Մտածում էի ամեն տարի հոկտեմբերին Մերիին լուսանկարել` դիմանկար: Բայց քանի որ Մերին հեռու գյուղում է, նրան լուսանկարելը հեշտ գործ չէ, ու քանի որ Մերին ավելի շատ իմ մեջ է, քան մեկ այլ տեղ, իմ չերևացող այն կողմն է, որ ավելի շատ բնությանն է պատկանում, քան ինձ ու դառնում է այն, ինչ ես եմ գրում նրան, որոշեցի ամեն տարի հոկտեմբերին նրա մասին գրել:

Մերին մի քանի ամիս սպասում էր «Գրեթերթին», որ կարդար իր մասին գրածս պատմվածքը. ես չէի հարմարեցնում գյուղ գնալ, մինչև մահամերձ տատիկս ուզեց ինձ տեսնել: Ես հիմա էլ համոզված չեմ` նա տեսա՞վ ինձ, թե՞ պարզապես նայեց, ժպտաց ինչ-որ, նրա գլուխն անընդհատ աջ էր ընկնում, ու կատակ անելու պես փակում ու բացում էր աչքերը: Նա սեղմում էր ձեռքս` ինչպես սեղմում են նորածին երեխաները` առանց գիտակցելու, նրա մարմինը դեռ փորձում էր բռնել կյանքը, ու միայն մատների մեխանիկական կծկումն էր, որ ապահովում էր այդ ճիգը: Ես ուզում էի խոսել նրա հետ, բայց նա արդեն իր ներսում ինչ-որ տեղ էր ու դուրս չէր գալիս, չգիտեմ` զգո՞ւմ էր, որ մատս տանում եմ բարակ երակների վրայով, որտեղ անոթները վերածվել էին հետքերի: Ես մտքում խոսում էի նրա հետ: Մերին կողքիս նստած «Գրեթերթ» էր կարդում: Նա այնքան գեղեցիկ էր:

Հետո եկավ գիշերը: Ես չէի կարողանում քնել, չգիտեի` գիշերվա որ պահին տատիկս կմահանա. ժամանակի մի եզրը բաց էր… Այդ ամենը չէր տեղավորվում չորրորդ չափման մեջ, ու նրա մյուս ծայրը բռնելու համար մենք անհամբեր սպասում էինք տատիկիս մեռնելուն: Ես օգնության էի կանչում Մերիին. «Մերի, տատը ոչ մի կերպ չէր կարողանում հասկանալ, թե ինչ է ինտերնետը, այդպես էլ ես չեմ հասկանում այս ամենը, չի մտնում գլուխս, ես ուզում եմ հասկանալ, որտե՞ղ է այս ամենը կատարվում»: Մերին իր փոքրիկ բջջային հեռախոսով երաժշտություն միացրեց, այն նորվեգացի տղային` I’m in love in a fairy tale…

Առավոտյան եղբայրս զանգեց` ասելու, որ տատիկս մահացել է: Ես ինձ ավելի լավ զգացի: Հետո պարզապես նստած սպասում էի, որ մեքենայով գային` մեզ տատիկիս տուն տանելու: Մերին հերթով փորձում էր իր մուգ շորերը: Նա սև բլուզ հագավ, ջինս, երկար մազերը կապեց ու դեղին ծաղիկներով նոր թաշկինակ վերցրեց: Նա այնքան գեղեցիկ էր:

Երբ ես ու Մերին նստած լացում էինք դագաղի մոտ, տատիկիս գլուխն արդեն ավելի շատ գանգ էր, ու նրա կաշին պարզապես փռված էր ոսկորների վրա: Նրա ձեռքերն այնքան էին բարակել ու նրբացել, որ երիտասարդացել էին ու չէին համապատասխանում դեմքին: Նրա մազերը առանձին գոյություն էին: Ես ամաչում էի, որ նա մեռած է: Մերին նրա բարձի վրա թարմ քաղած դաղձի փունջ դրեց:

Հետո եկավ գիշերը: «Ես անտանելի կարոտել եմ նրան»,- ասացի Մերիին: Նա քնած էր:

Առավոտյան մեքենան նորից եկավ` մեզ տատիկիս տուն տանելու: Մերին կապույտ շոր էր հագել, մազերը կապել էր, ձեռքին նույն թաշկինակն էր` դեղին ծաղիկներով: Մենք գերեզմանոցի կողքով անցանք ու տեսանք, որ փոս են փորում: Դա չափից դուրս սարսափելի էր. տարածության մի եզրը բաց էր… ու պետք է բաց մնար այնքան, մինչև փակվեր մարմնով: Ես սկսեցի անհամբերությամբ սպասել, թե երբ է թաղվելու տատիկս: Մերին կողքիս էր:

Սենյակում այնքան մարդ կար, որ ես ու Մերին գնացինք մյուս սենյակ, որտեղ տատիկս քնում էր: Երբ գնում էի գյուղ, միշտ նրա հետ էի քնում, ու նրա այս կարմիր վերմակը անտանելիորեն հարազատ է ինձ ու այնքան միայնակ է հիմա: Ու միայնակ է ձեռնափայտը` անկյունում դրված, միայնակ է սրբապատկերը, որ կախված է պատին, ու միայնակ է սենյակը: Մերին նորից ձեռքն է վերցրել այն օրվանից աթոռին մնացած «Գրեթերթը», կարդում է ու հարցնում, թե էդ երբ եմ իրեն կանաչ սպորտային կոշիկներ նվիրել, որ ինքը չի հիշում:

Նվագում են: Ես զզվում եմ այս աղիողորմ երաժշտությունից: Եթե թաղման կազմակերպումն իմ ձեռքում լիներ, ես ինքս կերգեի տատիկիս համար: Բայց բարեկամներս ասացին. «Խայտառա՞կ ես»: Միշտ էլ բարեկամները չգիտեն` ինչպես պահել իրենց, ու պահում են այնպես, ինչպես ընդունված է: Ես ու Մերին երգեցինք սենյակում, հետո դուրս եկանք թափորի հետևից ու կանգնեցինք բակում:

Տատիկս պառկած էր սեղանին, քահանան աղոթում էր, կանայք, ուսերի վրայով հետ նայելով, բառեր էին փոխանակում, տղամարդիկ նայում էին երկինք, անձրև էր գալիս, հորեղբայրս նշան արեց, որ վերցնեն դագաղը, տատիկս պտտվում էր օդում, նա նոր կոշիկներ էր հագել, հորաքույրս սկսեց ավելի բարձր լացել, ամեն ինչ այնքան էլ անսովոր չէր, հետո շրջվեցի ու տեսա, որ Մերին շոյում է գետնին պառկած փոքրիկ շանը:

Տարածության եզրը փակվեց: Ես չտեսա` ինչպես: Հանգստի քարից հետո կանայք չեն մտնում գերեզմանատուն: Ես ու Մերին երեք օր հոգեհացի սեղան դրինք ու հավաքեցինք: Շատ էինք հոգնել: Ահավոր հոգնել ու մոռացել էինք տատիս:

Երեք օր հետո առավոտյան Մերին ասաց, որ «Գրեթերթը»դրել է տատիս հետ` խցկել է նրա բարձի տակ: Ես ապշել էի: Նա մեղադրում էր ինձ, որ ես այնքան ուշացա, որ տատս չհասցրեց կարդալ, ինքն էլ դրել է, որ այնտեղ կարդա: Բայց ե՞րբ էր դրել, մենք ամբողջ ընթացքում միասին էինք: Ես փորձեցի կանխատեսել հետևանքները, որ կարող էր ունենալ տատիս հետ թաղված թերթը: «Մերի, այդ թերթն ընդամենը երկու տարի է, որ կա, ու մի փառավոր վիճակում էլ չի, կարո՞ղ է քո պատճառով փակվի»: Հետո փորձեցի հիշել, թե ովքեր էին այդ համարում տպագրվել: Չեմ հիշում: Հիշում եմ, որ ձեռքերն էինք նկարել, իմ ձեռքն էլ ինչ-որ շատ էր այլ աշխարհից: Այսինքն տպագրությունն այնքան վատն էր, որ բոլորիս ձեռքերն էլ այնկողմնային էին թվում: Մեղա եմ Աստծո: «Մերի, գուցե սա նոր սկզբի նշա՞ն է»: Մերին աչքերն է տրորում ու ժպտում է:

Է˜յ, ջան – հայրենիք, ինչքա˜ն սիրուն ես,
Սարերըդ կորած երկնի մովի մեջ.
Ջրերըդ անո՛ւշ, հովերըդ անո՛ւշ,
Մենակ բալեքըդ արուն – ծովի մեջ:

Քու հողին մեռնեմ, անգի՛ն հայրենիք,
Ա˜խ, քիչ է, թե որ մի կյանքով մեռնեմ,
Երնեկ ունենամ հազար ու մի կյանք,
Հազա՛րն էլ սըրտանց քեզ մատաղ անեմ:

Ու հազար կյանքով քու դարդին մեռնեմ,
Բալեքիդ մատա՛ղ, մատա՛ղ քու սիրուն.
Մենակ մի կյանքը թո՛ղ ինձի պահեմ, -
Է՛ն էլ քու փառքի գովքը երգելուն, -

- Որ արտուտի պես վե˜ր ու վե˜ր ճախրեմ
Նոր օրվա ծեգիդ, ազի՛զ հայրենիք,
Ու անո՛ւշ երգեմ, բա՛րձր ու զիլ գովեմ
Կանաչ արևըդ, ազա՛տ հայրենիք …

1900
Ժընև

Այստեղ, որ քայլում ենք հուլիսյան տապին,

որ գնում ենք

անծանոթ օրերի ետևից,

որ գնում ենք,

որ գնում ենք,

առանց նայելու…

առանց երկինք նայելու

և գիտենք մեր հոգու խորքում,

թաքուն գիտենք,

որ ավելի հեշտ

սրբերը մեր կողքին կիջնեն,

կիջնեն թեթևաքայլ,

քան մենք երբևէ

այս տղմոտ ոտքահետքերով

կհասնենք նրանց…

Մի օր բան է մնացել Քարվաճառը հանձնելուն։ Մարդ ու մեքենա ենք փնտրում։ Վաթսուն կիլոմետր շարասյուն է։ Մեքենայում երկու երեխա կա, մեկը՝ լաց է լինում, մյուսը մեկ ու կես տարեկան Մոնթե է։ Մոնթեն ազատագրեց Քարվաճառը։ Մոնթեի հետ գնում ենք Քարվաճառը հրաժեշտ տալու։ Կինո է։ Փոշոտ ու նեղ ճանապարհին կուտակված մեքենաները կռիվ չեն անում, ժամերով սպասում են իրենց կես մետրանոց տեղաշարժին։ Ձախ կողմում զինվորական համազգեստներով ու ռացիաներով մարդիկ են, որ հավատամ՝ ռազմական դրություն է, որ իրականությունն ու կինոն էլ չտարբերեմ, որ այսուհետ փոխեմ նրանց տեղերը, բացատրեմ ինձ, որ կինոն մինչ այս էր, որ հիմա այս զինվորական համազգեստն ու զենքն իմ իրականությունն է լինելու, զենքերն իմ երազներն են դառնալու…
Բեռնատար է անցնում։ Թափքին՝ բազմոց։ Բազմոցին նստած մենք։ Բեռնատար է անցնում։ Թափքին՝ պահարան։ Պահարանում դրված ենք մենք։ Մոտենում ենք։ Ծխում է։ Բոլոր տներն են ծխում։ Մարդ չկա:
Տները հոգի են տալիս։ Մենք քար դարձած անտարբեր գլորվում ենք մահամերձ տների կողքով։ Գրված է խանութ։ Ոչինչ չկա։ Ներսում։ Դրսում։ Վրան։ Վրան փակցված է հայատառ «խանութը»։ Դեռ։ Մնացել է։
Մութ է։ Կրակ։ Մեր առջևում դարձյալ բեռնատար է։ Փայտերով բարձված։ Աչքիս փայտացած զինվորներ են երևում։ Պատերազմ այստեղ չի եղել, պատերազմն այստեղ նկարել են տեղաբնակները, որովհետև հանձնաթուղթ է ստորագրվել։ Առաջին անգամ իմ հողում տան լույսերի փոխարեն համատարած կրակ է։ Մեր մեքենայի ուղևորներից մեկը հինգ ամսական երեխային գրկած լեղապատառ է լինում ու հարցնում.
-Հայկական հողի վրա չե՞նք։ Ե՞րբ հետ կգնանք։
Բնակիչներն այրում են իրենց տները, որ թշնամին չվայելի, որ էլ անձնական տարածք չունենան։ Մենք կրակի ենք տվել մեր լացը, մեր ժպիտը, «հաղթելու ենք» պիտակված մեր հավատը։
Շարմաղն ամբողջ ճանապարհին ճոճում է հինգ ամսական աղջկան ու տանջվում՝ նրա ողնաշարը դեֆորմացնելու մտքից.
-Քոռանամ ես, քոռանամ ես։ Ասա՝ ի՞նչ ես նորածին երեխու հետ վեր կացել, ճամփա գնում։ Բա, դու չգիտեի՞ր՝ ինչ ա լինելու։
Հանգստացնում ենք.
-Շարմաշ ջան, ողնաշարին բան չի լինի, արխային, երևի սոված ա, դրա համար էլ լաց ա լինում։
Շարմաշը կերակրում է փոքրիկին, ու նա մի պահ հանդարտվում է։ Ճանապարհն անորոշ ժամանակով դարձյալ երկարում է, Շարմաղն ինքն իրենից անկախ թափ է տալիս երեխային, նա էլ լաց լինում.
-Քոռանամ ես, չի հանգստանում։ Վայ, ես ո՜նց քո մեջքը ջարդեցի։
Բոլորիս մեջքերը ջարդված են։ Քարվաճառի մասին իմ գրականությունը ջարդվում է Շարմաղի ձայնի տակ։
Քույրս հենց գրկում է երեխային, ձայնը կտրվում է, հենց տալիս է մորը՝ չէ՜, որ չէ՜։ Ճանապարհին ամեն բան տանում է ընկճանքի. մեքենան, պարունակությունը, այրվող գյուղերն ու չավարտվող խցանումը։
Կեսգիշերին տասնհինգ պակաս հասնում ենք Դադիվանք։ Այլանդակ վիճակ է։ Ջուր չկա։ Զուգարանները գարշահոտ են բուրում։ Վանքը՝ մերկացած, շուրջը՝ երեք-չորս տեխնիկա, վրան՝ ծածանվող ռուսական դրոշը։ Տեր հայրն օրհնում է մեզ ու առաջարկում աղոթելու մերկացած ու արձագանքող վանքի տարածքում։
-Հա՜յր մեր…
Շարմաղը խնդրում է օրհնել երեխային։ Հետ Շարմաղը խնդրում է տեր հոր խաչը խաչը դնել երեխայի գլխին։ Շարմաղը հետո էլի է խնդրում… նկարվել։
Մոտենում են ռուս խաղաղապահներն ու հարցնում՝ որտեղից ենք եկել։
-Երևանից ենք։
Զարմացած շարունակում են.
-Ինչպե՞ս եք հետ գնալու։ Տասներկուսից ռազմական դրություն է, ու տարածքներն արդեն պաշտոնապես Ադրբեջանինն են։ Ո՞նց եք գնալու։
-Կգնանք։ Բան չի լինի։

Անպայման գրել.
Վանքի տանիքը, բաց հատվածում աղոթելը։ Աստղերին նայելը։ Միայն ու միայն Աստծուն հենվելը։ Կոկորդից վերև չբարձրացող լացը, որովհետև Շարմաղը խնդրում է նկարել իրեն։

Չգրել.
Ցավոտ է։

***
44 օր անց՝ նոյեմբերի 9-ին, պատերազմը հայտարարվեց «ավարտված»։ Մեր հիմն ի սկզբանե չպիտի փոխվեր.

«Մեր հայրենիք, թշվառ, անտեր,
Մեր թշնամուց ոտնակոխ…»։

***
Մի քանի ժամով փախանք Երևանից։ Փախանք Սևանի ափին լաց լինելու, բողոքելու, իսկ հետո հասկանալու՝ ինչպես կարգի հրավիրվենք ու անենք մեր լավագույնը պետության համար։ Ամուսինս ընկերոջ հետ գնաց փայտ հավաքելու։ Ընկերոջ կինը միացրեց ժողովրդական երգեր ու ասաց՝ հասկանում է, ասաց, հայրը ինչու էր 90-ականներին խմում ու տխրում այդ երգերի տակ։ Ասաց՝ հղի չլիներ, կծխեր։

***
Պատերազմից հետո Սիսիանը մասնավոր է։ Տուն-տուն։ Ով իր համար։ Տուն չկա՝ պատերազմ տեսած չլինի։ Փողոցներում հազիվ երկու մարդ գտնես։ Այն էլ՝ շտապող, գունատ։ Երեխաների ձայները չկան։ Համայնքապետարանում մշակույթի բաժինը գտնված մարմինների, բեկորների, ԴՆԹ-ի պատասախանների տեքստեր է գրում, որ փակ դագաղով հողին հանձնեն գտնված մարմինը, բեկորը, ոչինչը։ Ընտանիքների համար երջանկությունն արդեն իրենց մահացածի թևն ու ոտքը գտնելով է, Պանթեոնում թաղելով է, համայնքապետարանի մշակույթի բաժնի գրածը երկար լսելով է։ Համայնքապետի տեղակալի մոտ եմ, ասում է.
-Համալսարան ավարտ տղա եմ, մագիստրատ, ասպիրանտ ավարտ։ Բայց հետ եմ եկել։ Իսկ դուք գնում եք։ Համայնքային մտածելակերպ չունեք էլի։
-Գիտե՞ք,- ասում եմ,- ձեր ընտրություններից առաջ, Աղասու ժամանակ, մենք էնքան միջոցառում ենք արել։ Տուն չէինք գնում։ Մի օր հուշարձանների մաքրում էինք անում, մի օր մշակույթի տանը գրական հավաք… հիմա էլ եկել եմ փորձի փոխանակման։ Իմ տարիքայիններն էստեղ չեն, նոր սերնդին չեմ ճանաչում։ Եկել եմ ծանոթացնեք։
Համայնքապետի տեղակալն ինձ մանրամասնորեն բացատրում է, թե ինչ պիտի գրեմ իմ գրքերում, որ սերունդները կրթվեն, որ վերադառնան համայնք, որ չմնան Երևաններում կամ դուրս չգնան։ Ժպտում եմ։ Իմ առջև մի թուղթ է, վրան մշակույթի բաժնի գրած օղորմին։
-Նո՞ր մահ է,- հարցնում եմ։
-Մարմինն են նոր գտել, էսօր ժամը մեկին թաղեցինք։
Համայնքապետի տեղակալին զանգում են։ Հավանականությամբ՝ մշակույթի բաժնից։
-Հա՜,- ասում է տեղակալը,- չէ, փոխեք։
Հեռախոսից ինչ-որ մեկը բացատրում է կամ կարդում որևէ բան։
-Ավելացրեք։ Քիչ է։
Հեռախոսից չեն հասկանում տեղակալի պահանջը։ Նա նայում է ինձ։ Դեմքս թեքում եմ պատերի կողմն ու կեղծ հետաքրքրությամբ ուսումնասիրում փակցված պաստառները, որ տեղակալն անկաշկանդ խոսի։
-Շա՜տ համեստ եք բառերի հարցում,- շարունակում է՝ մատը տարուբերելով քաղաքային հեռախոսի սեղմակների շուրջ։
Հեռախոսից մշակույթը նրան նորից չի հասկանում։ Տեղակալը մոռանում է իմ գոյությունն ու մի կարգին սիսիաներենով բացատրում.
-Ա՜, դե մի քիչ ճոխ գրի էլի, մի էրկու տող ավելցըրու դե, դժվար ե՞ս հասկանըմ։ Լէվ, լէվ, դե գրի, շուտ պէր։
Տեղակալն անջատում է հեռախոսն ու շարունակում խորհուրդներ տալ ու կապել գովքս, որ գիրք եմ գրել, որ սիսիանցի եմ, բայց համայնքային մտածելակերպ չունեմ։ Ասում է.
-Ես էլ եմ նույնը, սկզբից իմ տունն ու իմ երեխեքը, հետո մնացածը։
Նա ինձ ուղղորդում է մշակույթի բաժին՝ միջոցառման մանրամասներն իրենց հետ քննարկելու համար, ինքը շտապում զբաղվելու նոր թաղման հարցերով։
Մշակույթի բաժինն ինձ սիրով է ընդունում ու խոսում շա՜տ, կիսվում շա՜տ, պատմում իրենց կազմակերպած բոլոր միջոցառումների մասին, շնչակտուր ներկայացնում յուրաքանչյուրի դերն ու նշանակությունը։ Մշակույթի բաժինը կին է։ Զգայուն կին։ Ծննդաբերած կին և դրա համար լավ գիտի շարժել երեխաների մեջ ձևավորվող հետաքրքրությունը դեպի մշակույթը։ Հիշում եմ՝ իմ դպրոցական տարիներին մշակույթի բաժինը տղամարդ էր՝ Դադաշյանը։ Սիսիանցի տղամարդ։ Կոշտ ու կոպիտ։ Կնոջը բանատեղ չդնող։ Դոմինանտ։ Ճնշող։ Մտնում էինք մոտը մի բան կազմակերպելու համար, դարակից խնձոր էր տալիս, թե.
-Մի հատ սա կեր, հետո ասա տեսնեմ ու՞մ աղջիկն ես։
Ուրախ-ուրախ պատասխանում էինք, խոսքը աջուձախ տալով՝ ճանապարհում էր։
Դադաշյանը նույնիսկ մի անգամ իրեն կինոյի տղայի տեղ դրած, քաղաքապետարանի երկու պաշտոնավորների հետ մեքենայով հատեց ճանապարհս, միջից դուրս եկավ, փողկապը շտկեց, քմծիծաղեց ու շարժվեց առաջ։ Դադաշյանը գիտեր՝ երեխաների վրա «բոբո ձյաձյայի» տպավորություն թողնելը կարևոր է, եթե նրանք «վատ բաներ» են խոսում, գրում կամ ասում քաղաքապետի մասին։ Իսկ ես ասել էի։
Մշակույթի նորանշանակ բաժինն ինձ դուր է գալիս։ Այսքան կանացի, այսքան մտահոգ ու ջերմ։ Ուղղորդում է՝ որտեղ հատկապես պիտանի կլինի իմ փորձն ու զրույցը, և ուղարկում է «Աղվան Մինասյանի անվան մանկապատանեկան ստեղծագործության կենտրոն»։
Աղվան Մինասյանը Արցախյան առաջին պատերազմում ստեղծագործեց ու ընկավ։ Նրա գրվածքները եղբայրը բերեց ու ամեն գնով դարձրեց այն համայնքինը, մեռնելով էլ լինի պիտի ապրի, պատերազմից հետո պիտի ապրի, ապրի իր գրած տողերում, ապրի սիսիանցիների աչքերում։
Պատերազմը հնարավորություն չտվեց բերելու որևէ ստեղծագործություն։ Բոլորն էնտեղ կատարվեցին ու չեկան։ Եկան ուրիշներ, նոր կաղապարով, հնարավորություններից զուրկ։ Պատերազմից հետո պատերազմ եղավ։

***
Գնում եմ Պանթեոն։ Մարդ չկա։ Վերևում մեր եկեղեցին է՝ Սուրբ Հովհաննեսը, որի համեստ սպասավոր, իմ հասակակից Հովհաննեսը պատերազմից չեկավ։ Նրա նկարն ինձ է նայում Պանթեոնից։
Պանթեոնում գերեզմանաշարքերը շատացել են։ Պանթեոնը երկարել է, լայնացել։ Մարդ չկա։ Տարոնի գերեզմանն է, Նարեկինը, Արմանինը, Վահագինը… բոլորի դեմքերը ծանոթ, ժպտացող, լավ լուսաբանված։ Թվում է՝ բոլորով մի հատուկ աշխարհում են, որի մուտքը պատերազմին մասնակցելով է։ Մեզնից զատվել են, իրենք իրենցով հավաքվել մի տեղ, որտեղից հիմա ինձ դիմավորում են։ Տարոնը ժպտում է, ես լաց եմ լինում։ Վահագը ժպտում է, ես լաց եմ լինում։ Բոլորը ժպտում են, ես լաց եմ լինում։ Հարևաններով, բարեկամներով, եղբայրներով, մարտական ընկերներով բոլորը էստեղ են։ Նայում են ինձ։ Անզորություն է։ Իրենց կողքին անձեռ ու անոտ մի փսլնքոտ եմ, եկել եմ նրանց ժպիտին ի պատասխան լաց լինելու։
Պատերազմը մեր տանը հայտարարվեց Տարոնի մահով։ Սուրը՝ քեռուս տղան, հուլիսյան մարտերին ընկերներին կորցրած լինելուց հետո զորացրվեց, քար դարձած եկավ մեր տուն և առաջինը պատշգամբից նայեց ողջ մնացած վերջին ընկերոջ տանը.
-Տարոնենց ուսանողական տունը մի քիչ ներքևում է։
Սեպտեմբերի քսանյոթին Տարոնը մահացավ։ Ուղիղ սրտին էին կրակել։

Արև՛, արև՛, ե՜կ, ե՜կ,
Զիզի քարին վե՜ր եկ.
Սև֊սև ամպեր հեռացեք,
Արևին ճամփա տըվեք։
Թողեք թող գա նա մե՜զ մոտ,
Դրա լույսին ենք կարոտ.
Կարմի՛ր արև ե՜կ, ե՜կ,
Նախշուն քարին վեր եկ։
Արևը հաղթեց ամպերին,
Շողքը ձգեց սարերին,
Զիզի քարը տե՜ս, տե՜ս
Պըսպղում է ոսկու պես։
Սիրուն արև, մի՜շտ եկ,
Զիզի քարին վե՜ր եկ։

Իմ մեռած հարսնացուն ամեն օր,
Երբ խաղաղ երեկոն է փռվում,
Հայտնվում է անհայտ, հեռավոր
Իր երկրից ու կրծքիս է փարվում։

Մեռնելիս նա ասաց՝ ես կըգամ,
Մեկնելիս նա թողեց մի ավանդ.
Ու գալիս է որպես ուրվական,
Փայփայում է իմ սիրտը հիվանդ։

Համբուրում է շուրթերը իմ ցուրտ,
Շշնջում է խոսքեր դյութական,
Ինձ հայտնում է պայծառ մի խորհուրդ
Ու նորից շշնջում՝ ես կըգամ։

Երբ մեռնում են ճիչերը շփոթ
Աղմկոտ քաղաքի մարտկոցում,
Լուսերես նա նստում է ինձ մոտ
Ու հետըս երազում ու լացում։

Իրար հետ կյանքի երգն ենք լսում,
Իրար հետ ամեն օր մինչև լույս
Թովչական երազներ ենք հյուսում
Ու դյութված շշնջում արշալո՜ւյս…