1927 թ. սեպտեմբերի 5, Բարիզ

Այս երկտողըս կղրկեմ Ձեզ իմացնելու համար, որ ստացա Ձեր վերջին նամակը։ Հետևյալ օրն իսկ պետք էր մեկնեի Լիոն, ուր հրավիրված էի բանախոսություն մը ընելու։ Այսօր Լիոնեն կվերադառնամ Բուլիկեն։ Կհուսամ, որ շուտով կուգամ Բարիզ և այլևս ավելի անմիջական միջոցներով կհետապնդեմ Փափազյանի վիզայի խնդիրը։ Կնախատեսեմ կարգ մը դժվարություններ, նկատի առնելով ներկա ընդհանուր կացությունը, բայց, ինչ արած, պետք է հաջողիլ։ նոր լուր չստացա իմ ծանոթես։ Բուլիկեն վերադառնալիս կգրեմ՝ կրկին և թերևս ժամադրություն տամ իրեն Բարիզի մեջ։

Մեծապես շնորհակալ կըլլամ Ձեզ, եթե ինձ իմացնեք Սիմոնիկի ժամանման թվականը։ Ընդհանուր կացությունը, մանավանդ օտարականներու համար, շատ արագ ընթացքով կդառնա ծանրակշիռ։ Մասնավոր տեղեկություններ ունիմ, որոնք ինձ կներշնչին մտահոգություններ։ Անհամբեր եմ Բարիզ վերադառնալու, բայց այդ մասամբ ինձմե կախում չունի։ Կհուսամ, սակայն, որ այլևս չեմ ուշանար և հաճույքը կունենամ Ձեզ տեսնելու։

Ջերմագին բարևներ Ձեր ամուսնույն և Ֆերհատին, և Ձերդ լավագույն զգացումներով՝

Զապել Եսայան

Մելա՛նիա, ուրախացի՛ր. Պետերբուրգից հեռագիր ստացա, սենատը գործը վճռել է մեր օգտին։ Հորեղբորս որդին հույս ուներ մեզանից չորս հարյուր հազար ստանալու, հիմա չո՛րս կոպեկ չի ստանա։ Օ՜հ, վերջապես ազատվեցի գլխացավից։ Այժմ կարող ենք ապրել, ինչպես հարկն է։

Ինքր՝ Սամսոն Ֆրանգուլյանն, այնքան ուրախ էր, այնքան զգացված, որ ամուր գրկեց ամուսնուն և համբուրեց։ Երեսուն տարի աշխատասեր մարդը ոսկոր է կոտրել, դիզել ահագին հարստություն և հանկարծ մի անգործ ազգական ուզում էր խլել այդ հարստության մի երրորդականը։ Հանաք բան չէր բաժանվել մի այդպիսի գումարից։ Եվ բաժանվել այն ժամանակ, երբ նա գործերը թողել էր, տեղափոխվել Կովկասի մայրաքաղաքը «հանգստանալու և ապրելու» համար։

Նա երջանիկ էր։ Թեև ավելի քան կես դար արդեն անցել էր նրա գլխով, բայց կազմվածքը դեռ պահպանել էր կանոնավորությունը, ձայնը դեռ հնչում էր խրոխտ, քայլվածքը դեռ աշխույժ էր, իսկ ստամոքսը բոլորովին անխախտ։ Փույթ չէ, որ մազերը կիսով չափ ճերմակել էին դա ժամանակի անխուսափելի հետևանքն էր։ Կար միայն մի հոգս, որ երբեմն նրան գցում էր ծանր մտատանջության մեջ։ Սակայն, հուսալով իր հարստության վրա, նա հավատացած էր, որ այս հոգսից էլ կարող է ազատվել․․․

Վեց տարի էր անցել ընդամենը, որ նա ամուսնացել էր։ Ունեցել էր երկու զավակ, որոնցից անդրանիկը մեռել էր դեռ ծծից չկտրած, մնում էր երկրորդը երկու տարեկան մի տղա։ Այդքան ժամանակվա ընթացքում ոչ մի սև գիծ չէր անցել ամուսինների միջով։ Մարդն իր բնական տակտով ու խելքով, կինը կրթությամբ և մտքի համեմատական զարգացմամբ կարողացել էին հարգել իրարու ինքնասիրությունը և կենակցել հաշտ, անխռով։ Կար մի հանգամանք, որ միշտ պիտի երաշխավորեր Մելանիայի հարգանքն ու պատկառանքը դեպի ամուսինը այսպես էր համոզված Սամսոնը. Մելանիան աղքատ ծնողների զավակ էր, Սամսոնը՝ հարուստ։ Եթե Մելանիան երիտասարդ է, կրթված, գեղեցիկ, նույնիսկ գրավիչ, սրա փոխարեն՝ Սամսոնը կերակրում է նրա ծնողներին, ուսում է տալիս եղբայրներին և խոստանում է իր ծախսով ամուսնացնել քույրերին։ Ուրեմն, կշեռքի թաթերը հավասար են: Եվ ոչ մի խոչընդոտ Սամսոնի բախտի առջև, և ոչ մի մռայլ ամպ նրա կյանքի հորիզոնում։ Իսկ այսուհետև նամանավանդ չպիտի լինի, քանի որ Սամսոնը թողել է գործերը և անձնատուր եղել կնոջն ու նրա կամքին։ Քանի որ նա լիակատար իրավունք է տվել Մելանիային ծախսել, որքան կամենում է, ապրել, ինչպես քեֆն է, ծանոթություններ սկսել ում հետ փափագում է։

Նա մի ձեռքով գրկեց Մելանիային և, երջանկության ժպիտն երեսին, անցավ նրա հետ սենյակից սենյակ՝ մի անգամ ևս նոր կացարանն աչքի անցկացնելու։ Ամեն ինչ արդեն կարգին էր. սենյակները կահավորված ու զարդարված, յուրաքանչյուրն առանձին ճաշակով, լուսամուտները վարագուրված թանկագին կտորներով, հատակները ծածկված խայտաբղետ գորգերով։ Ամեն տեղ երևում է տանտիրոջ առատաձեռնությունը և տանտիկնոջ ճաշակը։ Ախոռատանը կապած էին սքանչելի ձիերը, որ Սամսոնը նոր էր ստացել Մոսկվայի մի հայտնի գործարանատերից։ Գավթում կառապանը երգ ասելով, սրբում ու հղկում էր, առանց այն էլ հայելու պես փայլող, կարեթը։ Խոհարար, սպասավոր, նաժիշտ, տնտեսուհի բոլորը զբաղված էին իրենց գործով, բոլորն ակնածությամբ նայում էին իրենց տիրուհու աչքերին։

Մելանիան ուներ միջոց ծանոթանալու ում հետ ևս կամենար։ Հարուստ էր, երիտասարդ, գեղեցիկ ու կրթված հանգամանքներ, որոնք կարող էին նրա առջև բաց անել ամենաամուր փակված դռները։ Եվ նա կարողացավ օգտվել իր միջոցներից։ Նրան ընդունում էին ամեն տեղ սիրով և այցելում ավելի սիրով։ Նա երևում էր բոլոր հասարակական երեկույթներում, բալերում ու պարահանդեսներում։ Նա դիտում էր, ուսումնասիրում և ամեն կերպ աշխատում իր հագուստը, ձևերը, ամբողջ կենցաղը հարմարացնել արիստոկրատիկ շրջանի կենցաղին։ Եվ այնքան ընդունակ էր, որ մի քանի ամիս անցած՝ արդեն նրա մեջ կարելի էր նկատել ահագին առաջադիմություն դեպի գեղեցիկը, նուրբը և հաճելին:

Արդեն ամբողջ քաղաքը խոսում էր Ֆրանգուլյանների երեկույթների, ճաշերի, ձիերի, կահ-կարասիքի, մանավանդ Մելանիայի բազմաթիվ տուալետների ու խոշոր ադամանդների մասին։ Երբ նա, Ժորժիկին կողքին նստեցրած՝ բոննայի հետ սեփական կառքով անցնում էր քաղաքի գլխավոր փողոցով, հարյուրավոր աչքեր նախանձով ուղեկցում էին նրան բարևներով։ Իսկ Մելանիան գիտեր այդ բարևներին պատասխանել ըստ արժանվույն։ Յուրաքանչյուրին ցույց էր տալիս այնքան ուշադրություն, որքան միայն արժանի էր համարում։ Նա ընդունակ էր հարգել մարդկանց ոչ միայն դիրքն ու ծագումը, այլև խելքը, ճաշակն ու քաղաքավարությունը։ Նրա ծանոթների շրջանն ընդարձակ էր և բազմատեսակ։ Ձմեռվա կիսին արդեն նրա հյուրասենյակում վաճառականների կանանց հետ կարելի էր տեսնել բանկիրների ու չինովնիկների կանանց, երբեմն նաև այս կամ այն իշխանուհուն։

Սամսոնը դեմ չէր դրան, թեև հոգու խորքում շատ էլ չէր համակրում նոր ծանոթներից ոմանց։ Բանկիրների ու չինովնիկների հետ նա առաջ էլ բարեկամություն ունեցել էր, իսկ իշխանների հետ չգիտեր ինչպես վարվել։ Երբեմն իրեն զգում էր շատ անհարմար վիճակի մեջ։ Մեկմեկու հետևից նրա տնից վռնդվում էին այն սովորույթները, որոնց հետ կապված էր իր սաղմով և մտցվում նորերը։ Բայց նա դարձյալ չէր բողոքում, և լուռ հպատակվում էր Մելանիայի պահանջներին։ Վախենո՞ւմ էր։ Ոչ․ նա երկչոտ չէր։ Կամքի ուժ չունե՞ր։ Ոչ. փալաս մարդ չէր, եթե կամենար, կարող էր ամեն ինչ տակն ու վրա անել և նորից վերադառնալ նախկին կենցաղին։

Նա սիրում էր Մելանիային, սիրում էր վեց տարի նրա հետ կենակցելուց հետո, սիրում էր մանավանդ այժմ, երբ Մելանիան օրեցօր գեղեցկանում էր ու կենդանանում։ Ահա նրա անտրտունջ հլության միակ պատճառը։

Զարմանալի բան. մի քանի ամսվա մեջ այդ կինն այնքան փոխվել էր, որ Սամսոնը ապշում էր, դիտելով նրան։ Դա այլևս առաջվա համեստ, նույնիսկ ամոթխած Մելանիան չէր։ Մի ձմեռվա ընթացքում ցույց տվեց այնչափ համարձակություն, եռանդ, կենսական ուժ, որչափ ցույց չէր տվել գուցե ամբողջ կյանքում։ Տեղափոխվելով մի շրջանից մի ուրիշը, կարծես, նոր մթնոլորտի հետ շնչում էր նոր ոգի, նոր աշխարհայացք, նոր զգացումներ։ Նրա թմրած էությունը արթնացել էր և արտահայտում էր իր բնական ուժը, որ ելք չէր գտել նախկին միջավայրում։ Այնտեղ, ծննդավայրում կային զանազան կաշկանդող պայմաններ գռեհիների բամբասանքները, ազգականների ծաղրը, ծնողների չքավորությունը։ Այստեղ թե՛ նրա և թե՛ Սամսոնի անցյալի հետ ոչ ոք ծանոթ չէր։ Այստեղ ընդունում էին նրանց այնպես ինչպես կային այժմ հարուստ և ժամանակի ազդեցությամբ այնչափ տաշված ու հղկված, որ կարող էին ամեն շրջան մտնել և խորթ չթվալ։

Սամսոնը, տեսնելով կնոջ մեջ այս արմատական առաջադիմությունը, ավելի ու ավելի էր սիրահարվում նրա վրա։ Նա՛, այդ հիսունչորս տարեկան մարդը, մինչև հիմա ըստ արժանվույն չէր գնահատել իրենից երեսուն տարով փոքր կողակցին և, կարծես, այժմ զգում էր իր սխալը։ Նա պարծենում էր մտքում Մելանիայի գեղեցկությամբ, սալոնական ձիրքով և վարվելու շնորհքով։ Նա ուրախ էր նրա երիտասարդությանը։ Սակայն, այն հանգամանքը, որ ինքն այդ կնոջից երեսուն տարով մեծ է, նրա մեջ հղացրեց մի նոր, տակավին անծանոթ, մի անտանելի զգացում։

Նա սկսեց խանդել։ Խանդել ավելի ու ավելի ենթարկվելով այն մտքին, որ վաղուց նրան պատճառում էր ծանր հոգս․․․

Իբրև զգաստ, խելացի և հեռատես մարդ, Սամսոնն իր կասկածները դեռ թաքցնում էր։ Եվ առիթ էլ չուներ խանդելու։ Գիտեր, որ խիստ անարդար կլինի, եթե բացարձակ հայտնի Մելանիային, թե վախենում է նրա այժմյան կենսասիրությունից։ Կար և մի ուրիշ հանգամանք, որ ստիպում էր նրան լռել, նա չէր ուզում նախանձամիտ ու կասկածոտ ասիացի համարվել ո՛չ կնոջ և ո՛չ մանավանդ օտարների աչքում։ Միևնույն ժամանակ չէր ուզում ցույց տալ, թե վստահ չէ սեփական ուժերին կամ կնոջ հավատարմությանը։

Եվ այսպես, նա լռում էր։ Բայց տանջվում էր, և այս տանջանքը, նոր միայն սկսված, արագ-արագ զարգանում էր։ Տեսնելով Մելանիայի հետզհետե թարմացող ու գեղեցկացող դեմքը՝ երբեմն երկյուղից ցնցվում էր։ Չէ՞ որ մի օր, վերջապես, այդ նորաբաց ծաղիկը կարող է երեսովը տալ նրա տարիքը։ Մի՞թե կարելի է բնությունը բռնաբարել շարունակ և մնալ անպատիժ, բոլորովին անպատիժ։

Երբ նա անխոհեմաբար, կուշտ ճաշից հետո, սեղանատանը կամ ննջարանում (մանավանդ այստեղ) գրկում էր Մելանիային, այնպիսի մի ցնցում էր արտահայտում երիտասարդ կնոջ կրակոտ մարմինը, որ Սամսոնը ուղղակի սարսափում էր։ Այնպես, որպես մարդ կարող էր սարսափել, եթե ձեռը վերցնի մի գեղեցիկ իր և հանկարծ զգա, որ նա լեցուն է դինամիտով։ Այդ սիրուն աչքերի այրող շողերը բորբոքում էին նրա հնացած արյունը, բայց և ասեղների պես ցցվում նրա սրտի մեջ։ Այդ կարմրախայտ հյութալի շրթունքների ու նուրբ պնչերի դողոցը շարժում էր նրա մաշված կիրքը, բայց և ցավ պատճառում նրա ուղեղին։ Այդ կլորիկ ու գեղակազմ կրծքի բաբախումը հրահրում էր նրան, բայց և սարսուռ ազդում նրա մարմնին։ Այո՛, Մելանիան բոլորովին նախկին Մելանիտն չէ, այն, ինչ որ էր ընդամենը կես տարի առաջ։ Նա վառվել է ինքն իր մեջ և այրվում է ինքն իր հրով։

Ա՜խ, եթե Սամսոնը երեսունհինգ տարեկան լիներ: Ի՞նչ օգուտ, որ տակավին առողջ է ու թարմ՝ իր տարիքի համեմատ։ Ի՞նչ օգուտ, որ այսօր էլ դեռ երակների մեջ զգում է երիտասարդական արյուն։ Այնուամենայնիվ նա ծեր է և միայն ինքն է զգում, թե որքան ծեր է... Նա հիսունչորս տարեկան է, և հենց այն միտքը, թե երեսուն տարով մեծ է կնոջից, կարող է թունավորել Մելանիայի կյանքը։

Մի անգամ միջօրեին, նախաճաշից հետո, երբ գինին փոքր-ինչ ներգործել էր Սամսոնի վրա, հանկարծ պատանեկական աշխույժով փաթաթվեց Մելանիայի պարանոցին և սկսեց անվերջ համբուրել նրան։ Մելանիան ճիգն արավ և կարողացավ դուրս սլկվել նրա գրկից։ Սամսոնը աչքերը հառեց նրա երեսին։ Ա՜խ, որքա՜ն գեղեցիկ էր երիտասարդ կինը այդ պահին, ինչպե՞ս սազում էր նրան գարնանային թեթև հագուստը յուր բաց մանիշակի գույնով ու սպիտակ մետաքսյա դանթելներով։ Նրա դեմքի գծերն ավելի էին նրբացել։ Կանացի հրապույրը բուրում էր նրա ամբողջ կերպարանքից, որպես մի քաշող մագնիսական, մի արբեցուցիչ ուժ։

Սամսոնը չկարողացավ իրեն զսպել, նորից հարձակվեց մի քանի քայլ հեռու կանգնած Մելանիայի վրա։ Այս անգամ կինը ձեռները հորիզոնաձև տարածեց առաջ՝ պաշտպանվելու համար։ Նրա լայն թևերը հետ քաշվեցին. բացվեցին նրա փափուկ բազուկները մինչև արմունկները, և թարմ կաշվի նրբիկ սպիտակությունը ավելի գրգռեց Սամսոնին։ Սակայն, այն ի՞նչ անսովոր ժպիտ էր, որ սահեց Մելանիայի շրթունքներով, և ինչո՞ւ նրա աչքերը փակվեցին... կիրք էր արդյոք այդ, սառնություն, մի՛գուցե ատելություն, մի՛գուցե․․․

Սամսոնը մի քայլ հետ կանգնեց և հանկարծ հարցրեց.

Մելա՛նիա, դու ինձ սիրո՞ւմ ես։

Նրա ձայնը դողաց։ Հարցը նոր էր, անսպասելի։ Վեց տարվա ընթացքում Սամսոնը երբեք մի այդպիսի հարց չէր տվել Մելանիային և այժմ տալիս էր, և այն էլ այնպիսի տարօրինակ եղանակով ու հուզված ձայնով։ Մելանիան ցնցվեց ու գունատվեց։ Նա չիմացավ ինչ պատասխանի, նա միայն անորոշ ժպտաց և հայացքը դարձրեց դեպի բակը։

Սիրո՞ւմ ես ինձ, կրկնեց նույն դողդոջուն ձայնը։

Նույն լռությունը։

Սամսոնը մոտեցավ Մելանիային, երկու ձեռով բռնեց նրա ձեռները ու նայելով աչքերին, ասաց.

Համարձակվիր չսիրել, ատամներս ցույց կտամ։

Ասաց կես լուրջ և կես կատակի եղանակով, բայց ավելի կոշտ, քան մեղմ, ավելի իշխանական, քան բարեկամական տոնով։ Եվ իր խոսքերի մեջ ինքն էլ զգաց ինչ-որ չարագուշակ հնչյուն։

Հուզումը, մանավանդ զղջումը թաքցնելու համար, Սամսոնը դուրս գնաց սենյակից:

Մնալով մենակ՝ Մելանիան նստեց առաջին պատահած աթոռի վրա և ընկղմվեց մտախոհության մեջ։

«Սիրո՞ւմ ես ինձ», հնչում էր նրա ականջին։ Ի՞նչ պատասխաներ։ Միթե նա ինքը գիտե՞, սիրում է, թե չէ։ Նա միայն գիտե, որ Սամսոնը իր օրինական ամուսինն է nւրիշ ոչինչ: Մի մարդ, որի հետ անխզելի կերպով կապված է մինչև մահ՝ սկսած տասնույոթ տարեկան հասակից։ Ծնողները նրան չստիպեցին գնալ այդ մարդուն, այլ «համոզեցին»։ Նրան բացատրեցին բոլոր հանգամանքները. և նա համաձայնվեց։ Նա հասկացավ, թե դառնալով Սամսոն Ֆրանգուլյանի կինը, պիտի բախտավորեցնի իր ծնողներին այսքանն արդեն բավական էր։ Ոչինչ հակադրություն չէր զգում սեփական ճակատագրի և ծնողների կամ քույրերի ու եղբայրների բախտի մեջ։ Իր վիճակը ձուլված էր համարում նրանց վիճակի հետ։ Երջանիկ են, ինքն էլ երջանիկ կլինի․ անբախտ են, ինքն էլ կանբախտանա ահա բոլորը։ Եվ եթե ասում են թե Սամսոն Ֆրանգուլյանի հետ անպատճառ բախտավոր կլինի, կնշանակե ճշմարիտ են ասում։ Ինչո՜ւ չգնար այդ մարդուն։ Կյանքը նրա համար մի անծանոթ աշխարհ էր, ինքը կանգնած նրա տակավին փակ դռների առջև։ Եթե սիրող ծնողները, բռնելով թևից, դպրոցական նստարանից նրան ուղղակի ամուսնական կյանքի մեջ մտցրին, միայն և մի միայն հավատալով և սիրելով նրանց՝ ընդունեց այս վիճակը։ Բայց ի՞նչ է եղել նրա ապրուստը այս վեց տարվա ընթացքում։ Այն, ինչ որ տվել են մի կողմից ամուսնու դիրքն ու հարստությունը, մյուս կողմից՝ մայրական բնազդական սերը դեպի իր զավակները։ Ի՞նչ է այժմ, այս րոպեին, կյանքը նրա համար։ Շքեղ տուալետներ, թանկագին ադամանդներ, ճոխ սեղան, նոր շրջան, պարեր, երգ, զվարճություն։

Այժմ նրան հարցնում են՝ «սիրո՞ւմ ես»։ Սիրո՞ւմ է, արդյոք։ Ո՞ւմ, Սամսոն Ֆրանգուլյանին, այդ... ծերունուն... այդ... Ի՞նչ պատասխաներ այդ մարդուն։ Մի՞թե ասեր, թե մի դառն գաղտնի կսկիծ մորմոքում է նրա սիրտը, երբ գգալով ինչ-որ ներքին անծանոթ հոգեկան պահանջ, մտածում է նաև ամուսնու մասին...

Փոքրիկ պարտիզում դայակի հետ խաղում էր երկու ու կես տարեկան Ժորժիկը։ Մելանիան դուրս եկավ սենյակից, մոտեցավ նրան, գրկեց ու համբուրեց անսովոր ջերմությամբ։ Նա հուզված էր և զգում էր, որ ձմեռվա արեգակի գոլ ճառագայթները իր երակների մեջ տարածում են ինչ-որ անսովոր ջերմություն, իսկ սիրտը ճնշվում է... հորդացող արյունից, հագուրդ չստացող կրքերից...

Շահ-Աբասի ժամանակ հեռու աշխարհից դերվիշի հագուստով մի մարդ է գալիս Սպահան քաղաքը։ Քաղաքի ընդարձակ հրապարակի մեջ այդ դերվիշը մի մեծ շրջան է քաշում փայտով, ինքն էլ կշտին նստում լուռ ու մունջ։ Անցուդարձ անողները նայում են և զարմանալով հարցնում, թե՝ դու ո՞վ ես, այս ի՞նչ բան է, որ դու քաշել ես. արդյոք մի թալիսման չէ՞ սա, և մեզ համար բարի՞, թե՞ չար թալիսման է… Դերվիշը բնավ չի խոսում։ Ամբողջ քաղաքը վարանման մեջ է ընկնում, թե՝ սա ի՞նչ կնշանակե արդյոք։ Վերջը իմաց են տալիս Շահ-Աբասին, թե՝ այսպիսի մի դերվիշ է եկել…

Շահ-Աբասը իր գիտնականներից մեկին ուղարկում է, որ տեսնե ի՞նչ բան է, ի՞նչ է դերվիշի ուզածը, ինչո՞ւ է ժողովրդին սարսափի մեջ գցել։

Գիտնականը գնում է և ասում դերվիշին. Ո՛վ մարդ, ես հասկանում եմ քո միտքը։ Քո շրջանը նշանակում է երկինք։ Դատարկ է մեջը։ Այդ նշանակում է, որ դու ուզում ես երկինքը կապել, որ ոչ մի ամպ չլինի այնտեղ, որ է՛լ անձրև չգա, սով ընկնի մեր աշխարհքը։ Գիտե՛մ, գիտե՛մ, որ դու կարող ես այդ բոլորն անել, բայց խղճա՛ մեզ, այդպես բան մի՛ անիլ, ինչ որ ուզես՝ քեզ կտա թագավորը…

Դերվիշը բնավ չխոսեց և գիտնականի երեսին անգամ չնայեց։ Բայց ժողովուրդը, լսելով գիտնականի բացատրությունը, ավելի մեծ երկյուղի մեջ ընկավ։ Էլ չէին ասում, թե՝ գուցե սխալ էր գիտնականի բացատրությունը, այլ դրա հակառակ՝ լուն ուղտ շինելով, պատմում էին իրար, թե. «Բա չե՞ք ասիլ, դերվիշը մի ամենազոր մարդ է, այսինչ երկրում հեղեղ և կարկուտ է թափել, բոլոր բնակիչներին կոտորել, այնինչ տեղ յոթը տարի շարունակ կապվել է երկինքը, ոչ մի կաթիլ անձրև չի եկել, սով է ընկել երկիրը, բոլորեքյանք կերել են միմյանց…»։ Մյուս օրը Շահ-Աբասն ուղարկեց մի ուրիշ գիտնական։

Գիտե՛մ, գիտե՛մ, ով ես դու, մա՛րդ Աստուծո, ասում է գիտնականը։ Քո շրջանը նշանակում է երկիրս։ Դատարկ է մեջը։ Դրանով ուզում ես ասել, որ ժանտախտով պիտի դատարկես մեր երկիրը։ Խնայի՛ր մեզ. խնայի՛ր, ի սեր Ամենակալին, այդպես բան մի՛ անիլ, ինչ որ ուզենաս՝ քեզ կտանք։

Դերվիշը դարձյալ մնաց լուռ։ Ավելի ևս սաստկացավ ժողովրդի երկյուղը, և նորանոր առասպելներ տարածվեցին քաղաքի մեջ։

Բոլոր գիտնականները հաջորդաբար գնացին դերվիշի մոտ, և բոլորն էլ, ունքը շինելու տեղ, աչքն էլ հանեցին, փոխանակ ժողովրդի կասկածը փարատելու, նրան ավելի երկյուղի ու սնահավատության մեջ գցեցին։

Թագավորը կարծում էր, որ դերվիշի արածը մի հասարակ հանելուկ պիտի լինի, և իրան համար շատ ամոթ էր համարում, որ այդ հասարակ հանելուկը լուծող մի գիտնական չունի։ Այսպիսի մտատանջությունով նա մեկ օր ծպտված ման էր գալիս Սպահանի Հայոց թաղումը, ուր հանդիպեցավ մի տարօրինակ բանի։ Մի տանիքի վրա ցորեն կար փռած աղունի համար, ոչ ոք չկար մոտը, բայց մի երկայն եղեգ կար ցցված, որ ինքն իրան անդադար տարուբերվելով քշում էր ճնճղուկներին։ «Այս հրաշքի գաղտնիքը պետք է տան մեջը փնտրել», ասաց թագավորն ու ներս գնաց տուն և այնտեղ տեսավ մի ջուլհակ, որ կտավ էր գործում։

Երբ որ թագավորը ներս մտավ՝ ողջունեց ջուլհակին, ջուլհակը նայեց նրա վրա, իսկույն ոտքի կանգնեց, խոր գլուխ տալով պատասխանեց նրա ողջույնին, հետո սկսեց շարունակել իր գործը։ Ջուլհակի աջ ու ձախ կողմին մի-մի օրորոց կար դրված։ Երբ որ նա սկսեց գործել՝ օրորոցներն էլ սկսեցին օրորվիլ տանիքի ինքնաշարժ եղեգի պես։ Օրորոցում եղած երեխաները ծերունու թոռներն էին, որոնց մայրերը, տան մի անկյունում նստած՝ ճախարակով բամբակ էին մանում կտավի համար։ Իր հարսներին գործից չգցելու համար հնարագետ ջուլհակը տանիքի եղեգից մի թել էր կապել, թելի մեկ ծայրը փաթաթել կտավի սանրին, որ իր տարուբերվելովը շարժում էր եղեգը։ Օրորոցներից նմանապես թելեր ուներ կապած, որոնց հակառակ ծայրերը իր աջ ու ձախ մատներին էր փաթաթել։ Աջ ձեռքով մաքուքը նետելիս՝ աջ կողմի օրորոցն էր օրորվում, ձախով նետելիս՝ ձախ կողմինը։ Այսպիսով, նա մեկ անգամից երեք գործ էր կատարում։

Թագավորն այդ ամենը նկատեց և գովեց իր մտքումը նրա հնարագիտությունը, միայն նրա ոտքի կանգնելով խոր գլուխ տալը թագավորի մեջ կասկած ձգեց, թե՝ չլինի՞ իրան ճանաչեց։ Այս բանն ստուգելու համար թագավորը մի մութ հարցմունք արավ նրան.

Չլինի՜մ, չլինի՜մ…

Մի՞թե, մի՞թե… պատասխանեց ջուլհակը։

Թագավորը, «չլինիմ, չլինիմ» ասելով՝ ուզեց ասել ծերունուն. «Եթե ինձ ճանաչեցիր՝ չլինի թե երևցնես այդ բանը, թող մեր մեջը մնա»։ Իսկ ծերունին պատասխանեց՝ «Մի՞թե, մի՞թե», այսինքն՝ «Մի՞թե ես հիմար եմ և այդքանը չգիտեմ»։

Քանիսի՞ մեջն ես, վարպե՛տ,– հետո հարցրեց թագավորը։

Երկուսս լրացրել, երեքի մեջն եմ մտել, պատասխանեց ջուլհակը։

Թագավորի այս հարցմունքը ջուլհակի հասակին էր վերաբերում։ Ջուլհակը պատասխանեց, որ երկու ոտքով ման գալն արդեն վերջացրել է, հիմա գավազան է գործ ածում՝ իբրև երրորդ ոտք, մեկ խոսքով՝ ծերացել է։

Թագավորն այսպիսի շատ մութ հարցմունքներ արավ և բոլորի պատասխանն էլ ստացավ դարձյալ մութ կերպով։ Տեսավ, որ ծերունի հայը մի հնարագետ և հանճարի տեր մարդ է թե՛ գործով և թե՛ խոսքով, մտածեց, որ միայն սա՛ կարող է դերվիշի պատասխանը տալ։

Դու, որ այդչափ հնարագետ ես, ասաց թագավորը, եթե մի քանի սագ ուղարկեմ քեզ մոտ՝ կարո՞ղ ես փետրել նրանց։

Դրա քաջ վարպետն եմ ես, ասաց ջուլհակը։

Այս պատասխանն ստանալուց հետո թագավորը գնաց։ Շատ չանցավ՝ ջուլհակի մոտ եկան թագավորի գիտնական նազիր-վեզիրները։

«Ահա՛ եկան թագավորի սագերը, իրա՛վ որ լավ փետրելու թռչուններ են», ասաց ջուլհակը ինքն իրան։

Թագավորը տուն գնալով սաստիկ բարկացել էր գիտնականների վրա և սպառնացել էր, որ եթե գոնե մի մարդ չգտնեն, որ դերվիշին պատասխան տա, նրանց բոլորին էլ կաքսորե։ Այսպես նեղի գալով՝ որոշեցին դիմել հնարագետ ջուլհակին, որի համբավը նրանցից մեկը լսել էր։

Վարպե՛տ եղբայր, կարող չե՞ս արդյոք մի պատասխան տալ մեր տարօրինակ հյուրին, որ ժողովրդի վրա սարսափ է տարածել, ասացին գիտնականները և պատմեցին դերվիշի դեպքը, որ արդեն հայտնի էր ջուլհակին։

Ինչո՞ւ չէ… կարող եմ… բայց մեծ ծախք կպահանջվի դրա համար։ Պետք է ձեռք բերել մի կախարդական գավազան, մի անմահական սխտոր և մի ոսկի ձու ածող հավ։

Գիտնականները մնացին ապշած։

Դրա ծախքը մե՛նք կվճարենք, ասացին նրանք ուշքի գալով, միայն՝ մենք չենք կարող գտնել այդ բաները, ինչ որ դու ես ասում։

Երեք բան է իմ ուզածը, և ես ի՛նքս կգտնեմ, միայն՝ ամեն բանի համար մի գլխարկ լիքը ոսկի է պետք։ Դուք երեք հոգի եք, ամենքդ ձեր գլխարկովը մեկ ոսկի կբերեք, ես էլ կգամ դերվիշին պատասխան կտամ։

Գիտնականները ճարահատած համաձայնեցին։ Գնացին երեք գլխարկ ոսկի բերին, տվին ջուլհակին։ Այսպես փետրելով նրանց, ինչպես պատվիրել էր թագավորը, վեր կացավ առավ իր հոնի գավազանը, մի գլուխ հոտած սխտոր, ոտի մեկը կոտրած մի հավ, և գնաց սարսափ տարածող դերվիշի մոտ։

Հավաքվեցին բոլոր քաղաքացիք, ներկա էր և թագավորը՝ իր բոլոր իշխաններով։

Ջուլհակը չխոսեց դերվիշի հետ. նա լուռումունջ իր գավազանի ծայրով մի խոր ակոս քաշեց շրջանի մեջտեղով ծայրե ի ծայր և այսպիսով դերվիշի շրջանը երկու հավասար մասի բաժանեց և նստեց նրա դեմ հանդիման։

Դերվիշը երկար մտածեց, գլուխը թափ տվավ. վերջը մի գլուխ սոխ հանեց, դրավ առջևը։

Ջուլհակը, առանց երկար մտածելու, իսկույն իր սխտորը հանեց, դրավ իր առջևը։ Բարկացավ դերվիշը և իր ջեբից հանեց մի բուռ կորեկ և շաղ տվավ ամբողջ շրջանի մեջ։

Ջուլհակը փեշի տակից հանեց իր հավը, որ իսկույն կտկտալով կերավ բոլոր կորեկը։

Դերվիշն էլ մինչև վերջը չսպասեց, իսկույն վեր կացավ և մռմռալով հեռացավ-գնաց…

Թագավորը մոտեցավ ջուլհակին և խնդրեց, որ բացատրե այդ հանելուկի նշանակությունը։

Ո՛ղջ լինի թագավորը, ասաց ջուլհակը։ Այս մարդը մի խելագար դերվիշ է։ Երևակայել է, որ ինքը մի շատ զորեղ իմաստուն մարդ է և կարող է մեր ամբողջ աշխարհքին տիրել։ Իր քաշած շրջանով ուզում էր մեզ հասկացնել, թե իրա՛նն է բոլոր մեր երկիրը։ Ես չուզեցա հասկացնել նրան, որ այդ խելագարություն է, այլ՝ կես արի մեջտեղից, որով ուզեցա ասել՝ թե կեսն էլ իմն է։ Նա բարկացավ և իր սոխով ինձ պատերազմ հայտնեց կամ ուզեց ասել՝ մեր մեջ դառնություն կծագի, կռիվ կլինի։ Ես էլ իմ սխտորով հասկացրի նրան, որ ես փախչող չեմ, թեկուզ կռվից էլ վատթար բան պատահի։ Նա կորեկով ինձ սպառնաց, որ իր զորքերն անհամար են։ Ես էլ իմ հավով ցույց տվի, որ ահա՛ այսպես կջարդեմ ես քո անհամար զորքը։ Դրա վրա նա տեսավ, որ է՛լ չի կարող մեզ վախեցնել, փախավ-գնաց…

Քաղաքացիք շատ ուրախացան, որ վերջապես ազատվեցին դերվիշի տալիք երևակայական սովից ու մահից, և ամենքը միաբերան գոչեցին. «Կեցցե՜ ջուլհակը»։

Շահ-Աբասը, որ շատ արհեստասեր թագավոր էր, գովեց ջուլհակին և հետո հարցրեց.

Ի՞նչ արիր իմ սագերին, լավ փետրեցի՞ր, թե՞ ոչ…

Ո՛ղջ լինի թագավորը, այո՛, լա՜վ փետրեցի, ահա՛ նրանց փետուրները, ասաց ջուլհակը և թագավորի առջևը դրավ մի պարկ ոսկի։

Քե՛զ են արժանի այդ ոսկիքը, ասաց թագավորը, դու ավելի օգտակար գործադրություն կգտնես դրանց համար։ Մի այդքան էլ իմ գանձարանից ստացիր և մի մեծ գործարան բաց արա. թող ծաղկի քո արհեստը իմ երկրիս մեջ։ Այսուհետև իմ պալատի դռները միշտ բաց են քեզ համար, թող իմ հովանավորությունը լիուլի տարածվի քո իմաստուն ժառանգների և քո ազգի վրա։

Սին խոսքերի մեջ, զվարթ ամբոխում
Շրջում եմ, բայց միշտ հեռո՛ւ եմ, չըկա՛մ.
Ապրում եմ թաքուն և իմ հեզ հոգում
Աղոթք եմ անում ցնորք-աղջկան...

Ձեզ հետ եմ, բայց միշտ հեռո՜ւն եմ, հեռու՜ն,
Ունեմ ես թովիչ մի առանձնարան,
Տանջանք է այնտեղ և զոհաբերում
Եվ թախիծ, և երգ, և աղոթք նրան...

Եվ այնտեղ է նա, ոչ այս աշխարհում,
Մաքուր ու պայծառ պատկերը նրա.
Ես տառապանքս բախտ եմ համարում
Ու ծիծաղում եմ ձեր բախտի վրա...

Մաշող ցավերից մեզ չըկա դադար...
Ի՞նչ անենք... թախծի, վհատման ամպեր
Նորից պատել են մեր երկնակամար.
Մեր շուրջը խավար, անթափանց գիշեր։

Մաշող ցավերից անվերջ հալածված.
Չենք գտնում անկյուն կյանքի խնջույքում.
Անվարդ մեր գարուն, մեր ճրագը մարած,
Թույն է ծովացել մեր տանջված կրծքում...

Բախտին խորթ զավակ. աշխարհին օտար,
Կըռվի մեջ անցավ բովանդակ մի կյանք.
Ուրեմըն նորից կռիվ անդադա՛ր...
Կըռվումն է և՛ մահ. կըռվում և՛ փրկանք:

Կշարժեմ նորից քայլերըս տարտամ,
Լապտերների հեզ լույսը կըգրկեմ,
Զվարթ անցորդին ուրախ կըժպտամ,
Ինքըս ինձ կերգեմ…

Եվ արբած կյանքի անուշ գաղտնիքով,
Ողջույն կըտամ ես ջրին ու հողին,
Կրկանչեմ զվարթ, ու արբուն երգով
Անց ու դարձողին…

Եվ օտար կանանց ժպիտը ծանոթ,
Եվ մեծ քաղաքի աղմուկի հյուսկեն
Երկար գիշերիս երազում աղոտ
Քունս կըհսկեն…

Մարդը տըգեղ, կոշտ ու կոպիտ,
Հոգին՝ դատա՜րկ, ջեբը՝ լիք.
Կին է առել ծաղկափըթիթ,
Իբրև ձեռքի խաղալի՜ք…

Արշի՜ն, հաշի՜վ մարդու գլխում,
Ուշ ու միտքը փողի մեջ,
Սիրո ծարավ կընկա սըրտում,
Երազներին չըկա՜ վերջ…

Կյանք են անցնում մի հարկի տակ,
Բայց սըրտերով խորթ իրար.
Տարբե՜ր ձըգտում, տարբե՜ր ճաշակ,
Կինը կըրա՜կ, մարդը քա՜ր…

Եվ նայելով ես այդ զույգին
Միտք եմ անում թե մի օր
«Ջուխտի» կողքին… «Կենտը» բըսնի…
Ո՞վ է արդյոք մեղավոր…

Սիրելի ընկեր Գե բաո-Ցյուան.
Մեծ շնորհակալությամբ ստացել եմ Ձեր նամակը և ամսագիրը: Անչափ ուրախ եմ, որ իմ պոեզիան գրավել է ձեր ուշադրությունը, և այժմ էլ դուք նվիրված աշխատանք եք տանում իմ բանաստեղծությունները ներակայացնելու չինական լեզվով:
Մանուկ օրերից ես հեքիաթների, ճանապարհորդների գործերի և բազմաթիվ նկարների մեջ տեսել եմ չինացուն և նրա մեծ արվեստը, սիրել եմ ու հիացել դրանցով: ժողովութրդները պիտի սիրեն իրար, իրար սիրելու համար պիտի ճանաչեն միմյանց, դրան հասնելու ամինաիմաստուն ճանապարհը իրար գրականության և արվեստների ճանաչումն է:
Մենք` գրական գործիչներս, վառված միևնույն գաղափարներով, իդեալով ու նպատակով, աշխատում ենք համաշխարհային խաղաղության և եղբայրության համար, ահամամարդկային երջանկության համար: Բոլոր սրտով ցանկանում եմ Ձեր գործին հաջողություն:
Կարոտով սեղմում եմ իմ հեռավոր, բայց մոտիկ բարեկամիս ձեռքը:

Ավ. Իսահակյան

Լեռան լանջերից հովաբույր շնչով
Գիշերն է իջնում՝ լույսերը վառած.
Իջնում նրբաքող թևերը փըռած.
Ու հուշիկ անցնում սաղարթի միջով։

Եվ զով համբույրով նա ճանապարհին,
Սիրող մոր նըման, անուշ գըգվանքով
Նի՜րհ է շըշընջում մեղմ օրորանքով
Թավշյա դալարին, ծաղկին ու ծառին...

Նիրհում է երկիրն օրորների տակ,
Հոգնած ցերեկվա անլուռ աղմուկից.
Լուսինն էլ որպես մի քույր կարեկից,
Սփռում է վերան շողահյուս վերմակ...

ԶՐՈՒՅՑ ՀԵՂԻՆԱԿԻ ՀԵՏ ՄԻ ԱՐՁԱԿԻ, ՈՐ ՆԱԽԿԻՆՈՒՄ ՉԻ ԵՂԵԼ

«Մարդ ու անասուն իրարից ջոկվում են հիշողությամբ: Հիշողությունը դրած է անասունի ու մարդու արանքում: Հիշողության մեջ ես՝ ուրեմն վառվում ես, մարդ ես, հաշիվներ ունես, անհանգիստ ես և հիշողության մեջ չես՝ հրեն բաց դաշտում կովն արածում է առանց հիշողությունների, իսկ հորթին երեկ են մորթել: Էն ծառը թե հիշողություն ունի՝ քոնոնք էլ ունեն: Քոնոնց կտրում են, մորթում են, զրկում են, ծաղրում են և քոնոնք իրենց հիշողությունից փախչում են, և նորից կզրկվեն ու նորից կզրկվեն ու նորի՛ց, ու նորից հիշողություն չեն ունենա, որովհետև վախենում են ծաղրին բռունցքով ու զրկվելուն կտրելով պատասխանել... Ասում եք սեր, ասում եք սիրում ենք: Սիրում եք, քանի որ կծելու, կոտրելու, զրկելու, ատելու տղամարդկություն չունեք,և դուք վախենում եք ատելուց: Դուք ձեր սերը թաշկինակ եք անում, կապում աչքներիդ, որովհետև վախենում եք բաց աչքերով նայել ու ատել և հանկարծ կտեսնեն, որ ատում եք, ու կտան կսպանեն...»:
Հրանտ Մաթևոսյան, «Ծառերը»

«Բարդ, ինքնատիպ, զարմանալի ոճ»:
«Գեղարվեստական հայացքի բուն տեսակը Մաթևոսյանին դարձնում է եզակի գրող մեր գրականության մեջ. նա տեսնում է և՛ իրադարձությունը, և՛ այն, ինչն իրադարձությունը դարձրել է անխուսափելի, և՛ այն, ինչ ծնել է այդ անխուսափելիությունը»:
«Եռամիասնության բոլոր երեք մասերը (խելք, խիղճ, ներդաշնակության զգացում) նրա դեպքում հրաշալի հավասարակշռության մեջ են ու բարձունքի վրա...»:
«Վամպիլով, Մաթևոսյան, Վիսոցկի՝ նրանք ամենաուժեղն են այն՝ նախորդ սերնդից, որ կարողացան դիմակայել փոխզիջումներին...»:
«Դուք անցել եք դեպի բարձրագույն գրականություն տանող ինչ-որ շատ կարևոր սահմանագիծ»:
«Ես հիմա ապրում եմ Ձեր ստեղծած աշխարհում, տառապում եմ նրա տառապանքներով, ուրախանում եմ նրա ուրախություններով»:
«Հրանտ Մաթևոսյանի արձակը դժվար է տեղավորել որևէ որոշակի ժամանակակից ուղղության մեջ: Դա նախ և առաջ արձակ է, որ նախկինում չի եղել»:
Հատվածներ գրախոսություններից ու նամակներից

– Իսկ դու գիտե՞ս, որ ապրում ես մի համարում, ուր առաջ երկար ժամանակ ապրել է մեր մեծ Եղիշե Չարենցը: Երկրորդ հարկ, աջ թև, պատշգամբով սենյակը: Համարիր՝ բախտդ բերել է:
Իսկ ես համարում եմ, որ բախտս բերել է Հրանտ Մաթևոսյանին ճանաչել: Մոսկվայում նրա մասին նույնն էին կրկնում՝ ինքնատիպ գրող է, անհատականություն, հրաշալի, բարի մարդ:
Այդպես էլ է: Հրանտ Մաթևոսյանը պատմում էր Հայաստանի, նրա պատմության, այսօրվա մասին: Մենք նրա հետ գնացինք Գառնի ու Գեղարդ՝ յուրաքանչյուր հայի համար սրբազան վայրեր, թափառե-ցինք Երևանով, մինչև կեսգիշեր նստեցինք իր տանը:
Կարդալով երիտասարդության օրերին նրան լավ ճանաչող Անդրեյ Բիտովի «Հոդվածներ վեպից» գրքի Մաթևոսյանի մասին գլուխը, ես հասկացա, որ նա համարյա չի փոխվել: Առաջվա պես գյուղացիաբար խղճով է ու իմաստուն, առանձնապես զվարճասեր ու զրուցասեր էլ չէ: Առաջվա պես շատ սուրճ է խմում ու քիչ է քնում գիշերները: Նույնքան ուժգին, տարիքի հետ ավելի ուժեղ, սիրում է իր Հայաստանը: Առաջվա պես գրում է միայն իր գյուղի մասին, ուր անցկացրել է պատանեկությունը, ուր այսօր ապրում են նրա հարազատներն ու մտերիմները:
Նույնքան հաստատուն, համարյա դանդաղ նա գրում է իր գրքերը: Վերջերս լրացավ նրա հիսունամյակը, իսկ նա գրել է միայն երկու հատոր՝ Երևանում հրատարակված: Ռուսերեն թարգմանված է կեսը: Մինչդեռ նրա գրքերը չեն մնում գրախանութներում, նրա անունը հայտնի է ամբողջ երկրում՝ նա ԽՍՀՄ պետական մրցանակի դափնեկիր է: Իմ ներկայությամբ նրան զանգահարեցին Գրողների միությունից՝ նրա տաղանդի ամերիկացի երկրպագուները նրան հրավիրում էին ԱՄՆ: Ի դեպ, ինձ թվաց, որ նա դժկամությամբ համաձայնեց: Մինչդեռ նա ասելիք ունի ընթերցողին՝ և՛ մեր սովետական, և՛ արտասահմանցի: Քանզի Մաթևոսյանի ստեղծագործություններում, ինչպես «Գոմեշը», «Տաշքենդ», «Բաց երկնքի տակ հին լեռներ», «Մայրը գնում է որդուն ամուսնացնելու» և մյուսներում պատկերված է ամբողջ աշխարհը: Չէ որ ամեն ժողովուրդ մարդկության մանրակերտն է, նրա ճակատագրում խաչաձևվում են կյանքի ու մահվան, սիրո ու ատելության, պատերազմի ու խաղաղության հավիտենական հարցերը:
Եվ եթե հայկական Ծմակուտ գյուղը հետաքրքիր լիներ միայն հայ ընթերցողին, ուրեմն ինքը կայացած չէր լինի իբրև արվեստագետ՝ գտնում է Մաթևոսյանը:
– Ես չեմ ուզում անհայտությանը հարցեր ուղղել: Ես վճռականապես համաձայն չեմ այն տեսակետին, որ գրողը պետք է հարցեր տա: Բայց ո՞ւմ հարցնել: Ժամանակի՞ն, հասարակությա՞նը, բարձրյալի՞ն: Ուրի՞շ մեկին: Ո՞վ պետք է պատասխանի այս հարցերին: Գրականություն պետք է մտնել պատասխաններով: Պատասխաններով:
– Բայց շատերը, և այսօր մենք դա հատկապես զգում ենք, Հրանտ Իգնատևիչ, ոչ միայն չեն կարողանում ժամանակի առաջադրած հարցերին պատասխանել, այլև դրանք բանաձևել:
– Այո, գրողները շատ են: Հայաստանում ևս: Դա նյարդայնացնում է: Դա նշանակում է, որ նրանք չեն կարդում: Նրանք չեն կարդում Լև Տոլստոյին, նրանք չգիտեն՝ ինչ է նշանակում Պուշկին: Գրա-կանության մեջ ինձ դուր է գալիս հոգատար-հայրական վերաբերմունքը կյանքի, մարդկանց նկատմամբ: Ոչ ընդվզումը, ոչ չարությունը, ոչ չարախնդությունը, այլ ամեն ինչով մտահոգվածությունը: Անհանգստությունը բոլորի ու ամեն ինչի համար: Ահա Նոդար Դումբաձեն նման տեսակետ ուներ: Գրողը պետք է հայր լինի: Ամենագետ, ամենատես, ամենազգաց:
Թեպետ, լինում է, հասկանում ես՝ արդեն ուժ չունես, չի հերիքում, և դու արդեն ոչինչ չես կարողանում և ուզում ես միայն բղավել, որ վատ ես զգում, որ ցավում է:
Երբեմն հիասթափվում ես, երբ զգում ես, որ քո խոսքը մարդկանց քիչ է օգնում: Երբ շուրջբոլորդ ինչ-որ մաժորային իրադարձություններ են կատարվում և դու պարտավոր ես նույն կերպ պատասխանել, բայց դու չես կարող, չես ուզում: Կամ էլ տեսնում ես, որ այնպես չես պատասխանում: Եվ ուզում ես պարզապես լռել: Բայց այստեղ էլ հասկանում ես, որ այդ իրավունքը տրված է ուրիշին, ասենք՝ Շոլոխովին կամ Մարկեսին:
– Իսկ գուցե և Հրանտ Մաթևոսյանի՞ն: Ինձ թվում է, որ ստեղծագործական երեսուն տարիների համար շատ չի գրվել՝ ընդամենը երկու հատոր: Ես հասկանում եմ, որ կարևորը գրքերի քանակը չէ, բայց, այնուամենայնիվ՝ ինչո՞ւ:
– Դժվար է գրվում: Չգիտեմ՝ ինչո՞ւ է այդքան դժվար գրվում: Բայց ես շատ աղբ եմ տեսնում ու անխղճաբար մի կողմ եմ նետում, որովհետև այդ ավելորդը սուտ է ոչ միայն իմ մեջ, իմ մտքերում, այլև կյանքում: Սկզբում թվում է, որ դու բախվում ես իսկական կյանքին, իսկ հետո պարզվում է, որ դա վատ բեմադրված ներկայացում է: Այնքան կեղծ բան կա քո գրածներում, որ դու ինքդ, ուր մնաց քո ընթերցողը, դժվարանում ես կարդալ, թեպետ դու պատկերել ես բուն կյանքը: Բայց քո պատկերածը հենց ռեժիսուրա է: Դու դա զգում ես, և պետք է հասնել այնպիսի վիճակի, որ կարող է անվանվել բացահայտում, քանի որ հնարավոր չէ առանց դրա առաջ գնալ: Քանի որ մնացյալը թատրոն է:
– Հիշո՞ւմ եք Վերլենին՝ մնացյալը գրականություն է:
– Այո, շատ ճշգրիտ է ասված, ես խոսում եմ հենց այդ մասին: Մենք կյանքում, արվեստում, մշակույթում այնքան շատ կիսակենդան կամ անկենդան բան ունենք, այնքան շատ կիսաարհեստավորներ, չկայացած մարդիկ, որ ցանկացած անհատականություն ցանկացած արհեստում, եթե այդ գործը լավ է կատարում, ցանկացած ավարտունություն ինձ զարմացնում է: Ես տեսնում եմ, որ կյանքն այստեղ կայացել է, ներկա է: Հենց այս դիրքերից ես արվեստում ընդունում եմ նրանց, ում հաճախ փորձում ենք վանել:
Անցյալի վարպետներին հատուկ էր վստահությունն ամեն ինչում, ինչ նրանք անում էին, ստեղծում էին, իսկ հիմա կա ինչ-որ ընկճվածություն, ես տեսնում եմ կիսակույր մարդկանց, որ մտնում են մեծ կյանք, բայց ի վիճակի չեն իշխել, կառավարել, ներգործել:
– Ես գիտեմ, որ Ձեր նախահայրը 150 տարի առաջ դատարկ տեղում գյուղ է հիմնել: Նա, երևի, ուժեղ անհատականություն էր: Պատմեք նրա մասին:
– Մի անգամ նա հայտնվեց այս կողմերում կացինը ձեռքին: Կրակ վառեց, որ հանգստանա, ջուր տաքացնի: Եվ քարացավ փոքրիկ, միամիտ դստեր հարցից. «Հայրիկ, այստեղ խողովակ չկա, ծուխը ո՞նց է բարձրանալու»: Այդ արտահայտությունը իբրև առասպել սերնդից սերունդ է փոխանցվել: Եզանը կապեցին ծառին, մայրը կթեց կովին, աղջիկը նստեց կրակի կողքին: Որպեսզի տուն կառուցեր, պիտի շինանյութ գտներ: Նա խղճով մարդ էր, այդ պատճառով չկտրեց գեղեցիկ, ուղիղ բնով ծառերը: Նա ճանապարհներ գցեց, աղբյուրներ բացեց, գոմեր կառուցեց, փորեց վառարաններ, աղյուսներ թրծեց: Եվ դարձավ երկրի վրա Աստծո տեղակալը:
Բազում-բազում տարիներ անց թոռները նրան հարցրին. «Ինչո՞ւ ընտրեցիր հենց այս տեղը՝ սարերում, բնակավայրերից հեռու»: Եվ նա պատասխանեց. «Ես այստեղ հայտնվեցի մի կացնով, իսկ հիմա մենք հարյուրներով այծ ունենք, մի դյուժին գոմեշ, քսան կով, լավ, լիքը տուն: Սա շատ լավ տեղ է, որդիս»:
Իրոք, նա այստեղ ստեղծել է իր պետությունը, իր երկիրը: Հետո ծնվեցին ևս հինգ որդիներ, և նրանցից յուրաքանչյուրն այդ պետության մսի ու կաթի արդյունաբերության նախարարն էր: Եվ այնտեղ կար նաև թագուհի՝ տանտիրուհին՝ փայտե շերեփը ձեռքին: Բոլոր հարսները ենթարկվում էին նրան:
Տասը տարի անց ուրիշ տոհմ հայտնվեց: Կյանքը հոսում էր վազվզուքից ու քաղաքներից հեռու: Բայց ահա մեծ աշխարհը տղամարդկանցից մեկին տարավ պատերազմ: Նա գրագետ դարձավ, ռուսերեն սովորեց և իր անունը գրեց ծառաբնին՝ «Եսայի»: Նրանք բոլորը հրաշալի անուններ ունեին՝ Ավետիք, Հարություն, Հակոբ, Հովսեփ, Գրիգոր...
Ես, թույլ քաղաքաբնակ Հրանտ Մաթևոսյանս, խոնարհումի եմ գնում այնպիսի ուժեղ մարդու, ինչպես իմ հորեղբայրը: Ուժեղ, նախաձեռնող: Եռանդը նրա մեջ եռում էր, նա կարող էր ղեկավարել իր ընտանիքը, իր գյուղը, իր երկիրը՝ եթե պետք լիներ: Որովհետև նա ամուր կանգնած էր հողին: Մեր կորած ու մոլորված աշխարհին պետք են նման մարդիկ:
– Հրանտ Իգնատևիչ, Ձեր պատմվածքներում ու վիպակներում այնքան շատ են բնական-կենսական, չհնարված, ժողովրդական իմաստնությունը, դիտարկումները, որ Դուք ինձ թվում եք այլ՝ ավագ սերնդի մարդ: Բայց Դուք ընդամենը 50 տարեկան եք:
– Ինչ-որ չափով ես երջանիկ ու դժբախտ մարդ եմ: Այո, ես կարող եմ դատել անցյալ սերունդների մասին, որովհետև իմ կյանքի կեսն անցել է այդ մարդկանց կողքին: Այդ սերունդներն ինձ ուղեկցում են մինչև այսօր: Այնպես որ՝ ինչ-որ առումով անդարձ անցածի մասն եմ: Նրանց փորձի մասը:
Հեշտ չէ զրուցել Հրանտ Մաթևոսյանի հետ: Ոչ այն պատճառով, որ անկատար է նրա ռուսերենը, ոչ այն պատճառով, որ նրա դանդաղկոտ խոսքը հաճախ անցնում է պոռթկումով հնչող խոսքերի հորձանքի: Այլ այն պատճառով, որ նա զարմանալի անսովոր է մտածում: Սեղմ, պարույրաձև, անսպասելի: Ինձ անընդհատ թվում է, որ Մաթևոսյանի հետ զրուցելիս, ինչպես իր գրքերը կարդալիս, չես տեսնում կամ չես զգում ինչ-որ երրորդ ենթատեքստ:
Ինչքան վառ է ժողովրդական իմաստնությունը համադրվում նրա մեջ ձեռք բերված իմացությունների հետ: Բիտովը ճիշտ է նկատել. «Հենց գյուղացին է նրա մեջ ինտելիգենտ, այլ ոչ թե գյուղացիներից ելած մարդը, որ բարձրագույն կրթություն է ստացել»:
– Կարծում եմ, որ աշխարհը սկսեց սկզբունքորեն փոխվել միայն 20-րդ դարի 70-ական թվականներից: Իհարկե, եղել էր հեղափոխություն, եղել են պատերազմներ և ուրիշ շատ բաներ, բայց մարդկանց գիտակցության շրջադարձը տեղի ունեցավ մեր աչքերի առաջ:
– Ի՞նչ իմաստով:
– Մեր աչքերի առաջ վերջին 15–20 տարին Ահնիձոր գյուղը, օրինակ, հիմնադրված մեկուկես հարյուրամյակ առաջ իմ նախնի Հովհաննես Մաթևոսյանի կողմից, նրա ձեռքով ամուր ներհյուսված, ինչպես տապան, ամուր ու հուսալի,– այդ դարավոր կառույցը սկսել է քանդվել ու դեպի հատակը գնալ: Հին, նահապետական կոփվածքի մարդկանց գնալով շատ բան է հեռանում, շատ կարևոր բան՝ երկրի տիրոջ զգացումը: Հացի, հերկի տերը: Ինչ-որ ժամանակ ես կարող էի ասել, որ իմ կինը մորից երիտասարդ է երեսուն տարի, նրանք կրկնում էին իրար, բայց ահա իմ դուստրը միայն արտաքին գծերով է նմանվում մորը, մնացած ամեն ինչում նա չի կրկնում նրան: Ուրիշ միջավայր է ստեղծվել, այլ սերունդ է մեծացել այդ ուրիշ մթնոլորտում:
Ես ամբողջովին դուրս եմ եկել այնտեղից, այդ հեռացող միջավայրից: Ես դաստիարակվել եմ այնտեղ, և պետք է պատմեմ նրանց մասին, իմ նախահայրերի ու պապերի: Փոխվել արդեն ես չեմ կա-րող: Եթե, ասենք, 100 տարվա կյանք զգայի իմ մեջ, ես ճշմարտություն որոնողի պես կզբաղվեի նոր խնդիրներով: Բայց ես ժամանակ չունեմ: Այդ պատճառով էլ պետք է այն՝ հեռացող սերնդի մասին գտնեմ իմաստուն, ճշմարտացի խոսք:
– «Այն սերունդ» և այն կյանք ասելով ես հասկանում եմ հայ գյուղացու ճակատագիրը, շինականի, աշխատավորի: Դուք դուրս եք եկել այդ գյուղական կյանքից և գրում եք այդ կյանքի մասին: Իզուր չի քննադատությունը Ձեզ համարում «գյուղագիր»: Բուն տերմինի մասին չվիճենք, բայց ցանկացած ընթերցող կասի, որ Ձեր գրքերի հիմնական թեման գյուղի կյանքն է՝ ժամանակակից կամ անցյալի: Իսկ Դուք բոլորովին չե՞ք ուզում գրել քաղաքի մասին, քաղաքի խնդիրների ու հոգսերի:
– Մի անգամ ես արդեն մի կողմ դրել եմ երևի թե միակ պատմվածքս քաղաքի կյանքի մասին ու նույն երեկոյան սկսել եմ ակնարկ գրել իմ գյուղի մասին: Դա տեղի ունեցավ անակնկալ, և նույնքան անակնկալ ես բացահայտեցի, որ այն կյանքը, որի մասին ուզում էի պատմել մի ակնարկով, այդ կյանքն արժանի է, որ իր մասին գրես ամբողջ կյանքում: Քաղաքի մասին պատմելը հետաքրքիր է, չէ որ իմ կյանքն ու հազարավոր այլ ճակատագրեր ձևավորում են ժամանակակից Երևանը, բայց այնքան քիչ է ասված գյուղի մասին: Չի ասել Տոլստոյը, չի ասել Շոլոխովը: Ասենք, խոպանի մասին Շոլոխովը լավ է գրել, նա եղել է այդ իրադարձությունների ականատեսն ու մասնակիցը, բայց նա չի նկատել՝ ինչ ողբերգականորեն են սկսում միմյանց հետ վիճել աշխատանքն ու մարդը: Մինչդեռ երեկ նրանք բարեկամ էին:
Այդ թեմային ինչ-որ մանրամասներ են ավելացնում իմ սերնդի գրողները: Մենք դեռ ունենք փորձ ու զգացում: Բայց մեզնից հետո եկողները չեն կարողանալու պատմել գյուղացու մասին, որը, պայմանականորեն ասած, ձևավորվում էր առաջին դարից մինչև 19-րդը: Մենք այդ իմաստով մոհիկաններ ենք: Եվ մենք պիտի հասցնենք իմաստավորել ու պատմել:
Չեմ համարձակվում խոսել ամբողջ «գյուղագրությունից», կասեմ միայն իմ մասին. ես Դանիելի տոհմից եմ: Հիշո՞ւմ եք «Պատերազմ և խաղաղության» մեջ Նատաշայի զարմիկի գյուղում այդ անունով որսորդ կար. նա միայն մեկ անգամ է հայտնվում որսի տեսարանում: Տոլստոյը նրան նկատում է և կարծես թե հասկացնում է, որ ես՝ Տոլստոյս, դա էլ կարող եմ՝ վերամարմնավորվել Դանիլայի... Բայց ոչ Պուշկինը, ոչ Գոգոլը, ոչ Շեքսպիրը, ոչ Թումանյանը, ոչ հայ դեմոկրատական մեծ գրականությունը, ինձ թվում է, կյանքին չեն նայել Դանիլայի աչքերով: Հայ գրողներից շատերը գյուղացու որդիներ էին, բայց, այնուամենայնիվ, կյանքին նայում էին «ազնվական» հայացքով: Նրանց չափուձևը գյուղական է, իսկ հայացքը դրսից է... Իսկ մենք ուզում ենք նայել ներսից: Ուզում եմ պատմել իմ մասին, իմ հոր, որ նույնիսկ արտաքնապես Դանիլային նման էր ու կարմրում էր այնպես, ինչպես նա՝ առաջին անգամ քաղաքի աղջիկներին հանդիպելով: Ես կասեի՝ Դանիլան Պիեռ Բեզուխովից աղքատ չէ, իսկական Պիեռը քնած է Դանիլայի մեջ:
– Ես նկատել եմ, որ Ձեր գրքերում կանայք ամբողջական, ուժեղ բնավորություններ են: Նույնիսկ ենթարկված լինելով տղամարդուն: Օրինակ՝ Աղունը «Մայրը գնում է որդուն ամուսնացնելու» վիպա-կից: Կարծում եմ, որ դա պատահական չէ:
– Ես որդին եմ բոլոր այդ կանանց: Եվ ես պարտք եմ նրանց: Տղամարդիկ կորցնում են իրենց, թուլանում են: Իսկ կանայք առաջվա պես ուժեղ են: Հավանաբար նրանց խաբեությամբ բերել են մեր աշխարհը ու նրանց փխրուն ուսերին դրել վիթխարի, անտանելի աշխատանք: Այդպիսի հերոսական բնավորությունները միայն իմ ստեղծագործություններում չեն: Մի՞թե Ռասպուտինի «Ապրիր և հիշիր»-ի Նաստյոնան այդպիսին չէ:
– Երբ աշխատում եք, Ձեզ առաջ է տանում ձև՞ը, թե՞ բովանդակությունը: Երբեմն Ձեր հերոսների լեզուն բարդ է թվում, ամեն ընթերցող պատրաստ չէ այդ բարդության ընկալմանը:
– Բայց դրանում միտումնավորություն չկա: Գուցե այս ձեռքի ոչ բավականաչափ ամրությունն է պատճառը, որ իմ հերոսները խոսում են իմ լեզվով: Հույս ունեմ, որ եթե ոչ վաղը, ապագայում նրանք կխոսեն իրենց ձայնով:
Որքան կուզենայի օգնել մարդուն գտնել իր տունը, իր բակը, իր ընտանիքը: Որ այդ ամենը չփլվի: Չէ որ մարդը փխրուն է: Թեպետ մենք նրան ատոմի տակ ենք «դնում», նրա առաջ անմարդկային դժվարություններ ենք շարում ու նա շարունակում է գոյատևել, բայց նա փխրուն է, նրան իր ընտանիքն է պետք, իր կինը, տնտեսությունը, կատուն է պետք, կովը... որ չդառնա բացարձակ որբ...

Մաթևոսյանը կատակով նկատեց, որ ձևի ու բովանդակության միության որոնումներում իր «վաստակը» միայն այն է, որ գտել է մի քանի ճիշտ մտքեր ու արտահայտություններ: Ինչպես օրինակ. «Իրենց անցյալն ու ապագան նրանք ծրագրում են, այնինչ մեր վարքը օտար ձիու պես մեր տակից փախչում է»:
– Ես լսել եմ, որ Դուք բավականին փակ կյանքով եք ապրում, իսկ ընթերցողների հետ հանդիպումնե՞րը...
– Ես սիրում եմ հանդիպել հասկացող ընթերցողին: Երբ հավաքվում է նման դահլիճ, ինձ համար դա իսկական երջանկություն է: Այդպիսի ընթերցողի մեջ ես համախոհի եմ տեսնում, աջակցի: Գրողին պատկանում է իր ստեղծածի միայն կեսը, մնացածը միջավայրի արձագանքն է, դա վիթխարի դահլիճ է՝ Կարպատներից մինչև Խաղաղ օվկիանոս:
Երբ ինձ հարցնում են՝ զգո՞ւմ եմ ես իմ ընթերցողին, տեսնո՞ւմ եմ նրան, ես պատասխանում եմ, որ տեսնում եմ միայն միջնորդավորված, բայց աբսուրդ չէ ասել, որ ես գրում եմ Լև Տոլստոյի համար: Թումանյանի համար եմ գրում, իմ կրտսեր եղբոր՝ հիանալի ընթերցողի, Անդրեյ Բիտովի համար՝ իմ ընկերոջ, գրում եմ մի քանի խելացի նամակների համար, որ գրվելու են ինձ, և ես ավելորդ անգամ համոզվում եմ, որ ամեն ինչ ապարդյուն չէ:
– Իսկ գյուղացիները, նույն այն անհեռանկար գյուղի, որ Դուք պաշտպանում էիք կորստից, քանի որ գտնում էիք, որ չի կարելի քանդել այն բները, որտեղից ժողովուրդը բոլոր ժամանակներում իր ուժերն է քաղել, ինչպե՞ս են նրանք վերաբերվում Ձեր գրվածքներին: Նրանք Ձեզ հասկանո՞ւմ են, չէ որ այդ ամենը իրենց մասին է:
– Նրանք պարզապես դաստիարակված, քաղաքավարի մարդիկ են, նրանք ընդունում են այն, ինչ ընդունում է քաղաքը, նրանք այդ իմաստով ենթականեր են: Ես էլ այնքան միամիտ չեմ, որ հավա-տամ, թե նրանք ինձ կարդալու են, հասկանալու են, սիրելու են: Երբեք նման բան չի լինի: Բոլոր դեպքերում ես ուրիշ ընթերցողի համար եմ: Ոչ, միամտություն է կարծել, թե ես գրեցի, նրանք էլ կար-դացին:
– Ձեր հարազատ Ահնիձորում Վիլյամ Սարոյանն է հյուր եղել: Ինչի՞ մասին եք նրա հետ զրուցել, չէ՞ որ Սարոյանը, ծագումով հայ, 20-րդ դարի ամերիկացի մեծագույն գրողներից է:
– Ամեն ինչի մասին... Ես մտածում էի, որ մարդը կարող է մեծ լինել, ազատ, ինչպես սրբավայր: Եվ մտածում էի ոչ միայն իմ վիճակի ու դաստիարակության «հետամնացությունից»: Ես կարդացել եմ Տոլստոյին, գիտեմ Շեքսպիրին, ծանոթ էի հիասքանչ արտիստ Փափազյանի հետ՝ բեմի աստծո, և այդ ամենն ինձ համար ոգու թռիչք էր: Բայց Սարոյանն ավելի բարձր է... Իր բնական շնչառությամբ, մտքի ու զգացումի արտահայտման ազատությամբ: Նրա առաջ ես ինձ գավառական երկրպագու էի զգում: Նրա համար այնքան բնական է հոգեկան բարձր ֆանտազիան: Չէ որ մարդը, տրամադրության կամ կյանքի ինչ-որ իրադարձությունների հետևանքով հաճախ դառնում է բութ ու ստոր: Սարոյանն ամեն ինչում՝ մանրուքներում, մանրամասներում, վարքագծի նրբերանգներում, գոյության մեջ բարձր, ճշգրիտ, շռայլ էր: Երբ նա Երևանում հեռուստատեսությամբ ելույթ ունեցավ, տիրապետելով հայերեն երևի 250 բառի, այդ բառերով արտահայտեց ամբողջ աշխարհը, պարուրեց ամբողջ աշխարհը, մտքի արտահայտման այնպիսի նրբություն ու ճշգրտություն կար: Նա իմ առաջ կանգնեց իբրև մեծագույն մարդ, ում հետ հաղորդակցությունը մեծ նվեր էր:
Նա շատ էր սիրում Գոգոլին, հատկապես «Շինելը»: Մի անգամ Սարոյանին հարցրին՝ ինչի մասին է գրում, երբ նյութը սպառվում է, մտածում է նյութ ամբարելու մասի՞ն, և նա, այդ խելացի, հանճարեղ ծերուկն ասաց՝ նյութը ես եմ, քանի ես կամ, բառի համար նյութ կա:
– Ո՞վ կամ ի՞նչն է ամենից շատ ներգործել Ձեզ վրա: Ես նկատի ունեմ ամբողջ հայ մշակույթը:
– Ես ավելի մեծ ընդգրկումով կպատասխանեմ, քան Ձեր հարցադրումն է: Ռուս գրողներից ինչ-որ մեկը շատ ճշգրիտ է ասել, թե ժամանակը, որի մեջ ապրում ես, Հայրենիք հասկացության մասն է, որ իմ հայրենիքը իմ ժամանակն է:
Դե, իսկ այլ ժամանակներից, երևի 20-րդ համագումարը, ազատության ու անկաշկանդության ոգին: Հետո սպիտակ հացի ոգին, երբ սկսեցին վաճառել առանց հերթերի: Հետո՝ երբ Սիբիրից վերադարձավ Գուրգեն Մահարին: Հետո, երբ լիակատար ժողովածուով հրատարակվեցին Եղիշե Չարենցի բանաստեղծությունները: Իսկ եթե դպրոցական նստարանից՝ միայն մեկը. Հովհաննես Թումանյան: Մանկության տարիներից իմ մեջ միայն նա է մնացել՝ Հովհաննես Թումանյանը:
– Ինչպե՞ս եք վերաբերվում այն փոփոխություններին, որ տեղի են ունենում մեր կյանքում: Ի՞նչն եք կարևոր համարում գյուղի կյանքում հիմա:
– Պետք է վերադարձնել գյուղացու հարգանքը ինքն իր նկատմամբ, իր աշխատանքի: Փոխել աշխատանքի նկատմամբ վերաբերմունքը: Նույնիսկ եթե այդ աշխատանքը ոչ միշտ է արագ արդյունքներ բերում ու իզուր վատնվում է: Միևնույն է, ինչ-որ բան մնում է: Մնում ես դու՝ գյուղի հիանալի աշխատավոր: Պետք է աշխատել, իսկ աշխատանքը քեզ կհատուցի: Մարդուն կփրկի միայն աշխատանքը, միայն գործը: Բահը ձեռքին աշխատանքը: Այլապես ոչինչ չի լինի: Դժվար հաց է պետք: Եթե դու չես կարողանում ինքդ քեզ կերակրել, գործերդ վատ են: Հայաստանում հողի ամեն կտորը քաշով ոսկի է: Պետք է պատկերացնել՝ ինչ է նշանակում լեռնային անտառ, ինչ են նշանակում լեռներ: Պետք է սիրել ու պահել, պահպանել: Նույնիսկ լեռները:
Երբեմն լսում ես, որ հիմա ժողովուրդը կարծես թե գյուղ է վերադառնում, գնում են հանգստյան օրերը, տներ են գնում, ամառանոցներ են կառուցում: Թող ժամանակավոր, բայց գալիս են: Ես կցանկանայի հարցնել յուրաքանչյուրին, որ ինձ անկեղծ պատասխաներ՝ ինչու է վերադառնում, ինչ է ուզում: Եվ շատերը կպատասխանեն՝ հողը մշակելու, ծառեր տնկելու: Իսկ հետո՞: Որպեսզի հետո մեքենա առնեն: Մեքենա առնեն... Ահա որն է դժբախտությունը, մարդիկ հեշտ կյանք են ուզում: Բայց ոչ ոք չի մտածում դժվար, դառը հացի մասին: Իսկ մտածել պետք է: Մտածել պետք է այն մասին, որ դու ծնվել ես այնտեղ և այնտեղ էլ պետք է ընդմիշտ վերադառնաս: Մարդու մեջ պետք է լինի փոքր հայրենիքի զգացողությունը, տիրոջ զգացողությունը այստեղ՝ այս փոքր հայրենիքում: Այս մի ափ հողի վրա: Բայց ոչ հյուր: Դու հյուր ես այլ վայրերում, այլ քաղաքներում ու գյուղերում: Այնտեղ դու օտար ես: Իսկ այստեղ, ուր դու ծնվել ես, այստեղ և՛ տեր ես, և՛ մշակ, և՛ իշխան, և՛ ծառա: Հիանալի ծառա հայրերիդ ու պապերիդ երկրում:
Աչքի առաջ վտանգավոր կերպով փոխվում է մարդու հոգեբանությունը: Մի կողմից լավ է, մյուս կողմից չափազանց պատասխանատու է զգալ տերը վիթխարի տարածքի, որ կոչվում է ԽՍՀՄ: Ինչ-որ բան պատահի, քեզ կպաշտպանեն իբրև Խորհրդային Միության քաղաքացու, բայց մյուս կողմից այդ զգացումը քո միջից հանում է քո անպատասխանատու վերաբերմունքը այն փոքր երկրին, այն փոքր հայրենիքին, որտեղ ծնվել ու մեծացել ես:
Այս առնչությամբ հիշում եմ թումանյանական մի այլասացություն: Սարսափելի երաշտ էր, բերք չեղավ, թեպետ գյուղացիներն ազնվորեն մշակել էին հողը: Ի՞նչ անել: Գնացին հարևան, առավել հարուստ շրջան: Գուցե, մտածում էին նրանք, այնտեղ այդպիսի աղետ չի եղել: Բայց այնտեղ էլ բերք չկար: Նրանք ավելի հեռու գնացին, բայց այնտեղ էլ աղետը մարդկանց չէր շրջանցել: Եվ գյուղացիները հասկացան, որ ամբողջ երկրին դժբախտություն է պատահել:
Այսօր մենք երեսառած ենք: Մենք վստահ ենք, որ օգնությունն ինքն իրեն կգա: Հողի մասին կարելի է մոռանալ: Ոմանք համոզված են, որ Կուբանում միշտ հաց կա, ու Կուբանը դժբախտության մեջ չի թողնի, եթե աղետ եղավ: Իսկ կուբանցիները, ես համոզված եմ, մտածում են, որ հացահատիկն աճում է Ֆրանսիայում կամ Կանադայում, և մի բան եղավ, օտար երկրից հաց կբերենք:
Ես մի փրկություն եմ տեսնում՝ այն ադրբեջանցու կամ հայի գոյությամբ, որ դեռ վստահում է ձիուն: Դա թվում է հետամնացություն, պահպանողականություն է բուրում այդ մտքից, բայց դա սրբազան հետամնացություն է: Նա, ով հույսը ձիու վրա է դնում, ով պատասխանատու է իր ընտանիքի, իր կոլտնտեսության, իր պետության առաջ, նա կկերակրի ընտանիքին, կոլտնտեսությանը բաժին կհանի, երկրին կօգնի:
Դուք կզարմանաք, իսկ ինչով բացատրել, որ մեր պապերը իմ գյուղի դաշտերից երկու տոննա խոտ էին տուն տանում, իսկ հիմա այդ դաշտերից բան չի մնացել:
Այսօր պետք է աշխատել, որ հետո արդյունք տեսնես: Բայց կարծում եմ, որ այս պարագայում պետք է մտածել ու տեսնել սերունդների կտրվածքով: Ինչպես մի գործիչ է մյուսին ասել ինչ-որ արտակարգ իրավիճակում՝ դուք հիմա չեք հասկանա, մեզ կհասկանա այն սերունդը, որ հիմա մանկապարտեզում է: Գիտակցության վերակառուցումը դժվարին աշխատանք է, և կարծում եմ՝ դա աշխատանք է ոչ թե մեքենայի, այլ ձիու հետ: Ամենօրյա, մանրակրկիտ, անշտապ:
Նորացում: Բայց կան փաստեր, որ չեն թողնում աչք փակես: Եվ մենք գիտենք այդ մասին. միլիոնների գողություն, պետության խաբեություն հավելագրումներով, նախարար-հանցագործ... Մազերդ սպիտակում են:
Եթե խոսենք գրականության մասին, արագացումը այստեղ նախ և առաջ հարգանք է անհատականության նկատմամբ: Գրողի անհատականության: Ստեղծողի: Ճշմարտության տեսանողի: Պետք է կարողանաս նրան տեսնել, հասկանալ, նույնիսկ եթե նա ասում է այն, ինչ երբեմն միանգամից բոլորը չեն հասկանում: Նրան պետք է հարգել և նրան նայել ոչ թե իբրև նյութի, այլ իբրև նպատակի: Իսկական գրողը միշտ մեծ նպատակ է: Նա պետք է հասարակությանը օդի պես: Նա առաջինն է հասկանում՝ ինչ է կատարվում և ինչ է կատարվելու: Այդպես միշտ եղել է և՛ Ռուսաստանում, և՛ Հայաստանում...
– Հրանտ Իգնատևիչ, եթե Ձեզ խնդրեին ինքնակենսագրություն գրել, ինչպե՞ս կսկսեիք:
– Ծնվել եմ 1935 թվականին: Հաջորդ 15, 20 և նույնիսկ 30 տարիների իմ կյանքի պատկերը շատ ավելի նման է Թումանյանի–Տոլստոյի, Հոմերոսի ժամանակներին, քան մեր այս օրերին: Ես հող էի մշակում, խոտ էի հնձում, օգնում էի հորթին ծնվելիս, ծառ էի պատվաստում,– որպեսզի ամեն ինչ չթվարկեմ, միանգամից ասեմ. եթե կրկնվեր ջրհեղեղի լեգենդը, ես, ինչպես Նոյը, կկարողանայի վերականգնել երկրի վրա հողագործության ու անասնապահության մշակույթը… Եվ եթե ինչ-որ բան պատահեր մարդկության հիշողությանը, ես կարող էի իմ համագյուղացիների պատկերով ու նմանությամբ, նրանց այն ժամանակվա կյանքի պատկերով նորից ժողովել մարդկային բարոյականության օրենսգիրքը...
Ես կցանկանայի հնարել հիասքանչ շատ մարդկանց, և այդ դեպքում տեղ չէր մնա վատ մարդկանց համար...
Այս բարձր նոտայի վրա ավարտվեց իմ զրույցը զարմանալի մարդու, մտածողի, գյուղացու, գրականության ծառայի հետ, հեղինակի հետ մի արձակի, «որ նախկինում չի եղել»:
Զրույցը վարեց Ֆելիքս ՄԵԴՎԵԴԵՎԸ
«Օգոնյոկ» («ОГОНЕК», МОСКВА), N 1, 1987 թ.