղցած են քնում...։

Այդ խոսքերն այնպիսի մի դառն կերպով արտասանեց Քեթևանը, որ մի սիրտ, եթե քարից լիներ, դարձյալ կփափկեր։ Բայց Բոշայի համար դրանք սովորական բառեր էին, որպիսիք նա հաճախ լսել էր յուր պարտականներից։

Տե՛ս, ես քեզ ասում եմ, Քեթևան, թե որ մինչև էս շաբթի վերջը չտաս, գանգատ կանեմ, ասաց նա սպառնալով։

Աստծուն բաշխե.․․ քո որդիկներուն բաշխե․․. աղաչում էր հիվանդը ողորմելի ձայնով։

Բայց Բոշայի համար անբախտի լացը և այրիի արտասուքը ոչինչ նշանակություն չունեին։ Նա ինքն իրան բարկանալով խոսում էր` էսպես էլ օյին կուլի՞... նաղդ փող տաս ու չկարենաս առնե՞լու․..

Եվ նրա սատանայական աչքերը լի չարամտությամբ պտտում էին մերկ խրճիթի չորեքկողմը, կարծես մի բան որոնելու նպատակով։ Նա տեսավ անկյունում կծկված հավերը. աղվեսի արագությամբ հարձակվեցավ նրանց վրա և բռնեց մի վառյակ ու մի մանուկ աքաղաղիկ։

Սրանք էլա տանեմ, ասաց նա դժոխային ուրախությամբ: Սանդրոն, տեսնելով այդ հափշտակությունը, վրա պրծավ, բռնեց Բոշայի փեշից. Ա՛ղա ջան, ա՛ղա ջան, ո՞ւր ես տանում, էդ մինն իմ «խուճուճիան մամալն է»:

Այդպես էր կոչում պատանյակը յուր նախշուն աքաղաղին։

Դե՛ն կորի գոռաց անգութ վաշխառուն, ա՛յ, ես քեզ նշանց կտամ «խուճուճիան մամալը»... Եվ նա սպառնացավ տղային յուր սարսափելի ապտակը։

Սանդրոն, մի այդպիսի ապտակ մի օր առաջ իմերելից կրած լինելով, զարհուրելով հետ քաշվեց, թողնելով վաշխառուի փեշը։ Իսկ անպաշտպան պատանուն օգնության հասավ նրա միակ մտերիմը փոքրիկ Ցուցան։ Նա տախտի տակից դուրս պրծավ և յուր սուր ասեղնավոր ատամներով ձիգ ընկավ Բոշայի փեշից։ Բայց վաշխառուն յուր ձեռքի ահագին մահակով մի այնպիսի սաստիկ հարված տվեց Ցուցայի գլխին, որ խեղճ շնիկն իսկույն բաց թողեց նրա փեշը, և նրա տխուր կծկծոցը խառնվեցավ Սանդրոյի լաց ու սուգին…

Վաշխառուն տարավ յուր կողոպուտը։ Սանդրոյի տխրությանը չափ չուներ, նա շատ էր սիրում յուր նախշուն աքաղաղին։ Հիվանդը, տեսնելով որդու արտասուքը, անդադար կրկնում էր. Ա՛խ, էն անիծված էծը... է՛դ ի նչ կրակի մեջ քցեց մեզ…

Այդ խոսքերի մեջ, որ հիվանդն արտասանեց այնպիսի դառնությամբ, կար մի սարսափելի դեպք, որ գլխավորապես պատճառ եղավ նրանց անբախտությանը։ Ամուսնու մահից հետո Քեթևանը պարտք առավ Բոշա-Կարապետից տասն ռուբլի փող, ամեն մի ամիսը մեկ ռուբլի տոկոս հաշվելով, տասնվեց ռուբլի պարտամուրհակ տվեց վեց ամիս ժամանակով։ Այդ փողերով Քեթևանը գնեց մի այծ, որ յուր երեխեքը կերակրվեին նրա կաթնով։ Բայց անգութ բախտը պետք է հասցներ նրանց յուր վերջին հարվածը, այծը երկու ամսից հետո մեռավ։ Այնուհետև նրանք դարձան Բոշայի ստրուկը։ Ամեն մի վեցամսյակից Բոշան պարտամուրհակը փոխում էր, տոկոսը տոկոսի վրա բազմապատկելով։ Անցան մի քանի տարիներ։ Քեթևանը յուր տան եղած-չեղածը ծախել՝ նրան էր տվել, բայց տակավին հիսուն ռուբլի պարտական էր։ Ամեն անգամ կգար Բոշան ինչ որ ձեռքն ընկներ կտաներ՝ հավ, ձու և այլն։ Բացի դրանից, նա յուր տան լվացքը նրանց էր լվանալ տալիս և ոչինչ չէր վճարում։ Շատ անգամ Մարիամը կար էր անում նրանց համար և փող չէր ստանում։ Այդ բոլորը նրա համար էր միայն, որ Բոշան համբերի և դատարանին գանգատ չանի։ Իսկ համբերությունը Բոշայի միակ նպատակն էր, որովհետև օըրստօրե նրա պարտամուրհակի թվանշաններն ավելի խոշոր ձև էին ստանում…

Երեկո էր։ Արևը խոնարհվում էր դեպի յուր գիշերային մուտքը։ Ցուրտն սկսել էր սաստկանալ։ Փողոցների քարուղիները սառել էին արդեն, երբ Մարիամը, լվացքի ծանր կապոցը գլխին դրած, հետ էր դառնում բաղնիքներից։ Նրա հագուստի թրջված թքևերն փեշերքը սառել, տախտակի նման էին դարձել և սպիտակ դեմքը ցրտի սաստկությունից ստացել էր մուգ-կարմիր գույն, իսկ ամբողջ օրը լվացքի մեջ տրորված ձեռքերը բոլորովին լրջացել էին։ Նա հետ էր դառնում մի խումբ աղջիկների հետ, որոնց ամեն մինը բերում էր գլխի վրա յուր լվացքի կապոցը։

Նույն ժամուն մի պառավ կին, ոտքից գլուխ սև հագնված, ծածկված սպիտակ չարսավով, հետևում էր այդ ուրախ խմբին, որոնք քչքչալով, խոսելով և ծիծաղելով տուն էին դառնում։ Աղջիկները բոլորը համարյա թե խեղճ ընտանիքների զավակներ էին, որպես Մարիամը։ Նրանք օրական վարձով աշխատում էին լվացարարների համար։ Պառավն աչքը չէր հեռացնում նրանց խմբից, կարծես թե մի բան էր պտրում․ «էդ մինն ամենից լավն է...», ասաց նա յուր մտքի մեջ և ավելի մոտեցավ Մարիամին։

Երբ աղջիկները դուրս եկան բազարից, մտան մի խուլ փողոց, Մարիամը բավականին հետ մնաց յուր խմբից։

Ո՞ւմ աղջիկն ես, հարցրուց նրանից պառավը հազիվ լսելի ձայնով։

Խարազ Օվանեսի աղջիկը։

Հերդ կենում է՞։

Չէ, մեռած է։

Ապա ո՞վ ունես։

Մեր ու մի պստիկ աղբեր։

Ո՞ւմն է էդ լվացքը։

Մեր հարևանինն է։

Ինչո՞ւ ես դու լվանում։

Նա ինձ փող է տալիս։ Բաս մերդ աղքատ է՞։

Նա հիվանդ է։

Պառավի նենգավոր դեմքի վրա վազեց ուրախության մի նշույլ, կարծես նա մոտենում էր յուր նպատակին։

Ո՞րտեղ եք կենում, շարունակեց նա յուր հարցմունքը:

Ջհուդների գերեզմանատան մոտ։

Ասեցիր Խարազ Օվանեսի աղջիկն ես, հա՞։

Հա՛ ։

Անունդ ի՞նչ է։

Մարիամը ձանձրացավ այդ բոլոր հարցմունքներից, փոխանակ ուղղակի պատասխանելու, ասաց. Ի՞նչ պետք է քեզ իմ անունը։

Էնպես հարցնում եմ, որդի, քո հերն իմ լավ բարեկամս էր, հոգին լուս դառնա, ի՛նչ լավ մարդ էր հերդ։ Եվ պառավը յուր դեմքն այնպես ձևացրուց, որպես թե օրիորդի հոր հիշատակը սաստիկ ցավեցրուց նրան:

Անունս Մարիամ է, պատասխանեց օրիորդը։

Պառավը հեռացավ։ Թեև նրա վերջին խոսքերը բավականին ճմլեցին օրիորդի սիրտը, այսուամենայնիվ նա խիստ անախորժ տպավորություն թողեց Մարիամի վրա, որ երևակայում էր, թե դեռ յուր աչքի առջևն է նրա սև սատանայի պես պատկերը։

Մարիամի ընկերուհիքը հետզհետե բաժանվեցան, մտնելով զանազան փողոցներ, նրա հետ մնացին մի քանիսը, որոնք յուր թաղեցիքն էին։

Էդ կնիկը, որ քեզ հետ խոսում էր, Մաշո, շատ անգամ գալիս է բաղնիքները, ուր մենք լվացք ենք անում, ասաց աղջիկներից մինը։

Մի անգամ ես նրան տեսա Գ... ի կտավի ֆաբրիկումը, ուր շատ աղջիկների հետ մենք բանում էինք, ասաց մյուսը։

Նա էնպես գալիս է միշտ խոսեցնում է աղջիկներին, մարդ չէ իմանում, ի՞նչ է ուզում, մեջ մտավ երրորդը։

Է՜հ, հողեմ նրա գլուխը, ասաց մի այլը։

Սև սատանա է, վրա բերեց հինգերորդը։

Այդպես նրանք խոսում էին, երբ հասան հրեից գերեզմանատանը և ամեն մինը բաժանվեցավ դեպի մի կողմ։ Բոլորովին մթնել էր, երբ Մարիամը մտավ Կեկելի տունը. նա համբարեց լվացքը և հանձնեց նրան։

Շատ ապրես, ոչինչ պակաս չէ, ասաց նրան Կեկելը։

Նատոն միշտ գողանալ էր տալիս, խոսեց Մարիամը։

Սատկի Նատոն, կրկնեց Կեկելը, միտ բերելով յուր առաջին լվացարար աղջկա հիմարությունները։

Մարիամը մտնելով իրանց խրճիթը, գտավ նրան բոլորովին անմխիթար դրության մեջ։ Մայրը դեռ սաստիկ վրդովմունքի մեջ էր Բոշայի պատճառով։ Սանդրոյի աչքերն ուռել էին շատ լացելեն։ Ցուցան, որպես երևում էր, յուր սրտի անախորժ տրամադրության մեջ էր, որովհետև նա յուր սովորության հարմար այս գիշեր չդիմավորեց յուր աղջիկ-պարոնին, և ո՛չ նրա շուրջը ցատկելով պաչպչեց Մարիամի հագուստի փեշերքը։ Հավերը կարծես նույնպես տխուր էին, որ իրանց ընկերներից երկուսը պակասել էր։ Իսկ սենյակը սառն էր, որպես գերեզման։

Սանդրոն պատմեց քրոջը Բոշայի անցքը։

Ա՜խ, գրողը տանե նրան... ասաց Մարիամը՝ սրբելով արտասուքը։

Օրիորդի առաջին հոգսն եղավ տաքացնել խրճիթը: Դժբախտաբար նրանց մի օր առաջ կտրած փայտը սպառվել էր։ Նորից կտրելու ուժ չկար օրիորդի վրա, որովհետև նա շատ հոգնած էր։ Սանդրոյից մի բան խնդրել անկարելի էր, որովհետև նա դեռ ողբում էր յուր աքաղաղի կորուստը։ Ի՞նչ պետք էր անել։ Քամին կրկին սկսել էր շվշվացնել․ երևում էր, որ դարձյալ մրրիկ պետք է լինի։ Օրիորդը դուրս եկավ խրճթից և գտավ Նիկոլին։

Նիկոլ ջան, խնդրեց նրան, էդ գերանից մի կտոր կտրե, վառելու փետ չունենք։

Պատանին տեսնելով այդ գործողությունը երկար կտևե, ասաց. Ես փետ կբերեմ։

Դե՛, շուտ բեր, քո հոգուն մատաղ։

Տե՛ս, ես էլ պիտի նստեմ կրակի մոտ ու մտիկ տամ քո երեսին, երբ դու կկարմրես...

Հանաքի վա՞խտ է, Նիկոլ։

Դու ավելի սիրուն ես լինում, երբ կրակի մոտն ես նստում։

Էրնե՜կ քո գիժ գլխին...

Օրիորդի համբերությունը հատավ, ուզում էր գնալ Օսեփի տնից բերել սղոցը, որ ինքը փայտ պատրաստե։ Բայց Նիկոլն արգելեց նրան.

Դե՛ լավ, հիմա խելոք կխոսեմ, ասաց նա, և ձեռքով հեզիկ շփելով Մարիամի թշին, վազեց դեպի իրանց տուն, որ փայտ բերե։

Քառորդ ժամից հետո վառարանի մեջ կրակն արդեն պատրաստ էր։

Ծննդյան ցրտերը վաղուց անցել էին։ Մարտը բերեց յուր հետ խոնավ և անձրևային օրեր։ Եղանակը միշտ թխպոտ էր և արեգակը հազիվ էր երևում։

Քեթևանի հիվանդությունը տակավին նույն դրության մեջն էր, նրա կենսական ուժերն օրըստօրե սպառվում էին։ Մի ցավալի անցք ավելի մեծ հարված տվեց նրա առողջությանը։ Բոշան դատարանին գանգատվել էր, վճռել էին, որ Օվանեսի խրճիթը ծախվի հրապարակական աճրդով։

Խեղճ երեխեքս ո՞րտեղ պահեմ… ախ քաշելով ասում էր անդադար հիվանդը։

Մինչ Քեթևանը յուր ցավերի այդ հոգեվարք դրության մեջն էր, մի առավոտ նրա մոտ եկավ մի կարճլիկ պառավ, թուխ և ցամաք դեմքով, փոքրիկ և խորամանկ աչքերով։ Նա երկար նստած խոսում էր Քեթևանի հետ։ Մարիամը տանը չէր, նա Կեկելի մոտ զբաղված էր լվացքով։

Էլ աստծուց ի՞նչ ես ուզում... առաջ տարավ պառավը, դու էդպես հիվանդ ես, տունդ ծախում են, ուտելու հաց չունես. հիմա մի էդպեսի մարդ, որ մեր քաղաքի ամենից հարուստն է, ուզում է քեզ օգնություն անել, դու ինչո՞ւ չես ընդունում... էդ է խե՞լք է...

Քեթևանը ոչինչ չպատասխանեց։

Տե՛ս, Քեթևան, շարունակեց պառավը, երկու հարյուր մանեթ էս գլխեմեն տալիս է... լավ հագցնում է... ասում է, թե հետո իմ փողով մի լավ մարդու կտամ... էլ աստծուց ի՞նչ ես ուզում…

Ա՜խ, ես ի՞նչպես իմ ձեռքով երեխես սաղ-սաղ գերեզմանը դնեմ... պատասխանեց հիվանդը արտասվելով։

Հիմա մեր քաղաքում ո՞վ չէ անում էդ բանը... պատասխանեց պառավն ավելի գործագետ մարդու եղանակով։ Նրանք՝ որ ուտելու էլ ունեն, խմելու էլ ունեն, էդ բանն էլի անում են... դո՞ւ ինչու չպիտի անես... Ա՜խ, աստված, էդ ի՜նչ եմ լսում... ձայն արձակեց Քեթևանը հառաչելով։

Տե՛ս, Քեթևան, ասում եմ քեզ, հետո կփոշմանես․․․

Թե որ հազար թուման էլ տա, չեմ կարա էդ բանն անել․․․ պատասխանեց Քեթևանը վճռական կերպով։

Մինչ նրանք այդ խոսակցության մեջն էին, խրճթի դռները բացվեցան. ներս մտավ Բոշան, նրա հետ պրիստավը և մի տասնապետ։ Հիվանդը սարսափեցավ։

Պրիստավը, մի սուր հայացք ձգելով աղքատ խրճթի վրա, դարձավ դեպի պարտատերը. Դե՛, պարոն, ի՞նչ եք կամենում, որ ես գրեմ։

Ինչ որ տեսնում ես, ամենը գրե՛ էլի՛, պատասխանեց Բոշան դիվական սառնասրտությամբ։ էդ կողենքը գրե՛, որի մեջ հիվանդը պառկած է, էդ տախտը գրե՛, էդ հավերը գրե՛, էն պստիկ պղինձը գրե՛, էդ ավելը, էդ չաքմեքը գրե՛...

Չաքմեքի ձայնը լսածին պես Սանդրոյի աչքերը վառվեցան։ Դրանք նրա չաքմեքն էին, պատանու նշանավոր կոշիկները, որոնց պատմությունը մեր ընթերցողին հայտնի է։ Այն օրվա ցեխի պատճառով Սանդրոն չկարողացավ նրանցով դուրս գալ, ի նկատի ունենալով նրանց ծակերը, այդ պատճառով ձգել էր նրանց տախտի վրա։

Ինչո՞ւ եք գրում իմ չաքմեքը, հարցրուց նա աչքերը լայն բանալով։

Ինչո՜ւ, փող չաժե՞, խոսեց Բոշան։

Հալբաթտա արժե, երեկ կինտոները մի գրվանքա խնձոր էին տալիս, ես չտվի չաքմեքս։

Պարոն, դուք ինչո՞ւ եք վիճում երեխայի հետ, նրանց խոսքը կտրեց պրիստավը պաշտոնական ձևով, օրենքով չէ կարելի գրել այն բաները, որոնք բնակիչներին անհրաժեշտ պետք են։

Բոշան սկսեց ինքն իրան բարկանալ.

Էդ էլ բա՞ն է, էդ էլ օրե՞նք է... փող տաս ու նրա փոխանակ էդպեսի զիրթ-զիբիլ տանես, ու էն էլ չթողնե՞ն...

Քեթևանը պրիստավին տեսածին պես շփոթվեցավ. նա չէր իմանում, թե ինչ էր գործվում յուր տան մեջ։ Մարիամը միայն կանգնած դռան հետևը լաց էր լինում։ Իսկ Սանդրոն, չաքմեքը ձեռին պինդ բռնած, կանգնել էր, նրանց օրհասին էր սպասում։

Պրիստավը տեսնելով անբախտների այդ ցավալի դրությունը և մանավանդ ճանաչելով Բոշային, թե ի՛նչ ծառի պտուղ էր նա, խղճաց և սկսավ խնդրել պարտատիրոջը, որ դադարե տան կայքը գրել տալուց։ Կարծեմ, ավելի լավ կլինի, որ դուք թողնեք շարժական կայքերը և բավականանաք անշարժ կայքով, որովհետև խրճիթն իմ կարծիքով կլրացնե ձեր պահանջը։

Էս քանդված քոխին երկու հարյուր մանեթ կդուրս բերե՞, կտրեց Բոշան պրիստավի խոսքը. ջհուդները տասը թումնից ավելի չեն տալիս, որ խառնեն իրանց գերեզմանատանը։

Երկու հարյուր մանեթի անունը լսածի պես Մարիամը մեջ մտավ. Ի՞նչ երկու հարյուր մանեթ. մերս ասում էր, որ հիսուն մանեթից ավելի քեզ պարտական չէ, գանա դու աստված չունե՞ս...

Քու դեդեն շատ բան կասե, բայց էս իսպոլնի լիստը տեհնում ե՞ս...

Եվ իրավ, Բոշան ցույց տվեց երկու հարյուր մանեթի իսպոլնիտելնի լիստ:

Դուք դարձյա՛լ սկսեցիք երեխայոց հետ վիճել, դարձավ պրիստավը դեպի Բոշան։

Ախար ի՜նչ անեմ, աղբեր, սիրտս տրաքեցնում են.... պատասխանեց Բոշան՝ ձևացնելով խիստ անմեղ կերպարանք:

Մարիամի նկատողությունը բոլորովին ուղիղ էր։ Քեթևանը հիսուն մանեթից ավելի պարտական չէր Բոշային, այն ևս մենք գիտենք, թե որպես էր կազմվել այդ սարսափելի գումարը... Բայց միամիտ Քեթևանը արել էր մի մեծ սխալ. ամեն անգամ հին պարտամուրհակները փոխելու և նորը տալու ժամանակ՝ միշտ հները թողել էր Բոշայի մոտ... Միամիտներին այդպես խաբելը Բոշայի սրբազան սովորություններից մինն էր...

Պրիստավը տեսնելով, որ Բոշային համոզելու հնար չկա, գրեց բոլոր այն կահ-կարասիքը, որ օրենքով թույլ էր տրված արեստի տակ դնել և Քեթևանի տնակեն դուրս բերելով այդ բաները, հանձներ նրանց դրացի Կեկելին պահելու համար, մինչև աճուրդ նշանակվի։ Բայց Սանդրոյի կոշիկները բարեբախտաբար զերծ մնացին հրապարակական ծախսի նյութ դառնալեն։

Անծանոթ պառավը, որ բոլոր ժամանակը ներկա էր այդ դրամատիկական հանդեսին, պրիստավի գնալեն հետո, ինքն էլ հեռացավ։ Մարիամը ճանաչեց նրան։ Դա այն կինն էր, որ քանի շաբաթ առաջ օրիորդի հետ խոսել էր բաղնիքների ճանապարհին...

Բոշայի և պրիստավի երևույթը որքան ցավալի ներգործություն ունեցավ խեղճ Քեթևանի տնակի վրա, այնքան ուրախություն ազդեց պառավի սրտին։ «Դրանից հետո կընդունես իմ ասածը, Քեթևան...», մտածում էր նա, շարունակելով յուր ճանապարհը։

Երկար այնպես գնում էր նա, մինչև անցավ մի մեծ փողոցից, որի միակ ծայրում շինվում էր հոյակապ տուն։ Պարոն Ք... կարճլիկ, ուռած մարդը, փաթաթված բաբորի և սամույրի մեջ, կանգնած էր այնտեղ։ Նա զանազան պատվերներ էր տալիս վարպետներին և գործավորներին, որոնք շինում էին այդ տունը։ Նա մի ձեռքում բռնած ուներ բաղդադի աղլուխ, որով ստեպ-ստեպ սրբում էր յուր քիթը, մյուս ձեռքում կրում էր մի գավազան, որի գլխին ամրացրած էր երկաթյա սրածայր մուրճ. կարծես այդ նրա համար էր, որ այն մուրճով ծակե ամեն մինի գլուխն, որոնք կհամարձակվեին նրան որևիցե ընդդիմություն գործել։ Բայց ամեն անցնող նրան գլուխ էր տալիս, բարևում էր. ամենքը նրա առջև թեքվում էին. երևի թե այդ մարդի մեջ կար մի բան, որ երկրպագելի Էր, այո՛, նա հարուստ էր...։

Վերջացնելով յուր խոսակցությունը, հարուստն իջավ մեծ գետի ափը, այնտեղ մի ընդարձակ ավազուտ գետին նույնպես պատկանում էր նրան։ Պարոն Ք... յուր մտքի մեջ գծում էր զանազան ծրագրներ՝ այնտեղ ևս մի բան շինել տալու։ Պառավը տեսնելով նա միայնակ է, մոտեցավ։

Հը՛, Կատո, տեսա՞ր, եղավ հարստի առաջին խոսքը։

Էս րոպեիս էնտեղից եմ գալիս, ասաց Կատոն։ Այդպես էր պառավի անունը։

Ի՞նչ շինեցիր։

Շա՛տ ասեցի, շա՛տ խոսեցի, բայց գլուխ չէ գալիս․․․

Ասացի՞ր, որ հարյուր մանեթ եմ տալիս։

Ես իմ կողմից մեկ հարյուր էլ ավելցրի, շատ ուրիշ բաներ էլ խոստացա... էլի ռազի չկացավ...

Պարոն Ք... վրդովվեցավ. առաջին անգամն էր, որ նա նկատեց արծաթի անզորությունը։ Նրա կարծիքով արծաթն ուներ յուր մեջ այնպիսի մի ուժ, որով բոլոր տիեզերքը մարդ կարող էր յուր ուզածին պես պտույտ տալ։

Դու աղջկան տեսա՞ր, շարունակեց նա յուր հարցմունքը: Տեսա, բայց աղջիկը դեռ երեխա է, ոչինչ չէ հասկանում։

Նրան ավելի շուտ կարելի է խաբել...

Նա էնպեսներից չէ...

Ուրեմն գլուխ գալու բան չէ՞ հարցրուց պարոն Ք..․ հուսահատ կերպով։

Կատոն չուզեց նրան բացասական պատասխան տալ, միայն մանրամասնաբար պատմեց Բոշայի և պրիստավի անցքը։ Պարոն Ք...ի երեսի վրա շողաց վայրենի ուրախության լույսը և նա մի առանձին հրճվանոք խոսեց.

Կատո, քո արևը գիտենա, էդ լա՜վ է էլի, շատ լավ է էլի... հիմա բանը գլուխ կգա... դու մեկ էլ գնա, երկու անգամ էլ գնա, մինչև սարքես... էդ քո փեշակն է, գիտե՛ս էլի, քեզ խոմ խրատ տալ չի ըլի... քո պատիվն էլ խոմ ես չեմ մոռանա, երկու թուման էլ քեզ եմ տալիս, տե՛ս, էս գլխեմեն։

Եվ նա հանեց յուր թղթապահի միջից երկու կարմիր տասը մանեթանոց և տվեց պառավին։ Բայց Կատոն, ճանաչելով Քեթևանի երկաթի բնավորությունը, բոլորովին վստահություն չուներ դեպի յուր նպատակի հաջողությունը, այդ պատճառով նա հարցրուց պարոն Ք...ից.

Հենց է՞ն աղջիկը պիտի ըլի։

Հենց էն... մի անգամ տեսա լվացք էր տանում, խելքս գնաց...

Թո՛ղ մի ուրիշը ճարեմ։

Չէ՛, հենց է՛ն...

Մի քիչ դժար է։

Պարոն Ք... բարկացավ. Ի՞նչ ես սարսաղ խոսում։

Կատոն ոչինչ չպատասխանեց, միայն խոստացավ, որ նրա կամքը կկատարե։ Վերջացնելով յուր խոսակցությունը կուսանենգը սկսեց գնալ դեպի յուր տուն։ Նրա հետքից բերում էին յուր կառքը։ Նա անցավ մի օտարազգի ժամատան դռնից, որի մոտ դրած էր փոքրիկ աստվածածնա պատկեր։ Նա կանգնեց, գդակը վերցրեց և երեսը խաչակնքելով՝ երկար աղոթում էր նրա առջև։ ճանապարհից անցնողները ջերմեռանդությամբ խոսում էին նրա վրա։ «Ինչ բարեպաշտ մարդ է», ասում էին ամենքը։

Ճանապարհին մոտ եկան նրան մի քանի մարդիկ, որոնց մինն ասաց. Ա՛ղա ջան, մի մեռած մշեցու համար փող ենք հավաքում, որ թաղենք, մի քանի կոպեկ շնորհեցեք։

Պարոն Ք... ձեռքը տարավ գրպանը, նայեց, ասելով.

Աստված վկա է, որ հետս փող չունեմ, թե չէ կտայի. խե՜ղճ մշեցի, աստված ողորմի իր հոգուն։

Մարդիկը հեռացան, բայց նույն րոպեին նրա գրպանը լի էր արծաթով։ Նա նստեց կառքը, չիցե թե կրկին այդպիսի մարդերին հանդիպե։ Քանի րոպեից հետո նա հասավ յուր տուն, այնտեղ, ուր ծեծվել էր Սանդրոն։ Դռները բացվեցան։ Նա անցավ փառավոր սրահակների միջից, որոնց հատակը պատած էր կարմիր մահուդով։ Աջ ու ձախ շարված՝ լիմոնի, նարինջի ծառերը, հազվագյուտ ծաղիկները՝ տալիս էին այդ սրահակներին մշտականաչ ճեմելիքների ձև։ Եվ իրավ, տարվա այն եղանակին այնտեղ թագավորում էր գարունքը։

«Աղան եկա՜վ...» սարսափելի՞ մի լուր, որ հեռագրական արագությամբ մի րոպեում շքեղազարդ դահլիճներից հասավ մինչև խոհանոցի ծառաներին ու ախոռատան վերջին սպասավորին։ Ամեն տեղ տիրեց գերեզմանական լռություն։ «Աղայի» երևույթն ուներ յուր մեջ այնպիսի մի մեծ զորություն, որ խեղդում էր, փշրում էր և ճնշում էր ամեն մի կենդանություն ունեցող ուժ։

նա անցավ դահլիճը։ Խորասանի ամենաթանկագին խալիները ծածկում էին այդ փառավոր բնակարանի հատակը։ Քիշմիրի ամենագեղեցիկ շալերը կազմում էին նրա վարագույրները։ Շռայլությունը թագավորում էր այնտեղ յուր բոլոր ճոխությամբ։ Մետալների ազնիվ տեսակները ոսկի, արծաթ, պղինձ, և հանքերի հարստությունը ֆարֆոր, բյուրեղ և թանկագին փայտերը՝ ներկայացնում էին արհեստի և ճարտարության գեղեցիկ արդյունքներ, որոնք կացուցանում էին նրա կահ-կարասիքը։ Պատերի վրա ոսկի շրջանակներից նայում էին պատկերներ գեղարվեստի ընտի՛ր գործ։ Այդ տեսարանը հիանալի՜ էր․ նրանց թվում մի անկյունում նկարվում էր մի այլ պատկեր, նրա մաշված և տխուր դեմքը, սառն որպես մարմարիոն, ներկայացնում էր վաղուց թառամած գեղեցկության արձանը... Շիջած աչքերի մեջ դեռ պլպլում էին վշտահար սրտի և հուսահատության կայծերը... Նրա գունատ շրթունքը շարժվեցան... չարագուշակ հազը դուրս պրծավ մաշված կուրծքից... Դա կենդանի մարմին էր։

Տեսնելով «աղայի» գալուստը, նա շարժվեցավ յուր տեղից և նրա դեմքն ընդունեց խիստ երկչոտ և ցավակցական արտահայտություն։ Այդ թշվառը «աղայի» կինն էր...

«Աղան» մի արհամարհական հայացք ձգեց նրա վրա և անփույթ կերպով անցավ յուր մենարանը։

«Ախ, աստված...», հոգվոց հանեց խեղճ կինը և լռեց։

Տխրության ամպերը կրկին անցան տիկնոջ դեմքի վրա, նա կրկին նստեց յուր տեղը և անշարժ մնաց քարե արձանի նման։

Մենարանը, որ կացուցանում էր պարոն Ք...ի առանձնասենյակը, հանդիսացնում էր յուր մեջ հազվագյուտ հնությունների մի մեծ հավաքածու։ Պարսկաստանից, Տաճկաստանից և Հնդկաստանից կային այնտեղ բոլոր այն բաները, որոնք կարող էին գրգռել զարմացք և հիացում:

Այդ պարոնն ինքը ոչ միայն հնագետ չէր, այլ մի առանձին սեր չուներ դեպի հնությունները։ Բայց ի՞նչ նպատակով կազմել էր մի այդպիսի փառավոր մուզեում։

Պարոն Ք... ձեռքերը քամակին դարսած անցուդարձ էր անում յուր մենարանի մեջ, երբ սենեկասպաս ծառաներից մինը ծանուցում արավ, թե գեներալ Ն... գալիս է։ Այդ լուրը հայտնի կերպով ուրախություն պատճառեց նրան, որովհետև իսկույն նշմարվեցան նրա դեմքի վրա գոհունակության նշույլներ։ «Լավ էլավ»... ասաց նա յուր մտքի մեջ և վազեց դեպի դուռը։ Նա գտավ յուր հյուրին, երբ նա նոր էր ներս մտնում տան դռնից։ Նա հազարումեկ փաղաքշական խոսքերով դիմավորեց «նորին պայծառափայլությանը», նրա խոսքերի մեջ արտահայտվում էին կեղծ-բարեկամական շողքորթություններ և մինչև անգամ ստորաքարշ-ստրկական խոնարհություն։ Պարոնը շատ թեքուն էր և առաձգական, երբ հարկավոր էր մինին գրավել...

Նա մտավ յուր այցելուի թևքերի տակ, վեր բարձրացրուց սանդուղքներից և առաջնորդեց մինչև յուր մենարանը։

Գեներալը մի մարդ էր բարձր հասակով, մսուտ երեսով և խորամանկ պաշտոնական աչքերով։ Մտնելով պարոն Ք...ի մենարանը, նա աչք ածեց յուր չորեքկողմը և մի առանձին համակրությամբ ասաց. Այո՛, գեղեցի՜կ է... Բոլորը փեշքեշ է ձերդ պայծառափայլությանը, պատասխանեց պարոն Ք․․․ ասիական քաղաքավարությամբ։

Գեներալ Ն... ժպտաց նրա խոսքի վրա և սկսեց մի առ մի զննել մենարանի հնությունները։ «Այո՜, գեղեցիկ է, ճշմարիտ, շատ գեղեցի՜կ», կրկնում էր նա անդադար։

Պարոն Ք․․․ սկսեց ցույց տալ նրան այն բաները, որոնց մասին ինքը փոքր ի շատե տեղեկություն ուներ։ Սենյակի մեկ ճակատի պատի վրա մեխած էր մի ահագին արու առյուծի մորթի, որի վրա ամրացուցած էր կովկասյան եղջերվի գլուխ յուր երկայն ճյուղավոր եղջյուրներով, որոնցից կարգավ քարշ էր տված հնադարյան զենքեր՝ պողովատի զրահ, երկաթե վահան, սաղավարտ և թևնոցներ, կեռ ասիական սուր, նետերով լի կապարճ՝ զարդարած սիրամարգի փետուրներով. աղեղ, երկայն նիզակ՝ Դամասկոսի եղեգնից, գլուխը զարդարած սև փետուրներից հյուսած մի մեծ փնջով և այլն։

Դրանք երևելի Նադիր-Շահի զենքերն են, ցույց տվեց պարոն Ք...։

Նադիր-Շահի զենքե՞րը, կոչեց գեներալը զարմանալով, այդ հազվագյուտ բան է։

Նա առավ վահանը և սկսեց նրա վրա նայել։ Ի՞նչ են նշանակում այս ոսկյա նշանագրերը։

Դրանք ղորանից առած աղոթքներ են, գեներալ, որոնք շահին պահպանում էին թշնամու հարվածներից, իսկ մյուսները կախարդական թելիսմներ են․ դրանք չէին թողում, որ չար ոգիները մոտենային թագավորին․

Տե՛ս, ի՜նչ խորամանկ են պարսիկները․․․

Միևնույն բաները կան և սաղավարտի վրա, նայեցե՛ք, գեներալ, ասաց պարոն Ք... տալով նրան պողովատի սաղավարտը յուր նիզակի նման բիզ գլխով։

Ուրեմն այս սաղավարտն անխոցելի էր պահում նրան։

Իհարկե, ձերդ պայծառափայլություն, պատասխանեց պարոն Ք... լի սնոտիապաշտությամբ. նայեցե՛ք այս թրին։

Հրաշալի՜ բան է, ասաց նա, սուրը յուր արծաթե պատյանից դուրս քաշելով, այս ոսկյա տառերը երևի մի բան են նշանակում, ցույց տվավ նա սրի վրա։

Այդտեղ թագավորի անունն է դրած ու նրա մեծ հաղթությունները:

Ո՜րքան սպանած կլինի Նադիր-Շահն այս թրով... Շահի զենքերից նրանք անցան այլ հնությունների։

Մի վագրի մորթու վրա, նույնպես եղջերվի գլխից քարշ էին ընկած հնդկական ֆակիրի գործիքներ։

Դրանք ի՞նչ հրեշավոր բաներ են, հարցրուց գեներալը ծիծաղելով։

Դրանք դերվիշի պարագայք են. ահա՛ նրա գդակը և քամարը արձանագրված զանազան նշանագրներով. այդ նրա եղջերափողն է. այդ ընծու մորթով ծածկվում է նա. ահա՛ տապարը և քաշքուլը, վերջինը շինված է հնդկա-ընկուզից․ տեսե՛ք, գեներալ, ի՛նչ սիրուն քանդակներ ունի, դրանք բոլորը արաբական տառեր են. Ֆրիդովսի երգերի ամենագեղեցիկ տողերից քանդակած է նրա վրա։

Նրանք զննեցին զանազան ասիական ազգերի երաժշտական գործիքները՝ սկսյալ Թիֆլիսի զուռնայից մինչև Շիրազի սանթուրը և տեսան զանազան ասիական ամաններ և անոթներ, որոնք մի ժամանակ զարդարում էին մեծ իշխանների սեղանները։ Երբ նորին պայծառափայլությունը հագեցրել էր յուր հարցասիրությունը, նստեց փառավոր բազկաթոռի վրա, պարոն Ք...ն դրեց նրա առջև Հավանայի թանկագին սիգարներ, որոնք լցրած էին ջայլամի ձվի մեջ քանդակած գեղեցիկ նկարներով, որ կանգնած էր արծաթե ոտիկների վրա։

Այդ ևս սիրուն բան է, ասաց գեներալը նայելով սիգարների ամանին. երևի այդ բոլորը շատ փող արժե ձեզ։

Շա՛տ, խիստ շա՛տ... մի առանձին հանգով պատասխանեց պարոն Ք...

Բայց նա, կամենալով իշխան Ն...ի ուշադրությունը գրավել իրան ավելի կարևոր առարկայի վրա, փոխեց խոսակցության ձևը.

Ձերդ պայծառափայլությունը երկա՞ր կմնա մեր քաղաքում։

Մի ամիս միայն, բայց ես տանջվում եմ կացարանի մասին ինձ ձանձրացրուց այդ հյուրանոցը. ասում են այս քաղաքում նրանից լավը չկա։

Ողորմություն արեք, գեներալ, ի՞նչպես կարելի է այստեղ հյուրանոցում ապրել, եթե ձերդ պայծառափայլությունը շնորհ կանե, ես ունեմ գեղեցիկ կահյալ տուն բոլոր սարք ու կարգով։

Դուք նրան վարձո՞վ եք տալիս։

Ո՛չ, դուք կարող եք այնտեղ բնակվել, որպես ձեր սեփական տան մեջ. այնտեղ դուք կգտնեք ամեն ինչ, որ ձեզ հարկավոր կլինի, մինչև անգամ... Վերջին խոսքը պարոն Ք... մոտ գնաց և ասաց գեներալի ականջին։

Խա՜... խա՜... խա՜... ողորմությո՜ւն արեք, արձակեց գեներալը խիստ ուրախ ծիծաղ. այս ալևոր մազերին ի՞նչ կսազի ձեր ասածը... մեր դարն անցավ, ես և դուք ալևորներ ենք, թո՛ղ երիտասարդները մտածեն դրա վրա...

Գիտե՞ք, գեներալ, մենք հայերեն մի առած ունենք, թե՝ «պառավ ձին էլ գարի կուտի»։

Խա՜... խա՜... խա՜... ի՞նչպես, ի՞նչպես, մեկ էլ ասեք։

Պարոն Ք... կրկնեց միևնույն առածը։

Այդ հիանալի՜ խոսք է, կնշանակե՝ մենք էլ հետ չպիաի մնանք անուշ գարիից...

Վերջին զվարճախոսությունը պատճառեց իշխան Ն...ի մեջ մեծ ուրախություն. նրանք երկար սրախոսում էին, ծիծաղում էին, մինչև պարոն Ք... հարմար միջոց գտնելով խոսակցությունը դարձրեց յուր նպատակներին մոտ առարկաների վրա։ Նրանք սկսեցին խոսել զանազան բաներից և կապալներից։ Եվ գեներալը արեց նրան մի քանի խոստմունքներ...

Իսկ պարոն Ք... մտածում էր յուր պատվելի հյուրին մի բան ընծայել յուր հնություններից։ Այդ իսկ նպատակով կազմած Էր այդ թանկագին հավաքածուն։

Եթե ձերդ պայծառափայլությունը կբարեհաճեր ինձ ավելի բախտավորել, ընտրեցեք, խնդրեմ, իմ հնություններից մի բան, որպես բարեկամական հիշատակ ձեզ հետ Պետերբուրգ տանելու:

Ողորմություն արեք, պատասխանեց գեներալը, հնությունների վրա միայն կարելի է նայել և զվարճանալ։

Ես խնդրում եմ...

Գեներալը բարեհաճեց ընդունել Նադիր-Շահի զենքերը։ Պարոն Ք... մինչև գետին խոնարհելով, շնորհակալություն հայտնեց և առաջնորդեց յուր պայծառափայլ հյուրին մինչև դուռը։

Երբ պարոն Ք... յուր սրտի ամենազվարճալի տրամադրության մեջ, որպես մի մարդ, որ յուր որսն արդեն ծուղակի մեջն էր գցել, դառնում էր դեպի յուր մենարանը, սրահակի անկյունումը երևաց մի երկչոտ կերպարանք․ նա յուր դողդոջուն մարմինը մի երկու քայլ առաջ տարավ, և պարոն Ք..ին դիմավորելով ասաց.

Աղա ջա՜ն։

Ի՞նչ է, գոռաց «աղան»։

Իմ... իմ... ամսականը։ Սուպովնիկը կոտրեցիր, հերիք չէ՞, որ ամսական էլ ես ուզում։

Աստված է վկա, ա՛ղա ջան, ես չեմ կոտրել։

Բաս սատանան կոտրե՞ց։

Ես ի՛նչ գիտեմ, ա՛ղա ջան։

Կորի՛ր։

Մեր երկիրը պետք է գնամ, քրեհի փող չունեմ, աստծու խաթրու իմ ամսականը մի՛ կտրի։

Կորի՛ր, ասում եմ քեզ։

Խեղճ պատանին յուր արտասուքով լի աչքերը դեպի երկինք բարձրացրեց և սառած մնաց յուր տեղը։

Քսան տարի առաջ Կ... քաղաքի հետ ընկած փողոցներից մինի մեջ պարոն Ք... և յուր եղբայրն ունեին փոքրիկ խանութ, նրա դուռը միշտ բաց էր լինում ոչ միայն հասարակ օրերում, այլև տոներին, երբ սովորաբար այդ քաղաքի բազարը կողպվում էր։ Խանութպանները նախ գնում էին եկեղեցի, ապա դեպի այգիները դիմելով՝ այնտեղ անձնատուր էին լինում զանազան զվարճությունների: Չէ կարելի որոշ անուն տալ, թե ի՛նչ վաճառքների խանութ էր այդ։ նա նմանում էր մեծ ճանապարհների վրա իջևանի մոտ գտնված մի գինետան, ուր հաճախորդը կարող է գտնել ամեն բան, ինչ որ նրան պետք էր։ Այնտեղ կային ասիական գործվածքների զանազան տեսակներ, որպիսի են՝ կտավ, շիլա, չիթ, ղադար և այլն։ Այնտեղ կային՝ սկսյալ ըմպելիքներից, ձկնեղեններից, մինչև մոմ, լոբի, սոխ, թեյ, շաքար և ճանճերից կեղտոտված կոնֆետներ, որոնց կաղանդի տոներին միայն մայրերին սիրեկան մանչերը, մի քանի կոպեկ ստանալով, կգնեին և ուրախ-ուրախ վազ կտային իրանց ընկերների նախանձը գրգռելու։

Երկու եղբայրներն այնքան սերտ կերպով կապված էին իրանց խանութին, որ ավագ եղբայրն առավոտից մինչև կեսգիշեր կարծես մեխած էր յուր դախլին: Իսկ կրտսեր եղբայրն անդադար շարժողության մեջ էր. նա կամ ապրանք էր դարսում, կամ նրանց փոշին էր սրբում, կամ խանութի դռան առաջն էր ավլում, ջուր սրսկում, որ հով լինի։

Խանութը գտնվում էր քաղաքի այն թաղումը, որի բնակիչները չէին վայելում բախտի առանձին բարիքները, և կարելի է ասել, որ նրանք մեծ մասամբ աղքատներ էին։ Չնայելով դրան, նրանց առևտուրը բավականին լավ էր գնում, մանավանդ որ խանութպանները հավատարմություն ունեին դեպի իրանց մուշտարքը և շատ անգամ վաճառքը թողնում էին անվճար։ Իսկ այդ կրեդիտն էժան չէր նստում գնողներին, որովհետև նրանց սարսափելի կերպով ծանրաբեռնում էին ոչ միայն ապրանքի գների մեջ, այլև տոկոսների մեջ, որ բազմապատկում էին պարտամուրհակ առնելու միջոցին։ Այդ մի ընդհանուր կանոն է ասիական մանրավաճառության մեջ։ Այդ եղանակով իրանց գործը վարելու հետևանքն այն եղավ, որ շատ չտևեց պարոն Ք…ի դախլը լցվեցավ զանազան պարտամուրհակներով և նրանց թվում ավելացան արծաթի և ոսկու բաներ, որոնք դրված էին նրանց մոտ որպես գրավներ։ Այդ այն ժամանակն էր, երբ մարդիկ նահապետական պարզամտությամբ մտածում էին, թե փողի պարտքը մարդու հոգու պարտքն է, եթե այս կյանքումը չվճարվի, մյուս կյանքում սատանաները նրա մարմնի մսից կկտրեն և պարտատիրոջը կտան։ Նրանք ունենալով մի այդպիսի պարզամիտ, միևնույն ժամանակ բարոյականության մաքրության պահպանած ամբոխի հետ առևտուր, շատ հազիվ էր պատահում, որ կորուստ ունենային իրանը ապառիկների մեջ։

Քանի տարի նրանց առևտուրն այդպես շարունակվելուց հետո նրանք բաց արին մի նոր խանութ բազարի ամենալավ մասումը, ուր նրանց ապրանքի թվում այժմ չէր գտնվում շիլա, կտավ և ո՛չ սոխ կամ կոնֆետ, այլ ամբողջ խանութը լցված էր մանուֆակտուրայի ընտիր տեսակներով։ Այդ մի քայլ էր, որով նրանք ոտք դրեցին հարստության մի որոշյալ աստիճանի վրա։

Շատ չանցավ, երկու եղբայրներն այնպես ընդարձակեցին իրանց առևտրական շրջանը, որ փոխանակ երկրորդական ձեռքերից գնելու իրանց վաճառքը, սկսան ուղղակի հարաբերություն ունենալ Մոսկվայի ֆաբրիկաների և նշանավոր առևտրական տների հետ։ Իրանց գործավարության մեջ նրանք այնքան ճիշտ էին, որ շուտով ստացան մեծ վարկ, որով գրավեցին մոսկվացիների համարումը դեպի իրանց հավատարմությունը։ Այդ առիթ տվեց նրանց մեծ գումարների ապրանք գնել անվճար, վեց ամիս, մի տարի, կամ ավելի ժամանակներով։ Չնայելով, որ նրանց գործը միշտ հաջողակ էր դնում, հայտնի չէ ի՛նչ հրաշքով նրանց մեծամեծ խանութների ապրանքները հանկարծ անհետացան, և նրանք դադարեցրին իրանց առևտուրը․․․ Մենք չենք ուզում մտնել այդ երեվույթի խորին գաղտնիքների մեջ և ոչ նրա պատճառները քննելու նպատակ ունենք, միայն կասենք, որ ավագ եղբայրը՝ պարոն Ք... դիմեց դեպի Մոսկվա, հայտնեց պարտատերերին իրանց դժբախտությունը, և մեկ ռուբլու փոխարեն 20 կոպեկ վճարելով, ազատեց յուր պարտամուրհակները։ Այդ անցքն եղավ այնպես աննկատելի կերպով, որ նրանց քաղաքացիք ոչինչ չհասկացան, որովհետև այնտեղ նրանք պարտքեր չունեին։

Եվ քսան տարի չէ անցկենում, յուր խանութում պղպեղ և լոբին կոնֆետի հետ ծախող մանրավաճառի քսակից միլիոնների ձայներ են լսվում...

Այժմ դառնանք դեպի այն թշվառ արարածը, որին մենք թողեցինք դահլիճի անկյունում։ Դա պարոն Ք․..ի անբախտ օրերի մտերիմ ընկերուհին էր, որի հետ ամենայն համբերությամբ տարել էր նա աղքատության ծանր լուծը. Չնայելով որ այժմ նա մի քանի երեխաների մայր էր, չնայելով որ այժմ նա մի հարուստ տանտիկին էր, այսուամենայնիվ նա յուր բոլոր ճոխությունների մեջ չէր գտնում ոչինչ երջանկություն։ Նրա ամուսինն այն մարդերից մինն էր, որոնց համար ռամկորեն ասում են՝ «դուրսը քահանա, ներսը սատանա»։ Եվ իրավ, այդ մարդն ընտանեկան շրջանից դուրս հեզ էր որպես գառնուկ, իսկ յուր տան մեջ վայրենի որպես գազան։

Տիկին Նատալիան այդպես էր նրա անունը այն կնիկներից մինն էր, որի թե բարոյական ազնիվ հատկությունները և թե մարմնական վայելչությունքը տալիս էին նրան իրավունք ոիրելի լինել ամենին։ Նրա դեմքը գեղեցիկ էր և դուրեկան, նա սրտով բարի էր որպես հրեշտակ։ Ոչ ոք նրանից չէր նեղացած, ամեն ծանոթները սիրում էին և հարգում էին նրան։ Միակ մարդր, որին ատելի էր նա, էր նրա ամուսինը։ Այդ ատելությունն սկսվեց այն օրից, քանի նրա ամուսինն ավելի և ավելի բարձրանում էր յուր հարստության աստիճանները, և քանի նրա արծաթն առիթ էր տալիս նրան ավելի խրվել յուր մոլությունների մեջ։ Զարմանալի է, որ նախախնամությունն ըստ մեծի մասին տալիս է այդ բռնակալներին համբերող կանայք։ Իսկ այդ համբերությունը խիստ թանկ արժեց տիկին Նատալիային. նրա մարմնական զորությունները օրըստօրե սպառվում էին և նա զգում էր, որ արագ քայլերով մոտենում է գերեզմանին...

Ամուսնու արհամարհական սառնասրտությամբ նրա մոտից անցնելը, երբ նա նստած էր դահլճի անկյունում, այնպիսի մի սպանողական տպավորություն գործեց նրա վրա, որ տիկինն այլևս չկարողացավ զսպել իրան և արտասուքն ակամա կերպով սկսավ գլորվիլ նրա գունատ թշերի վրա։ Երկար այնպես նստած էր նա այդ խռովության մեջ, հետո վեր կացավ յուր տեղից, կամենում էր դեպի պատշգամբն անցնել, մի փոքր ցրվելու սրտի ամբոխմունքը, երբ սրահակի մեջ հանդիպեց նրան նույն ծառան, որ պարոն Ք․․․ից ամսական էր պահանջում։

Ի՞նչու ես կանգնած, հարցրուց տիկինը։

Իմ ամսականը..․ աղջիկ-պարո՛ն, աղան չտվեց։

Այդ խոսքերի միջոցին խեղճ պատանին այնպիսի մի ցավակցական դեմք ձևացրուց, որ իսկույն շարժեց տիկնոջ խղճմտանքը։

Ա՛ռ, տվեց տիկինը տասն ռուբլիանոց արծաթ։

Երբ ծառան կամենում էր յուր շնորհակալությունը հայտնել, հեռացի՛ր, թող չտեսնե քեզ, ասաց տիկինը և անցավ դեպի պատշգամբը։

Ծառան, մի քանի անգամ գլուխ տալով, հեռացավ։

Ապրիլ ամսի վերջին շաբաթն էր։ Հովասուն օդը շնչում էր գարնանային թարմությամբ։ Աստղազարդ երկինքը պարզ էր, որպես կաթնային օվկիանոս։ Լուսնյակն ամեն տեղ թափում էր յուր արծաթափայլ լույսը։

Գիշերը մոտենում էր յուր կեսին։

Որպես գիշերային Վեստալկա, յուղային ճրագը ձախ ձեռից քաշ տված, Քեթևանի խրճիթից դուրս եկավ մի մանկահասակ աղջիկ, զարդարված նոր և խշխշուն հագուստով։ Նրա հագուստը սեղմելով անցավ նեղ դռնից և նա հայտնվեցավ բակում։ Երևում էր աղջիկը բոլորովին սիրահարված էր յուր զարդարանքով. նա անդադար հետ ու առաջ էր նայում, ուղղում էր հագուստի ծալքերը, ուղղում էր յուր փարիզյան գդակի վարդերը և զմայլվում էր...

«Մի հայելի էլ չկա, որ մտիկ անեի», ասում էր նա ինքն իրան և շտապելով դիմում էր դեպի լվացարար Կեկելի տուն։

Փոքրիկ Ցուցան հայտնի չէ ի՛նչ չարամտությամբ նույն ժամուն հոտհոտալով վազվզում էր բակումը, նա, տեսնելով աղջկան, հարձակվեցավ նրա վրա և քիչ էր մնում, որ պատռե նրա փեշը։

Ա՛յ, սա՛տկես դու, քոռացե՞լ ես, ճչաց աղջիկը։ Շնիկը ճանաչեց նրան, սկսավ ներողություն խնդրել, մի քանի անգամ պտույտ գալով օրիորդի շուրջը և քսքսվելով նրա փեշերին։ Աղջիկը մտավ լվացարարի տունը։ Կեկելը նույն ժամուն ութո էր քաշում։

Եկա մնաք բարով ասելու, Կեկել ջան, ասաց օրիորդը, ընկնելով նրա գիրկը։

Կեկելը շփոթվեցավ, նա հազիվ կարողացավ ճանաչել, որ յուր գրկումը Մարիամն էր։

Ես գնում եմ, Կեկել ջան։

Ո՞ւր, հարցրուց լվացարարը զարմանալով։

Չեմ գիտում... մերս ինձ մարդի տվեց։

Ո՞ւմ տվեց։

Չեմ գիտում, Կեկել ջան, տե՛ս էս շորերը, էս շլյապեն, էս քորոցը, էս բրասլենտները... էս ամենն իմ մարդն է ուղարկել, ցույց տվեց Մարիամը ուրախ ժպիտն երեսին։

Կեկելի գույնը շուտ-շուտ փոխվում էր, նա չէր կարողանում հավատալ յուր ականջներին։

Դու տեսա՞ր էն մարդուն։

Ես չեմ տեսի, Կեկել ջան, բայց էն պառավը, որ էս շորերը բերավ, ասում էր շատ լավ մարդ է։

Ի՞նչ պառավ։

Մեկ պառավ էլի՛, նա հիմա մեր տանն է, երկու հարյուր մանեթ էլ փող տվեց մորս։ Էլ Բոշան, էնպես չէ՞, Սեկել ջան, էլ չի կարա մեր տունը ծախել։ Կեկելի զարմանքն ավելի սաստկացավ։

Դու ճանաչում ե՞ս էն պառավին։

Չէ՛, Կեկել ջան, մի անգամ ես նրան բաղնիքի ճամփումը տեսա, շատ խոսեց ինձ հետ, պատասխանեց օրիորդը մտաբերելով անցյալը։ էսօր էլ իրիկնապահին նա ինձ բաղնիք տարավ, լեղցրուց, ֆայտոնով գնացինք, Կեկել ջան, ա՜խ, ի՛նչ լավ էր ֆայտոնը, էնպես սլլում էր... գնում է՜ր ու գնո՜ւմ...

Մարիամն այնպիսի մի ոգևորությամբ արտասանեց վերջին խոսքերը ֆայտոնի մասին, որ նա առաջին անգամն էր նստել, մինչ Կեկելը, չնայելով յուր բոլոր վրդովմունքին, սկսավ ակամա կերպով ծիծաղել։

Լավ, դու էն ասա՛, աղջի, պսակն ու հարսանիքը ե՞րբ է լինում, հարցրուց Կեկելը։

Մարիամը շփոթվեցավ, չգիտեր թե ի՞նչ պատասխանե։ Չեմ գիտում, էս գիշեր ինձ տանում են, ասաց նա միամիտ կերպով։

Հետո դու էն մարդին պետք է սիրե՞ս։

Բաս չի՞ պիտի սիրեմ, Կեկել ջան, ախար էս շորերը նա է ուղարկել։

Կեկելը, չհասկանալով որ բոլորովին պարզամտությամբ ասաց Մարիամն այդ խոսքերը, ընդմիջեց նրան մի փոքր հանդիմանական ձևով.

Տո՛, ծամ կտրած, դու ախար Նիկոլին էիր սիրում։

Էլի կսիրեմ, Կեկել ջան, բա՛ս Նիկոլին կմոռանա՞մ, պատասխանեց օրիորդը խիստ զգալի կերպով։ Քեզ էլ էի սիրում, Կեկել ջան, դու ինձ չէիր ծեծում, քեզ էլ չեմ մոռանա, շուտ-շուտ քեզ մոտ կգամ։

Այդ խոսքերի մեջ կար այնքան պարզություն, որքան մաքուր և անմեղ էր Մարիամի հրեշտակային սիրտը։

Խե՛ղճ աղջիկ... ասաց Կեկելն անլսելի ձայնով և երեսը մի կողմ շրջելով սրբեց արտասուքը։

Հիմա գնանք մեր տուն, Կեկել ջան, էն տեղից դու ինձ ճանապարհ կդնես, աղաչում էր Մարիամը։

Չէ՛, Մարիամ, ես չեմ գա, ես չեմ ուզում տեսնել էն պառավի երեսը...

Նա շատ լա՛վ կնիկ է, Կեկել ջան, էնպես լա՛վ խոսում էր որ․․․

Ի՞նչ էր խոսում։

Մերս չէր ուզում ինձ էն մարդին տա, հենց լաց էր ըլում ու լաց ըլում... Կեկել ջան, ի՞նչու էր լաց ըլում։

Չեմ գիտում։ Ասա՛, ինչ էր խոսում։

Ինձ հանեցին դուրս, ես չլսեցի ինչ խոսեցին․ հետո մերս կանչեց ինձ յուր մոտ, ասաց՝ «էդ կնիկն ինչ որ ասե, դրան ականջ դի՛ր»։ Ես տեսա էն վախտն էլ նրա աչքերումն արտասուք կար։

Կեկելը ղրկեց օրիորդին և երկար նրան ճնշած ուներ յուր կուրծքի վրա․ նա չէր կարողանում բաժանվել այն աղջկանից, որին այնքան սիրում էր։

Դու էլ լաց ես ըլում, Կեկել ջան, ի՞նչու ես լաց ըլում, հարցնում էր Մարիամը տխրությամբ։ Մի՛ լաց ըլի, ես չեմ գնա էն մարդի մոտ, էլի քեզ մոտ կմնամ, քեզ համար ութո կքաշեմ, բաղնիքը լվացք կտանեմ։

Խե՛ղճ աղջիկ.․․ կրկնեց Կեկելն անլսելի ձայնով։

Սույն միջոցին Կեկելի խրճթի դռանը լսելի եղան մելոդական հնչումներ մի վրացերեն երգի.

Դռները հետ գնացին, Նիկոլն ուրախ-ուրախ ներս մտավ ասելով.

Է՜յ, շենի ճիրիմե, էսօր օխտը աբասու ծախել եմ։

Նրա աչքին երևաց Մարիամը։ Էս ո՞վ է, կոչեց նա հետ-հետ քաշվելով։ Նա կրկին մի քանի քայլ առաջ գնաց, և ուղիղ օրիորդի երեսին նայելով, ձայն տվեց. Տո, Մաշո՛, դո՞ւն ես... լա՛վ բարիշնա ես դառի...։

Ես եմ, պատասխանեց Մարիամը կարմրելով։

Որտեղի՞ց է էդ շորերը։

Մարդս է ուղարկի, Նիկոլ ջան, պատասխանեց օրիորդը։

Նիկոլ ջա՜ն, չէ՛, զա՛հրումար... մարդը՞դ... տեհնում ե՞ս... Պատանու աչքերը վառվեցան, նա սպառնացավ օրիորդին յուր սարսափելի մուշտին։ Դե՛, էս նիմուտին, է՛ս նիմուտին, ասում եմ քեզ, հա՛նի էդ շորերը, թե չէ դիփ կպատռտեմ, քեզ էլ կսպանեմ, քու մարդուն էլ...

Ինչո՞ւ ես սպանում, Նիկոլ ջան, խեղճ չէ՞, պատասխանեց օրիորդը միամտությամբ։

Պատանին ավելի կատաղեցավ։ Տո՛, էդ ի՞նչեր ես խոսում, գժվե՞լ ես... Թողե՛ք դրան ես խեղդեմ։ Եվ նա գազանի պես հարձակվեցավ Մարիամի վրա։

Տո՛, Նիկոլ, տո Նիկոլ, ի՞նչ ես անում, մեջ մտավ Կեկելը։ Նա խարում է քեզ, նա հանաք է անում, կոչում էր խեղճ կինը, աշխատելով հանգստացնել որդու բարկությունը։

Այդ խռովության մեջ Մարիամը միջոց գտնելով, դուրս վազեց Կեկելի տնից։ Պատանու մայրը նրա ետքից կողպեց դուռը, որ Նիկոլը դուրս չգնա։

Մարիամը բոլոր մարմնով դողում էր. նա չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչո՛ւ գրգռեց Նիկոլի բարկությունը․ նա կարծում էր, թե Նիկոլը կուրախանա յուր նոր հագուստով։ Նրա դեմքը բոլորովին գունատված էր կա վիճի նման, երբ նա մտավ իրանց խրճիթը։

Ի՛նչ շատ ուշացար, Մաշո ջան, ասաց նրան պառավը որ սև սատանայի նման սպասում էր նրան։ Դե՛, գնանք, քո հոգուն մատաղ, ուշանում ենք։

Մարիամը ոչինչ չպատասխանեց։ Նա քարե արձանի նման սառած կանգնել էր, չգիտեր, թե ի՛նչ անե։

Գնանք, Մաշո ջան, ուշանում ենք, կրկնեց պառավը։

Բաս մերս չի՞պիտի գա ինձ հետ, հարցրուց Մարիամըա մոտենալով մոր մահճին։

Քեթևանի առողջությունը վերջին օրերում բավականին ուղղվել էր, բայց Մարիամը զարհուրեցավ, երբ գտավ նրան սաստիկ տաքության մեջ։

«Ա՛խ, աստվա՛ծ, ի՛նչ բան արեցի...» կրկնում էր հիվանդը խորին կերպով հոգոց հանելով։ Նա տանջվում էր խղճի տենդային դրության մեջ․․․

Մայրի՛կ, մայրի՛կ, ձայն տվեց աղջիկը։

Հիվանդը ոչինչ չպատասխանեց, վերմակը քաշեց գլխին և ծածկեց երեսը։

Նա լաց է լինում․.․ դարձավ Մարիամը դեպի պառավը. ես չեմ կարող գալ, նրա քեփն էլի վատացավ։

Նա քնած է, Մարիամ, դու նրան մի՛ նեղացրու, պատասխանեց պառավը։ Մենք գնանք, ֆայտոնով կտանեմ քեզ, կես սհաթ չի քաշի, էլի ետ կբերեմ։

Ի՞նչպես թե քնած է... լսի՛ր նա խոսում է։

«Ես նրան իմ ձեռքով գերեզման դրի․..», լսելի եղավ հիվանդի ձայնը։

Նա տաքության միջումն է խոսում, Մարիամ, գնանք, մի՛ ուշացիր, ստիպում էր պառավը։

Լավ, ինձ ի՞նչի համար ես տանում, հարցրուց օրիորդը։

Էնպես, էլի, Մարիամ... Մերդ չասե՞ց, քեզ, ես ինչ որ ասելու ըլեմ, դու պիտի ընդունես։

Ասեց։

Դե՛ գնանք։

Բայց էլի շուտ ետ պիտի բերես, որ մորս մոտ ըլեմ։

Կբերեմ, աստված է վկա։

Էս գիշեր, գիտե՞ս։

Հա՛, էս գիշեր։ Մարիամը մոտեցավ քնած Սանդրոյին, զարթեցրուց նրան։ Սանդրո ջան, նստիր մայրիկի մոտ, ջուր ուզելու լինի տո՛ւր, չքնես, ես էս նիմուտին գալիս եմ։ Եվ նա տվեց եղբորը մի բուռը կոնֆետ, որ ստացել էր պառավից։ Սանդրոն, տեսնելով քաղցրավենիքը, էլ չխոսեց և համաձայնվեցավ քրոջ պատվերներին։

Նրանք դուրս եկան։ Խրճթի անկյունում սպասում էր մի կառք։ Կատոն յուր «անմեղ վաճառքը» դրեց կառքի մեջ։ Ձիաները սլացան, կառքն անհետացավ գիշերային խավարի միջում։

Նույն րոպեին Կեկելի խրճթի փակված դռները փշրվեցան, դուրս պրծավ կատաղած Նիկոլը... «Թողե՛ք ես էն մարդուն սպանեմ... թողեք...», գոռում էր նա վազվզելով խավարի մեջ։

Բայց նա ոչինչ չգտավ. գազանի պես վազեց Քեթևանի խռճիթը, տեսավ Մարիամն այնտեղ չէ։ Ո՞ւր է քույրդ, հորցրուց Սանդրոյից։

Նա գնաց, պատասխանեց պատանին։

Ո՞ւր գնաց աղջիկդ, դարձավ նա դեպի հիվանդը։

Նիկոլի ձայնի որոտմունքից ուշքի եկավ Քեթևանը և լսեց նրա խոսքերը։ «Մարիամը մեռավ...», եղավ հիվանդի վերջին խոսքը...

Նիկոլը թուլացավ և գլորվեցավ գետին։

Կառքը քանի մի ժամ հանդարտ կերպով գնում էր կոկած քարուղիի վրա։ Մարիամը նրա զվարճությունով զմայլված՝ ամենևին չէր զգում ճանապարհի երկարությունը։ Վերջապես նրանք հասան մի գեղեցիկ այգիի դռանը, որ գտնվում էր քաղաքից դուրս, մեծ գետի ափի մոտ։ Կատոն ներս տարավ օրիորդին այգի և նրանք մտան մի փառավոր տուն, որ էր այգետիրոջ ամառանոցը։ Այդ հոյակապ շինվածքի սենյակներից մինը միայն լուսավորված էր նույն պահուն, ուր պառավը ներս տարավ Մարիամին։

Պարոն Ք... միայնակ անցուդարձ էր անում սենյակի մեջ։ Տեսնելով եկվորներին, նա մի կրիտիկական հայացք ձգեց օրիորդի երեսին. Ի՜նչ շատ ուշացար, Կատո, հարցրուց նա պառավից, և մոտենալով նրա ականջին ասաց. հազար թուման արժե...

Պառավն ընդունեց խիստ ինքնաբավական դեմք, որպես մի մարդ, որ գոհ էր յուր հաջողությամբ, ոչինչ չպատասխանեց, այն նրա խորամանկ երեսի վրա երևաց լի չարախնդությամբ մի դիվական ժպիտ։

Մարիամը, մի անկյունում կանգնած, լուռ և երկչոտ դեմքով նայում էր նրանց վրա, երբ պարոն Ք... գնաց նստեց կիսաթախտի վրա և հրավիրեց յուր մոտ օրիորդին։

Օրիորդի թշերն ամոթից կարմրել, վարդի գույն էին ստացել։ Ե՛կ, մի ամաչիր, կանչում էր նրան պարոն Ք...

Գնա՜, մի ամաչիր, բոթում էր նրան Կատոն։

Օրիորդը մի քայլ անդամ չարեց;

Պարոն Ք... տեսնելով, որ նա չէր համարձակվում յուր մոտ գալ, մոտեցավ օրիորդին, բռնեց նրա ձեռից և տարավ կիսաթախտի վրա, ուր ինքն առաջ նստած էր։

Ի՜նչ լավ աղջիկ ես, ասաց նա շոյելով Մարիամի սիրուն մազերը և ավելի մոտենալով նրան։

Օրիորդը բոլոր մարմնով դողում էր։

Այժմ դու կարող ես գնալ, Կատո, ասաց պարոն Ք... պառավին։

Երբ Կատոն պատրաստվում էր դուրս գնալ, Մարիամը վազեց նրա մոտ, բռնեց պառավի փեշից, ասելով.

Չէ՛, դու մի՛ գնա։

Ես չեմ գնալու, Մարիամ, պատասխանեց պառավը նրան հանգստացնելով. ես գնում եմ մեկէլ օթախից քեզ համար միրգ բերեմ։

Չեմ ուզում միրգը, ինձ տա՜ր մեր տուն։

Հիմա ուշ է, ասաց նրան պարոն Ք... կրկին մոտենալով. էս գիշեր մնա՛ էստեղ, առավոտը Կատոն քեզ կտանե։

Չէ՛, չեմ կարա մնալ, մերս հիվանդ է, հիմա թո՛ղ տանե, ասում էր Մարիամը աչքերը լցված արտասուքով։

Դե՛ լավ, էստեղ սպասի՛ր, գնամ ֆայտոնը կանչեմ, որ քեզ տանե, ասաց Կատոն և դուրս վազեց։

Օրիորդն շտապեց նրան հետևել, դուռն արդեն կողպված էր դրսից...

Անցան մի քանի րոպեներ... դա՛ռն դրամատիկական րոպենե՜ր... Անցավ քառորդ ժամ։

Հանկարծ սենյակի լուսամուտներից մինը շառաչմամբ բացվեցավ և մի մարմին գլորվեցավ ներքև։

Չե՜մ ուզի... չե՜մ ուզի...», օդի մեջ լսելի եղավ մի ձայն և շուտով լռեց... Այդ խեղճ Մարիամի ձայնն էր։ Մի քանի օրից հետո նույն այգիի կողքից հոսող մեծ գետի միջից ձկնորսը դուրս քաշեց մի սիրուն աղջկա մարմին։ Բարի ձկնորսն առեց դիակը յուր ուսին, տանում էր դեպի յուր խրճիթը, որ պատանե ու թաղե նրան, երբ տեսավ աղքատների մի փոքրիկ խումբ բերում էին յուր առջև մի դագաղ։

Վա՜յ դեդի, վա՜յ դեդի, հառաչում էր մի պատանի յուր ձեռքերով քարշ ընկած դագաղի կողքից։

Սանդրո՛, հերի՛ք լաս, մխիթարում էր նրան Կեկելը։

Դա Քեթևանի դագաղն էր։

Նրանք տեսան դիակը ձկնորսի ուսին։

Մարիա՛մ... բոռաց Նիկոլը և գրկեց դիակը։

Ա՜խ, սիրեկան... ձայն տվեց Կեկելը և մարեցավ։

Ա˜խ, ալ – վարդի, սիրո վարդի
Չո՛ր փշերը մնացին…
Էն փշերը մատաղ սիրտըս
Քրքրեցին ու կերա˜ն.
Կարմիր – կանաչ իմ օրերըս
Սիրո սգով սևացան…
Ա˜խ, ափսո˜ս իմ գարուն կյանքիս
Սո˜ւր փշերը մընացին…

1897
Ալեքսանդրապոլ

Խառն էին ու բազմազգ կալանավորական աշխատանքային բրիգադները։ Նրանք կազմված էին ըստ մեծ մասի կալանավորների առողջական, հետևաբար աշխատունակության ցուցանիշների հիման վրա։ Այսպես՝ գոյություն ունեին ուժեղների բրիգադներ, ապա միջակների, թույլերի։ Թույլերին հաջորդում են աշխատանքի անընդունակները, այսպես կոչված «պելագրիկները». վերջինները մարդ լինելուց ավելի շարժուն և անշարժ ուրվականներ էին, ինչպես Զամանովն էր նրանց անվանում՝ «նստուկազուրկներ». մարդիկ, որոնք չունեին ոչ մի հիվանդություն, բայց հյուծված էին, հալվում էին օր֊օրի և հանգչում էին նստարանի վրա կամ արտաքնոցում, մեռնում էին հաճախ բաղնիքի մուտքին չհասած, կամ պարզապես փակում էին աչքերը ննջելու համար երևի և այլևս չէին զարթնում։

Խառն էին ու բազմազգ կալանավորական աշխատանքային բրիգադները, ճամբարային կառավարչությունն այս դրվածքում ինչ֊որ թերություններ էր տեսնում, որոնք արգելակում էին «պլանների» գերակատարմանը. Աշոտ դային այն միտքը հայտնեց, որ լավ կլիներ, եթե կազմակերպվեն ազգային բրիգադներ, այսպես՝ ուզբեկական, բելոռուսական, ուկրաինական, վրացական, հրեական... պետք էր ենթադրել, որ գործերը կգնային ավելի լավ։ Աշոտ դայուն տվյալ դեպքում «պլաններից» ավելի հետաքրքրում էր մի ուրիշ բան, նա ուզում էր, որ հայերն ունենային իրենց անկյունը, հավաքվեին իրար գլխի, միասին աշխատեին, քնեին, զարթնեին, լային ու ծիծաղեին։ «Ազգահավաքման» այս միտումն Աշոտ դային դրեց արտադրական, այսինքն մի տեսակ քաղաքական անիվների վրա և կամենդանտի հետ մի անգամ զրուցելիս ասաց.

Սա գործ չէ, սա գործ լինելուց ավելի բաբելոնյան աշտարակաշինություն է, կալանավորների մի մասը ռուսերենից բոբիկ է, իսկ խառն բրիգադների այս սիստեմը չի տալիս պետք եղած արդյունքը, պետք է ստեղծել ազգային բրիգադներ և տալ նրանց իրավունք ընտրելու իրենց բրիգադիրներին և ճաշ բաժանողներին, և այն ժամանակ, օ՜, այն ժամանակ...

Կամենդանտ Ժիգիլյավսկին, որը զուրկ չէր գործնական մարդու հոտառությունից, ներկայացավ պետին, ի նշան հարգանքի մի փոքր կռացավ և աչքը հառնելով ուղիղ պետի աչքերին, հաղորդեց Աշոտ դայու նկատառումները և լռեց։ Եթե պետը հավանություն տա հիշյալ նախագծին, ապա այդ կլինի իր սեփական առաջարկությունը, իսկ եթե պետը դա համարի անընդունելի, կամ ո՞վ գիտե, վտանգավոր, ապա նա կասի մոտավորապես հետևյալը.

Ես այդպես էլ ասացի նրան, քաղաքացի պետ, ես գիտեի, որ նրա առաջարկաթյունը հիմնականում սխալ է։

Ո՞ւմ առաջարկությունն է դա, կհարցնի պետը, իսկ Ժիգիլյավսկին տեղնուտեղը կպատասխանի.

Այդ հայի... բռուտ Աշոտի...

Իսկ հիմա պետը լռեց, մտածեց և ասաց.

Պետք է խոսել ճամբարի պետի, ընկեր Բիչկոյի հետ...

Երկու օր հետո ճամբարի պետը կանչեց կամենդանտ Ժիգիլյավսկուն և կարգադրիչ Սիդորովին։ Նա հայտնեց, որ իր առաջարկությամբ և ճամբարների պետի համաձայնությամբ որոշված է վերակազմավորել գործող բրիգադներն ըստ ազգային պատկանելիության։

Գործի անցեք, ավելացրեց պետը, բրիգադիրներին թող իրենք ընտրեն իրենց միջից, ինչպես նաև բալանդյորներին... գուցե ավելի լավ աշխատեն...

Ազգային պատկանելիություն՝ ազգային պատկանելիություն, հասկանալի է, բայց երբ կամենդանտը և կարգադրիչը նստեցին ճռճռան գրասեղանի մոտ և սկսեցին խավաքարտերի վրա ցուցակավորել բրիգադներն ըստ ազգային պատկանելիության, կանգնեցին լուրջ դժվարության առաջ, իսկ կալանավորների առողջակա՞ն, ֆիզիկակա՞ն ցուցանիշները։ Սակայն երբ ցուցակները պատրաստ էին, նրանք վերահասու եղան և այն իրողությանը, որ փաստորեն գոյություն ունեն երկու կարգի կալանավորներ մեռյալներ ու դեռ կենդանիներ և որ այս երկու կարգի մեջ մտնում են բոլոր ազգություններն անխտիր...

Աշխատավորական բրիգադները դեռ չէին վերադարձել աշխատանքից. բրիգադների վերակառուցման լուրը խոհանոց հասավ կարգադրիչ Սիդորովի միջոցով։ Լուրը մտավ բաղնիք, հետո հասավ վարսավիրներին և մնացած «ճամբարային պարազիտներին», ինչպես անվանում էին նրանց աշխատավորները։ Լուրը ցնցող տպավորություն թողեց առանձնապես շեֆ֊խոհարար կամ խոհարարապետ Մեսրոպ Ուզունյանի վրա։ Մեսրոպը, կամ, ինչպես քրեականները նրան անվանում էին դյաղյա Միշան, իսկ քաղաքացիները՝ Միխայիլ Արուտյունովիչը, այստեղ բերված էր սևծովյան արևելյան ափի հայաշատ քաղաքներից մեկից՝ Ադլերից։ Ազատության մեջ խոհարարության հետ նա այնքան կապ ուներ, որքան ես՝ չինական դիվանագիտության հետ, բայց շնորհիվ այն հանգամանքի, որ նա տնից ստանում էր դափնատերևների, պղպեղի, ընտիր ծխախոտի և ուրիշ համեմունքների ծանրոցներ, խոհանոցի դուռը բացվեց նրա առաջ՝ կրունկների վրա... Մեսրոպն իր համեմունքներով ախորժելի ճաշեր էր պատրաստում ճամբարային նաչալստվոյի համար և դրա ուժով արդեն երրորդ տարին էր, ինչ իր ձեռքում ամուր բռնել էր խոհարարապետի սխրալի շերեփը...

Ցնցող տպավորություն թողեց նրա վրա բրիգադների ազգայնացման յուրը, որովհետև նա մինչև հիմա իր դեմ չէր տեսնում ոչ մի ազգություն, մարդկային ոչ մի առանձնացնող, տարբերանիշ կրող զանգված։ Բրիգադներին նա բաժանում էր ճաշը փակ աչքերով, ստուգելով միայն թիվը և ուրիշ ոչինչ։ Իսկ հիմա, համեցե՛ք, բարի եղիր կերակրել որոշակի ազգություններին՝ ռուսներին, ադրբեջանցիներին, ուկրաինացիներին, վրացիներին, հայերին... դե, ե՛կ, այնպես արա, որ ճամբարի բազմաթիվ մեծ ու փոքր ազգությունները գոհ լինեն քեզնից, չզբաղվեն բանսարկությամբ, չդժգոհեն...

Մինչ այս, մինչ այն՝ օրը երեկոյացավ, բացվեցին ճամբարի դարպասները և կալանավորական հոգնած բրիգադները «տուն» վերադարձան։ Ամբողջ օրվա ընթացքում և վերադարձի անչափ երկար թվացող ճանապարհին նրանք երազում էին այն պահը, երբ տուն կհասնեն և կփռվեն իրենց մի մարդաբաժին կենսական, տախտակե տարածության վրա, կստանան օրաբաժին հացը, հռչակավոր բալանդան և կքնեն, և կքնեն այնպես, որ եթե կես գիշերին ինքն անձամբ, ազատության ոգին ներս մտնի ճամբարի փակ դարպասներից, փողեր փչել տա, թմբուկներ պայթեցնի և թնդանոթների գոռոցով հայտարարի՝ «վե՛ր կացեք, գնացե՛ք ձեր տները, ո՜վ մարդիկ, դուք ազատ եք...»՝ միևնույն է, նրանք չեն զարթնի և կշարունակեն քնել քաղցր քնով, մի քնով, որի ուժն ու պատիվը իմանալու համար հարկավոր է միայն և միայն վատ սնվող և դժվար աշխատող կալանավոր լինել...

Ահա թե ինչու բրիգադների վերակառուցման լուրը ճամբարի և աշխատանքից տուն վերադարձած կալանավորների գլխին պայթեց որպես կայծակ՝ անամպ երկնքից։ Խռովահույզ մրջնանոցի նման ալեկոծվեց ճամբարը, արագ և համառոտ՝ մարդիկ ոտքի վրա մի կերպ ոչնչացրին ընթրիքները, ապա ըստ հրահանգի վերցրին իրենց ունեցվածքը և դուրս եկան ընդարձակ բակը։

Մեծ ճանապարհի վրա երևաց կամենդանտ Ժիգիլյավսկին.

Ապա՝ նստե՛լ, գոռաց նա։

Բոլոր կալանավորները մի մարդու նման նստեցին, ոմանք իրենց իրերի վրա, ուրիշները՝ թեթև պպզեցին, ձևանալով, թե նստած են։

Կանգնե՛լ... նստե՛լ... կանգնե՛լ... իսկ հիմա՝ ուշադրություն, ռուսնե՜ր, իրերով №3 բարաք, մա՛րշ, ուզբեկներ, տաջիկներ, միջին ասիական մնացած պիղծ հոգիներ, №2 բարաք, մա՛րշ... խախոլնե՛ր, №4 բարաք... վրացիներ, հայեր, ադրբեջանցիներ՝ №5 բարաք... լատիշներ, լիտիշներ, կուռաթնե՛ր՝ №6 բարաք... ջհուդներ...

Գրկած իրենց կեղտակուր ունեցվածքը, կերակրի թիթեղն ու փայտե ամանները, ավելի ունևորները՝ իրենց տախտակե արկղները՝ կալանավորները ցրվեցին զանազան ուղղությամբ՝ նշանակված բարաքները։

Ճամբարի բակը դատարկվեց։ Կամենդանտ Ժիգիլյավսկին իր պարտականությունը հաջող կատարած մարդու թեթևությամբ խոհանոց մտավ մի քիչ ծանրանալու, իսկ կարգադրիչ Սիդորովն անցավ բարաքից բարաք և հրահանգեց, որ ազգային բրիգադներն իրենք ընտրեն իրենց ղեկավարությունը, բրիգադիր և բալանդյոր, և այն մասին որ...

Ճամբարի պետը կարող է հաստատել կամ չհաստատել ձեր ընտրությունը։

№5 բարաքի ճակատամասի երկհարկանի տախտամածի երկու հարկերը վիճակով ընկան հայերին, աջ ու ձախ՝ վրացիներին և ադրբեջանցիներին։ Բարաքում տիրում էր աղմուկ և հրմշտուկ, փոշի, որին խառնվեց տեղավորվածների մախորկայի կծու հոտը։ Դռների մեջ երևաց խոհարարապետ Մեսրոպ Ուզունյանը կամ դյադյա Միշան, կամ, վերջապես Մեսրոպ Արուտյունովիչը. դռների մեջ հաճոյակատար Մամոն նրա ձեռքից խլեց նրա իրերի խնամքով կապված կապոցը, երկաթե կանթով «չաքմաջան» և արտորաց դեպի «հայկական օջախը»։ Խոհարարապետի մուտքը երեք ազգություններն ընդունեցին ողջույնի և ուրախության բացականչություններով.

Բարի եկար, Մեսրոպ։

Միշա դայի, խո՛շ գյալար։

Վաշա՛, Միշա, գենացվալե՜...

Բրուտանոցի եռյակը տեղ բռնեց կողք֊կողքի։ Աշոտ դային իրեն հատուկ աշխուժով զբաղված էր այստեղ֊այնտեղ մեխեր խփելով, ինչ֊որ բաներ կախելով։ Սանասարը Լյալյայի լուսանկարը խնամքով ամրացրեց պատին, իսկ ես... ես նայեցի Մեսրոպի խավարամած դեմքին։ Նա տեղավորվեց իմ ձախ կողմը։

Մեսրոպ, դու է՞լ եկար, իսկական Հայաստան եղանք, ձայն տվեց Աշոտ դային։

Չգիտեմ, ասաց Մեսրոպը մռայլ ու մտացրիվ, ըսման Հայաստան չուզեցի...

Ինչո՞ւ, այ տղա, զարմացավ Աշոտ դային։

Ինձի վատ եղավ։

Ինչո՞ւ։

Բան մ՚եր՝ ըսի ըշտե, նա տեղավորեց իրերը, վար իջավ տախտամածից և առանց մեկի հետ խոսելու վերադարձավ խոհանոց։

Քսանչորս հայեր էինք, որոնցից մի քանիսը Երևանից և Հայաստանի գյուղերից, երկուսը Թիֆլիսից, պրոֆեսոր Զանփոլադյանը՝ Բաքվի համալսարանի քիմիական ամբիոնի վարիչ, Սմբատ Սարդսյանլ՝ կուսաշխատող, մի քանի գրասենյակային աշխատողներ՝ դաշնակցական մեղադրանքով և Լևոն Ժամկոչյանը՝ շեկ բեղերով և կապույտ աչքերով՝ մասնագիտությամբ նախագահ. ի՞նչ նախագահ, Լևոն, ինչի նախագահ... թվում էր.

Տեղկոմի նախագահ, արտադրական հանձնաժողովի նախագահ, վարչության նախագահ, վերստուգիչ հանձնաժողովի նախագահ...

Մի խոսքով՝ նախագա՛հ։

Բրիգադիրների և կերակուր բաժանողների, այսինքն բալանդյորների ընտրությունը բարեհաջող անցավ վրացիների և ադրբեջանցիների մոտ, վրացիներն ընտրեցին Վասո Ցուլուկիձեին, որն այն աշխարհում եղել էր կառուցող ինժեներ, իսկ ադրբեջանցիները՝ Բաքվի ջրմուղի պատասխանատու աշխատող Ջաֆարով Մամեդին։ Ընտրեցին նաև ճաշ բաժանողներ, հիվանդագին, կարմրաթուշ Գուգուշվիլուն և Բաքվի առաջնակարգ ռեստորաններից մեկի դիրեկտոր Շիրալիևին։ Պետք էր ենթադրել, որ մյուս բարաքներում նույնպես ավարտված էին ընտրությունները, մինչդեռ հայկական բրիգադում տիրում էր կառավարական անել ճգնաժամ։

Քսանչորս հոգիանոց հայկական բրիգադը բաժանվեց երեք կուսակցությունների, որոնք էին կոմունիստներ՝ հինգ, «դաշնակցականներ»՝ ութ, իսկ չեզոքներ՝ տասներեք հոգի։ Դաշնակցականների և չեզոքների մի մասի բլոկը միահամուռ կերպով առաջադրեց պրոֆեսոր Ջանփոլադյանի թեկնածությունը, սակայն նա մի ծխախոտ վառեց, ծուխը փչեց սեփական հայկական բեղերի վրա և իր փափուկ ձայնով հրաժարվեց.

Եթե ինձ հարգում եք, թույլ տվեք ինձ աշխատել որպես շարքային... շնորհակալ եմ վստահության համար...

Կոմունիստ Աբել Տարախչյանն այն կարծիքը հայտնեց, որ կոմունիստը չի կարող աշխատել անկուսակցական կամ (մանավանդ) դաշնակցականի ղեկավարությամբ և պահանջեց, որ բրիգադիր ընտրվի անպայման կուսակցականներից մեկը, հակառակ դեպքում՝ գործը կդրվի քաղաքական սխալ հիմքերի վրա. նա առաջարկեց կուսաշխատող Սմբատ Սարգսյանի թեկնածությունը։ Նախկին ուսուցիչ Պողոս Սայատյանը՝ դաշնակցական մեղադրանքով՝ ասաց հետևյալը.

Միայն զարմանալ կարելի է. Աբել Տարախչյանը երևի մոռանում է, թե որտեղ է գտնվում։ Ի՞նչ կուսակցական ղեկավարության մասին է խոսքը։ Մենք այստեղ կալանավորներ ենք, հավասար իրավունքներով, այսինքն հավասար իրավազրկությամբ։ Ես առաջարկում եմ Ֆարհատի թեկնածությունը։

Ֆարհատը դա փառահեղ միրուքով, հին կալանավոր Սարգիս Կանայանն էր։ Պետք էր ենթադրել, որ Ֆարհատը նրա կեղծանունն էր։

Թիֆլիսեցի Վասիլ Կարախանովը, որն ամբողջ վիճաբանության ընթացքում շվարած նայում էր խոսողներին, միջամտեց.

Տո՛, Իրակլու թագավորությո՞ւնն եք բաժին֊բաժին անում... Անհարմար չե՞ք զգում... մեկին ընտրեք, վերջանա գնա։

Անհանգիստ էր և Աշոտ դային, թեև նա ոչ մի բանով չէր մատնում իր անհանգստությունը։ Այդ երևի միայն ես էի նկատում։ Մենք, բրուտանոցում աշխատողներս և Աշոտ դային, միայն կողմնակի դիտորդների հանգամանքով ներկա էինք այս ընտրական սուր պայքարին, որովհետև մենք պատկանում էինք «գործարար բակի» համապատասխան արհեստավորական բրիգադին. մենք, հետևաբար և Աշոտ դային, այստեղ չունեինք ո՛չ ընտրելու, ո՛չ էլ ընտրվելու իրավունք, ո՛չ էլ կարող էինք միջամտել բրիգադի ներքին գործերին։ Պետք էր ենթադրել, որ Աշոտ գային հատկապես կարող էր ազդել խնդրի բարեհաջող լուծման վրա, եթե... եթե «ձայնազուրկ» չլիներ։

Ես չեմ մոռացել և գիտեմ, թե որտեղ եմ գտնվում, գռգռված և շիկացած՝ իր ձայնը լսելի էր դարձնում Աբել Տարախչյանը, բայց որտեղ էլ լինեմ, միևնույն է, չեմ մոռանա, որ ես կոմունիստ եմ... Մենք գտնվում ենք խորհրդային ճամբարում և ոչ թե ֆաշիստական։ Խորհրդային ճամբարում ղեկավար դեր կարոդ են խաղալ միայն կոմունիստները...

Քանի՞ տարի ունեք, ընկեր կոմունիստներ, հարցնում է հեգնանքով Պողոս Սայատյանը, տասնհինգակա՞ն. իսկ մենք, ձեր կարծած ֆաշիստներս, տասական տարի միայն... Ինչո՞ւ ես պիտի աշխատեմ ժողովրդի թշնամիների հրամանատարության տակ... Վե՛րջ կոմեդիային, Ֆարհատը բրիգադիր է...

Բարձրացավ աղմուկ։

Փետրվարյան ավանտյո՞ւրա եք ուզում սարքել...

Այստե՞ղ էլ բռնություն...

Թող կուստոմսերը ցույց տան...

Ժողովրդի թշնամինե՛ր...

Ֆաշիստնե՛ր...

Աշոտ դային մի մախորկա փաթաթեց։

Խոհանոցից վերադարձավ Մեսրոպը։ Նա բարձրացավ իր տեղը. այսինքն տեղավորվեց իմ կողքը և ցածր ձայնով հարցրեց.

Ի՞նչ եղավ, ինչո՞ւ կբոռբոռան։

Ես բացատրեցի։

Ամոթ, այիբ է, քրթմնջաց Մեսրոպը, բրիգադիր, բալանդաջի... էդուր համար է՞լ իրար գզեն...

Նա լռեց և ավելացրեց.

Ես կուխնուց դուրս կուգամ... Թող ամեն ազգ, ամեն բրիգադ իր կուխնին, իր պովր ունենա... Ես բոլոր ազգերին չեմ կրնա կերակրի...

Աշոտ դային չհամբերեց։ Նա՝

Տղաներ, ասաց, հայ ժողովո՞ւրդ ենք մենք, թե վայ ժողովուրդ... տնից, տեղից, հողից, ընտանիքից զրկված, եկել ենք, ընկել սիբիրներն ու փոխանակ մեկ սիրտ, մեկ հոգի լինելու, իրար միսն ենք ուտում։ Նայենք մեր հարևաններին և ամաչենք։ Բա մենք նրանց չափ է՞լ չկանք...

Քաղաքական ո՛չ մի զիջում, տեղից գոռաց Սմբատ Սարգսյանը։

Տո՛, դու ո՞վ ես, որ զիջես կամ չզիջես...

Հակահեղափոխական ճահիճը շարժվում է, ընկերներ, զգույշ, քթով չշնչել...

Ներս մտան կամենդանտ Ժիգիլյավսկին և կարգադրիչ Սիդորովը. նրանք գրեցին վրացական ու ադրբեջանական բրիգադիրների անունն ու ազգանունները և մոտեցան հայկական բրիգադին.

Ո՞ւմ ընտրեցիք, հարցրեց Սիդորովը։

Լռություն։

Ո՞վ է ձեր բրիգադիրը, ի՞նչ եք ոչխարների նման նայում, ձայնը բարձրացրեց Ժիգիլյավսկին։

Բրիգադիր չկա, լսվեց մի անհամարձակ ձայն։

Չի էլ լինի, լրացրեց Սմբատ Սարգսյանը։

Քաղաքական տարաձայնություններ...

Ի՞նչ քաղաքական տարաձայնություն, գոռաց Ժիգիլյավսկին ամբողջ կոկորդով, անուղղելի արմյաշկաներ... դուք դեռ շարունակում եք քաղաքականությա՞մբ զբաղվել... ես ձեզ տուգանային ճամբարներում կփտեցնեմ... ես ձեզ... գնդակահարե՛լ...

Նա դուրս եկավ Սիդորովի հետ և կես ժամ հետո բարաք վերադարձավ ճամբարի պետի կարգադրությամբ.

Հայկական բրիգադը ցրե՛լ... լսեցեք թե ով՝ որ բրիգադին է կցված... վերցրեք ձեր իրերը և կորեք... Սարգիս Կանայան, Սմբատ Սարկիսյան, Արտյուշա Դժանպոլատյան՝ ռուսական բրիգադ...

Երկու ամիս հետո նոր նշանակված ճամբարի պետ Ուստինովը ծանոթացավ աշխատանքային բրիգադների և նրանց աշխատանքի դրվածքի հետ. գլուխը բարձրացրեց ցուցակներից և ասաց.

Հայկական բրիգադը չեմ տեսնում։

Նախկին պետը լուծարքի ենթարկեց, քաղաքացի պետ, ցրեց մյուս բրիգադների վրա...

Այո՜, խորանում է ակնոցավոր, քաղաքացիական շորերով և գրեթե բարեդեմ, նոր նշանակված պետը, բայց աշխատանքային բրիգադներում ոչ մի «յան» չեմ տեսնում... ահա՛ մեկը՝ Դժանպոլատյան...

Ճիշտ է, հաստատում է Ժիգիլյավսկին, նրանցից ոմանք ընկան տնտեսական բրիգադներ, աշխատում են որպես սանիտար, խանութի վարիչ, օրապահ, խոհանոցի աշխատող, իսկ մյուս մասն անցավ «գործարար բակ»՝ կոշկակար, հյուսն, դերձակ...

Դա՜ա՜ա՜, հաստատեց խորաթափանց պետը, զարմանալի համերաշխ ժողովուրդ է հայ ժողովուրդը...

Այո, հաստատեց կամենդանտը, շատ ճիշտ է ձեր դիտողությունը, քաղաքացի պետ. համերաշխ մարդիկ են հայերը և իրար բռնող...

... Իջնում էր գիշերը։ Ազգային բրիգադները քուն մտան։

1964

Ճայը` սպիտակ թռիչք,
կտրում է կապույտը հավասար.
թևերից վերև ասում է` երկինք
ու ծով է ասում թևերից ներքև:
Կեսգիշերին երկու կապույտ է առանց ցամաք:

Աստված վաղուց է բնակվում այս թերակղզում:
Վաղնջական են տապանը, գիրը
և խաչը` քարին փորված:
Մութ եկեղեցու ավերներ,
ու երկու գմբեթ` դեռ բաց դռներով:
Տաճար ունեին նախա աստվածներն այստեղ:

Հի՞ն է, թե՞ նոր ժամանակը.
դեռ պատմում են
1000 տարի առաջ
ծովամարտը արքայի:

Նորից չեմ մտնի օգոստոսը այս,
ուրիշ կլինի ամառը հետո.
անկապույտ,
առանց լողափի մերկության`
օտար լեզվով աղջկա,
որ ճայի սպիտակ թռիչքն էր
ավազին պառկած:

Սիրելի Արշակ,
Երկար ժամանակ է, ուզում եմ քեզ նամակ գրել, բայց այսօր վաղն ասելով ցարդ ուշացաւ:
Արդէն մասնակի տեղեկանում եմ եւ գիտեմ, թէ այժմ ո՛րքան սուրբ ու ազնիւ, քո սիրած ու պաշտած, կշռած ու մարսած գործն ես մշակում` հայուն ապագան է արդ քու հոգածութեանդ առարկան, ուստի բոլոր ուժդ, իրաւամբ, դէպի գերագոյն նպատակն ես ուղղած: Արդէն հայ ազգը քեզ շա՛տ բան է պարտական. դո՜ւն էիր առաջինը, որ լաւ ըմբռնեցիր, թէ մեր ապագան հարթելու համար պետք էր, նախ մեզ օտարներին ծանօթացնել. ցոյց տալ, որ մենք կենսունակ ենք, լուսոյ որդեգիր ու կարապետ ենք խաւար վայրերում, շինարար ենք… եթէ մեր մէջ տեւականութիւնն ու միութիւնը պակաս է եղած, պակասն այն է, որ ազատ շունչ չենք քաշել, նոյնիսկ մեր իբր-անկախութեան օրերումն իսկ` հալածուելով տգիտութենէն ու խաւարէն, աւերակէն ու աւարէն, սրէն ու հրէն… Բայց աննկուն բան ունենք մեր մէջ, մի անմար յոյս` դէպի ապագայ լուսոյ կանթեղը, որ հայ ժողովուրդը, իր թագաւորութիւնն ու իշխանութիւնը կորցնելէն յետոյ, տարել ու կախել է բազմաբեղուն ու երկնադէտ Արագածի գագաթը` երկնքի անտես առաստաղէն, անթել կապով, որ մարդիկ` խաւար ու աւարառու ձեռք տալ չը կարողանան եւ գոնէ նորա լուսոյ նշոյլը ցայտէ մեր վերայ եւ մեր ապագայ կեանքը երազենք: Դուն էիր, առաջինը, որ մեր նախնեաց ստեղծագործ հոգին թղթերով ու գրքերով նկարեցիր ու ցուցադրեցիր օտար աշխարհի մէջ քաղաքակրթութեան հարազատ զաւակներին, որ մե՜նք եւս իրենց շաւիղ ենք բռնել, մե՜նք եւս իրենց ճամբան ենք քայլել, մե՜նք եւս մեր ձեռքին լոյս բռնել, եւ, թէպէտ ջանացել են դեւերը փչել ու մարել մեր կեանքը, բայց փչողներն են խորտակուել եւ մենք դեռ մոխիրների տակ առկայծել ենք` ապաւինելով գիտութեան ու կրթութեան, որ թէեւ մերն է եղելէ իբր արեւելքի զաւակներ, բայց մեր ձեռքէն դուրս է եկել ու Եւրոպան լուսաւորել. արդ, քանի որ մեզ համար անծանօթ չէ մեր մտքի նախատիպը եւ կարողութիւնը, որ այժմ Եւրոպայէն է, որ մեզ լուսաւորում է, ինչո՞ւ չունենանք մեր իսկ լուսոյ ջահը` մեր ձեռքին: Դո՜ւն էիր առաջինը, որ հրաւիրեց հայի գեղարուեստական ստեղծագործութեանց ծանօթացնելու քաղաքակիրթ աշխարհին… Արդ, հանգիստ վայելի՜ր եւ ուրախացի՜ր, ո՜ւժ առ եւ ո՜ւժ տուր, պի՜նդ կեցիր, որ բարձրացած դարաւոր ազատութեան ձգտող գոհակներն ու ալիքները չը զարնուեն ժայռին ու այս անգամ այլ փշրուեն, որի վերջը թերեւս կորստաբեր լինի մեզ համար:

Այն առտուն‚ երբ Ֆրանսիա Ջենովա կերթար‚ սպասուհին ալ նկատեց‚ որ սրտովը չէր։ Թեյի գավաթը ձեռքին‚ մտազբաղ հայացքը ուր որ սևեռեր‚ կես ժամ կտևեր մինչև թարթելը։ Խեղճ սպասուհին մազ մնաց‚ խոստովաներ իր հանցանքը ու տիրոջ ոտներն իյնար‚ վասնզի շաքար կոտրելուն քանի մը կտոր գրպանն էր դրեր ու հակառակի պես ալ քառորդե մը ավելի նայվածքն այդ գրպանին էր ուղղեր․․․ Կուտեր առանց առջևը նայելու․․․ երկու անգամ թեյի գավաթին փոխարեն աղամանը դրավ բերնին ու մորուքը սրբելու համար՝ վերցուց փոքր ազգության մը վերաբերող փաստաթուղթ‚ որ դուրսեն ուղարկված էր իրեն ստորագրելու։

-Չի ուզեր‚ թող չերթա‚ խոմ մեզ նման ծառա չէ՞, որ իր չուզածն ընե‚-կմտմտար սպասուհին ինքնիրեն‚ որը չգիտեր‚ թե ո՞ւր կերթա աղան‚ և այն կարծիքն ուներ‚ որ աղաները առհասարակ արտոնված են չուզածնին չընելու։

Սեղանեն կենալով‚ ճամպրուկը վերցուց‚ պահարանին մոտեցավ դարձյալ նույն անուշադրությամբ‚ ինչ ձեռքն ինկավ՝ մեջը խոթեց՝ խաղաթուղթ‚ թաշկինակներ և զույգ մը ապարանջան‚ որ երեկ պիտի ղրկեր սիրուհուն ու մոռցեր էր։

-Իցիվ թե ալ չվերադառնա‚-ակամա մտածեց սպասուհին‚ երբ ճամփու դնելեն վերջ տիրոջ սենյակը կդառնար։ Կյանքին մեջ առաջին անգամն ըլլալով‚ ազատության մեջ՝ բարձր հազաց։ Ու շատ քաղցր թվեցավ այդ հազն իր ականջներուն։ ¥Ես կուզեմ ազատության մեջ թոքախտ ըլլամ¤։

Հազին վրա խոհարարը‚ որ հասկցավ‚ թե աղան տունը չէ‚ սենյակը վազեց իր կեղտոտ վերարկուով փարվեցավ սպասուհուն ու սկսեց համբուրել։ Ուրիշ անգամ ալ համբուրեր էր‚ բայց համբույրը ազատության մեջ ուրիշ բան ըսել էր։ Սիրո անհուն թափը մեղմելեն զկնի‚ խոհարարը սկսեց սենյակին ծակ ու ծուկը խառնել‚ իսկ սպասուհին սեղանը կպեղեր։

-Ի՞նչ եղավ թուղթս‚-հարցուց պզտիկ ազգ մը գլուխը ներս խոթելով‚-ստորագրե՞ց։

-Ո՛չ‚ եղբայրս‚ մորուքը սրբեց դրավ վար։

-Մո՞րուքը ըսիր․․․ իսկ ազգիս գոյությունը ատ թուղթեն էր կախված‚-ըսավ‚ մռլտաց․ եթե մեծ ազգ ըլլար՝ պիտի բարկանար‚ բայց որովհետև պզտիկ էր՝ լացավ‚- տուր Անգլիային տանեմ‚- ըսավ։

Ֆրանսիո սպասուհին ծանոթ չէր‚ եթե ոչ պիտի զգուշացներ Անգլիո սեղանին չդնել‚ ինչու որ շաբթե մը ի վեր հարբուխ էր ու առվակի պես կվազեր քթեն։

- Ի՞նչ ընենք,- հարցուց սպասուհին խոհարարին, որուն անունը չեմ գիտեր, բայց ըստ երևույթին Ժակ պիտի ըլլար։

-Գնա կանչե հոս Եվրոպիո բոլոր սպասավորներն ու սպասուհիք, երեկվնե քիչ մը փիլավ է ավելացեր, կուտենք կուրախանանք։ Տերերեն ոչ մեկը տունը չէ։ Ջենովա են գացեր։

Գնաց։ Սաբեթը, Անգլիո աղախինը, ամանները բերեր էր Լա-Մանշ լվանալու։ Եկավ, բայց աչքը մնաց տան կողմ, կվախնար Իռլանդիան պատուհանեն մտներ ազատություն գողնալու։ Հոլանդիայի սպասուհին գալով, մառանի դռան վրա կողպեք դրավ։ Վիլհելմ կայսրը, Գերմանիայի այդ անկոչ հյուրը, կըսե, կմտնե ծախու պանիրը կուտե։

Գերմանիո աղախինը նստեր էր հիվանդ երեխայի օրորանին առնթեր կուլար ու իր շապիկը կկարկատեր։ Ժակը այս վիճակով ավելորդ համարեց կանչել, կարոտով անոր պարանոցին փաթթվեցավ ու միասին լացին։

-Եղբայրդ սպանեց ասոր հորը,-հազիվ կրցավ ըսել գերմանուհին արտասվաց ընդմեջեն, կշտամբել ուզելով։

-Այո, բայց անիկա ալ ողջ չէ հիմա,-ըսավ Ժակը ու արցունքի մնացած կաթիլներն ալ սեփական կորուստին վրա հոսեցուց։

Այնուհետև բաժանվելուն` բան մը Գերմանիո աղախինը քրթմնջաց իր տիրոջ հասցեին, բան մըն ալ Ժակն իր տիրոջ։ Ժակ Ավստրիո այգիով անցավ Իսպանիա, որուն աղախինը ներսեն դուռը կողպեր էր` կխռմփար։ Փորթուգալիո մանկամարդ աղախինը (քիչ մը թեթև) քրքջաց ու վազեց։

Երբ Ժակն տուն դարձավ, Ֆրանսիո աղախինը փառավոր սեղան էր բացեր, փիլավին վրա կար նաև խորոված միս, որը թերեփ ըլլալով, Ֆրանսիա չէր կրցեր ուտել։ (Ատամներու առաջին շարքը շինովի էր)։

Ճաշեն վերջ, իբրև ժամանց, խառնեցին Ֆրանսիո արխիվը։ Ինչե՜ր չկային հոն կուտակված. իր հիշատակարանը, Պիսմարկին նամակները, Գերմանիո վերջին պարտամուրհակը, սիրային ոտանավոր մը Ռումանիո թագուհուն նվիրված, որուն կսիրեր ատեն մը։ Անգլիո գրած իր մեկ նամակի մեջ Ֆրանսիա կըսեր. “Գերմանիո հաղթեցի, այ՛ո, բայց սա ի՞նչ վախ է մտեր մեջս. գիշերները երազիս կուգա որպես թե չեմ հաղթած տակավին, ու մինչև չեմ զարթներ, իր տված պարտամուրհակը չեմ կարդար՝ սիրտս չի հանգստանար։ Ամերիկա օրական չորս անգամ ծառան կղրկե` թե աղաս կըսե պարտքդ տուր, կարծես փախանք։ Ես ալ դռնապանիս պատվիրել եմ ըսել (ինձ համար) տունը չէ։ Անգլիա՛, աշխարհը ինձի-քեզի մնաց. պարզե ոտներդ ուր որ կուզես։ Ան չէ, գլխո՞ւ ես ինտոր Ճապոնը Սիբերիան պատառ-պատառ կուլ կուտա։ Դեսպանը ինձի հայտնեց` ըսի վնաս չկա։ Դուն ալ ձայն մի հաներ”։

Ապրիլի 11 թվակիր նամակին մեջ, Անգլիա ի վերջո այլոց կըսե. “Փոքր ազգերը շատ կարևոր գործոն են։ Անոնք կդյուրացնեն մեծ ազգերու գործը։ Պատկերավոր խոսելով, անոնք կլավիշներն են դաշնամուրին, որք ինչքան շատ ըլլան, այնքան եվրոպական կոնցերտը ներդաշնակ դուրս կուգա։ Փոքր ազգ կա, որ երկու հատվածե կբաղկանա, օրինակ Հայաստանը։ Ատիկա ևս առավել լավ. կիսվար ու կիսվերը կկազմեն երաժշտության մեջ։ Ի՞նչ երկարեմ, սիրելի Ֆրանսիա, մանր ազգ՝ մանր ստակ ըսել է մեծ պետությանց ձեռքին։ Բարևիր տիկնոջդ, մեր կացինը ձեր տա՞նն է...”։

Երկրորդ նամակի մը մեջ Անգլիան կըսե. “Ֆրանսիա, ծառաներուս մեջ ինչ-որ փսփսուկ կա, գիշերը ծառաներես մեկը քնո մեջ տվավ Սովետական Ռուսիո անունը։ Ի սեր Աստուծո, հսկե ծառաներուդ”։

Ֆրանսիա ասոր պատասխաներ էր.

“Ի՞նչ ընեմ... ես որ քեզի կըսեմ եկուր սա Ռուսաստանին հետ խիստ վարվենք` չես լսեր։ Այո, ես ալ իմոնց մեջ եմ նկատեր. ավելի խիստ. խոհարարը կերակուրը հում կդնե առաջիս, սպասուհիս բութ դանակ կառաջարկե, որը ինչպես գիտես զինաթափություն ըսել է. պատրաստվող հեղափոխության փաստեր շատ ունիմ. օր մը անցիր մեզ մոտ կխոսենք։ Բարևներս տիկնոջդ։ Ձեր կացինը մեր տունը չէ”։

Կարդալով սա նամակները, Եվրոպիո սպասավորները առաջին անգամ իմացան, որ տերերն ալ իրենցմե կվախնան եղեր։ Ֆրանսիո խոհարարը որոշեց պղպեղին քանակը օր-օրին շատցնել կերակուրին մեջ։ Փորթուգալիո սպասուհին վճռեց ալ համբույր չտալ իր տիրոջ։ Վերջեն պատուհաններուն վարագույրը թողին ու ժողովի նստան, ավելի կարևոր որոշումներ տալու։

Երբ Փարիզի փողոցներուն մեջ լսվեց Ֆրանսիո խռպոտ հազը, ժողովականները լամպը մարեցին ու իրենց տները քաշվեցան։ Անգլիան ժամե մը ավելի իր գոց դռան վրա նստած Սաբեթին կսպասեր։ Սաբեթն ըսավ, որ գացեր էր Ֆրանսիա՝ Ժաննային մազերը հարդարելու։ Անգլիան չխոսեց, բայց գիտեր, որ Ժաննան մազերը խուզած կպտտի ու հարդարելիք մազ չունի...

Գիշերը Ժաննան պառկեցավ ու այս երազը տեսավ։

Երազին` աշխարհը փոխվել էր. զենք ու զորք գոյություն չուներ, տեր ու ծառա չկար։ Պետություններն իրենց սահմանները կրունկի վրա բաց ձգած քներ էին. միայն պզտիկ ցանկապատ մըն էին զարկեր, որ դրացի հավերը չմտնեն ներս կեղտոտեն։ Ռուսաստանն ու Ֆրանսիան Գերմանիո իրենց մեջտեղը պառկեցուցած կխտտեին։ Գերմանիան ծաղրե թուլացած` աջ կդառնար “դե՛, Ֆրանսիա” կըսեր. ձախ կդառնար “դե՛, Ռուսիա” կըսեր։ Պզտիկ Զվիցերիան վերմակի տակեն կմտներ, կուգար Ֆինլանդիո ոտները կկսմթեր կփախներ։ Բոլորի ուրախությունը Իսպանիո վրա էր. առտուները ամենեն ուշը կելներ՝ ալ ոտնեն քաշել, ալ պեխեր խանձել, տակը հավկիթ շարել... Ահա Վարդավառ է, բոլորը Անգլիա կերթան։ Ռուսիա ջուրեն կզզվի, փեշերեն բռնած բռնի ջուրը կքաշեն ու դուրս կբերեն մինչև մորուքը տուզ-մուզ։ Զվիցերիա վերջնագիր էր ուղղեր համայն Եվրոպիո, որով կսպառնար զորահավաք հայտարարել, եթե կիրակի ժամը չորսին չի գան իր մոտ կաթ խմելու։ Ավստրիա կարդալով վերջնագիրը, գիրկն առավ Զվիցերիո ու թուշը կսմթեց։

-Ծո պուլո՛ւզ,-ըսավ,-տեղ ունե՞ս, որ այդքան մարդ կկանչես։

Պետությունները հանաքով կդառնային Հայաստանին.

-Հ՜ը, Հայաստան, անկախություն չե՞ս ուզեր։

Հայաստանը ամոթեն կմտներ Ռուսիո փեշին տակ։

-Է, ինչո՞ւ կխնդաք, ան ատեն ամենքը կուզեին, ես ալ կուզեի, - ըսելով։

Երկնքի բնակիչները տեսան այս կյանքը վերեն։ Արդարները արքայության պատուհաններեն գլուխնին հանած` նախանձով վար կնայեին։ Սկսվեց դիմումներ տեղալ Աստծու գլխուն` թե թույլ տուր իջնենք նորեն ապրինք։ Դժոխք գացող ալ չկար։ Աստված տարակուսած` դիմողներուն արտոնեց վար գալու` ըսելով.

-Գացեք, շատ կարելի է ես ալ գամ երկիրը ապրելու. ձանձրալի է հոս։

Այս երազը տեսավ Ժաննան այն գիշեր։

Կուզեի՞ք, որ Ժաննան հավիտյանս չզարթներ...

1922թ.

Վաղուց անցած-գնացած օրերից է այս վերհիշումը։
Իմ բարեկամ մի ընտանիք Սիմոն անունով մի սպասավոր ուներ։ Սիմոնը տարիներից ի վեր ծառայում էր նրանց մոտ. գոհ էին նրա աշխատանքից և թվում էր, որ ինքն էլ գոհ էր նրանցից։
Մի օր Սիմոնը ներկայանում է տանտիրուհուն և ասում.
Խանում, ներող եղեք, ես ուզում եմ տուն գնամ, մեր գեղը։ Շատ շնորհակալ եմ ձեզանից, բայց էլ չեմ ուզում ծառայել։
Ինչո՞ւ, Սիմոն ջան,– զարմացած հարցնում է տիկինը, չէ" որ մենք քեզ միշտ լավ ենք նայել, տարիներ շարունակ մեր տանն ես եղել, սովորել ենք իրար։ Հիմա ի՞նչ պատահեց, ասա սրտաբաց։ Թե ռոճիկդ քիչ ես գտնում՝ ավելացնենք։ էնպես լինի, որ գոհ լինես մեզնից և մեր տանը մնաս։
Չէ՛, խանում ջան, գիտեմ, որ ինձ հետ լավ եք վարվել, և ռոճիկիս մասին էլ գանգատ չունեմ, միայն թե ուզում եմ գեղ գնամ, ժամանակավոր. կարելի է մի քանի ամիս անց էլի ետ գամ։
Բայց ինչո՞ւ ես մնում այդքան երկար ժամանակ, գեղում ի՞նչ կա որ... Սիմոնը լռում է։
Մեկ էլ որ՝ չասացիր գնալուդ պատճառը։
Խանում ջան, ճշմարիտը որ կուզես իմանալ՝ ասեմ, վճռողական շեշտով պատասխանում է Սիմոնը, –ուզում եմ գնալ, որ էլ իմ անունը չլսեմ։ Չլսեմ անունս՝ ականջս հանգստանա։ Թե չէ, էս ինչ կյանք է, ես կխելռեմ։ Շարունակ, ամեն օր Սիմոն, սամավարը քցե, շո՛ւտ, շո՛ւտ արա։ Սամավարը քցում եմ, կրակը փչում եմ, մեկ էլ Սիմո՛ն, աղայի կոշիկները արի տար, շուտ սրբիր՝ բեր։
Վազում եմ, կոշիկները տանում, սրբում եմ շտապով, հանկարծ՝ Սիմո՛ն վազե ֆայտոն բեր, օրիորդը տեղ է գընում, շո՛ւտ, շո՛ւտ։ Վազում եմ ֆայտոն բերելու՝ սամավարը թողնելով իր բախտին, կոշիկները սրբելը կիսատ, ֆայտոնը բերում եմ։ Սամավարը եփել, ջուրը թափվել Է. նորից ջուր եմ լցնում, նորից ածուխ եմ քցում։ Մեկ՝ սամավարն եմ փըչամ, մեկ՝ կոշիկները սրբում։
Նորից անունս.
Տո՛ տղա Սիմոն, չայն ո՞ւր մնաց, բերաններս չորացավ։ Դեհ, գնա մի լիմոն Էլ բեր, միայն շո՜ւտ արա։
Մյուս կողմից աղայիս ձայնը.
Տո՛, Սիմոն, կոշիկ սըբե՞լ Էր, թե սենյակ սրբել։ Մի ժամ եղավ։ Շտապում եմ, շո՛ւտ արա։
Ձեռքս կոշիկի միջից չհանած՝ դռան զանգը տալիս են։
Սիմո՛ն, վազի՛ր, դուռը բաց, էդ միջոցին, մեկ էլ պստիկ տղան. Սիմոն, թռի մի տուփ պապիրոս բեր։ Դե՛հ, քեզ տեսնեմ... Դեհ, խանում ջան, բա ես ո՞նց անեմ, որ չխելռեմ։ Օրը հազար անգամ անունս լսում եմ.
- Սիմո՛ն, արի,
Սիմո՛ն, գնա,
Սիմո՛ն, տար,
Սիմո՛ն, բեր,
Սիմո՛ն, վազե,
Սիմո՛ն, թռիր,
Սիմո՛ն, Սիմո՛ն,
էլի
Սիմո՛ն, Սիմո՛ն...
էդ՝ ականջս խարտոցող Սիմոն անունը երազիս մեջ էլ եմ լսում, քունս հարամ է անում։
Տունը մարդ չեղած ժամանակ էլ պատերը ձեն են տալիս.
-Սիմո՛ն, Սիմո՛ն։
Անունս ինձ թշնամի է դառել, աչքիս գրողն է դաոել.
կատաղեցնում է ինձ, գժվեցնում է ինձ։ Կուզեմ փախչեմ աշխարհի ծայրը, որ զզվելի անունս էլ չլսեմ։
Չէ՛, խանում ջան, էլ ուժ չունեմ, հիմի շատ եմ խնդրում իրավունք տաս, երթամ մեր գեղը, մի քանի ամիս ականջս հանգստանա, հետո նորից կգամ։ Խոսք եմ տալիս, միամիտ եղեք...
1931

Սպանիայի հարավում, Անդալուզիայում առատ է գինին և պարը։ Այնտեղ մարդիկ հագնվում են ծիածանի բոլոր գույներով, ներքևում՝ սաթի դեղին շապիկը ծովի կապույտ, արյան գույն բոսոր, լայն երիզներով։ Անդալուզիացիները պարում են փոթորկահույզ՝ ճիշտ ծովի ալիքների նման, գալարում են իրենց մարմինները, պարում են երազային աչքերով, պարում են ամեն օր, պարում են անվերջ և անպարտասուն։ Նրանց մարմինները ճկուն են, ինչպես արաբ ձիավորի նիզակը, որ երբեմն սլացել է Անդալուզիայում, ճկուն՝ ինչպես ուռենու ճյուղն Արարատյան դաշտում։ Նրանք սիրում են պարել լուսնկա գիշերներին։ Երբ աստղերը թփերից պոկված սպիտակ ծաղիկների նման թափվում են մաքրամաքուր երկնքում, նրանք սիրում են պարել, պարել այդ աստղերի տակ։ Նրանց ոտները կայթում են գետնի վրա՝ ինչպես մակույկը ջրում։

Իզաբելլա Սերրանոն Անդալուզիայից էր, Սևիլիայի մոտիկ գյուղերից։ Նա մտավ նավ Լիսաբոնի նավահանգստից։ Գնում էր Ամերիկա։ Նրան ընկերակցում էր մի ագենտ, որը տեսել էր Իզաբելլա Սերրանոյին Սևիլիայի մոտիկ մի գյուղում, ժողովրդական տոներից մեկում պարելիս։ Ագենտը ցիլինդրավոր, թորշոմած դեմքով, խորամանկ, փոքրիկ աչքերով, փոքրիկ ոլորված բեղերով մի մարդ էր Բուենոս֊Այրեսից, որը գնացել էր Սպանիա հատկապես առևտրական նպատակներով։ Երբ Իզաբելլա Սերրանոն ոտը դրեց նավի վրա, ամերիկյան թերթերի թղթակիցները շրջապատեցին ագետնին, տեղեկություններ ստացան Իզաբելլա Սերրանոյի մասին և աճապարեցին հեռագրել Ամերիկա։

- Հարավի արևը, կարծես կաթիլ առ կաթիլ, սուզվել էր Իզաբելլա Սերրանոյի մարմնի մեջ, այնքան ողորկ, ջերմագին և անփայլ էր նրա մարմինը։

-Նրա աչքերը սև էին, պալմայի տերևների նման մուգ, երկար և սուր թարթիչներով, մազերը թափվել էին բաց ուսերի վրա, հագել էր թեթև կարմիր բլուզ, կապույտ և կարճ քթանցքներ, ծնկները բաց, կարճ և կապույտ գուլպաներով։

Ընթրիքին Իզաբելլա Սերրանոն իր ագենտի հետ միասին նստել էր սեղան։ Նրանց դիմաց նստած էր մի երիտասարդ, երկար մազերով։ Երիտասարդը բարի և խոհուն աչքեր ուներ։ Ծխամորճը բերանին՝ նա ինչ-որ մտքերով էր տարվել, բայց երբ նշմարեց Իզաբելլային, աչքերը հառեց նրան, կարծես գտավ նա իր կորցրած մտքերի թելը։ Իզաբելլան բարձրացրեց թերթերունքները և նայեց երիտասարդին։ Երիտասարդը շարունակեց նայել Իզաբելլային, որ պալմայի տերևների նման մուգ, երկար և սև թարթիչներ ուներ, որոնք ստվերում էին նրա աչքերի խորքը։

Երբ Իզաբելլան ընթրիքը վերջացրեց,ոտի կանգնեց մի կարմիր խնձոր ձեռքին։ Ագենտը նրա մանուշակագույն ուսնոցը նետեց նրա ուսերին։ Նա դարձավ երիտասարդին և ժպտաց։ Երիտասարդն անմիջապես ոտի կանգնեց, խոնարհվեց մինչև Իզաբելլան հեռացավ։

ժպիտը երևաց Իզաբելլայի դեմքի վրա՝ ինչպես առաջին աստղն է բացվում պաղպաջուն երկնքում։ Նա քայլեց և հեռացավ՝ ինչպես մակույկը ջրում։ Առավոտյան նախաճաշին Իզաբելլան մենակ էր։ Ծովն օրորում էր նավը թեթև փետուրի նման։ Ճամփորդների իննսուն տոկոսը չէր կարողացել հեռանալ անկողնից։ Մութ էր առավոտը, բայց շոգենավի ճաշադահլիճում վառվում էր ջահը։ Դուրսը կատաղել էին մուգ-կապույտ կոհակները, ծեծում էին նավի կողերը։

Դոննա Իզաբելլա, եղե՞լ եք դուք Ամերիկայում, հարցրեց երիտասարդը։

Դուք որտեղի՞ց գիտեք իմ անունը։

Առավոտյան թերթից, չե՞ք կարդացել թերթը, հարցրեց երիտասարդը և երկարեց նրան նավի թերթիկը։

Իզաբելլա Սերրանոն արագորեն նայեց թերթիկի վրա և դառնալով երիտասարդին՝

–Ոչ,– ասաց, աոաջին անդամն է, որ գնում եմ Ամերիկա, առաջին անգամն է, որ դուրս եմ գալիս Անդալուզիայից։

Երիտասարդն էլի նայեց նրան, նա կարծես ճանաչեց Իզաբելլա Սերրանոյին։

Նախաճաշից հետո՝ նրանք երկուսով բարձրացան վերև և կանգնեցին նավի կամրջի վրա։ Ծովը մռնչում էր, փրփրերախ կոհակներ էին բարձրանում։ Նրանք օրորվում էին բաց և մռայլ ծովում։

Ինչպե՞ս է ձեր անունը, հարցրեց Իզաբելլան երիտասարդին։

Էմիլ։

Ազգանո՞ւնը։

Այսքանը բավական է, ֆրանսիացի եմ վերջացրեց երիտասարդը։

Դուք խորհրդավոր մարդ եք, առանց ազգանունի,– հարեց Իզաբելլան։

Ես գաղտնի եմ գնում Ամերիկա, միայն այսքանն իմացեք, դոննա Իզաբելլա, բարի տոնով պատասխանեց երիտասարդը։

Իզաբելլան չուզեց շարունակել և խոսքը փոխելով՝ հարեց․

Ծովը կատաղի է, բայց ես սիրում եմ կատաղի ծովը։ Ամերիկյան կյանքն էլ կատաղի է՝ ինչպես այս ծովը։

Դոննա Իզաբելլա, զգույշ եղեք այդ կատաղի կյանքում։

Հանկարծ մռայլվեցին Իզաբելլայի աչքերը։ Ապա նա պատմեց, որ ինքը մի գյուղացի աղջիկ է, ագենտը տեսել է իրեն պարելիս, ծանոթացել, եկել է իր մոր մոտ, առատ փող է տվել և մի տարով պայմանավորվել է տանելու իրեն Ամերիկա՝ պարելու համար։

Մի տարուց պետք է վերադառնամ Անդալուզիա,– վճռական տոնով վերջացրեց Իզաբելլան։

Մի՞թե կարիք ունեիք ագենտի տված փողին, հարցրեց Էմիլը։

Այո, մեծ կարիք ունեինք. Հայրս նոր էր մեռել, քույրերս փոքր են, իսկ մայրս՝ բոլորովին անպաշտպան։

Ամերիկայում զգույշ եղեք, դոննա Իզաբելլա, Ամերիկայում այնքան փող կա, որքան գինի՝ Անդալուզիայում։

Իզաբելլան նորից նայեց Էմիլին, և Ւզաբելլայի նայվածքն այնքան մռայլ էր, որքան ծովը։

Նավի ծառայողներից մեկը մոտեցավ Իզաբելլային։

Մյուսյո դը-Վալերան ձեզ խնդրում է, ասաց։

Շուտով կվերադառնամ, հարեց Իզաբելլան Էմիլին և իջավ կամրջակից ներքև։

Սանդուղքներից իջնելիս՝ քամին թռցնում էր նրա մանիշակագույն ուսնոցը, և նա նման էր թևատարած թռչող առասպելական թռչունի։

Էմիլը դեռևս կանգնած էր կամրջակի վրա և դիտում էր արևը, որ նայում էր նոր ճեղքված մի ամպի միջից, երբ Իզաբելլան վերադարձավ։

Դը-Վալերան գլուխը չի կարող բարձրացնել անկողնից։

Ինչո՞ւ է ձեզ կանչել, դոննա Իզաբելլա։

Ցանկացել է տեսնել ինձ, ուրիշ ոչինչ։

Նա նայում է ձեզ վրա՝ ինչպես վաճառականն իր ապրանքի վրա, ասաց Էմիլը։

Ինչո՞ւ եք այդպես կարծում, նա շատ բարի է դեպի ինձ և դեպի իմ ընտանիքը։

Այո, այնքան ժամանակ, որքան դուք կկարողանաք պարել, պատասխանեց Էմիլը։

52 Վ․ Թոթովենց, գիրք 2 –Դուք այնքան բարի աչքեր ունեք, բայց չար բաներ եք ասում,–հարեց Իզաբելլան մռայլ և տխուր։

–Իմ ասածները չար չէն, միայն ցանկանում եմ, որ զգույշ լինեք հրդեհից, որպեսզի հանկարծ չբռնկվեն ձեր սևառատ մազերը։

–Դուք ի՞նչ գործով եք զբաղվում,– հարցրեց Իզաբելլան։

–Բանաստեղծ եմ,– պատասխանեց Էմիլը։

Արևը փայլում էր օվկիանոսի մուգ–կապտավուն ալիքների վրա, բայց Իզաբելլա Սերրանոն մռայլ էր՝ ինչպես առավոտյան ծովը։

Երեկո էր, երբ շոգենավը հասավ Նյու–Յորքի նավահանգիստը։ Վիթխարի հրդեհի նման վառվում էր Նյու–Յորքը։ Բոլոր ճամփորդները տախտակամածի վրա էին։ Ֆրանսիացի բանաստեղծը և Անդալուզիայի գեղջկուհին կանգնել էին նավի աջակողմում և դդիտում էին ահավոր քաղաքը։

–Ահա Նյու–Յորքը,– ասաց ֆրանսիացի բանաստեղծը։

–Ես կկորչեմ այս մեծ քաղաքում,– մրմնջաց Իզաբելլան։

Ամբողջ Նյու–Յորքը ճանաչում է ձեզ հիմա,– շարունակեց բանաստեղծը,– բոլոր թերթերը հիմա հրատարակած կլինեն ձեր լուսանկարը, ձեր ագենտը շատ ճարպիկ է։

–Դուք էլի սկսեցիք ձեր չար խոսքերը։

–Ես եղել եմ այս երկրում, տեսել եմ այս երկիրը հատակից մինչև ոսկեզօծ կեղտոտությունները, էլի եմ ասում, զգույշ եղեք, դոննա Իզաբելլա, վերցրեք միայն այնքան դոլլար, որքան հարկավոր է ձեզ և ձեր ընտանիքի համար և շուտ, շատ շուտ վերադարձեք Անդալուզիա։

Նավը կանգ առավ, խարիսխները ձգվեցին վայրենի ռիթմով։ Ճամփորդները բոլորն էլ իրարանցման մեջ էին, բոլորն էլ աճապարում էին դուրս գալ։ Իզաբելլան և բանաստեղծը դարձան, ետ նայեցին և տեսան դը–Վալերային՝ շրջապատված նոր մարդկանցով։ Այդ նոր մարդիկը էլի թղթակիցներ էին, որոնք եկել էին նավ՝ հատկապես տեղեկություններ ստանալու համար իսպանացի պարուհու մասին։ Ադենտը նրանց ծանոթացրեց Իզաբելլայի հետ։ իզաբելլան երկյուղով էր նայում արագախոս այդ մարդկանց։ Հանկարծ շրջապատեցին Իզաբելլա Սերրանոյին լուսանկարչական գործիքներով, փայլեցին բոցավառ բանաստեղծին ր փսփսաց նրան․

–Ես ուզում եմ ձեր հասցեն իմանալ, դուք իմ բարեկամն եք։

–Այժմ հասցե չունեմ, բայց ես ձեզ կգտնեմ։

Դը–Վալերան մոտեցավ Իզաբելլային։ Նրա դեմքի վրա դժգոհություն կար։

–Դուք շատ եք զբաղվում այդ թեթևամիտ բանաստեղծով,– ասաց նա։

Նյու-Յորքի «Աստորիա» հյուրանոցը, որտեղ ագենտը տեղավորեց Իզաբելլային, տխուր էր նրա համար։ Նա նստել էր լուսամուտի առաջ և դիտում էր Նոր Աշխարհի մեծագույն քազաքը։ Նա հիշում էր Անդալուզիան, լուսնկա գիշերները, հիշում էր մորը և փոքրիկ քույրերին։ Իզաբելլան սկսեց լաց լինել։

Դը–Վալերան չափազանց զբաղված էր իր առանձին սենյակում, ուր ընդունում էր Թատրոնական գործիչների և պայմանագրեր կնքում։ Կես ժամվա մջ նա արդեն վաճառել էր Իզաբելլայի բոլոր գիշերները– պարել, անվերջ պարել։

Երբ դը–Վալերան վերադարձավ Իզաբելլայի մոտ, նրա արցունքներն արդեն սառել էին։

–Դոննա Իզաբելլա,– սկսեց դը–Վալերան,– ինչպես դիտեք, ես խոստացա ձեզ տարեկան 10000 դոլլար։

–Այո, այդպես էլ գրված է մեր պայմանագրում․ եթե դրանից պակաս է լինելու, խնդրում եմ վճարեք իմ ճանապարհի ծախսը, և ես կվերադառնամ իմ մոր և քույրերի մոտ, դեպի Անդալուզիա, այնտեղ լավ էր, այնտեղ այնպես խաղաղ էր ու հանգիստ։

–Մի՛ աճապարեք, դոննա Իզաբելլա,– վրա տվեց դը-Վալերան ժպտուն և կեղծ գուրգուրանքով,– ես թեկուզ խոստացել եմ 10000 դոլլար, բայց կարող եմ վճարել ավելի, քան այդ գումարը, որովհետև մեր գործերը լավ են գնում։ Ես ձեզ կվճարեմ 20000 դոլլար տարեկան։

–Ի՜նչ բարի եք,– բացականչեղ Իզաբելլան ու ժպտաց։ Նրա ժպիտը նմամ էր մռայլված ծովից հետո ծովի վրա բացվող արևին։ Իզաբելլայի աչքերը դարձյալ սկսեցին փայլել՝ ինչպես Անդալուզիայում։

–Սուտ էր նա,– մրթմրթաց ինքն իրեն Իզաբելլան։

–Ես հասկանում եմ ձեզ, դոննա իզաբելլա,– հարեց դը–Վալերան,– ֆրանսիացի բանաստեղծը ձեզ ստեր էր փչում, և դուէ հավատում էիք այդ ստերին ու ահաբեկվում։ Ես զգում էի, որ նա ձեզ զանազան պատմություններ էր պատմում․ բայց կյանքը ցույց կտա, դե ո՛վ է ստախոսը։

–Դուք բարի եք,– հարեց Իզաբելլան անվերապահ անկեղծությամբ։

–Ահա ձեզ 10000 դոլլար իմ խոստումներից և պայմանագրից դուրս․ դեռևս շատ հազարներ կլինեն, երբ հաջողություն լինի,– գոռոզությամբ հայտրարեց դը–Վալերան և հանձնեց նրան չեկը։

Իզաբելլան խնդրեց դը–Վալերայից, որ մորը հեռագրի Նյու–Յորք հասնելու մասին։

Արդեն հեռագրել եմ,– պատասխանեց դը–Վալերան,– ր հեռագրով փոխադրել եմ 2000 դոլլար։

–2000 դոլլա՞ր։

–Այո, այո, ես լիովին կկատարեմ իմ խոստումները։

Իզաբելլան ուրախությունից ոստոստեց, ինչպես նոր խաղալիքներ ստացած մանուկը։

Դը–Վալերան ներողություն խնդրեց Իզաբելլայից և հեռացավ։ Իզաբելլան մնաց մենակ։ Նա դարձյալ դուրս նայեց լուսամուտից ահավոր քաղաքին, և նրան թվաց, որ օրորվում է երջանիկ ու հոտավետ մի երազում։

Հանկարծ թխկացրին Իզաբելլայի սենյակի դուռը։ Ներս մտավ մի համազգեստով ծառա և նրան մատուցեց իրիկնային թերթերի հավելվածները։ Իզաբելլան բաց արավ թերթերը և տեսավ իր լուսանկարներն առաջին էջերում։ Իզաբելլան սկսեց որոշ ատելություն զգալ դեպի ֆրանսիացի բանաստեղծը, որ ճգնել էր պղտորել իր կյանքը, որ ճգնել էր սև քողեր քաշել իր երջանկության վրա։ Երբ դը–Վալերան վերադարձավ Իզաբելլլայի մոտ, նա պատմեց նրան բանաստեղծի ասածները։

–Նա ասում էր,–ասաց Իզաբելլան,– որ դուք նայում եք իմ վրա՝ ինչպես վաճառականն իր ապրանքի վրա։

Դը–Վալերան հեգնորեն, բարձր և կոպիտ հռհռաց։

–Խեղճ, անմիտ բանաստեղծ․ նա կարծում էր, որ փողը միևնույն նշանակությունն ունի մեձ համար՝ ինչպես քաղցած և թեթևամիտ բանաստեղծների համար։

Խոսակցությունը երկար չշարունակվեց, որովհետև ծառան նորից անհանգստացրեց նրանց, ներկայացնելով դը–Վալերային մի այցետոմս։ Դը–Վալերան կարդաց այցետոմսը և անմիջապես աճապարեց դեպի ընդունելության դահլիճը։

–Ինձ ցանկանում է տեսնել Ամերիկայի ածուխի թագավորի որդին,– կես ահաբեկված արտասանեց դը–Վալերան և աճապարեց ներքև։

Իզաբելլան կասկածեց դը–Վալերայի խոսքի անկեղծությանը։

–Ի՞նչ գործ ունի ածուխի թագավորի որդին իմ ագենտի հետ,– մտածեց Իզաբելլան։

Բայց Իզաբելլան սխալվում էր։ Իսկապես այցետոմսը պատկանում էր Ամերիկայի ածուխի թագավորի որդուն՝ մր․ Ռոբերտ Շրայտերին։

Երիտասարդ Շրայտերը համարվում էր Նյու–Յորքի «բարձր հասարակության» ամենագալանտ մարդը։ Նա մսխում էր իր հոր ոսկու դեզերը, մասնավորապես թատրոնների կուլիսներում, իր մասնավոր ապարանքում և իր անձնական նավի վրա, որը կոչվում էր «Պոսիդոն»։

Դը–Վալերան ներկայացավ մր․ Շրայտերին ընդունելության դահլիճում ժպիտով և խոնարհությանմբ։

Երբ դը–Վալերան վերադարձավ դահլիճից, հայտնեց Իզաբելլային, որ իր Նյու–Յորքի առաջին ելույթից հետո՝ հյուրասիրվելու է ածուխի թագավորի որդու անձնական նավի վրա։

–Այժմ,– շարունակեց նա,– պետք է գնանք ներքև և ծանոթանանք մր․ Շրայտերի հետ։ Իզաբելլա Սերանոն ագենտի հետ գնաց դահլիճ ոստոստուն քայլերով։ Դահլիճում դիմավորեց նրան ածուխի թագավորի որդին՝ Նյու–Յորքի բարձր հասարակության ամենագալանտ մարդը։ Իզաբելլան մոռացավ ամեն ինչ, միայն հիշեց, որ այժմ երջանիկ են իր մայրը և քույրերը, որոնք այժմ փող ունեն, հիշեց, որ պարտք չունեն, հիշեց, որ իր քույրերը պարում են ուրախ՝ Անդալուզիայի լուսնկա գիշերներին։

–Ես ձեր անունը լսել եմ,– ասաց մր․ Շրայտերը Իզաբելլային,– ցանկանում էի տեսնել ձեզ։ Ամերիկան հյուրասեր երկիր է, մանավանդ ձեզ նման արվեստագետների համար։

Իզաբելլայի համար պարզապես ապշեցուցիչ էր ածուխի արքայի որդու պարզությունը։ Նա խոսում էր հասարակ մարդու նման։

Առավոտյան Իզաբելլան և Շրայտերը շրջում էին Նյու–Յորքում։ Պատերի վրա, յուրաքանչյուր փողոցում, թերթերում, կաֆեներում, տրամվայներում, ստորերկրյա տրամվայների կայարաններում, ճաշարաններում, քաղաքի ամեն մի կետում փակցված էին Իզաբելլա Սերրանոյի աֆիշաները․

Մր. Շրայտերի շոֆերը կանգ առավ։ Հըդսըն գետի ափին՝ մի ճաշարանի առաջ։ Մր․ Շրայտերը թեթև բռնեց Իզաբելլայի թևից և ցած իջեցրեց նրան։

–Այստեղ կճաշենք, եթե հավանեք,– ասաց Շրայտերը։

–Լավ,– համաձայնեց Իզաբելլան։ -- Մենք Անդալուզիայի գինի չունենք, բայց ունենք Բորդո,- հարեց Շրայտերը:

Իզաբելլան խմեց Բորդոն Անդալուզիայի գինու ցանկությամբ:

Մր. Շրայտերը երկար նայեց նրա մուգ աչքերին, ողորկ և թուխ թևերին, նայեց նրա պալմայի տերևների նման մուգ, երկար ու սուր թսրթիչներին և կծեց իր ցանկափրփուր շրթունքները: Երբ վերջացրին ճաշը, մր. Շրայտերը մի հարյուրանոց նետեց սպասավորին, և նրանք դուրս եկան: Ավտոյի մեջ Իզաբելլան հեշտանք էր զգում, ամեն բան նրան երազի նման էր թվում, ամեն բան ուրախ և թեթև:

Հյուրանոցի դահլիճում դը-Վալերան դիմավորեց նրանց ժպիտով և քծնանքով:

-Կյանքը գեղեցիկ է, չէ՞,- հարցրեց նա Իզաբելլային:

Իզաբելլան չպատասխանեց, բայց ժպտաց:

-Երիտասարդ լեյդին պետք է հանգստանա,- ասաց մր. Շրայտերը:

Իզաբելլան ներողություն խնդրեց հեռանալու: Երբ նա ձեռքը երկարեց մր. Շրայտերին, սա բռնեց և երկար համբուրեց Իզաբելլայի ձեռքը՞ Իզաբելլայի հեռանալուց հետո՝

Այսպիսի երջանկության ես երբեք չեմ հանդիպել իմ կյանքում,- խոստովանեց Շրայտերը:

Դը-Վալերան ատամները բաց արած՝ ձախ ձեռքով իր փոքրիկ բեղերը ոլորեց և ժպտադեմ պատասխանեց.

-Ինչպես որ կամենում եք, մր. Շրայտեր:

Ածուխի թագավորի որդին նստեց սեղանի դիմաց և 15000 դոլլարի մի չեկ գրելով հանձնեց դը-Վալերային:

-Իսկ ձեզ կտեսնեմ հետո,- ասաց մր. Շրայտերը դը-Վալերային:

Մր. Շրայտերը հեռանալուց առաջ հանձնեց նաև մի այցետոմս՝ վրան գրած: Դը-Վալերան աճապարանքով կարդաց տոմսը-«Մի մոռանաք ծովի գիշերը»: Կարդալուց հետո՝ աճապարեց վեր: Իզաբելլան ընկել էր անկողնի վրա և հանգստանում էր:

-Դոննա Իզաբելլա,- բացականչեց դը-Վալերան, որից Իզաբելլան ընդոստ վեր ցատկեց,– Ամերիկայի ածուխի արքայի որդին սիրում է ձեզ, ահա սիրո ապացույցը։

Ագենտը նրան հանձնեց սիրո ապացույցը՝ 15000 դոլլարը և այցետոմսը։

–Չեմ հավատում– ծովի գիշերը․․․–մրմնջաց Իզաբելլան։

–Չէ՞ որ մենք նրա հյուրն ենք լինելու իր անձնական նավի վրա, ձեր առաջին ելույթից հետո,– պատասխանեց դը–Վալերան։

Իզաբելլան երկար նայեց տարածութկան մեջ ր ժպտաց։

Իզաբելլան իր զարդասենյակում դողում էր երկյուղալից։ Հասարակությունը լցվել էր դահլիճ և լուռ սպասում էր սպանացի պարուհուն։ Իզաբելլան շատ էր պարել մեծ ժողովրդական մասսաների առաջ, բայց առաջին անգամն էր, որ նա հանդես էր գալու ցիլինդրավոր և ֆրակներ հագած տարօրինակ բազմության առաջ։ Դը–Վալերան մտավ զարդասենյակ և տեսնելով, որ Իզաբելլան պատրաստ է բեմ գալու, գնաց դուրս աճապարանքով։ Դը–Վալերան երկու խոսք ուներ ասելու հասարակության։ Իզաբելլան մտածում էր, որ վայրկյաններ են մնացել հանդես գալու։ Հանկարծ լսվեց որոտընդոստ ծափահարություն դահլիճում։ «Դը–Վալերան վերջացրեց», մտածեց Իզաբելլան։ Նա նայեց մեծագիր հայելուն և դիտեց իրեն՝ իր մուգ աչքերով։

–Դոննա Իզաբելլա, բարձրացնում են վարագույրը։

Իզաբելլան այլևս ոչինչ չտեսավ, միայն զգաց, որ մթնշաղային բեմի վրա սահում են իր ոտները թեթևորեն և ավելի ու ավելի են արագանում հետզհետե բացվող լույսերի մեջ։ Մթնշաղը պայծառանում էր, արևածագն էր, արևածագն Անդալուզիաում։ Իզաբելլայի մարմինն սկսեց փոթորկվել, փոթորկվել այնպես, ինչպես արևն է փոթորկվում Անդալուզիայում, նրա թևերն ուղիղ վեր էին բարձրացած, ամբողջ մարմինը գալարվում էր վեր, ուղիղ՝ ինչպես արևի շողը, ինչպես նետը սլացիկ, դեպի վեր՝ ինչպես երկինք թռչող մարմարը գոթական կառուցվածքի։ Հանկարծ Իզաբելլան կծկվեց, հատակին և սկսեց դեպի վեր բարձրանալ, հետո կանգնեց` գլուխը ետև գցած, իրանը` առաջ, սրունքները` կորացած, ճիշտ նման հրացանի նշանի: Շողերն ավելի առատությամբ թափվեցին բեմի վրա, և Իզաբելլան շարունակեց խռովասույզ, ալեկոծ ու խելակորույս պարը արևի ծագման:

Դահլիճը որոտաց` ինչպես ծովն էր որոտում մի քանի օր առաջ:

Քրտինքը կաթիլ առ կաթիլ վազում էր Իզաբելլայի քունքերից` ինչպես գարնանային ծովը կանաչ տերևի վրա:

Զարդասենյակում դը-Վալերան կռացավ և համբուրեց Իզաբելլայի ոտները:

Օրհնյալ է քո մայրը, դոննա Իզաբելլա, օրհնյալ է քո ծնունդը դոննա Իզաբելլա, բացականչեց դը-Վալերան:

Ծափահարությունները շարունակվում էին, Իզաբելլան երևաց բեմի վրա: Դահլիճը լցվեց ծափահարությամբ և բեմը` ծաղիկներով:

Երբ Իզաբելլան վերադարձավ զարդասենյակ, դը-Վալերան հայտնեց նրան, որ բեմը լցրել է ծաղիկներով ինքը` Ամերկայի ածուխի արքայի որդին:

Նա դահլիճո՞մն է, հարցրեց Իզաբելլան:

Մի՞թե չտեսաք նրան, աջ կողմի օթյակում:

Ոչ, ես ոչ ոքի չտեսա:

«Պոսիդոն» ը կանգնել էր Նյու Յորքի նավահանգստում և սպասում էր մր. Շրայտերի հրամանին` բաց ծով դուրս գալու համար: Իզաբելլա Սերրանոն, կիսամերկ, փաթաթված երկար վերարկուի մեջ, դուրս եկավ թատրոնից և մտավ մր. Շրայտերի ավտոյի մեջ: Մր. Շրայտերը վաղուց սպասում էր նրան: Նրանցից առաջ նավ էին գնացել Նյու-Յորքի «բարձր հասարակության» անդամներից մոտ հիսուն հոգի:

Նավի ջահազարդ դահլիճը լուսավորված էր տոնական օրվա նման: Երբ Իզաբելլա Սերրանոն և մր. Ռոբերտ Շրայտերը նավ մտան, հյուրերը նրանց դիմավորեցին ծափահարություններով: Սպասուհիները թարմ ծաղիկներով և բուրումնավետ ջրերով ողողեցին իսպանացի պարուհուն և Ամերիկայի ածուխի արքայի որդուն։

Իզաբելլան վերացել էր․ նա զգում էր, որ այս բոլորն իր համար էր՝ իր հաղթանակը։

Դը–Վալերան շողոքորթ շնիկի նման դառնում էր մր․ Շրայտերի շուրջը և ժպտալով՝ հաճոյախոսություններ անում նրան, որ մր․ Շրայտերն ասել էր․ «Իսկ ձեզ կտեսնեմ հետո»։ Դը–Վալերան գիտեր, որ իր ծառայությունները կվարձատրվեն լիովին, որ ինքը կհագենա փողից և նվերներից։ Մր․ Շրայտերի կարգադրությամբ նավի փոքրիկ օրկեստրն սկսեց նվգել պարի եղանակ։ Նրա այս պարն ավելի լեգենդային, ավելի սրտագին էր,քան այն պարերը, որ պարել էր այդ երեկո Բրոդուեյի հասարակության համար։

Նավը ճեղքում էր Ատլանտիայի մուգ–կապտավուն ալիքները, օրկեստրը նվագում էր, Իզաբելլան՝ պարում, հյուրերը ծափահարում էին խելահեղ, սկ մր․ Շրայտերը տրորում էր ցանկություններից փրփրած իր շրթունքներն ատամներով։

Շրայտերը ծծում էր Իզաբելլայի շրթունքները, ծծում էր հարավի արևը նրա շրթունքներից, հարավի արևը, որ կաթիլ առ կաթիլ սուզվել էր նրա թուխ մարմնի մեջ։

― Հրամայիր, որ նավը քշեն մինչև Անդալուզիա,– մրմնջում էր Իզաբելլան Շրայտերի գրկում։

Իսկ Ամերիկայի ածուխի արքայի որդին ծծում էր նրաա շրթունքներից հարավի արևը, որ, կաթիլ առ կաթիլ, սուզվել էր նրա թուխ մարմնի մեջ։

Դահլիճը տակնուվրա էր։ Հյուրերից ոմանք ընկել էին թավշյա հեշտաթոռների վրա և հարբածությունից չէին կարողացել վեր կենալ, սեղանի ծաղիկների թաղարները կործանվել էին և հատակին կոխոտվել, շշերը թափվել էին և կոտրտվել, պահածոների կիսադատարկ տուփերը թափված էին ամեն կողմ, մի բարձր ջրշուշան կանգնած էր դեռևս սեղանի անկյունում և տխուր նայում էր դահլիճի ավերակին։

Այդ դահլիճը տեսնողը կարող էր գուշակել այն դաժան օրգիան, որ տեղի էր ունեցել Նոր Աշխարհում Հին աշխարհի ձևով։

Առավոտյան նավը կանգ առավ Մեյնի ափերին։ Իզաբելլան դուրս եկավ նավից մր․ Շրայտերի հետ՝ տրորված, նման ծաղիկներին, որ կործանված էին և թափված հատակին։ Իզաբելլայի աչքերի վրա պղտորության մի քող էր իջել, միայն հանդարտորեն փակվում և բացվում էին պալմայի տերևների նման մուգ, երկար ու սուր նրա թարթիչները:

Իզաբելլան շարունակեց պարել՝ համաձայն դը–Վալերայի կնքած պայմանագրի։ Մր․ Շրայտերը մոռացավ Իզաբելլային, դոլլարները նոր զգայություններ պարտադրեցին նրան։ Դը-Վալերան ծանոթացրեց սպանացի պարուհուն նորանոր փոքր և մեծ Շրայտերների հետ։

Թափվեցին Անդալուզիայի գեղջկուհու աչքերի աստղերը հատիկ–հատիկ։ Իզաբելլան սկսեց ապրել իր վազահաս տերևաթափը՝ ողբագին և աղեկտուր։ Նրա ճակատից դեղին տերևներ ընկան։ Նրա մարմինը կորցրեց իր ճկունությունն ու սլացիկությունը, սրունքները կապարացան, նրա արևածագի վառը չհուզեց հասարակությանը։ Միայն մի քանի բարի ձեռքեր ծափահարեցին ի հիշատակ հին, վաղեմի պարուհու։

Տարիներ անցան։

Իզաբելլա Սերրանոն մնաց մենակ և տխուր։

Նրա թերթերունքները փակվում էին աչքերի վրա՝ ինչպես կափարիչն է փակվում մանկամարդ աղջկա դաղադի վրա։

Մի օր նա նստել էր իր սենյակի անկյունում, հայելին ձեռքը դիտում էր իր ավերված դեմքը, երբ մի այցետոմս ստացավ։ Նրա աչքերը վայրկենաբար վառվեցին։

–Ներս, ներս հրավիրիր իմ վաղեմի բարեկամին,– ասաց իր աղախնին։

Ֆրանսիացի բանաստեղծն էր։ Նրանք փաթաթվեցին իրար այնպես սեղմ, այնպես անբաժանելի՝ ինչպես լույսն ու տաքությունը:

Արցունքները խեղդվեցին Իզաբելլայի կոկորդում: Նա նայեց Էմիլին՝ թարմացած և վերածնված: Նա բարձրացրեց պալմայի մուգ, երկար ու սուր տերևների նման իր թարթիչները և գորովագին հարեց բանաստեղծին.

Դու ասում էիր՝ զգույշ եղիր առաջին քայլից, բայց ես արի առաջին և բոլոր քայլերը, մրմնջաց Իզաբելլան:

Վերադարձիր Անդալուզիա, վերադարձիր դեպի Անդալուզիայի ժողովրդական տոները, այժմ ճանաչում ես Ամերիկայի ոսկեզօծ կեղտը, շշնջաց բանաստեղծը:

Նրանք փաթաթվեցին իրար այնպես սեղմ և այնպես անբաժանելի՝ ինչպես լույսն ու տաքությունը:

1929 թ.