1907 թ. 30 նոյեմբերի, Ռոստով-Դոն

Կա հոգու մեջ ու աշխարհում մի ոսկի օղակ:
Բռնկվում է նա ու մարում մի ոսկի օղակ:

Ո՞վ չի գտել ժպտալո՛վ, ժպտալո՛վ
Անդուլ վազքի ճանապարհում մի ոսկի օղակ...

Բայց ես ինչո՞ւ, քու՜յր իմ, ինչու տրտմեցի այնքան,
Երբ բռնկվեց քո աչքերում մի ոսկի օղակ...

ՎԻՊԵՐԳ

ԱՌԱՋԻՆ ԳԼՈՒԽ

Ելավ քաջ Դավիթ` իշխան Սասունա,
Կըռիվ խոյացավ ի Մսրա վըրա:
Ու նրա ետնուց Խանդութ մեծ Տիկին
Լիր_լրումն առավ,
Լույս աշխարհ բերավ
Մեկ արու զավակ` տեր ու ժառանգին
Ջոջանց աթոռքին, Սասմա աշխարքին:

Ու հնուց ավանդ սուրբ սովորութքով
Ժողվեցան եկան Ջոջանց Տան պետեր
Մանկան բարուրի բինդերու փոխան
Գութանի շղթան փաթթեցին վրան,
Ու ասին իրար Ազնանց ավագներ,-
-Թե կոտրեց տղան կապանքն երկաթին,
Նա ազատ կուզե ու կրնա ձեռնել,
Նա մեր ցեղեն է` առյուծ հոր որդին:

Մանուկն էր. ճըչավ, ճըկեց ձեռն ու ոտ,
Կոտրեց շղթայի ամեն հոդն ու զոդ:
Համբավը տարան կռվի դաշտ` Դավթին.
Ու պատգամ ճամփեց Դավիթ Խանդութին.

_Իմ ակն-արեգակ հորըս անունով
Իմ կորյուն որդուս
Կանչեցեք Մհեր.
Նա պիտի դառնա մեր աշխարհին տեր,-
Ով զերկաթն իշխե` իշխանն է մարդուս:
Ու չար օրն հասավ`
Մահացավ Դավիթ` դյութազըն-առյուծ,
Մահացավ Խանդութ սրտի կսկըծուց.
Մնաց որբ-մանուկ, անհեր ու անմեր
Իրենց մեկ հատիկ զավակը` Մհեր:

Ու Դավիթ եղբայր, Ճնճըղափորիկ,
Ելավ, տիրացավ Սասման անառիկ,
Տեր դարձավ Դավթի գանձին ու կայքին,
Որ պահե, շահե Սասմա ժառանգին:

Մհեր թեև դեռ տղա էր տկար,
Իրեն ուժի տեր Սասուն մարդ չկար:
Հոր նման պարթև, աչքերն` ակն-արև,
Հայացքն` արծվենի, ճակատն` արքենի,
Մազերը` բոց-հուր,
Մեջք ու բազուկներ` պողպատիկ ու կուռ:
Յոթ մարդու կերը կուտեր մեկ ժումով,
Ով տարով կաճեր` նա կաճեր ժամով:
Վես էր բնութքը, խրոխտ ու ըմբոստ,
Հրով, խանդով վառ.
Զայրույթքի պահին` մթար ու մլար,
Հանց որ Նեմրութ սար:

Սասմա սեպ սարեր ոտներն անդունդին,
Գլուխն` երկնքին, ամպին ու շանթին,
Կըվազեր Մհեր շանթի ետևեն,
Փետուր կպոկեր արծվի թևեն:

Հորեղբայրն ասավ Մհերին մեկ օր.
-Գյուղի հոտաղներ կերցըրին բոլոր
Մեր հանդն ու ածու. Գընա,ակը տու,
Բան արա, որդի, պարապ մի´ նստի:

Ու կելներ Մհեր առավոտ-լուսին,
Կըկապեր ուսին
Գոմշենի մախաղ` հացով ու թացով,
Կերթար ժուռ կուգար Սասմա դար-դուրան,
Կըհսկեր Սասմա հանդ ու հանդաստան:

Սասմա դար-դուրան` աղբյուր հազարան,
Նման սուրացող սեգ առյուծներուն`
Բաշերն արծաթի` փռած քերծերուն:

Կըթիկներ Մհեր աղբրանց ակին,
Ողջ հացը կուտեր մեկ բրդուճ արած,
Ու օրը բոլոր կըմնար քաղցած:
Իրիկուն տուն դարձին կասեր հորեղբոր.
-Էսօր էլ օրըս անցավ անոթի:
-Ինչո՞ւ, այ որդի,
Սասմա մեր հանդեր լիքն են սինձ, բանջար,
Քաղե´, կե´ր, ինչո՞ւ կմնաս անճար:


-----------------------
Կելներ Մհեր
Գուշպերու մեջ կըսողոսկեր,
Ու վայրենի մեղուներու
Խորիսխն ազնիվ կըհավաքեր,
Կուտեր Մհերն ու կուժովնար:
Կըմագլցեր քերծերն ի վեր,
Արծիվներու վես բներեն
Կըհավաքեր ձվերն ամեն,
Ժեռ քարերը իրար կուտար,
Բոց կհաներ ժեռեն զնար,
Կրակ կաներ, կըխորովեր
Արծվի ձվեր,
Կուտեր Մհերն ու կուժովնար:
Կոլորտեր որսի համար
Շամբերու մեջ Անգղա գետի,
Անտառներով մութ ու մըլար,
Առանց հունի, արահետի,
Ու կըվարգեր հովերու հետ
Փապերու մեջ ու վիհերու,
Ետևն ընկած կրընկևեթ
Վարազներու խենթ գիհերու:
Կելներ Մհեր լեռներու վիհ,
Հանց սուր աշտե,
Կատար ու քերծ, ամենաբերձ,
Ուր չի հասել վիթն իր ոտով,
Հավքն իր թևով,
Ու կընձեներ խանդով խրոխտ,
Արծըվի պես,
Ազատ ու վես:

Գոռուն-գոչուն Անտոկա քաշեն
Մեկ հեղ մեկ վեմ-քար
Փլել ու կուգար
Ջոջանց ոչխարի փարախի վրեն:

Մհերն էր. վազեց, թիկունքը հզոր
Քարին դեմ տվավ, քարը կանգ առավ,
Ու մինչ էսօր
Կըմնա կանգուն` փարախի գլխուն:

Իրիկուն տուն դարձին` ասավ հորեղբոր.
-Սասմա ժեռ քարեր շեղբերու նըման
Տըրեխներն ոտիս` մաշեցին, կերան:

-Կարկըտի, հագի, ասավ նեղսրտած
Ճնճըղափորիկ:
Քըթմնջաց Մհեր ու լարեց անահ
Աղեղն հոնքերու` հորեղբոր վրա:

-Էս դևեն մեկ օր ձորձանք պիտի գա,
Քաջք է աժդահա, վիշապ զարհուրիկ,
Չի լսե սաստի, ոչ էլ խրատի:
Ահը սիրտն առած
Խոսեց կնոջ հետ Ճնճըղափորիկ:
Ու խորհուրդ արին,
Որ մեկ պատճառով, հնար-հնճարով,
Վանեն Մհերին
Տնեն ու տեղեն.
Դավով ու խաբով, մեկ անդարձ ճամփով,
Վտարեն իսպառ Սասունա հողեն:
Որ իրենց որդին` Փոքրիկ-Ճնճըղիկ,
Որ գիր կըսորվեր Մարութա սուրբ վանք,
Դարձնեն տեր-ժառանգ
Ազնանց աթոռքին,
Իշխան տիրական Սասմանց աշխարհքին:

Ելան ճամփեցին ջոջ-Վերգոյի հետ
Մանուկ Մհերին, պարեն-պաշարով,
Կապուտկողի բերդ,
Խանդութի հոր քով:

-Քո ջոջ պապ, Մհեր,-
Հորեղբայրն ասավ,-
Քո կարոտն ունի,
Գնա,մայրիկ տես, աշխարհ պտըտի,
Բան սովրի, որդի:

Ու եկավ Մհեր, հասավ Կապուտկող,
Իրեն պապի հող:
Յոթ տարի բոլոր մնաց պապաոնց տուն:
Մկունք կըխաղար քեռիներու հետ,
Կելներ ոսկեսար,
Ու նրանց հավսար`
Կռիվ կըմտներ` հագած ճոշ-ասպար:

Եղավ որ պապը օրն հասավ, մեռավ:
Ու Թևա-Թորոս` անդրանիկ քեռին,
Կանչեց Մհերին, ծաղրերես ասավ.
-Տո´, տխմար Մհեր, դու չգիտե՞ս, որ
Քո հոր բռին էր Սասունը հզոր.
Քո հայրը ուներ տըկերով ոսկի,
Հողեր ու գյուղեր, ավան ու ապատ,
Հուր-հրեղեն ձին,
Ու Թուր- Կայծակին:
Դու հիմի անհող քաշ գաս մեր դռա~ն.
Հորեղբայրդ ուտե քու հորըդ գանձը,
Դու օտար երկիր մաշես քու անձը:
Վա~յ Ջոջանց խելառ, մուխըդ չմարի:


-----------------
Մհերն էլ ելավ,
Լախտը ձեռքն առավ,
Ճամփան ոտքն առավ,
Վարգեց ու ահսավ Բանձրաթող Սասուն:
Որ եկավ Սասուն, ծունր իջավ գետին,
Համբուրեց հողը Սասմա աշխարքին.
Ու սուրաց հանց նետ` դեպ Առյուծաբերդ,
Ազնանց հնուց երդ:

Իրիկնաժամին մտավ դարպասն հոր,
Ու լցված սրտով ասավ հորեղբոր.-
-Ես լինե´մ Սասմա ժառանգ ու իշխան,
Ինձ էսպես ձգես ուրիշի դռա՞ն…

Խոսքը դեռ բերնին` Ճընճըղափորիկ
Ոտ զարկեց տարփին,
Գոռաց անառիկ.
-Անիծվի էն մարդ, որ մեծ-սիրտ որբին
Թևի տակ կառնի ի վեր աշխարհին:
Լախտն առավ Մհեր, որ զարկեր նրան,
Ձեռը չգնաց հորեղբոր վրան:
Գազազեց սաստիկ Ճընճըղափորիկ
Գոռաց ահառիկ,
Ու մահակն առավ,
Ծեծեց Մհերին, տնեն դուրս արավ:
Ետ դառավ Մհեր, որ զարկե նրան,
Նորեն Մհերի ձեռքը չգնաց
Հորեբոր վրան:
Ու ելավ գնաց լալով, լաց-աչքով,
Եկավ հոր ու մոր գերեզմանի քով,
Թողություն խնդրեց հորեն ու մորեն,
Հեռացավ Սասմա հողեն ու ջրեն:

ԵՐԿՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ

Մհեր զուրկ ու մերկ, ծարավ, անոթի
Ու վտարանդի
Հեռուն աչքն առավ.
Ճամփան ոտքն առավ,
Գնաց ու հասավ Ճապաղջուրի դաշտ.
Որ եկավ հասավ Ճապաղջուրի դաշտ,
Տեսավ ամառվա շոգին- կրակին.
Նստել է ծառի քաղցրիկ շըվաքին
Հարուստ մարդու մի կնոջ հետ մեկտեղ,
Կըխմե գինին, կուտե ձըվածեղ.
-Բարով քեզի, բարին քեզի,
Մհեր ասավ,
Անոթի եմ, հաց տուր ուտեմ:
Հարուստն ասավ,-Արտս գնա,
Խիճերն հանե, քաղհան արա,
Քրտինք թափե, հաց կուտամ` կե:

Եկավ Մհեր ճորտերու քով.
Տեսավ` ճորտեր
Եղունգներով, ագուռներով
Խիճ կըհանեն արտի հողեն,
Արտ կըմաքրեն գուղձեն, կոշտեն,
Մոլախոտեն:

Ինքն էլ նման ձեռնեց գործին
Ծնկածալիկ, արևբոցին,
Մեջքակոտոր ու քրտնաթոր,
Դատեց, բանավ մինչև իրիկուն;
Եղավ իրկուն
Ճորտերու հետ դառ ու դադրած
Մտավ մեկ հյուղ` գեջ ու խավար,
Իրար վրա ելան ծվար:
Մեկ աստուճ հաց տըվին` ուտի,
Մեկ չոր խշտի` պառկի, քընի;

Մհեր պառկեց, քուն չըտարավ.
Աչք չըփակեց ու ողջ գիշեր
Աշխարհի բան միտք կաներ միտք
Ջոջանց Մհեր.

-Ռամիկ չարադատ
Չոր կուտե
Հարուստ պարապ-մարդ
Մեղր կուտե;

Առտուն կանուխ ճորտեր բոլոր
Ելան ոտքի
Անխոս, անձեն կանգնան բանի;
Ու համբերեց մեկ-երկու օր,
Վրա երեքին
Խոսց Մհեր մեջ իր մտքին,
-Էս էլ կյանք չէ.
Էս չար մահ է,
Հացն ու ջուրը էս պիղծ տեղի-
Օձու լեղի...

Լախտը ձեռն առավ,
Ճամփան ոտքն առավ,
Գընաց ու մտավ Ոստանա քաղաք;
Ու մեկ փռնապան
Մհերին առավ իրեն ձեռի տակ;
Մհեր օր բոլոր ջուր, փայտ կըկըրեր
Ու գիշերն անքուն` ալուր կըմաղեր,
Խմոր կըշաղվեր, խմոր կըգնդեր.
Գլուխը բարձին, աչքը չըկպած`
Կըկանգներ ոտաց:
Իր բաժին հացը չէր բավե իրեն,
Հաց կառներ կուտեր ձեռն ընկած տեղեն;

Փռնապան տեսավ,
Բարկացավ, ասավ.
-Տո, ծակաչք, ծակփոր,
Սասունա վիշապ.
Ի՞նչ մնաց՝ ծախեմ,
Կերար ողջ-բոլոր;
Աչքերը Մհեր խոլորեց վրան,
Վախեն ձեն ու ձուն կտրեց փռնապան,
Ու հացերն առավ, փակի տակ դրավ;
Մհեր մեկ մատով փականք կըկոտրես
Հացերը կուտեր:
Փռնապան նորեն սաստեց ու ասավ.
-Մհե˜ր, դու ինչո՞ւ փականք կըկոտրես,
Հացերը կուտես:
Ուրիշի հացին իրավունք չունես,
Օրե´նք կա, օրե˜նք,
Պատի´ժ կա, պատի˜ժ:

Պողպատ իր ուսեր վեր քաշեց Մհեր,
Ասավ զարմացած.
Էդ պատիժ, օրենք ես չեմ հասկանա:
Բա, էս օրե՞նք է՝
Դժվար բաները ես եմ անողը,
Համով բաները դու ես ուտողը,
Թե գանձ կապողը:
Ու Ոստան քաղքեն Մհեր
Սիրտը խոլոր՝ չըվեց գընաց,
Եկավ հասավ Լաթարա հող,
Մտավ մեկ գյուղ:

Ռեսն էր. առավ վեստ Մհերին,
Հանց որ ճորտի, հացափորի,
Ճամփեց կոռի,
Ճամփեց կոռի դաշտն ու մերին
Ու այգեստան ավատի տան:
Օրն է հասել,
Գեղջուկ, ռամիկ արտն է հնձել,
Հունձը փնջել, բերել կալսել,
Ու կալի մեջ դիզել շեղջ-շեղջ
Ցոլցլալեն ոսկի ցորեն:
Եկավ հեռվեն մեկ ծեր գուսան,
Ձեռքին քընար՝ գանգ մի եզան,
Եղջյուրներեն երեք կատ լար
Քաշած՝ ի վար:

Բարև տվավ, նստավ խուրձին,
Զարկեց դաշըն պիրկ լարերուն,
Փառք երգեց ավուր հացին.

Փառք տվեք հացին
Ապա աստըծուն.
Հացն է աշխարքիս
Իսկն ազատություն:

Ասենք բուխ սրտով
Ռամիկին արև շատ.
Պահող-շահողին
Աշխարհ-արարատ:

Գովքն արեք ռամկին,
Ռամկի սուրբ գործին,
Ձեր ազատության,
Ձեր արդար-հացին:

Շարան-շարան երկնուց իջան
Հավք ու թռչուն,
Ծլվլացին շուրջը կալին
Ու բաժիններն առան թռան:

Եկավ իշխան էն արտատեր,
Կիսեց տարավ ցորենի շեղջ.
Իրար ետնուց եկան հասան
Թե´ գյուղապետ, թե´ խանութպան,
Առան տարան բեռով-թեռով,
Հարկի դիմաց, վաշխ ու պարտքին
Իր աչքի լույս ցորեն-ոսկին:
Բան չըմնաց խեղճ ռամիկին-
Լոկ ծեղ ու կուտ կալատակին:

Էս որ տեսավ՝ կրակ ու բոց
Բռնկեցավ Մհերի ծոց.
Ախ կըքաշեր օր ու գիշեր
Ու կխորհեր մռայլ Մհեր.
-Ռամիկ, մշակ,
Դուք կըլցնեք
Մառան, մարագ
Հոր ու հնձան
Թե´ իշխանին, թե´ մեծատան,
Որ անոթի, մերկ ի մորեն
Մնաք նորեն:

Ռեսը կանչեց, ասավ.-Մհե´ր,
Հարկ տուր հիմի,
Գլխահարկ տուր թագավորի:
-Ի՞նչ հարկ, ի՞նչ կոռ,
Ի՞նչ թագավոր,
Պարտք է տվել, կուզե հիմի,-
Ասավ խիզախ Մհերն Ազնանց
Ու բերդի պես կանգնավ, մնաց:
Ռեսը ձենեց, ձենին եկան
Գեղ-գեղովի, ճորտ ու մշակ,
Ուսերով վար՝ փոկ ու ճոպան,
Անթերու տակ՝ բիր ու մահակ:

-Կապե´ք, ասավ, կապե´ք ձեռ-ոտ
Երկաթ զարկեք, տարեք ձգեք
Մութ բռնատուն:

-Վա´յ ձեզ, ճորտեր խեղճ ու տխմար,-
Ինձ զորավիգ կանգնելու տեղ
Ոսոխին դեմ ձեր հոգեառ,
Վերցրել եք զեն՝
Թափվել վրաս, հանց ձեր ահեղ
Թշնամու դեմ…
Մեկդի´ քաշվեք, մեկդի´ հիմի,
Ճամփա´ տվեք, թող ռեսը գա,
Թագավորի հարկը տանի…
Ասավ Մհեր,
Ու անառիկ բերդի նման
Կանգնավ մնաց:
Գեղ-գեղովի ձեռք զարկեցին
Մհեր բռնեն.
Մհեր հոնքեր ժողվեց իրար,
Լախտը փարտեց,
Ծայրը լախտին դիպավ սանդին,
Աղասանդը փրթավ տեղեն,
Թռավ գնաց՝ կրակ կտրած,
Ու կըթռնի մինչև հիմի:
Շորշոփն հզոր՝ լարած լախտին,
Շանթի նման փռեց գետին,
Փռեց գետին գեղապետին
Յոթըն օրվա մեռելի պես:

Գեղ-գեղովի էս որ տեսան,
Գումար փախան, եղան ցրիվ,
Հանց չոր խռիվ քամու բերան,
Ծերպ ու ծործոր շունչներն առան:

Ելավ Մհեր սիտը խոլոր,
Միտքը՝ մոլոր,
Ճամփա ընկավ,
Ճամփան տեսավ՝
Սարի կանանչ մարմանդներով,
Ձորի մարմանջ աղբյուրներով,
Վայրի հավքեր ուրախ-զվարթ
Կըռթռնեին, ծափ կուտային,
Տաղով-խաղով, ուրախ-զվարթ:
Մհեր դարձավ՝ նրան ասավ.
-Երանի˜կ ձեզ, վայրի հավքեր,
Դուք օրհնված եք, մարդն անիծած,
Ազատ, անպարտ,
Ընկերներով ու ախպոր պես
Կապրիք անհոգ ու սեր կանեք,
Ո´չ արտատեր կըճանճնաք,
Ո´չ հարկ ու կոռ, ո´չ թագավոր,
Երանիկ ձեզ, վայրի հավքեր…

Անձնահուր Մհեր
Չվեց ու հասավ Պղնձե-քաղաք:
Պղնձե-քաղքի պարիսպներ ու դուռ
Պինդ-Պղնձակուռ.
Կամուրջ, բուրգ ու բերդ՝
Պինդ-պղնձակերտ:
Ժուռ եկավ քաղքի գռեհ ու փողան
Հազար մանեման
Կանգ առավ մոլոր մեջ պողոտային
Առջև փառանցփառ մեկ ապարանքին.
Տեսավ՝ վարպետներ բանձրիկ պատերեն
Կըկանչեն ամուր.
-Էհե˜յ, քար բերեք,
Շաղախ ու խիպար:
Բանվորներ՝ առած ուսերին, մեջքին
Քարեր ահառիկ, դույլեր ահագին,
Ու սանդուղքներով ոլոր-ոլորուն,
Կելնեն-կիջնեն,
Ծնկներով՝ դեդև,
Սրտով՝ հևիհև:
Որ տեսավ Մհեր մեկ տղա բանվոր՝
Քարը շալակին բանձրաքաշ տեղեն
Վար ընկավ գետին ու եղավ ցրեխ
Գլուխն ու ըղեղ…

Էս որ տեսավ Ազնանց Մհեր,
Հանց փոթորանք ծովու վրա,
Որ հազարան վագրերու պես,
Կըմռմռա ու կըկորզե
Պատ ու պատնեշ,
Բորբ որ բորբոք դարձավ ասավ
Իրեն սրտին ու աշխարքին.

-Է´յ, դուք, մշակ, ճորտ ու բանվոր,
Կըշինեք հար դուրք ու դարբաս,
Ու ձեզ համար
Լուծ ու անուր, զնդան ամուր:
Երթամ շինեմ բերդ ու պատվար՝
Նեղ ու դժար օրվա համար.
Առնեմ իմ հոր զենքերն ու ձին,
Ու Սասմանց տան կուռ կտրիճներ՝
Կռվիս համար վիգ ու սատար.
Ելնենք գուպար
Աշխարքի դեմ զրկող ու չար.
Ողջ ավերենք
Ու ռամկություն բերենք աշխարհ,
Ռամկի օրենք ու իրավունք,
Որ տեր դառնա ռամիկն իրեն
Սուրբ վաստակին, արդար հացին:

Երրորդ գլուխ

Ու կրակված թռավ Մհեր
Եկավ, ելավ
Սիմ ու Սասուն-Սասունա սար:
Սասունա սար՝ վեստ ու վիթխար,
Հանց երկնամուխ
Ցըլի գլուխ,
Ու կըփնչե գոռ ու ահռիկ
Բուք-մըրըրիկ:
Կիրճերու մեջ Սասմա գետեր,
Հանց մերկ ու կեռ կայծակ-թրեր,
Էն ձյունափառ սեգ Ծովասար,
Որ աստղերուն է հավասար:

Կըդեգերեր Մհեր անդուլ
Անգըղ գետեն մինչ Սեղան-սար,
Մարաթուքեն՝ Ծծմակաքիթ:
Ու կըփնտրեր բերդի համար
Քար ու կապան, լեռ առապար.
Անկ ու հարմար:

Օրանց մեկ օր՝ մութն ու մոլոր՝
Մեջ կապանին, խոր ծմակին,
Մեկ վագր վիրագ ու ահագին,
Դեմ Մհերին խոպաց, վարգեց
Ու մռնչաց խոլ զարհուրիկ:
Մհեր լախտը քաշեց, զարկեց,
Ճեղքեց գանգը վագրի ահռիկ,
Միսը կերավ, մորթը ձգեց
Կուռ թիկունքին, գլխու վըրան՝
Գիշտ ու խալամ:
Գտավ Մհեր մեկ խրոխտ լեռ
Մեջ բավիղին Մարաթուքա,
Զերդ բանձրիկ գահ,
Կողն ու կռնակ՝ գուղձ երկաթին,
Ուր կընայեն ամեն դիեն
Վիհեր մթին վեժ-անդունդին.
Քար ու կապան, լեռ առապար
Բերդի համար անկ ու հարմար:

Ազնանց Մհեր լախտն առավ ձեռ
Վազեց իջավ Տարոնա դաշտ:
Տարոնա դաշտ մեծ գետ ունի,
Խոր ու բըրոր.
Ու անունն է Արածանի.
Հարյուր քառսուն վտակ ու վետ,
Կըխառնվեն իրարու հետ
Ու կըհյուսեն Տարոնա գետ:
Տեսավ Մհեր՝ ջուրն է հորդել,
Վարար-վարար,
Ու կավերե գեղ ու հանդեր,
Արոտ ու վար
Շինականին ու ռամիկին:


Խղճաց Մհեր, մրմուռ սրտով
Վարգեց հասավ Քարքե սարին.
Մեկ ապառաժ վեհ վիթխարի
Ժեռ քարերեն Քարքե սարի
Մղեց, բերեց
Գլո´ր-գլո´ր,
Դղո´ր-դղո´ր
Բերեց ձգեց էն գետի մեջ.
Գետը բաժանեց երկու ճյուղի,
Մեկն աջ գնաց ու մեկը՝ ձախ:
Ջուրերն իջան,
Առաջվա պես արևերես
Ելան գեղերն ու հանդաստան
Շինականին ու ռամիկին:

Տարոնցիք էս որ տեսան,
Զարմացք ահեն ջուր կտրեցան.
Փախան, մտան
Արև-Առինճ մեծ շահաստան,
Վիշապաբերդ, արուրակերտ:
Արուրի դուրք քառսուն նիգով
Իրենց ետնուց պինդ գոցեցին:
Մհեր հասավ լախտը ձեռին
Ու յոթն հեղ որոտմունքով
Կոփեց բերդի դուրք արուրին,
Դոփեց գետին պողպատ ոտքով,
Ձենը ձգեց ահեղագոչ,
Ծխնու վրա դողաց դողդոջ
Դուրք արուրին:

-Էյ Տարոնա իշխան ջոջեր,
Ականթոթափ
Ժողվեք բերեք, տվեք ինձի
Ձեր արծաթով, հացով-ջրով,
Հարյուր վարպետ, որ վեմ տաշեն,
Հարյուր վարպետ, որ պատ քաշեն.
Բերեք հազար բանվոր, մշակ,
Որ քար կըրեն, երկաթ կըռեն.
Բերեք հազար բանվոր, մշակ,
Որ հող թալեն, արճիճ հալեն:
Բերեք, թե ոչ ձեր տուն ու տեղ
Ավեր կանեմ, հող ու աղուր,
Չորսդին կուտամ՝ հողմերուն կուր:
Ու Մհերի ոտքը եկան
Աղ ու հացով, խնդիրք-լացով,
Արև-Առինճ քաղքի ջոջեր՝
Վաճառապետ ու գանձաշատ.
Ականթոթափ
Բերին տվին հացն ու արծաթ,
Հարյուր վարպետ, որ վեմ տաշեն,
Հարյուր վարպետ, որ պատ քաշեն,
Բերին հազար բանվոր, մշակ,
Որ հող թալեն, արճիճ հալեն:

Վարպետ-բանվոր Մհեր առավ,
Գումար տարավ
Բարձրիկ Սասուն, Սասմա աշխարհ,
Խոլ ու խոժոռ քերծի վրա:
Ու շինեցին հզոր քերծին
Բերդ ու պատվար, զերդ կուռ ասպար,
Կայծակ քարով ու որձ-քարով
Կամրջապատ փապ ու վիրապ:
Արճիճ լցրին կրի տեղակ,
Մեջ հիմերուն,
Արճիճ լցրին խիճի տեղակ,
Մեջ որմերուն:
Կանգնեցրին գոռ աշտարակ
Սուր սնարին՝ վես ու անել,
Ուր լոկ արծվի թևն է դիպել:
Աղխ ու նիգով մուխ երկաթի
Դուռ-դռանդի:
Ու շինեցին խըրոխտ բուրգեր՝
Բանձր ու բոլոր,
Պատուհաններ՝ աչքով խոլոր,
Կընայեին ճամփաներուն
Ոլոր-մոլոր,
Թե´ մոտավոր, թե´ հեռավոր:
Ու անունը բերդի դրավ՝
«Մհերի Քեն».
Անունը սոսկ, բերդը վրան
Մինչև էսօր սպառազեն
Գոռ պահապան:

Գնաց Մհեր՝ բարկ ու կըրակ,
Իջավ Սասմա Աթոռ-քաղաք.
Արև նոր էր աչքը բացել,
Ողջ երկինքն էր ծով-ծիրանի,
Ծուխը կելներ պալա՛ն-պալա՛ն
Ակութներեն ու երդերեն:
Ու օրն էսօր տոն-կիրակի,
Ժամն էր կանգնած պատարագի:
Մհեր մտավ Առյուծաբերդ,
Ջոջանց իր տուն,
Յոթը կողպեք պատուհանեն
Հանեց Դավթի զրահ ու վերտ,
Ոսկի գոտիկ՝ յոթը պատիկ,
Վահան լանջքին
Վառ սաղավարտ դրավ գլխին,
Կապեց մեջքին
Թուր-Հավլունին, Թուր-Կայծակին:
Ելավ ոտքով զարկեց գոմի
Տասը նիգով աղխուկ դռան,
Ընկավ ջախջախ ու ծխնեհան
Դուռն երկաթի.
Հանեց Դավթի
Ձին հրեղեն՝ բռնած բաշեն:
Ձեռքը նյուսին դրավ՝ հեծնի,
Ճնճըղափորիկ հասավ ժամեն,
Եկավ մթնած՝ վրան թնդաց,
Ու արմունկեն քաշեց կատղած.
-Չքվի՛ս, Մհեր,
Չար, անառակ,
Նաշըդ տեսնեմ,
Գետինն անցնես:
Հանց արմունկով հըրեց Մհեր
Հեստ հորեղբոր,
Արմունկն առավ ակռաներուն
Ու ակռաներն եղան փշուր
Հեստ հորեղբոր:

Հեծավ Մհերն արևազուն,
Հեծավ խթեց հրեղեն ձին:
Թռավ կանգնեց քաղաքամեջ,
Աջու ձեռքին
Հազարաշող Թուր-Կայծակին:
Հանց գոռ-ամպրոպ Անդոկ լեռան
Կըկայծկլտե, կըորոտա
Գոռաց Մհեր Սասնու վրան.
-Է՛յ դուք, Սասմա ծռեր ու ճետ,
Է՛յ դուք, գեղջուկ, մշակ ու ճորտ,
Ձեռնել գիտցող նիզակ ու նետ,
Ձեռնել գիտցող գուրզ ու գեղարդ.
Թող ամենքը ասպազինվեն,
Գան ինձի հետ-
Քանդենք հիմեն աշխարհը չար
Ու ռամկություն բերենք աշխարհ,
Ռամկի օրենք ու իրավունք,
Որ տեր դառնա ռամիկն իրեն
Արդար հացին, սուրբ վաստակին:

Ու ետ եկավ Մհերի ձեն
Սալնո ձորեն, Ծոփաց Դուռեն,
Ճապաղ-Ջուրեն, Մշու Դուրեն,
Խութա Քարեն, Գրգուռ սարեն,
Փռվեց նորեն
Գոռգոռալեն, հազարաձեն,
Սասնո վըրեն:

ՉՈՐՐՈՐԴ ԳԼՈՒԽ

Ջոջ տան պետեր, խոլ հսկաներ-
Ձենով Օհան ու Խոր Գուսան,
Թառ-Ճնճղուկ ու Խոր-Մանուկ,
Վժիկ-Մխո, Բռնած-Կուռիկ,
Ջոջ-Վիրապ ու Ճող-Վիրապ
Ոստանիկներ ու Սեպուհներ,
Ու Ազատներ ու Ավատներ,
Հագած-կապած վերտ ու վահան,
Սուր ու աշտե, տեգ ու նիզակ,
Իրենց առջևն առած-բերած
Հոծ ժողովուրդ- գեղ ու քաղաք,
Գեղջուկ, մշակ, ճորտ ու ռամիկ,
Հագած-կապած զրահ-շապիկ,
Գունդ ու մկունդ, պարս ու աղեղ,
Գրոհ տվին, եկան մեկտեղ
Դեմ Մհերին ու ձենեցին.-
-Է՛յ դև Մհեր,
Վար էջ ձիեն, ժամտուն գընա,
Լա՛ց, որոտա ու դարձ արա
Խորհուրդներեն չար սատանա
Կռի՞վ կուզես…Մեղքը վըրեդ,
Էսօր ևեթ
Քեզ կըխառնենք հազար տարվա
Մեռելոց հետ…

Մհեր կեցավ անպատասխան,
Անպատասխան լեռ անսասան:
Բոլոր մեկտեղ դառան ետ-ետ.
Բոլոր մեկտեղ կանգնան մեկեն,
Բոլոր մեկտեղ սալ ու գետին
Ոտներով պիրկ՝ պինդ դոփեցին,
Տեգերով կուռ հանց կռվի կանչ
Վահանները պինդ կոփեցին,
Թինդ ու թափով թռան առաջ,
Շկահելով, գոռգոռալով,
Հողմի նման խիստ խոյացան,
Եկան վետ-վետ ու իրենց հետ
Ամպ ու փոշի, մուղտ ու մղեղ,
Գռութ տվին
Դռութ տվին,
Կուռ կռուփներ ցցած ահեղ,
Թռան, եկան, եկան հասան՝
Մհեր գլեն,
Մհեր ճմլեն:-
Մհեր խթեց Ձին հրեղեն
Ու մխրճվեց մեջ ամբոխին
Ճեղքեց ամբոխն երկու մասի,
Մեկն աջ թալեց ու մեկը ձախ.
Կեսն՝ արևցաթ, կեսն՝ արևպատ,
Մղեց, եկավ, կանգնավ խիզախ
Դեմ -հանդիման, ճակատ-ճակատ
Իշխաններուն, Սեպուհներուն,
Ավատներուն, Ազատներուն,
Քաշեց զարկեց Թուր-Հավլունին,
Թուր-Հավլունին, հանց հուր-կայծակ՝
Մեջ մթագին ամպ ու զամպին,
Կտրեց, թափեց,
Այրեց, լափեց
Ով որ ընկավ թրի վրան,
Ինչ որ ընկավ հրի բերան:
Արյունն ելավ գոչ-գոչ գմաց…
Մնացածներ գումար փախան,
Եղան ցրիվ, հանեց չոր խռիվ…

Սև ագռավի մռայլ կառանչ՝
Սև լուրն հասավ Սասմա ականջ:
Իշխան, ջոջեր, ժամերեցներ
Ելան ժամի կռչնակ տվին.
Ու չորս դիեն ծեր-հալևոր,
Մեր ու մանուկ, աղքատ, հարուստ
Ժամ ժողվեցան, նորեն եկան,
Ալիք-Ալիք ծովու նման,
Ծով կապեցին ժամի բոլոր:
Իշխան, ջոջեր, ժամերեցներ
Ու իրենց հետ երդումարդով
Սասուն լման
Նզովք արին գոռ Մհերին.
-Անիծվես դո՛ւ,
Չարը՛դ Մհեր,
Դո՛ւ, ներհակ Նեռ,
Դո՛ւ, Դև ցասման
Դո՛ւ, որ կուզես՝ աշխարհ քանդես,
Ծարավ մընաս ու անոթի,
Անճետ մընաս ու անորդի,
Մահ ուզենաս, չգտնես մահ,
Մինչ Քրիստոս դատաստան գա՝
Քո դատ կըտրե:

Ու անեծքը հասավ բռնեց
Մհերին.
Գետինն էլ չէր կարող տանի
Մհերին:
Ձիու ոտքը ծունկերն՝ ի վեր
Հողերու մեջ կըմխրճվեր:
Մհեր ուժով, ուժով-զոռով
Հասավ հոր-մոր գերեզմանին,
Գրկեց հողվարքն, ասավ լալով.
-Վե՛ր ել, հերիկ
Վե՛ր ել, մերիկ
Մեկ ճար արեք
Ձեր Մհերին:
Ու հերն ու մեր գերեզմանեն
Լացին, ասին.
-Գնա՛, որդի, Տոսպան բլուր,
Ագռավու այր,
Ու քար քաղե, ավազ մաղե
Լա՛ց ու զղջա,
Որ Քրիստոս քեզի խղճա,
Թողություն տա:

Երկիրն էլ չէր ուզի տանի
Մհերին,
Արեգակն էլ՝ աչքի նման
Մեռելին
Պաղ կընայեր ու լույս չէր տա
Մհերին:
Ձիու ոտքը ծունկերն ի վեր
Հողերու մեջ կըմխրճվեր.
Ուժով-զոռով գնաց Մհեր,
Եկավ, հասավ Վանա ծովուն:
Ագռավու Քար բացվեց մեկեն,
Ագռավ-կալավ մեջ իր ծոցին
Մհերն ու Ձին:
Ագռավու Քար գոցվեց նորեն
Նըրա վըրեն:

Մեջ անձավին անմահ, անմեռ,
Կա ու կապրի Ցասման Մհեր.
Գլխու վերև-նըսեմ ճրագ՝
Գիշեր-ցերեկ հավիտյան վառ.
Խմած ջուրը՝ մեկ ըսկահակ.
Հաց օրեն՝ երեք նշխար:
Մեկ խուրձ առույտ Ձիու առաջ
Ամառ-ձմեռ դալար-կանաչ:
Ու կըմտքե անմահ Մհեր
Աշխարքի բան.
Աշխարքի բան, հանց որ իժ-օձ,
Կըխեթըթե սիրտն ու հոգին:
Ու ո՛չ կուլա,ո՛չ կըզղջա,
Որ Քրիստոս խղճա-գթա,
Վես արարքին թողություն տա:

Ու թիռ կուգան
Բարդ-բարդ ամպեր՝ հրով-ջրով
Լույս Մասիսի վեհ գագաթեն,
Սիփան Սարեն, Ծիպան ծովեն,
Կայծակ կուտան
Ագռավու լերկ Քարի վրեն
Ու Մհերի գոց Դուռն ի վեր
Կըգոռգոռան, կըորոտան,
Փըխրին, կերթան:

Մհեր այրեն, Քարի խորեն
Խոլ կըթնդա, դղորդ կուտա
Բարկութենեն:
Կըվրընջա ու կըդոփե
Ձին սանձակոծ, կրակ ու բոց,
Ու կըժաժեն Մհերն ու Ձին
Աշխարհն հիմեն:

Ամեն տարի օրն Համբարձման,
Երբ իրարու համբույր կուտան
Երկինք-երկիր, թե հուր ու ջուր,
Ամեն տարի օրն Համբարձման,
Երբ կըբացվի ամեն փակ դուռ,
Կըվախենան գեղ ու քաղաք,
Թե կըբացվի Ագռավու Քար,
Կելնի Մհեր արև-աշխարհ:
Գեղ-գեղովի, քաղաք-քաղքով,
Արտասուքով
Կըպաղատեն Քրիստոսին՝
Չար Մհերին կապե-բանդե,
Որ դուրս չըգա՝ աշխարհ քանդես:

Մեկ Համբարձման օր, երբ Մհերի Դուռ
Նորեն բաց եղավ, Ագռավու անձավ
Մեկ ծերոն հովիվ ներս մտավ, տեսավ՝
Մեկ պարթև վեմ-մարդ՝
Գլխին սաղավարտ,
Հեծած կրակ Ձին,
Կայծակը ձեռին,
Մթան մեջ կանգուն:

Հարցուց.- Ո՞վ ես դուն:
-Մհերն եմ ես, Դավթի տղան,
Դու, հալևոր, ուստի կուգաս:
-Լույս աշխարքեն, հովիվն ասավ:
-Աշխարքն է՞ն է, ինչպես որ էր,
Համբավ տվավ հովիվը ծեր:

-Նորե՞ն ռամիկ դառ կըդատի,
Աշխարհ կուտե,
Որ կըմնա ինքն անոթի՞,
Հարցուց Մհեր:

-Հա´, էսպես է, Ազնանց Մհեր:
-Դե, դարձ, գնա քո չար աշխարհ,
Խոր զայրութքով ասավ Մհեր:

-Դու ե՞րբ պիտի դուրս գաս աշխարհ,
Հարցում արավ հովիվը ծեր:
-Երբ շեղբն հասնի
Ոսկորին,
Ռամիկ կանչե
Մհերին,
Պատգամ տվավ Ցասման Մհեր:

Որ դուրս ելավ հովիվն այրեն,
Ագռավու Քար գոցվեց նորեն:

Մինչև էսօր դեռ
Էնտեղ է Մհեր.
Հուրնի Ձին հեծած,
Սաղավարտ կապած,
Կայծակն աջ ձեռին,
Վահան`ձախ ձեռին,
Հագած կուռ ասպար.
Միշտ ու միալար
Կըսպասե աննինջ՝
Հոգին ականջին
Ու ականջը՝
Ռամկի կանչին:

ՎԵՐՋԵՐԳ

Էն օրեն վեր անցան դարեր,
Երբ ռամկասեր Մհերը վես՝
Անձավի մեջ բանդվեց անել.
Անցան հազար տարիներ չար,
Նորեն հազար չար տարիներ,
Դառն ու դաժան, մութն ու մլար:
Ռամիկը, հանց ճորտ ու ստրուկ,
Բանվոր, մշակ, գերի-գրաստ,
Կտառապեր ու կաշխատեր,
Կտառապեր ու կըտքներ
Արքաներու, իշխաններու,
Սեպուհներու, հարուստներու
Շահի համար անհագ, անկուշտ:
Ամենուրեք ու ամեն տեղ
Կչարչարվեր անդուլ, անխոնջ.
Ծովերու մեջ ու բովերու,
Բարկ ու կրակ արևի տակ,
Սառնամանի հողմերու տակ,
Խեղճ, անոթի, մերկ ի մորեն.
Ու կըմնար նորեն-նորեն
Անիրավունք ու անբաժին:
Տարվա տարի ու օրե օր
Լուծը դաժան չար բռնության
Կըծանրանար ռամկի վրան:
Ու մինչև որ շեղբը հասավ,
Հասավ ռամկի չոր ոսկորին:

Երբ շեղբն հասավ չոր ոսկորին,
Ահեղ ցավեն ճըչաց ռամիկ:
Քաղաքներեն ու գյուղերեն,
Ու ծովերեն ու բովերեն,
Դարբնոցներու հրեն-բոցեն
Ճորտ ու ըստրուկ, բանվոր, մշակ,
Աղքատ ու զուրկ ձեն տվեցին
Մահի պատրաստ, ռազմահրավեր,
Ձեն տվեցին ու կանչեցին
Վես Մհերին:
Ամեն դիեն կանչերը հուր՝
Հազար, հազար, հազար ու բույր,
Հանց ծովերու փոթորիկներ,
Հանց ծովերու գոռ ալիքներ,
Եկան, եկան ու կոփեցին
Մհերի Դուռ, Ագռավու Քար:

Լսեց Մհեր մեջ անձավին
Կանչերը հուր, հազար ու բյուր`
Մահի պատրաստ, ռազմահրավեր.
Բազուկն երկաթ պրկեց Մհեր,
Խոլ մրրկվեց սիրտն ու հոգին,
Ու ժաժեցին աշխարհն հիմեն
Ու ճեղքեցին քար-ապառաժ:
Թուր-Հավլունին կայծակ տվավ՝
Գոռ կայծակներ ահեղաթափ,
Խորտակեցին կապանք ու դուռ,
Ելավ Մհեր արև-աշխարհ:
Ու վարգեցին, թռան, եկան
Հազար, հազար, հազար ու բյուր
Ճորտ ու ըստրուկ, բանվոր, մշակ,
Ծով կապեցին Մհերի շուրջ,
Ծով կապեցին փոթորկաշունչ.
Գրոհ տվին բոլոր մեկտեղ՝
Արքաներու, իշխաններու,
Սեպուհներու, ավատներու,
Հարուստներու վրա մեկտեղ.
Ավերեցին աշխարհը չար,
Ու ռամկություն բերին աշխարհ,
Ռամկի օրենք ու իրավունք,
Որ տեր դառնա ռամիկն իրեն
Սուրբ վաստակին, արդար հացին:

Իններորդ դասարանի աշնանը ահա թե ինչ եղավ. մենք մի շոգ, քաղցր ու կոպիտ ամառով էլ էինք տղամարդացել, իսկ վարիչ և աշխարհագրության դասատու Դավթյանը, երկար աշխատանքի և ապահով կյանքի փափկության միջից, կիսաքնած, անհաղորդ մեր լավ սովորելուն, վատ սովորելուն, ուսուցիչների թաքուն ծիծաղին, նիրհի միջից մեզ ասաց.
- Ձեններդ կտրեցեք, մայմուններ:
Խոտհավաքին, գիշերը, դեզի տակից գուլպաներով հեռացավ կաղ ու անամոթ Սպանդարը, ապա, լուսնի մեջ, ելավ, մի պահ տագնապած սպասեց բարձր Լենան, և քայլ դրեց, իր երկար ու պինդ ոտքի քայլը, և այդ ոտնափոխի հետ վրա նստեց քնաթաթախ այրի Գինոն,- Հը՛, ո՞վ է, ի՞նչ կա:- Այդպես: Ամռանն այդ էր եղել, ես կարդացել էի Դեկամերոնը, անցյալ տարվա շորերն աղջիկների վրա նեղ էին գալիս, Իգնատիոսի Ջեման դպրոցի ճանապարհին պայուսակը շպրտեց ինձ,- Մեր տուն կտաս,- ու կիրովականցի վարորդի հետ գնաց՝ դառնալու նրա կինը. շամուտեցի նիհարիկ Գարուշը փռած տեսել էր նոր ուսուցչուհու կրծկալը, մոխրականաչ աչքերով Անահիտը գլուխը դնում էր ափերին և նայում ու նայում էր ինձ,- իսկ ահա այդ Դավթյանն ասաց տարիքի ու փափուկ կյանքի ալարկոտությամբ.
- Ձեններդ կտրեցեք, անբան մայմուններ:
Ասի՝ տեսնեմ լրի՞վ է քնած, թե՞ մի քիչ քնած է, մի քիչ արթուն. ասացի.
- Մայմունը մենք չենք:
Պարզվեց, որ քնած չէր. ասաց.
- Ո՞վ էր:
Անցյալ տարվա շրջազգեստներն աղջիկների վրա նեղ էին գալիս, մենք փռած տեսել էինք նոր ուսուցչուհու կրծկալը, ամռանը Գինոն խանգարեց հոյակապ Լենային ու կաղ Սպանդարին, այդ Անահիտի բրդե շորն ու մաշկը պատռտվում էին կրծքերի պրկվածությունից,- ես ծալմլվելով ելա, կանգնեցի ու, գլուխս հեգնորեն թեքած, սպասեցի: Նա ասաց.
- Մայմունը դուք չեք, իսկ ո՞վ է մայմունը:
Առջևի նստարանից վախեցած ետ էր թեքվել Գարուշի նիհարիկ քույրը, թիկունքս սարսուռով էր լցնում Անահիտի մոխրականաչ հայացքը,- ես զույգ ձեռքով հենվեցի նստարանին, ուսերս բարձրացան, և ասացի.
- Ոմանք:- Եվ անքթիթ նայեցի իրեն:
- Ի՞նչ ոմանք:
- Նայած,- ասացի ես:
Նա ինձ վռնդեց դասարանից.
- Գնա դարձիր խոզարած:
Այդ ամռանն արած իմ աշխատանքով առել էի ինձ համար կոշիկ, տաբատ, վերնաշապիկ, բաճկոն, ժամացույց, լողի տրուսիկ, ինքնահոս գրիչ, մորս համար՝ ուսաշալ, երեխաների համար՝ կոնֆետ. այդ սեպտեմբերին ջերմությամբ ու գաղտնիքներով թրթռացին ֆրանսերենի ուսուցչուհին, ջոկատավարուհին, ութերորդ, իններորդ, տասներորդ դասարանի բոլոր աղջիկները, այդ աղջիկներն իրենք իրենց մեջ չէին տեղավորվում,- և ես ասացի.
- Կարծիր:
Որպեսզի ուսուցիչներն ու աշակերտները իրեն հարգեն ոչ միայն իր հետ խոսելիս, այլ նաև ճաշելիս, կարդալիս, քայլելիս՝ նա ինձ դպրոցից հեռացրեց:- Մայմուն,- վերջացրեց նա, ես նրան չասացի «մայմունը ինքդ ես» և այդքանով էլ հույս կար, թե մի լավ խնդրելու դեպքում նա ինձ ետ կընդունի՝ հայրս ուղարկեց արհեստագործական ուսումնարան: Տանն աղմկում ու հաց ու կարտոլ էր ոչնչացնում յոթ երեխա,- Քարտաշ կդառնաս, տանը կօգնես:
- Բո՛քս...
- Ստոպ: Ձախո՛վ: Միայն ձախով: Աջ ձեռք չունես: Ձախով: Բո՛քս: Ձախդ, ձախդ, ձախդ, ձախդ: Ապրե՛ս:
Առաջին ռաունդում ես տրորեցի Կարապետ Կարապետյանի քիթը. նա ուսումնարան էր իջել Ապարանից, ցուլի զանգված ուներ և վրա էր քշում հարու տալու պես: Այդ տարվա մեր տասնհինգ հանդիպումներից տասնչորսում ես տրորեցի նրա լայն դեմքը. ես արդեն ձանձրանում էի նրանից, նա ինձ հոգնեցնում էր անընդմեջ ծեծվելով, նրա ներկայությունն արդեն ինձ չէր անհանգստացնում ու չէր լարում, և հենց այդ ժամանակ էլ, տասնհինգերորդ հանդիպմանը, տեղահանող ուժով նա իջավ ծնոտիս. նա ինձ լիզել տվեց հատակի փոշին՝ իմ արյան անալի համով խառը:
- Ձա՛խդ, ձա՛խդ, ձա՜խդ,- մեր շուրջը ցատկոտում էր մարզիչը:- Ո՞րտեղ էիր մոռացել ձախդ, քնա՛ծ:
Այդ տարվա աշնանը մեզ Մոսկվա մրցումների տարան: Այն, ինչը կոչում են հակառակորդ՝ հակառակորդ չէր, որովհետև չկար: Պարանների վանդակում հարթակին մի հաղթանակ կար, մի պարտություն. հաղթանակը տվեցին բաշկիր Մականինին, պարտությունը՝ ինձ, ուրեմն բռնցքամարտել էինք ինքն ու ես: Բայց ես նրան իմ դեմ չտեսա, իմ ձեռքը նրան չգտավ: Ըստ երևույթին նա մոտերքում մի տեղ էր, որովհետև նրան ծափահարում էին, բայց չկա՛ր, չկար: Ես կռվեցի օդի դեմ, պարանների դեմ, դատավորին շփոթեցի Մականինի հետ,- Ձա՛խդ, ձա՛խդ, ձա՛խդ,- շշնջում էր մարզիչս, ձեռնոցների ետևում մի երկու անգամ տեսա Մականինի կատվի աչքերը, հետո նա դարձյալ չկա՛ր, չկար:- Ձա՛խդ, ձա՛խդ, ձա՛խդ,- շշնջում էր մարզիչը, ես անսպասելի շուռ եկա՝ այդ Մականինին խփելու աջով, ձախով, ծնկով և գլխով, փշուր-փշուր անելու նրա ճարպկությունը, նրան դարձնելու մարզիկ, հակառակորդ, դնելու իմ դեմ,- իսկ նա դարձյալ չկար, ես իմ թափից ընկա պարաններին: Եվ ամոթ էր գլուխ բարձրացնել, տեսնել տաք խոնավության ու կիսախավարի մեջ ծիծաղող բերանները:
- Դե զզվեցրիր, էլի, քո ձախով, ձախով, ձախով,- ձեռքերս վար բերած՝ գոռացի ես մարզիչին:
Եվ հացը չէր ուտվում, և անկողնու փափկությունն ափսոս էր, և աղջիկներն իմ մեջ խլրտալ չէին տալիս տղամարդուն:
Այդ տարի ինձանից մի մեծ ակնարկ տպագրվեց թերթում: Բռնցքամարտիկների մասին պատմվածքը չտպագրվեց: Ասացին՝ ահա սա հարթակն է, սրանք պարաններն են, սրանք հակառակորդները, սա՝ դատավորը. բոլորը կան, որևէ մեկը բացակայո՞ւմ է,- ոչ: Ասացին՝ ահա մարզիկները իրենց ուժով անհայտությունից դուրս են քշում իրենց հաղթանակը. ինչպե՞ս թե «պարանների վանդակում մի հաղթանակ կար ու մի պարտություն»: Շինարարների մասին ակնարկը շահեց առաջին մրցանակ: Տասնութերորդ տարվա գարնանը ես կին տեսա. գյուղի դպրոցն ու Դավթյանին հիշեցի այդ օրը, հյուրանոցի վաննայում. և քմծիծաղեցի, որովհետև ահա այսպես էր. Դավթյանն ինձ համար գուշակեց խոզարածություն, ես ետ դարձա ասելու՝ «կարծիր», իսկ շամուտեցի Մերուժանը ձեռք էր բարձրացրել և շատ էր ուզում դասը պատմել, որովհետև այդ օրվա դասը հասկացել էր: Նա այնտեղ, իմ մտքում, դեռ աղաչում էր դաս հարցնել իրեն, իսկ ես ահա եղել եմ Մոսկվայում, հաղթել եմ, պարտվել եմ, հիմա արդեն հյուրանոցում եմ, լողանում եմ: Միջնակարգը ես վերջացրի երեկոյան դպրոցում. երբ շամուտեցիներն ու ծմակուտեցիները եկան օձիքները կոճկած, շոգելով, անքուն ու վախեցած անհայտ ապագայից ու քննողների հրեշավոր խստությունից, համալսարանի դռներին բոլորը խոսում էին մի շարադրության մասին, որ ուներ դիպլոմային աշխատանքի արժեք և դասական պատմվածքի փայլ: Այդ իմ գրավոր աշխատանքն էր: Ես շամուտեցիներին և ծմակուտեցիներին ասացի՝ Դավթյանն ինչպե՞ս է: Եվ ավելացրի բարեհոգաբար՝ հոգնած մարդ է, էլի, իր համար: Եվ ասացի ծմակուտեցիներին՝ հերս ի՞նչ կարծիքի է քարտաշության մասին:
- Ապերո, դասդ սվորե՞լ ե՜ս,- մեր բարբառով ասացի Մերուժանին,- էկել ես ինըստուտ ընդունվե՞՜ս...
Այդ տարի նորից մի փորձ եղավ ինձ բռնցքամարտ ներքաշելու և չստացվեց, բայց իմ հաջողությունները բավական շատ էին, որպեսզի կարողանայի փշրվել. իրար ետևից տպագրվեցին երեք ակնարկ ու մի պատմվածք, ես բացեցի մի բանաստեղծի հետ հանդիպման մեծ երեկոն, բոլորը սրտի թրթիռով կգնային Թբիլիսի՝ մասնակցելու նրանց ուսանողների գիտական նստաշրջանին, իսկ ես մերժեցի. աշխարհահռչակ Սարյանի հետ հարցազրույցն անցընելիս անուշադրության մի պահի նա մի բանում վրիպեց, ես ասացի՝ գուցե այդպես չէ՞, և նա իսկույն համաձայնեց և ուղղեց սխալը իմ կարծիքին համապատասխան. քաղաքատնտեսության դասախոսությանը ես գրում էի մեծ ակնարկ թերթի համար, երբեմն առարկում էի դասախոսին, նա ափերից դուրս էր գալիս, իսկ ես գրում էի ակնարկը, աչքով էի անում Վերգինեին, փչում էի Բերսաբեի հարթ ծոծրակին և ուսիս վրայով ասում էի Սուրենին, որ րոպեն մեկ բզում էր իմ մեջքը.- Շան տղա, միասին ենք խմելու, թող վերջացնեմ:
Այն ժամանակ, երբ Ալխո ձին աղվես Գիքորի և իր բեռը Ղազախից թիզեթիզ մոտեցնում էր Ծմակուտ գյուղին, ես այդ ժամանակ Երևան-Մոսկվա ճեպընթաց գնացքում, փափուկ վագոնում, ինձ երևակայում էի երեսառած հաջողակ, գեղեցիկ, սիրված և աստծու պատիժ՝ կանանց գլխին. «Ախ, այդ Քառյան Հրանտը...»: Դյումա հայրը վայելում էր փառք ու կանայք՝ այդ ես էի, ճակատամարտի ժամին Կուտուզովը քնել էր՝ այդ ես էի, մեր Արտավազդ արքան Կլեոպատրայի առջևով կառափվելու անցավ թագակիր գլուխը բարձր՝ այդ ես էի: Նոբելյան մրցանակ, Toro-toreador, Garson, երրորդ սեղանին երկու շիշ կոնյակ, Էգ կատվիկ Բրիջիդ Բարդո, «Աղջիկը գնդի վրա»:- Ես Ձեզ ասում եմ: «Կայսրը Ձեզ սպասում է»:- «Ասացեք կայսրին, որ մի ժամով ես կուշանամ»:
«- Վերգինե՞... Վերգինե՛...
- Ուշ է, արդեն ուշ է:
- Վերգինե՛...
- Չո՜րս տարի... առաջին օրից... Տանը, տրամվայում, դասախոսությանը, ճամբարում, պեղումներին... Չո՜րս տարի... որտե՞ղ էիր...
- Վերգինե...
- Ուշ է:
- Դե ի՞նչ, Վերգինե... քեզ երջանի՜կ տանտիկնություն»:
Այս այսպես էլ եղել էր: Վերգինեն ամուսնացավ ինժեների հետ, պետական քննության էր գալիս վազելով, քթի տակը քրտնած, քննությունից դուրս էր թռչում երեխային կուրծք տալու, իսկ երբևէ Երևան պիտի գար ֆրանսական կինոյի նորագույն աստղը կամ Հրանտը պիտի գնար Փարիզ: Ինձ պատվանդան էին մորս ծղրտան հիացմունքն ինձանով, մեր տասը երեխայի զարմացած հայացքն ինձ, հորս թաքուն հպարտությունը, դոցենտ Ախվերդյանի առաջարկությունը միջանցքում՝ «Մնա ասպիրանտուրա»: Եվ այն, որ դա Երևան-Մոսկվա գնացքն էր, ճեպընթաց էր և իմն էր. ես կարող էի վագոնի միջանցքում, իմ արդուկած տաբատն զգալով, դանդաղ քայլել ետ, առաջ. բացել լուսամուտը՝ շոգ է. ծխել՝ մոխրամաններ կան, որոնց տեղը ես գիտեմ. պառկել ոտքս ոտքիս՝ դա իմ տեղն է: Աղվես Գիքորը և մի երկու կթվոր հազար ինն հարյուր երեսունիննին, ճիշտ է, գնացել են Մոսկվա, երևի ճեպընթացով, բայց նրանք չեն զգացել նրա հարմարավետությունը. խմբով, մի տեսակ՝ տուփով, նրանց տարել են,- Սա Կրեմլն է, սա Մոսկվա գետն է, սա դամբարանն է,- ու ետ ուղարկել: Իսկ ահա վագոնի միջանցքում տաբատավոր վրացուհին ձվի չափ խոշոր աչքերը գցել էր ինձ վրա ու նայում ու նայում էր, իսկ ես նկատեցի կամ չնկատեցի խեղճ աղջկան: Եվ՝ կուպեի երրորդ ուղևորը կարճատես ու կիսաճաղատ է, իսկ ես այսպես հաջողակ, գեղեցիկ, մոխրագույն շերտավոր տաբատս արդուկած, սև կոշիկներս մաքուր, մուգ փողկապս սպիտակ վերնաշապկիս վրա թուլացրած, ահա այսպես հոգնա՜ծ ծալվել եմ մեծ վեճում հաղթելուց հետո, խեղճ վրացուհին էլ այնտեղ աչքը կուպեիս դռանն է մնացել, և կուպեի երկրորդը՝ ակնոցավորի երևի կինը, մատները խրել է ոսկի մազերի մեջ և ուզում է ինձ չնայել ու չի կարողանում. իսկ Բայրոնը անցողակի տեսավ նրա տրտում աչքերը, հոյակապ ճակատը և երկար մատները ոսկի մազերի մեջ և երկար ոտքերը սեղանիկի տակ, և բերանը ծեծելով Բայրոնը հորանջեց: «Կմնա՞ս ասպիրանտուրա: Մնա ասպիրանտուրա»։ Եվ այդ կիսագրագետ դասախոսները, և այդ կիսագրագետ դոցենտն էլ. բայի ծագումը, Մեյեն ասում է, Աճառյանն ասում է, Վվեդենսկին ասում է, Աղայանն ասում է: Եվ իմ կտրուկ ռեպլիկը՝ իսկ դո՞ւք, և աղջիկների վախեցած հայացքն ինձ:
Հուլիսյան սպիտակ օրը, Վերգինեն այգում, ամուսնով ծածկված, երեխային կուրծք է տալիս, իսկ վերևն արդեն իր հերթն է, իր հերթն անցած կլինի, իսկ ինքը լավ չի պարապել, «Փողի ծագումը, փողը որպես...», դե զզվեցրիր, կեր, է... Իսկ ահա, կապույտ ստվերներից դենը, հուլիսյան արևի մեջ, դանդաղ անցավ Հրանտ Քառյանը՝ բարձրահասակ, ուղիղ, մաքուր... Շան որդին, քայլելն ի՜նչ է, քայլում է՝ գեղեցիկ է, դասախոսության քնատ է եկել՝ գեղեցիկ է, նոյեմբերյան շքերթին, փողոցում, պոլիտեխնիկի Կարինեի հետ պարեց ռոկ-ըն-ռոլ՝ գեղեցիկ էր, էքսկուրսիային թեթև ժպիտով պարեց քրդական քոչարի՝ դարձյալ գեղեցիկ էր... Պոլիտեխնիկի Կարինեին ապտակել էր և համալսարան եկավ ծեծված՝ աչքի տակը կապույտ և շրթունքներն ուռած,- Ոչինչ, թխկացրին... Ոչինչ, երեքով էին, պատին դեմ արին՝ ծըլթ...- և շան որդին դարձյալ գեղեցիկ էր:
- Կիրովական, կայարան Կիրովական...
Եվ այդ Կիրովականը... Խալաթավոր հաստլիկ տնտեսուհիները, կարմրի ու քրտնքի մեջ, եփում են քսաներեքերորդ տեսակի մուրաբան, «- Տեսա՞ր:- Ի՞նչը:- Չտեսա՞ր:- Ի՞նչը:- Քաղխորհրդի Հրաչի սև մեքենան:- Էդ ե՞րբ է փոխել:- Ամսի տասնյոթին, հինգ օր է:- Տղա՛ է:- Ըհը՛», և քիմգործարանի անսամբլի սյուիտը՝ «Կիրովակա՜ն, իմ գովակա՜ն, Կախարդում ես քո հյուրերին տեսքով դյութական, Երգի քաղաք, հևքի քաղաք, իմ Կիրովակա՜ն»: Եվ հայրս՝ «Արի Կիրովական դասատու, տուն սարքենք, ապրենք Կիրովական»: Ըհը՛, գնանք գյուղերը՝ ոչխար ուտենք, մեր գործով Երևան գնալիս գործուղում վերցնենք... Գնանք կայարան՝ Թբիլիսի-Երևան գնացքից իջնող հովեկների մեջ կա՞ն էնպես ձեռնտու հարմարները, որ և թարմ լինեն, և ամուսին չունենան... « - Հաջողեցրի՞ր:- Տեսնե՛նք, չեմուչում է անում: - Դրանց սովորությունն է, բանիդ կաց: - Գիտեմ»:
Լուսամուտից մի վայրկյան, հազիվ մի վայրկյան նայեց ու ետ մնաց Փամբակ փոքրիկ կայարանը: Խե՜ղճ Փամբակ փոքրիկ կայարան՝ մի կարմիր գլխարկ էր, մի կանաչ լապտերիկ ու մի զանգ: Քանի՜ մեծամիտ ճեպընթացներ են անցել, իսկ դու ահա մնացել ես այս ձորում մի կանաչ լապտեր, մի կարմիր գլխարկ ու մի զանգ: Եվ այդ երրորդ ուղևորը. ահա մի անգամ է ապրում, այն էլ՝ կարճատես ու ճաղատ: Եվ այդ ուղևորուհին. կին է և տխրություն է, ճիշտ է, բայց ահա կուպեի դուռն անաղմուկ ետ է գնում՝ ու դռների մեջ կանգնած է Բրիջիդ Բարդոն,- խեղճը կամաչեր, որ մատները արտասահմանյան ոճով խրել է մազերի մեջ և որ ոտքերը մերկ են ու մինչև հիմա մտածել է, թե գեղեցիկ է:
- Երիտասարդը Մոսկվա քննությա՞ն է գնում:
- Երիտասարդը վերջացրել է համալսարանը,- ծալված, փողկապս թույլ՝ ասացի ես, և ինձ ասացի, որ մեր խոսակցությունն ընթանում է փարիզյան մակարդակով:
- Հապա՞:
- Լուսանում է, դուք չքնեցիք:
- Իսկ ո՞ւր է գնում երիտասարդը:
- Ծմակուտ: Դա Չեխոսլովակիա է,- ասացի ես և ոտքի ելա: Եկավ քնատ ուղեկցորդը՝ ասելու, որ գնացքը հիմա մեկ րոպե կկանգնի Քոլագերան:
- Ծմակուտ,- ասացի ես՝ ճամպրուկներն ու կողովները միջանցք հանելով: Եվ զգացի, որ Ծմակուտ գյուղը դառնում է նշանավոր: Իսկ նրանք մտածեցին, որ անարդարություն է կատարվում. երիտասարդն ահա արժանի էր Փարիզին, բայց ահա իջնում է ինչ-որ Քոլագերան, ինչ-որ Ծմակուտի համար: Գնացքը դանդաղ սահեց, իսկ Հրանտ Քառյանը ձեռքերը գրպաններում, ոտքերը լայն դրած, անտարբեր դիտում էր նրա դանդաղ առաջացումը: Իսկ ճամպրուկների և կողովների կույտը մայթին տեր չուներ, որովհետև Հրանտը կապ չուներ նրանց հետ: Քոլագերանը դառնում էր նշանավոր. Հրանտ Քառյանը, փողկապը սպիտակ վերնաշապկին թույլ, կանգնել էր Քոլագերանի միակ մայթին: Կանգնեց մինչև անցավ վերջին վագոնը, լռություն եղավ և, լռության մեջ, իր մութ բնից ծուղրուղուեց աքաղաղը: Հրանտ Քառյանը ժպտաց՝ թեթևակի քամահրանքով սիրեց աքաղաղին, ինչպես խառը փողոցում, ուրիշի երեխայի գլուխն են շոյում, հետո հորանջեց ու, բարձրահասակ-բարձրահասակ, հատ-հատ, գնաց հեռախոսային հանգույց, որ ներծծված էր ննջարանի առավոտյան տաք անմաքրությամբ: Քնատ ու ճմրթված հեռախոսավար կինը, դեռ քնի մեջ, մռայլ ասաց՝ ի՞նչ ես ուզում, և Հրանտ Քառյանը հասկացավ, որ նա տանը երեխաներ ունի և մտածեց. խե՜ղճ մայրեր, խեղճ կանայք:
- Ժամը քանի՞սն է:
- Հինգը: Միացրու Ծմակուտ:
- Ի՞նչ Ծմակուտ:
- Ծմակուտ գյուղ: Դա իմ ծննդավայրն է:
Նա քնի թմբիրը մի րոպե ընդմիջեց ու ժպտաց.
- Դու շիլ Եղըշի Հրանտը չե՞ս:
- Դե, այո,- շփոթվեցի ես:
Գլուխը ափերի վրա ծանր, աչքերը կուլգնացած, նա քնատի կցկտուր փնթփնթոցով ասաց.
- Արա... դու հո գի՞ժ չես... Ծմակո՜ւտ... Արա, ձեր գյուղի ժողովուրդը մի քիչ շաշավուն է, հա...
Կիսախավարի մեջ, կից աթոռներին, վրա նստեց հերթապահ միլիցիոները:
- Ինչո՞ւ,- ասացի ես հեռախոսավարուհուն, իսկ ինձ ասացի, որ սիրում եմ մեր ժողովրդի անչար ժպիտը:
- Արա, ժամը հինգին էդ ո՞վ էր քեզ սպասելու:
Հերթապահ միլիցիոները աչքերը կարմրած նայեց, քնատի ֆսսոցով նայեց, ապա ասաց շատ հանկարծակի.
- Էդ մեր շիլ Եղըշի տղեն է՞:
- Պահակը,- ասացի ես հեռախոսավարուհուն, և ամաչեցի, որովհետև այդ օգոստոսին դժվար թե պահակ լիներ գրասենյակում:
Գլուխը սեղանին նա նեղսրտեց.
- Հա, ձեր նախագահի միլիոնները կթալանեն, պահակ են դրել, գնդացիրն էլ ձեռին:
- Ծմակուտ էիր գնալո՞ւ,- հարցրեց միլիցիոները:
- Ծմակուտ:
- Էդ կողմերի վրա իրիկունը մեքենա գնաց, իրիկունը գայիր՝ կգնայիր:- Ձեռքերն աթոռին իր տակ, նա մի քիչ նայեց ու հարցրեց.- Ժամը քանի՞սն է:
- Հինգը:
- Հա,- ասաց նա ու հորանջեց:- Իրիկունը գնաց: Ժամը էսպես տասներկուսին էր: Քանի՞ կիլոմետր է:
- Քսանհինգ:
- Հա,- ասաց նա ու պառկեց աթոռներին.- Իրիկունը գնաց: Ծմակուտ չէր գնում, բայց դե Շամուտ էր գնում: Իրարից ինչքա՞ն են հեռու:
- Յոթ կիլոմետր:
- Հա,- ասաց նա:- Ձեր ֆերմայի վարիչն էլ մեջն էր: Լևոնը ձեր ֆերմայի վարիչն է՞:
- Կարծեմ:
- Անունը Լևոն է՞:
- Չգիտեմ,- ասացի ես:
Կայարանը նեղ է: Ծայրահեղ անհրաժեշտությունն ստիպել էր ռուս ինժեներներին կայարան կանգնեցնել անհնար տեղը. երկու գծի լայնությամբ ժայռերը ետ էին գնացել: Կառամատույցը մի նեղ մայթ է, իսկ շենքն արդեն տեղավորվել էր գետի հաշվին: Այստեղ ծնվում են երեխաներ, դպրոց են գնում մինչև յոթերորդ դասարան, ապա գնացք են նստում ու դուրս գալիս կիրճից՝ այլևս ետ չդառնալու համար: Հետո արդեն իրենց ծնողների տունը տեսնում են Ալավերդի-Լենինական բանվորական գնացքի, Թբիլիսի-Երևան խառը գնացքի և Մոսկվա-Երևան կարևոր ճեպընթացի լուսամուտներից: Երևի մի պահ տխրում են՝ տեսնելով խճուղու և գծերի մեջ օրորվող մանկության սագերը և կիրճի պռնկից ներքև սահող արևի դեղին շերտը, որ մի պահ շոյում է հատակի դարչնագույն գետը, գծամիջերի նավթայուղը և դանդաղ մագլցում մյուս լանջն ի վեր, դեպի սարահարթ՝ լայնություն և արոտներ, անտառներ և լռություն: Հրանտ Քառյանը միակ նեղ մայթով գնաց, աղբյուր-հուշարձանից ջուր խմեց, եկավ և մտածեց. իմ խե՛ղճ կայարան: Հետո ներս մտավ դահլիճ, որ ավլած էր և բուրում էր փոշի ու ջուր, և դատարկ դահլիճում հորանջելով ասաց.
- Իմ խե՛ղճ Քոլագերան:
Հրանտ Քառյանը նստեց, պառկեց, և իր ձիգ հասակն իրեն դուր եկավ, և որ սպիտակ վերնաշապիկը մի թեթև կեղտոտվելու էր՝ իրեն դուր եկավ և մտածեց. ահա մենք Քոլագերան կայարանում ենք:
Մատով թխկթխկացրին նրա գլխին և ոտքը նստարանից քաշեցին ներքև: Հրանտ Քառյանն արթնացավ՝ միլիցիոները կարծես ժպտում էր, կարծես զայրացած էր.
- Զարգացած էլ մարդ ես երևում, չի կարելի պառկել:
Հրանտ Քառյանը՝ սափրված, ուսերը լայն՝ ներքևից վերև ասաց միլիցիոներին.
- Հը՞:- Եվ ձեռքերը գրպանում նորից պառկեց:
- Քեզ բա՛ն եմ ասում:- Եվ Հրանտ Քառյանը միանգամից վրա նստեց, ինչպես համալսարանից առաջ, նույն նստարանին:- Էս՝ գնում երևաններում խելքները թողնում գալիս ե՞ն: Ասացին չի՛ կարելի՝ չի կարելի:
- Դե լավ, դե լավ, մի բարկացիր,- ասաց Հրանտ Քառյանը և դուրս եկավ դահլիճից: Եվ ամաչելով հիշեց, որ պոլիտեխնիկի Կարինեի հետ ոչ մի ռոկ-ըն-ռոլ էլ չի պարել: Եվ տեսավ ճամպրուկների ու կողովների կույտը մայթին ու ասաց. էս ձորից ո՞նց ենք դուրս գալու:
Միլիցիոները կարգ էր հաստատել և հիմա չափում էր կայարանի մայթը: Գնաց, հասավ աղբյուրին, ետ եկավ, նայեց ինձ, նայեց գծերին և ասաց.
- Էստեղ մի կանգնիր, բեռներդ հավաքիր, անցիր խճուղի, եթե ավտո լինի՝ էնտեղ է լինելու, չուշանաս:
- Լինո՞ւմ է ավտո,- ասացի ես:
- Լինում էլ է, չի էլ լինում, գիտես, էլի:
- Շնորհակալություն,- ասացի ես:
Ժամը յոթին պատահեց մեքենան: Երբ ես լսեցի նրա աղմուկը, ասացի՝ Հրանտ Քառյանը միշտ էլ բախտավոր է եղել: Հետո երևաց ինքը, որ բեռնատար չէր,- Շամուտի վիլիսն է,- և իմ հույսը մարեց, ինչպես ութ տարի առաջ, երբ չէի համարձակվում ձեռք բարձրացնել փափուկ ավտոմեքենա կանգնեցնելու: Քաղցր կյանքի աշխարհը մերժում է Հրանտ Քառյանին, Հրանտ Քառյանը մերժում է քաղցր կյանքի աշխարհը: Գլուխն ափերի մեջ՝ նա նստել է կողովներին, որոնց հետ կապված է վերջին թոշակներով և մորն ուրախացնելու հույսով: Դա նրա բեռն է:
- Քա՛ղաքացի:- Նա սուլեց, և այդ սուլոցն սպանեց ինձ:- Ընկե՛ր թղթակից:- Մեքենայի մեջ ժպտում էր Շամուտի բժիշկ Մերուժանը:
Նա սուլեց, և այդ սուլոցն սպանեց ինձ: Ընկերն ընկերոջը այդպես չի սուլում, տերը ծառային այդպես չի սուլում, այդպես սուլում են միանգամից վերև թռածները ներքևիններին: Սկսած դեռ իններորդ դասարանից, երևանցի ամեն հովեկ նրանց աստվածն էր: Հետո արդեն աստվածներ էին միայն բժշկական ինստիտուտի հետ որևէ առնչություն ունեցողները: Նրա մայրը՝ թաքուն՝ նրանց ծառան էր, և՝ արդեն ի ցույց գյուղացիների՝ իր Մերուժով թռչողը: Նրա հովիվ հայրը սարից տոպրակով մածուն էր ուղարկելու նրանց համար,- Անշահ մածուն է, այտա, ուրիշ լավ բան չունենք, հովիվ մարդ ենք,- և ժպտալու էր գյուղացու հեռատեսությամբ: Ծաղրվելով-մածունով, պարտքերով-սողալով գրպանեց դիպլոմը, և ահա թափ է տալիս փորի փոշին:
Եվ ես հիշեցի ծեծը և որ ծեծից հետո ես ամենևին էլ չէի ժպտում: Եվ որ նրանք ամենևին էլ երեքով չէին, այլ մեկն էր և այդ մեկը գոնե բռնցքամարտիկ չէր: Վերգինեի աշխղեկ ամուսինը ցեմենտ տեղափոխող բեռնատարից ցած թռավ ընթացքի ժամանակ, ես գնում էի գրադարան, թևիցս բռնեց,- Ճանաչեցի՞ր,- և դեռ չէի ճանաչել՝ իջավ մի երկու հատ ու գնաց իր ցեմենտի հետ իր շինարարություն:
- Ի՞նչ կա, ընկեր թղթակից, էդ ո՞ւր բարով:
Եվ շանորդուն այնքան շատ էր սազում այդ բարեհոգի քամահրանքը, որ ես ամաչեցի իմ մի երկու հոդվածի և ակնարկանման մի բանի համար: Աշխարհում հազար գործ կա՝ ինձ այդ թուղթ մրոտե՞լն էր տրված:
- Տուն, Մերուժ, Ծմակուտ:
- Հա՜... Կեցցե՛ս, կեցցես: Լավ է մեզ հիշել ես:
- Եկել եմ՝ մեքենա չկա, մեքենայի եմ սպասում:- Հրանտ Քառյանը ելավ, ձեռքերը կոնքերին, գոտու տակ՝ ձգվեց հասակով մեկ ու ժպտաց:
- Հա... Երևաններում ի՞նչ կա:
- Հին Երևանն է, Մերուժ, շոգ է, փոշի:
- Հա՜,- ասաց նա և հորանջեց ու բերանը ծեծեց:- Գիշերը չենք քնել: Թոխյանի աղջկա ծնունդն էր:
«Մածուն չտարա՞ր»:
- Ճամպրուկներդ, ուզում ես, դիր, կողովներիդ հետ դու կգաս:
- Պարտքդ հանձնեցի՞ր,- միանգամից ասաց Հրանտ Քառյանը:
- Ի՞նչ պարտք:- Ընկեր Մերուժանը սփրթնեց:
- Քիմիայից պարտք չէի՞ր մնացել:
- Ոչ:
- Հա՜,- ձգեց Հրանտ Քառյանը,- դե լավ է, լավ է: Կարծեցի պոչ կունենաս ինըստուտում: Դե կեցցես, կեցցես:
Նա մի քիչ մտածեց և ասաց.
- Ուրեմն չե՞ս գալիս:
- Շնորհակալություն, Մերուժ:
- Ճիշտ ես անում, ընկեր թղթակից: Էստեղ ապակի կա, կջարդվի, ճանապարհին էլ մի կես ժամվա գործ ունեմ, կանգնելու ենք, քեզ կուշացնենք,- նա ժպտաց,- դու կարևոր մարդ ես:
- Գնացեք, իհա՛րկե գնացեք: «Մածուն, այնուամենայնիվ, տարած կլինես»:
Նա դարձյալ ժպտաց:- Դե ցտեսություն, մեկ-մեկ անցիր,- ձեռքով էլ արեց:
Եվ ձիգ ոտքերիս վրա խաղալով՝ ես հիշեցի համալսարանի միջանցքը, դոցենտ Ախվերդյանին. «ասպիրանտուրայի միտք չունե՞ս», և հիշեցի, որ դոցենտ Ախվերդյանի հետ այդպես մտահոգ խոսելիս անցավ և ո՛չ անխելք, և շահադե՛տ, և կանացի ու լիքը-լիքը Բերսաբեն՝ կիպ շրջազգեստի մեջ, և ես թշնամանքով նայեցի նրա խաղացկուն մեջքին, մինչև միջանցքի ծայրը, մինչև որ մտավ դեկանատ: «Քե՛զ եմ ասում», դոցենտ Ախվերդյանը հասկացավ, թե ինչու եմ անուշադիր և հոգոցի պես ասաց՝ այո՜-ս:
«- Մտածիր, մտածիր:
- Կմտածեմ»:- Եվ ես աստիճանների բազրիքով սղղացի ներքև: Հետո՝ մյուսով: Հետո՝ մյուսով: Հետո՝ մյուսով: Դուրս գալիս ես ասացի դռնապանին, որ ահա քառասուն տարի զինվորական բաճկոնի, սապոգների ու ճակատավոր գլխարկի մեջ էր, ասացի այդ դռնապան Նիկոլին.- Բավակա՛ն է կապիտան լինես, այ Նիկոլ, չե՞ս մտածում դիսերտացիայի մասին, այ Նիկոլ:- Լուրջ Նիկոլը մտածեց, որ այո, հենց ինքն էր դիսերտացիա պաշտպանելու և ոչ թե Հրանտ Քառյանի նման կիսահիմարների տեղն է համալսարանը: Իսկ ես այդ ժամանակ դուրսը, արևի մեջ, ծիծաղում էի:
Այն օրվա թեթևությամբ, հիմա ես իջա խճուղուց, անցա ճոճվող կամրջով, «շան որդի, ես ասպիրանտուրա եմ մերժել, դո՞ւ ով ես», գնացի դեպի հեռախոսային հանգույց:
- Դատարկ մեքենա էր, ինչո՞ւ չտարավ,- հետաքրքրվեց միլիցիոները: Նրա աչքերը լուրջ էին, կարծես թե մտահոգ էր եղածի պատճառով, բայց մտքի մեջ քմծիծաղում էր, որովհետև իմացել էր իմ իսկական արժեքը՝ այսպես տասնհինգ մանեթ, հին էշն է՝ փալանն է փոխել:
- Դատարկ չէր, մածուն էր տանում,- ասացի ես:
Այդ Հրանտ Քառյանի ասածի մեջ կարող է՝ միտք կար, կարող է՝ չկար, կարող է՝ նրան ձեռ էր առնում,- միլիցիոներն զգուշորեն ծիծաղեց:
- Տրամադմփոցդ լավ պահիր,- ասաց Հրանտ Քառյանը և մտավ հանգույց:- Կարծում եմ հիմա կարելի է զանգահարել: Միացրու Ծմակուտ:
- Բարև, Սանասար, Հրանտն է: Կայարանից: Քառյանը:- Նա ծիծաղելով համաձայնեց, որ, այո, շիլ Եղըշի մեծը:- Ինչպե՞ս եք:- Եվ որ գործերն այդքան հաջող էին գնում՝ նա աչքով արեց հեռախոսավարուհուն:- Սանասար, եկել եմ, կայարանում եմ: Մերոնց ասեք, ձիուց-բանից... Չէ, ձեռքով բերելու բան չի: Երկու ճամպրուկ, երկու կողով: Ցտեսություն, սպասում եմ:
Հրանտ Քառյանը գծավոր տաբատի ետևի գրպանից հանեց դրամապանակը, հարյուր քառասունյոթ հազար վեց հարյուր տասնհինգ ռուբլու խրձից հանեց միակ հինգռուբլիանոցը և մեկնեց հեռախոսավարուհուն:
- Մանր տուր:
- Չունեմ:
- Գրպաններդ լավ նայիր:
- Կոպեկ պահելու սովորություն չունեմ:
- Բա ո՞նց ենք անելու:
- Թող մնա քեզ մոտ, հետո մանր կունենաս՝ կտաս:
- Արա, էս շաշ է, հա:
- Ինչո՞ւ է շաշ,- ծիծաղեց Հրանտ Քառյանը:
- Արա, էդ ո՞վ է գալու էստեղից էդքան խոսի, որ հինգանոց մանրեմ, որ տամ քեզ:
Հրանտ Քառյանը նորից ծիծաղեց և ծիծաղելով ասաց.
- Դե լավ, հիմա տոմսարկղում կմանրեմ ու կբերեմ:
- Տոմսարկղը իրիկունն է բացվելու:
- Դե լավ, թող մնա քեզ մոտ,- լուրջ ասաց Հրանտ Քառյանը,- մի անգամ անցնելիս լինեմ՝ կվերցնեմ:
Հեռախոսավարուհին աչքերը ճպճպացրեց, և Հրանտ Քառյանը դարձյալ ծիծաղեց: Իսկ հեռախոսավարուհին աչքերը ճպճպացրեց, ճպճպացրեց և ասաց.
- Արա... Արա, տո շաշահպա՛րտ... Արա, հերդ շաշավուն, դու շաշ՝ ձեր ընտանիքի վիճակն էդ ո՞նց է լինելու:
- Ինչո՞ւ,- ծիծաղեց Հրանտ Քառյանը:
- Դեռ հարցնում էլ է, դեռ հարցնում էլ է:
- Չէ, ինչո՞ւ:
- Արա, բա հիմա որ վերցնեմ, ավտոն էլ գա ու աստծու հաջողությամբ էսօր գնաս, ինչո՞վ ես ծխախոտ առնելու, որ էդպես մեծ-մեծ էլ ծխում ես:
Հրանտ Քառյանը ծիծաղեց մինչև արտասուք, հետո նորից սկսեց և ծիծաղելով մտածեց, որ սիրում է այդ կայարանը, այդ հանգույցը՝ որի դարակներում մի կոպեկ փող չկա, այդ հեռախոսավարուհուն՝ որ տանը մի չորս երեխա ունի, այդ միլիցիոներին և, աստված վկա, այդ Մերուժին ու նրա հոր տոպրակով մածունը՝ դասախոսների պարկետի վրա, և համերկրացիների բացսիրտ ժպիտը և իր շիլ հորը և իր ալարկոտ-թախծոտ մորը և իր շիլ ինը եղբայրներին և իրեն՝ որ կարողացել է այդ արանքներից դուրս պրծնել ուղիղաչք:
Հետո ես նստել էի դահլիճում, միլիցիոները եկավ քայլեց հատ-հատ թակոցով, կանգնեց իմ դեմ և ասաց.
- Նստած կարելի է:
- Հը՞,- աչքերս բացեցի ես,- ի՞նչն է կարելի:
- Քնիր, քնիր, գիշերը երևի չես քնել:
Ժամը ութից հետո կայարանը լցվեց գյուղացիներով, ժամը իննին բանվորական գնացքը եկավ, սրբեց տարավ հավ, ձու, աղմուկ, կանաչի, կարագ, խնձոր, հարցուփորձ, գանգատ, ոչխարի միս, պանիր, մռայլություն: Մնացինք ես, միլիցիոները ու հին զանգով կայարանի շենքը:
- Գնանք հաց ուտենք,- ասաց միլիցիոները:
- Շնորհակալություն,- ասացի ես, և իսկույն հասկացա, որ ինքն իրեն էր ասում. այս կայարան օրը հազար ծանոթ ու անծանոթ է իջնում, իսկ ինքը աշխատավարձի մարդ է:
- Ամաչելու ի՞նչ կա,- հարմարվեց միլիցիոները:
- Քաղցած չեմ:
- Էդ ուրիշ բան:
Ժամը տասին ես զանգահարեցի Ծմակուտ՝ հեռախոսի մոտ մարդ չկար: Տասն անց կեսին նորից զանգահարեցի, և այնտեղ շոգ գյուղամեջն էր, փակ ակումբը, փակ խանութը, որի ապակիների ետևում այդ էլ հինգ օր չարչարվում էր մի մեղու, փակ գյուղխորհուրդը, դպրոցի շենքից գալիս էր սվաղահոտ, ջրհորը լցվում էր ջրով, վերին թաղում կախվում էր իմ պառավ տատի տագնապը՝ ուրուր-ուրուր-ուրուր, հո՜ւյ, և կիսատ էր մնում աքաղաղի կանչը մի չափարի վրայից, ես բոլոր հոտերով և գույներով տեսա գյուղը, լսեցի հեռախոսազանգը անմարդ գյուղամիջով մեկ և մի վայրկյանում տխրեցի ու ալարեցի: Այնտեղ արևի ու թախիծի մեջ դանդաղ պառավում է Բասար շունը. շատանում ու քչանում են հավերը. ցածր, միալար, անվերջ ու քնեցնող՝ երգում են հեռախոսալարերը. ձորում, նկարի ձիու պես անշարժ, քսան տարի կանգնած է նույն կարմիր ձին. է՜, թեքվել է ու չի փլվում լուռ ջրաղացի տանիքը,- էս ո՞ւր եմ գնում: Տղաների հետ խոտ եմ հնձելու: Ձեռ ենք առնելու Վարդանյան Լավրենտին. նա չի հասկացել, որ պաղպաղակը սառն է լինում, կուլ է տվել գյուղավարի: Ձեռ ենք առնելու, իսկ նա ննջելու է գլխարկն աչքերին: Հնձելու ենք, հնձելու ենք, հնձելու ենք, հնձելու ենք ու այդպես էլ չենք վերջացնելու, սկսվելու է արտհունձը: Արտի շոգը, քիստը և քրտնած վիզդ: Եվ չորացած դառը բերանդ: «- Երկու ժամ է ջրի ես գնացել, շա՛ն քած:- Դե, ռեխդ հավաք պահիր, հա՜...»: Եվ համալսարանի միջանցքը և Բերսաբեի պինդ ու փափուկ մեջքը: Ոչ ոք նրա հետ առանց ժպտալու չի խոսում: Եվ անխելք չի ու էժան էլ չի:
Ես ինձ ուտում էի նեղ կայարանի միակ մայթին: Ես կանգնել էի միակ մայթին ու հայհոյում էի.
- Անգրագե՛տ, խմբի բոլոր աղջիկները քեզանից խելոք էին: Կարիերի՛ստ, կազմակերպչական աշխատանքով դու քեզ առաջ գցեցիր... Ինքնագո՛հ, ո՞րն էր կազմակերպչական աշխատանքդ: Գեղեցի՞կ էիր... Էդ ո՞րն էր գեղեցկությունդ: Մսիդ ամեն գրամը հազար ռուբլով ես ծախելու:
Ես հիշում էի գյուղի վատ ճանապարհը. և որ իմ հայրն ու մայրը չեն մտածում, թե ինչպես են ապրելու իրենց այդքան երեխաները, պարզապես ծնում են նրանց ու սիրում հավասար սիրով, իսկ նրանք բոբիկ են. և որ երկու տարի, ցեխին ու անձրևին, ես կիսաբոբիկ դպրոց էի գնում Ծմակուտից Շամուտ. և որ այդ անասուն Մերուժը դպրոցի ամենաբութն ու ամենազգույշն էր. և որ այն ինժեներ-աշխղեկը ծանր ձեռք ուներ. և որ անձրևի ժամանակ հորս ոտքերը ցավում են, իսկ նա խոտ է բերում, փայտ է բերում, գոմից թրիք է դուրս տալիս, գյուղամեջ է գնում զույգ ոտքից կաղալով, փոխանակ նստի և տրորի ոտքերը. և որ այդ կայարանն այդքան նեղ է,- այս ամենի համար ես հայհոյում էի Բերսաբե Միրզախանյանին, իսկ նա դարձյալ ժպտում էր, դարձյալ գեղեցիկ էր, կոտրատվում էր դեկանատում և շատ էր դիպուկ, մի մազի չափ չէր սխալվում. նրա դեմ ժպտում էր դոցենտ Ախվերդյանը, ժպտում էին բոլորը, բոլորն ընդունում էին նրա խելացիությունը: Ուզենա՝ կդառնա նշանավոր, ուզենա՝ կտա ու կառնի Աֆրիկայի կեսը, իսկ եթե չառավ՝ ուրեմն չի ուզել: Նշանավորները նրանից խելոք չեն: Ամերիկայի նախագահ Վիլսոնն ահա իր համար նստել էր իր սպիտակ տանը, աշխարհը փափուկ ու դուրեկան էր, և ուզեց մի որևէ լավ բան անել. և մտածեց ու գտավ մի մեծ Հայաստան ու Մեծ Հայաստանի քարտեզ քաշեց. ու մատիտը թղթի վրա գնում էր հե՜շտ, հեշտ. ու կենսագիրները նայեցին նրա արխիվն ու ասացին. ա՛խ, ինչքան քրիստոնասեր էր: Իսկ այդ Հիտլերն ինչ արեց. իբր թե իրեն կարգի էր բերել, հիմա էլ հավակնում էր կարգի գցել աշխարհը: Եվ թուրքական բանակի այն հայ սպան ինչ արեց. եղած գերությունից ազատեց թուրք մինիստր Էնվերին, որ փախավ եղած գերությունից, ուղիղ գնաց ու կազմակերպեց հայ մեծ եղեռնը, հետո, զինվորական պահեստի բանալիներն իր մոտ էին, վերցրեց ու իրեն նախշեց մարշալի զարդերով: Եվ այդ խաչակիրների այդ արշավանքն ինչ էր. ասացին գնանք ազատենք Տիրոջ աճյունը, գնացին, հասան՝ այնքան պղպեղ ու համեմ կար, այնքան դարչին ու սամիթ կար... Շալակեցին դարչին ու պղպեղ, սամիթ ու ազատքեղ ու գնացին իրենց տները: Նրանց հարցրին. իսկ Տիրոջ աճյո՞ւնը. նրանք հարցրին. ի՞նչ Տիրոջ աճյուն. նրանց ասացին. դե Տեր Հիսուսի...- իսկ նրանք պղպեղով ճաշ էին ուտում, որ չլսված համեղ էր, և ժամանակ չունեին պատասխանելու պարապ հարցերի: Եվ՝ այդ փիլիսոփաների, օրենսդիրների, հռետորների և բանաստեղծների Հռոմը, որ Կարթագենին ուղարկեց այնպիսի հուշագիր, ասես Հռոմում չկային փիլիսոփաներ և օրենսդիրներ, հռետորներ և բանաստեղծներ, այլ կային անգրագետ բարբարոսներ. այսպիսի հուշագիր՝ Կարթագեն քաղաքը ծովից տասներեք վերստ ետ քաշեք: Իսկ այդ չինական պարիսպը, որովհետև երկար է, ամենաերկարն է, էլ ուրիշ այդքան երկար պարիսպ չկա աշխարհում՝ ուզում է տեղ գտնել յոթ հրաշալիքների շարքում: Իսկ այդ, այդ, այդ Մեսրոպը, այդ Ծմակուտի ձիապանը, որ չի ուզեցել լինել սովորական ձիապան և գնացել տեսել է թե՝ ինքը ձիապան ու նացիոնալիստ է միաժամանակ և բանտարկվել է ու իր բանտարկվելն իրեն դուր է եկել: Իսկ նրա քննիչներին երևի դուր է եկել իրենց բութ լրջությունը:
Այս ի՜նչ պատմություն է:
- Ներողություն, Բերսաբե, գլուխդ կախ դու քո դերբայի՛ն կաց,- ասացի ես Բերսաբե Միրզախանյանին:
Եվ երբ եկավ ու ծանր-ծանր կանգնեց Թբիլիսի-Երևան գնացքը, Հրանտ Քառյանը մեջքով հենվել էր նեղ մայթի բազրիքներին և ժպտում էր: Հավանաբար աչքերը նայում էին խելոք և շրթունքների անկյունում ժպիտը գեղեցիկ էր: Եվ ասաց լուսամուտի ետևից բութ-բութ նայող մազմզոտ քեռուն ու նրա հաստ տիկնոջը.
- Շոգ է՜՞: Կերեք, կերեք, ուտելը շոգի դեմ լավ է:
Եվ ասաց մյուս լուսամուտի անպայման առևտրականներին.
- Էդ ո՞ւր եք գնում, պղպեղն ու ազատքեղը խաչակիրները տարել ե՜ն:
Եվ ասաց մյուս լուսամուտի ռուս աղջիկներին.
- Իջեք, Երևան շոգ է:
Նրանք ցույց տվեցին կայարանը և ծամածռվեցին:
- Իսկ ձեր Մոսկվայում ամե՞ն ինչ լավ է:
- Իսկ մենք Կուրսկից ենք,- ասացին նրանք:
- Կեցցեք, կեցցեք:- Եվ Հրանտ Քառյանն ասաց մյուս լուսամուտի տարիքոտ տղամարդուն՝ նրա աղջկահասակ կնոջ մասին.
- Էդ երեխային էդ ո՞ւր ես տանում էն վայրենիների Երևան:
Եվ ասաց մյուս լուսամուտի գյուղացիներին.
- Հիմա շուկան լիքը ձու է, սպասեք հունվարին: Հիսուն կոպե՜կ:
Եվ պատիվ տվեց զինվորական վագոնին.
- Քաջառողջությո՛ւն, ընկեր գեներալ:
Եվ ասաց մյուս վագոնի բեղավոր ժպտացողին.
- Կիրովական ես գնո՜՞ւմ: Հասել ե՜՞ս: Մուրաբա տես ուտի՜՞լ:
Եվ ասաց մյուս վագոնի խառը մազերով երևի բանաստեղծին.
- Նատուրալիզմ, կապիտալիզմ, պանթեիզմ, սոցռեալիզմ:
Եվ ասաց մյուս վագոնի հարբեցողներին.
- Շշշշշշ:
Եվ հաղթականորեն մեխեց վերջին վագոնի սիրահարվածներին.
- Միաու, բաաաա:- Աղջիկը սիրահարված փիսիկի նման էր, տղան նայում էր հորթի պես:
Դրանից հետո կայարանում ամբողջ հինգ ժամ ես մենակ էի և կարծես թե խելագարվում էի: Ժպտալով՝ ես մտքիս մեջ մլավում ու բառաչում էի, բայց տխուր էր: Փորձեցի կռվել կայարանապետի հետ՝ բան դուրս չեկավ:
- Ինչո՞ւ իրերի պահպանման սենյակ չկա:
- Իսկ ո՞վ ասաց չկա:
- Եթե կա՝ ո՞ւր է:
- Էդ ուրիշ հարց է: Փակ է:
- Իսկ ինչո՞ւ է փակ:
- Աշխատողը գնացել է Երևան:
- «Գնացել է Երևան», բա ես ի՞նչ անեմ:
- Էդ էլ ուրիշ հարց է. գլուխդ ձեռքիդ դիր ու բայաթի քաշիր:
Ես նորից զանգահարեցի Ծմակուտ՝ դարձյալ շոգ գյուղամեջն էր ու թախծի մեջ պառավող շունը: Ես քնեցի: Միլիցիոները դարձյալ քաշեց ոտքս և տկտկացրեց գլխիս:
- Հը՞, ավտո կա՞:
- Չէ, ինքնաթիռ: Հատուկ: Չի՛ կարելի պառկել:
- Մարդ եղիր, տո՛:
- Իսկ ո՞վ ասաց, որ մենք մարդ չենք:
Ես չէի ուզում արթնանալ, որովհետև անելիք չունեի: Ես ժամացույցին նայելով նորից պառկեցի:
- Վե՛ր կա՜ց:
Ես վեր թռա: Նա ինձ սուսուփուս հրեց նստարանների արանքով, արմունկս բռնած՝ բացեց մի սենյակի դուռ, ու մինչ ես մտածում էի, որ ցուցանակի մեջ տառասխալ կար և որ սա թատրոն է և որ աշխարհիս ամենատխուր բանը փոքրիկ կայարանի բնակիչ լինելն է, նա անցել էր գրասեղանի ետևը և քմծիծաղ էր տալիս:
- Հետո՞,- ասացի ես:
Հետո՝ գրասեղանին հանգչում էր հեռախոսը, հեռախոսի տակ հաստ ապակին, ապակու տակ գրասեղանը, գրասեղանի տակ նրա տակփոխ սապոգները, սապոգների տակ մաշված հատակը, իսկ հատակը նկուղի վրա էր, նկուղը՝ գետի: Գետը հոսում էր ահա հազար, միլիոն, միլիարդ տարի նույն ափերի մեջ, նույն քարերին զարնվելով, ու սիրտ պատռելու չափ ձանձրալի էր: Բայց միլիցիոները ժպտում էր. ուրախ էր, որ ազատվել է հնձից, կայարանում տուն ունի, շփվում է Մոսկվա-Երևան ճեպընթացի պես մեծ բանի հետ, երկու խոզ ունի, կերի հարցը դժվար չի, որովհետև կայարանում միայն ինքը խոզ ունի, իսկ կայարանապետի երկու խոճկորը ջուրը քշեց՝ բուֆետի մնացորդները թողնելով միայն իր խոզերին: Իսկ օրը, դե, կարելի է մի բանով լցնել. գնացք է գալիս-գնում, ավտո է պատահում, բուֆետում մեկ-մեկ կռվի պես մի բան է լինում, ապրանքատարին բարձված է լինում քար, ածուխ, շինափայտ, կարելի է կանգնել ու նայել, ռադիոն խոսում է՝ կարելի է լսել, ասում են Ամերիկա թե որտեղ մի լակոտ գողացել է կտոր ոսկիներ: Տանելու է ի՞նչ անի: Փող չի՝ հագուստ առնի: Երևի փողի հետ կփոխի, որ տա հագուստ-մագուստի: Կբռնեն: Կարելի է ասել ջրի իջած գեր ուղևորին,- Երևան շո՞գ է,- և համաձայնողաբար թափահարել գլուխը:
- Երեկ գնացել ես քաղաք,- քմծիծաղով ասաց նա,- էսօր գալիս ես ու մենք մարդ չե՞նք: Դիպլոմը դրա համար են տվել ձեռդ, որ գաս մեզ ասես մենք մարդ չե՞նք:
- Հետո՞,- ասացի ես:
- Չէ, դու ինձ ասա, դիպլոմը դրա համա՞ր են տվել:
- Ես դիպլոմ չունեմ:
- Էդ էր պակաս ունենայիր էլ,- քմծիծաղեց նա:
- Իսկ եթե ունե՞մ:
- Վրայիցդ երևում է:
Տաբատս ճմրթվել էր, վերնաշապիկս կեղտոտվել ու ճմրթվել էր, աչքերս ցավում էին, դեմքս երևի ուռած էր:- Գիշերը չեմ քնել,- ասացի ես:
- Իսկ դա իմ աշխատավարձի վրա ազդում է՞:
- Չի ազդում:
Նա ետ ընկավ աթոռին, ձեռքերը գրպաններում ժպտաց.
- Ես մարդ չե՞մ: Հիմա որ դուռը փակեմ ու կոճերդ ջարդեմ՝ ո՞վ է ասելու, որ ես քեզ ծեծել եմ:
- Կարելի է,- ասացի ես,- ոչ ոք էլ չի վկայելու:
- Վկայից ես խոսո՞ւմ,- նա կանգնեց:- Պետական հացը համալսարանում ձրի կերել ես, որ գաս վկայից խոսե՞ս:
Չէ, նա ծեծող չէր: Նա ժամանակ էր անցկացնում:
- Զահլա չունեմ,- ծամածռվեցի ես:
- Կա՛րգի՜ն:
- Օ՜ֆ, զահլա չունեմ:
Նա վերցրեց ընկալուչը, հեռախոսավարուհուն միացնել տվեց Կիրովական. նա զանգահարում էր Կիրովականի միլիցիա,- Զահլա չունի,- խնդրեց օրապահություն, ասաց, որ դա Քոլագերանն է անհանգստացնում:- Տղեն զահլա չունի:- Նա սպասում էր հերթապահ կապիտանին, իսկ այդ ժամանակ ես հեգնանքով ծիծաղում էի, բայց հաստա՛տ լաց էի լինում:- Տղեն դիպլոմն առել է, զահլա չունի:
- Դե վե՛րջ տուր, հիմար,- գոռացի ես:
Նա կապիտանին մանրամասն, չավելացրեց ու չպակասեցրեց, զեկուցեց եղածը: Այդ ճշգրտության համար ես շնորհակալ էի: Կապիտանն այնտեղ լռում էր ու ես մի րոպե խղճացի կապիտանին: Այդ ժամանակ նա կցեց իմ վերջին խոսքը.
- Ընկեր կապիտան, ես իրեն կարգի էի հրավիրում, ինքն ինձ ասաց, «դե վե՛րջ տուր, հիմար»:
Կապիտանը լռում էր, և ես հեռու-հեռվից սիրում էի նրան, կապիտանն ու ես պայքարում էինք բթության դեմ:
- Բերե՞մ քաղաքամաս, ընկեր կապիտան:
- Ոչ,- ասաց կապիտանը:
Սա նեղացավ:- Դե, բա ի՞նչ անեմ, ընկեր կապիտան:
Կապիտանը լուռ էր, հետո ասաց.- Տուգանիր:- Ես էլ լինեի նրա տեղը, կասեի այդպես, կնետեի ընկալուչը և կկտրեի Քոլագերանի հետ կապող գիծը: Բայց ես Հրանտ Քառյանն էի, կայարանում էի, ձիու-ավտոյի էի սպասում՝ չկար: Ծմակուտ հունձ էի անելու, որևէ հնարքով շողոքորթելու էի ընկեր Ռուբենին՝ դպրոցում մի քանի ավելի ժամ պոկելու, և՝ տանն այդ ինը երեխայի աղմուկը և հորս գուլպաների հոտը:
- Մի կոպեկ փող չունեմ, հիմար:
Նա գլուխը թափահարելով ասաց.
- Բա հիմա որ նորից զանգահարե՞մ:
- Լսիր,- ասացի ես,- ուզում ես Կիրովական գնալ, գնա՛, էդ գրասեղանդ ու կայարանապետիդ չեն թռցնի:
- Վուայ, վուայ, վուայ,- սուտ զարմացավ նա,- դիպլոմն առել է՝ ջղայնանում է: Հերդ էլ բա էդքան հանգիստ մարդ, էդ ո՞նց է դու էդքան ջղային ես եղել: Խռովեցի՞ր:
Կատակ էր անում ուրեմն: Կատակով-բանով կարող էր Կիրովական էլ տանել: Կատակով-բանով տուգանում է: Հետո էլ մտքի մեջ պարծենալու է. «դիպլոմն առած գնում էր, կանգնեցրինք, մի քիչ ձեռ առանք»:
- Քսակդ հանիր:
- Քսակը կհանեմ, իսկ որ խմբագրությունում եմ աշխատում, էդ գիտե՞ս,- ասացի ես: Աշխատելիս լինեի խմբագրությունում, մեքենայով գայի, մեքենայով անցնեի, իսկի չնկատեի էլ իրեն, իսկի չիմանայի էլ, որ Քոլագերան կայարան կա:
- Հետո որ խմբագրությունում ես աշխատում՝ ինձ ի՞նչ ես անելու:- Եվ գունատված աչքերը ուրիշ կողմ՝ նա սպիտակ շրթունքներն անձայն շարժեց: Հետո նորից շարժեց, օդը չէր բավականացնում: Եվ մինչև հիմա ես չեմ տեսել կիսագրագետ մարդու նախանձից ավելի զզվելի բան:
- Գրելու ե՜ս, սուտումուտ ես դուրս տալո՜ւ: Հետո որ գրեցիր՝ ինձ ի՞նչ են անելու: Էս կայարանից հանելու են՝ առաջ են քաշելո՞ւ... Գլխիս պետ է եկել՝ խմբագրությունում է աշխատում: Գրելու է՝ միլիցիայից հանելու են: Գրպանում մի կոպեկ փող չկա՝ խմբագրությունում է աշխատում: Ծմակուտեցի չի՝ խմբագրությունից է:
Ես ձեռքս գրպանս տարա, որպեսզի հանեմ հարյուր հազար ռուբլի և խփեմ նրա թուջե գլխին՝ հանեցի վերջին ռուբլիները, որ առավոտյան ինքն էր տվել իմ հինգանոցի դիմաց, և մուծեցի տուգանքը:
Հետո ես կանգնել էի նեղ կառամատույցում և նայում էի Մոսկվայից Երևան գնացող ճեպընթացին, իսկ իմ թիկունքում միլիցիոները գլխով էր անում դեպի ինձ և ասում էր կայարանապետին.- Տղեն դիպլոմ ունի. խմբագրությունում է աշխատում: Գնացքը մի ուշացրու, թե չէ թերթի մեջ կգցի: Գլխարկդ կարգին դիր, թե չէ թերթում կնախշի: Հերն էլ է թղթակից, ինքն էլ, հերուտղա թղթակից են:
Ես լուռ լաց էի լինում և ասում էի ճեպընթացին.- Կարևոր-կարևոր գալիս եք ու գնում եք: Քոլագերան կայարանում կանգնում եք: Շնորհակա՛լ ենք: Գործուղում եք վերցնում ու կնքում եք: Անկողին եք բացում ու քնում եք: Գնում եք վագոն-ռեստորան: Ծիծաղում եք: Հավ եք ուտում, կոնյակ եք խմում: Արթնանում եք ու հորանջում եք:
Ես նորից զանգահարեցի Ծմակուտ՝ իմ խեղճուկրակ գյուղն էր, այստեղից՝ մոտիկ էլեկտրակայանից մոռացել էին միացնել նրա լույսերը, իսկ մեծ լուսինը միայն փայլում էր և չէր ողողում նրա տները, այգիները, արահետները, որովհետև թանձր անտառը չէր անդրադարձնում ոչ մի շող. հնձից եկել էին ու քնել և հարկավոր չէր ոչ լույս, ոչ թերթ, ոչ զրույց:
Մնաց հիսուն կոպեկ,- Էդ էլ,- ասաց հեռախոսավարուհին,- էգուց կզանգահարես ու ֆը՛շթ, ավտոն կգա: Կգա կտանի երևանցուս: Արա, էդ ի՞նչ ես դառել,- մերավարի լուրջ ու ծիծաղով ասաց նա,- գզել ե՞ն: Հա, էլի, գզել են, երեխային գզել են:
«Գրողը տանի, մտածում էի ես, գնացել մտել են ծմակները, ոչ՝ գիտեն աշխարհում ինչեր կան, ոչ՝ ուզում են իմանալ... Խոտ են հնձում, խոտ են դիզում, կով են պահում, մթերում են յուղ, պանիր, միս, կաշի, էլի խոտ են հնձում, խոտ են դիզում... Գոնե գծին մի քիչ մոտիկ, մի քիչ դեսն ապրեին: Գնացել, ծմակում տեղ են գտել»:
Քոլագերանը վաղուց վառել էր իր լույսերը, տաք պատուհաններով նայում էր կայարանի խաղաղությանը: Մի ապրանքատար եկավ գնաց: Նրան մինչև վերևի կայարանը ճանապարհեց ու ետ եկավ հերթապահ շոգեքարշը: Գծի երկու բանվոր արդեն մի հինգ ժամ է գարեջուր էին խմում կրպակի դեմ: Սլաքավարի լոբուտն ավերելուց հետո սագերը խաղաղ զրույցով գիծն ընկած եկան, թեքվեցին, կամուրջն անցան, խճուղին անցան ու գտան իրենց ապահով տեղը: Բարի գիշեր, մինչև էգուց առավոտ:
«Գրողը տանի, ի՞նչ պակաս կայարան է,- մտածում էի ես.- և քաղաք է, և գյուղ. ոչ ոք այստեղ հյուրախաղերի չի գալիս, ճիշտ է, բայց հո ուզած ժամանակ կարող են գնացք նստել ու գնալ Կիրովական, Թբիլիսի, Երևան: Խոզ պահո՞ւմ են՝ պահում են: Գրողը տանի, և քաղաք է, և գյուղ, խոզ պահում են, իսկ գայլի հարց՝ չկա: Հիմա էլ սեղաններին՝ կարմիր տապակած կարտոֆիլ, շերտ-շերտ կտրած երշիկ, թեյը միշտ էլ կա, սպիտակ սփռոցը. ռադիոն ցածր երգ ու զրույց է մանում. սպիտակ թարմ հաց ամեն օր լինում է, էլեկտրակայանի փուռը հրեն: Լույսը միշտ տալիս են, չի լինում որ Ծմակուտի պես մոռանան: Գրողը տանի, հորս տունը այստեղ լիներ. լոբի՝ կլիներ, խոզ՝ կպահեինք, ինքն էլ կաշխատեր սլաքավար, միլիցիոներ կամ հացի փռում, առավոտները տաք բոքոններ կբերեր»:
Պատուհանների դեղին լույսը հուշում էր հեղձուկ ու փայտոջիլ, իսկ Ծմակուտի մութ ցեխը՞: Եվ ոտքիդ տակ փախչող գետինը, և մթնում վարարած հեղեղատը՞, և այն, որ գայլերի ոհմակը դռնից խլում է շունը՞: Եվ՝ որ շրջգործկոմի տեխնիկական քարտուղարը ուզած րոպեին ուզածդ հանդից կարող է քեզ կանչել տալ հեռախոսի մոտ և շան լափը թափել գլխի՞դ, և դու քեզ անպատվված չես զգա, քանի որ այդ շրջգործկոմի՜ ներկայացուցչի հետ էիր խոսում: Նա քեզ բանի տեղ էր դրել, խոսում էր քեզ հետ:
Եվ ես նորից հայհոյեցի Բերսաբե Միրզախանյանին ու հետո տեսա, որ շատ եմ անզոր նրա կլոր ուսերի, հոյակապ ժպիտի և տնտեսավար խելքի դեմ: Ու հետո պա՜րզ, պարզ, ինչպես Ծմակուտ գյուղի հիշողությունը, տեսա, որ բազմոցն ու հեռախոսը և ծիծաղի ու ձայնի նրբագրգիռ ելևէջը Բերսաբեին են սազում, այս կողովները, այս կեղտոտ վերնաշապիկն ու կարմրած աչքերը՝ ինձ: Ամեն մեկս ճիշտ իր տեղում էր: Հին մինիստրներն ու դասախոսները մահանում են, ծերանում են, գնում են թոշակի,- նրանց ո՞վ է փոխարինելու. մենք ահա վերջացրել ենք համալսարանը և կամաց-կամաց կբարձրանանք դեպի դասախոսի ու մինիստրի տարիք: Մեզանից ո՞վ է լինելու դասախոս կամ մինիստր: Միջանցքում կանգնած էինք՝ եկավ ու անցավ անգլերենի դասախոս Համլետ Տարոնյանը: Նրա զսպանակավոր քայլվածքը շատ էր հրապուրիչ, որպեսզի ես կարողանայի իր տնազով չգնալ իր ետևից. և ապա՝ քիչ առաջ անեկդոտ էի պատմել ու ծիծաղել էինք՝ խելքը կորցնելու պահ էր: Համլետ Տարոնյանը ետ նայեց՝ ես քիթս քորելով կախգլուխ շարունակեցի գնալ այնպես, ինչպես ինքն ինձ բռնեցրել էր. իբր՝ այդ է իմ քայլվածքը: Իսկ նա հայացքով ինձ հետևեց՝ մինչև սանդղագլխին թեքվեցի: Թեքվեցի և ծիծաղելով ու քրտնած կարմիր ինձ նետեցի ներքև:- Կամա՛ց, այ տղա:- Բե... Բերսաբե՞... հիմարություն արեցի... Թո՛ւհ:- Դե կեցցես, կեցցես,- ի միջի այլոց ասաց նա ու նազով ու արժանապատվությամբ շարունակեց բարձրանալ ծերուկ Հասրաթյանի հետ: Եվ հետո մի երկու տարի ես Համլետ Տարոնյանի հոգեբանական ճորտն էի, իսկ Բերսաբեն մի կարգին չէր էլ նկատում Տարոնյանին, որովհետև նա դասախոսների մեջ հարգված չէր, իսկ ինքը դասագրքի սահմաններում գիտեր անգլերեն ու ծաղրելն էլ՝ չէր ծաղրել: Ինչու Բերսաբեն լուրջ է և ոչ թե խեղկատա՞կ: Բերսաբեն կդառնա մինիստր, իսկ ես սարի խոտհարքներում հնձվորներին կասեմ, որ նա մեր խմբից էր, «ընկերներ էինք», կասեմ ես. հնձվորները կնայեն Բերսաբեի նկարին, ճաշկերույթին մասնակցած պատվավոր հյուրերի ցուցակին, կնայեն ինձ ու կասեն՝ «հերդ պարծենկոտ, դու պարծենկոտ»:
Քոլագերան նեղ կայարանից, խոր գիշերվա միջից, ես աղաչում էի նրան:
- Այդքան կարիերի՛ստ չեն լինի, Բերսաբե... Խիղճ ունեցիր, այդքան կարիերի՛ստ չեն լինի, Բերսաբե. կարող ես, իհա՛րկե կարող ես, բայց այդքան հզոր գեղեցիկ՝ այդպես կարիերի՜ստ չեն լինի, Բերսաբե:
Երևան-Մոսկվա ճեպընթացը, ժամը հինգին, քսանչորս ժամ հետո, եկավ, անցավ իմ վրայով: Երբ նա եկավ, ես նայեցի ժամացույցիս և ասացի, որ ճիշտ է եկել, երեկ էլ ճիշտ այս ժամին էր այստեղ: Ես մի րոպե ուզում էի գովել մեքենավարի ճշտապահությունը, ապա հանկարծ տեսա, որ քսանչորս ժամ է այստեղ եմ ու ահավոր անհեթեթ էր Երևանում տաքսիով կայարան գալը, ճամպրուկները, լիմոնադը՝ որ վերցրի կայարանում, տաքսի նստելուց առաջ մատը քունքին մի քիչ մտածելը՝ ոչինչ չե՞մ մոռացել: Եվ որ տաքսին քշել տվեցի Վերգինեենց փողոցով՝ «Հրանտը քսանհինգ տարով գնում է Ավստրալիա»:
Ես մտա դահլիճ, որովհետև ամաչում էի ճեպընթացից: Ես աչքերս փակում էի, որովհետև ինձ թվում էր, ահա ներքևի կայարան է հասել, ահագնանալով վերադառնում է Մոսկվայից երեկվա իմ գնացքը: Այդպես չէր իհարկե, դեռ չորս օր կար: Նա հիմա հազիվ Ռոստովի մոտերքում սողում էր: Բայց շարժվում էր: Կհասնի էլ, կդատարկվի էլ, կյուղվի էլ և կբռնի վերադարձի ուղին: Իսկ ես այս կամրջի, այս կրպակի, այս սագերի պես այստեղ եմ, ես այս դահլիճի պես փայտոջլոտում եմ:
- Սանասա՜ր,- գոռացի ես,- ախար այդ ի՞նչ պատահեց, ախար երեսուն ժամ է էստեղ վերընկած եմ:
Նա, այո, մոռացել էր, նա լռեց ու հարցրեց.
- Էդ ո՞վ է խոսում:
- Բա եղա՞վ,- ասացի ես,- բա եղա՞վ, Սանասար:
- Ախար էդ ո՞վ է խոսում, է:
- Ե՜ս, Սանասար, երեսուն ժամ է այստեղ սպասում եմ:
Նա մտածեց, մտածեց ու ծիծաղեց՝ գուշակել չկարողանալով այն անճար-անբանի մռութը, որ երեսուն ժամ ոչինչ չի արել, այլ միայն սպասել է ուրիշների անելուն:
- Դու ո՞վ ես,- ծիծաղեց նա:
- Հրա՜նտը, Սանասար, Քառյան Հրանտը:
- Հա՜,- ուրախացավ նա,- շիլ Եղըշի Հրանտն ե՞ս: Բարև, Հրանտ:
- Բարև, Սանասար:
- Քեզ ասացի ե՜զ չկա, քեզ ասացի էս անձրևին ես քեզ եզ տվո՜ղը չեմ: Սարքած սայլը նայիր, եզ ուզելուն նայիր: Ալո՜:- Ապա նա գոռաց գրասենյակով ու գյուղամիջով մեկ.- Քաղա՜ք, քաղա՜ք. ի՞նչ ես փնթփնթում. գնա՛, բեռներդ հավաքիր ու գնա: Էսօր ևեթ: Բայց քանի դեռ չես գնացել, ինչ որ ասում ենք՝ արա՛,- նա պտտվեց գրասենյակում ու եկավ հեռախոսին նետեց ընկալուչը:
Դե ի՞նչ: Դե ես ի՞նչ էի անելու, որ չէի արել: Շատ բարի, ես պոլիտեխնիկի Կարինեի հետ ռոկ-ըն-ռոլ չեմ պարել, բայց իմ մտքում պարծեցել եմ թե պարել եմ: Շատ բարի, ես աշխարհի առաջին հրեշն եմ, հայ մեծ եղեռնը, հրեական սպանդը ես եմ կազմակերպել, ես ուզում եմ որևէ կերպ սկսած լինել համաշխարհային նոր պատերազմը և ծխի ու աղմուկի մեջ թաքուն-թաքուն չքացնել հայ ու հրեա մնացորդները ու հետո երեսպաշտաբար սգավորվել: Ես գտնում եմ, որ ավելորդ են այս երկաթուղին, հեռախոսը, ռադիոն, ասֆալտը, ցեմենտը, այս քարածուխը, կոճակները, ժամացույցը, այս մուրճը, գրիչը, կնիքը, այս ինքնաեռը, քիմիան, անկողինը, ժպիտը, այս դաշնամուրը, դահլիճը, ծամոնը, տառը ավելորդ են, մարդն անարժան է դրանց, ես ուզում եմ կյանքն սկսել տալ նորեն անտառից, արմտիքից ու ժանտախտից, շա՛տ բարի: Բայց ինչո՞ւ մարդիկ իրենց լավությամբ չեն կանխում հրեշի ծնունդը:
Հրեշ Հրանտ Քառյանը նստել էր կողովներին և ասում էր իրեն. «ջրո՛ւմ թստկացնող, տղամարդ էիր՝ երեսի զոռով գնայիր Մերուժի հետ»: Հրանտ Քառյանը պտտվեց կայարանում, իսկ ապա կանգնել էր հեռախոսավարուհու մոտ.
- Նորից միացրու:
- Բա որ ասում եմ էստեղ դասատո՛ւ աշխատիր, ասում ես չէ:- Նա զանգահարելով շարունակեց.- Ձերոնք որ գալիս էստեղ են հասնում, ասում են էս Երևա՞նն է, թե Մոսկվան:
- Սանասա՜ր,- գոռացի ես,- մա՛րդ ես, տո: Ի՞նչ էի լինելու՝ որ հեռախոսի մոտ մի բուռ դառնայիր, ասա, լինեմ: Չորս ամառ քեզ համար խոտ եմ հնձել:
- Հիմա շքանշան ես ուզո՞ւմ:
- Ո՜չ,- գոռացի ես,- ուզում եմ մարդավարի վերաբերմունք:
- Էդ ի՞նչ էինք անելու, որ մարդավարի լիներ:
- Երեսուն ժամ է կայարանում եմ:
- Հա՜... էդ որտեղի՞ց ես խոսում:
- Կա՛-յա՛-րա՛-նի՛ց:
- Կարծեմ երեկ էլ էիր կա՛յա՛րա՛նում: Դեռ կա՛յա՛րա՛նում ե՞ս: Վա՜յ քո տունը շինվի: Սովորեցիր, սովորեցիր, դեռ Եղըշի ցեղն ես:
- Սանասար,- ասացի ես,- բեռս ծանր է:
- Ես հիմա ձերոնց իմաց կտամ:
- Սանասար, բեռս ծանր է, ձիուց-բանից...
- Չէ, ձի՝ չեղավ, ձերոնց հիմա կասեմ:
- Մերոնք ձի չունեն, իսկ բեռներս ծանր են, Սանասար:
- Չգիտեմ,- ասաց նա:- Ձերոնց հիմա ի՞նչ ասեմ. ասեմ Հրանտը կա՛յա՛րա՛նում է, բեռները ծանր ե՞ն:
- Ընկեր նախագահ,- բացատրեցի ես,- մերոնք մենատնտես չեն: Կոլեկտիվը որ սարքում էին՝ ձիերը հավաքեցին ու ասացին՝ «երբ պետք լինի՝ կվերցնեք»:
- Էդ դիպլոմիդ մեջ է գրա՞ծ,- հանգիստ հեգնեց նա:
- Կարծեմ քոնում էլ է գրած:
- Մենք համեստ մարդ ենք, դիպլոմը մեզ պետք չի:
- Իսկ տարրական տրամաբանության մասի՞ն ինչ կարծիքի ես:
- Մերն աշխատանք է, տրամաբանություն չի:
- Ձի՛:
- Առ,- ասաց նա, ընկալուչը գցեց և, երբ ես էլ էի շպրտում, ինչ-որ բան ասաց:
- Ինչպե՞ս:
- Ոչինչ,- ասաց նա,- ասում եմ մի տուն լիքը ժողովուրդ եք, առանց ձիու էլ յոլա կգնաք:
- Խնդրեմ,- ասացի ես:- Կարող ես իմաց էլ չտալ: Եվ առհասարակ՝ ձիունն է՛լ, քոնն է՛լ... Ցտեսություն:
...Հրանտ Քառյանն ընկալուչը շպրտեց և բարձրահասակ-բարձրահասակ, մի քիչ գործարար անփութությամբ մի քիչ չսափրված և լարված և դանդաղ քայլերով գնաց պոլիտեխնիկ ինստիտուտ, գտավ Կարինեին, հետը պարեց ռոկ-ըն-ռոլ, գնաց համալսարան, ասպիրանտուրա, և դասախոսների մեջ չկար նրա պես երիտասարդը, սրամիտը, խելոքը: Նա Երևանի ամենահայտնին էր, ամեն տեղ ասում էին «Հրանտ Քառյանը, Հրանտ Քառյանը», նրա մասին արդեն խոսում էին Թբիլիսիում, Կիևում, նրա մասին Մոսկվայում ասում էին՝ «զարմանալի է, Երևան՝ և այդքան խե՞լք», և այդ ժամանակ Հրանտ Քառյանը այդպես բարձրահասակ ու գեղեցիկ, քսանութ-երեսուն տարեկան, փողկապը թույլ՝ գրասեղանի ետև նստած, դարակից հանեց ատրճանակը և կրակեց բերանի մեջ: «Ծանր է, ընկերներ, հաղթողի բեռը»: Եվ այդպես էլ ոչ ոք չիմացավ, որ նրա երիտասարդ սիրտն ամեն վայրկյան թպրտում էր Քոլագերան կայարանի հիշողությունից:
Ես ամերիկյան կինոյի հե՛րն անիծեմ: Ծմակուտի գրադարանավարուհու ապուշ հերն անիծեմ, որ մի զիբիլը մինչև պարբերություն առ պարբերություն գլուխս չէր լցնում, ուրիշ զիբիլ չէր տալիս: «Վերցրած գիրքը պետք է կարդալ»:
...- Խնդրեմ,- ասացի ես:- Կարող ես իմաց էլ չտալ: Եվ առհասարակ՝ ձիունն է՛լ, քոնն է՛լ... Ցտեսություն:
- Ոչինչ,- ասաց Սանասարը,- նորություն չի, իմ մերը սովոր է: Ցտեսություն:
- Ցտեսություն,- ասացի ես:- Իմն էլ նորություն չի. տասն անգամ եղավ հասնում եմ էս քանդված կայարան և խրվում, բորբոսնում: Շնորհակալ եմ:
- Նախագահ են դրել ու ամեն կողմից շուլալում են Անդրոն, հրահանգիչը, հորթապահը, Շամուտի նախագահը... հասնողը շուլալում է, մի անգամ էլ քեզ կհասնի, հայհոյիր:
- Ներողություն,- ասացի ես:
- Խնդրեմ, բայց ձիու հաշվով՝ կներես:
- Դե լավ,- ասացի ես,- դու ի՜նչ ես, որ քեզանից նեղանամ:
- Բայց համա մեծառեխն ես հա՜...
- Մինչև մեծառեխ չլինես՝ գործդ առաջ չի գնա:
- Սպասիր:
- Կարծում ես էսքանից հետո կսպասե՞մ:
- Ցտեսություն:
- Մնաս բարով: Տանը մի կիլո ձավար չկա, գալիս եմ ի՞նչ անեմ:
- Իմ տունը լիքը ձավար է, արի մի տոննա վերցրու:
- Ի՞նձ ինչու ես գանգատվում, ես քո պահեստապետը չեմ: Ցտեսություն:
- Իսկ ես քո ծառայո՞ղն եմ, որ ձի ես ուզում:
- Ես քեզանից ձի չեմ ուզում:
- Ուրախ եմ: Ցտեսություն:
- Խեղճ հերս տարին տասներկու ամիս ձեզ համար հունձ է անում: Ցտեսություն:
- Հա, քո խեղճ հոր մեջքը հնձից դեռ ցավում է: Ցտեսություն:
- Էդ քո գործը չի:
- Ի՞նչը չի իմ գործը:
- Ցավում է, թե չի ցավում:
- Բա ինչո՞ւ ես պատմում:
- Հիշելը լավ է: Ցտեսություն:
- Հիշելը լավ է՝ հիշիր: Ցտեսություն:
- Այո, կհիշեմ:
- Հիշիր:
- Հիշում ե՞ս, որ իբր թե շրջկենտրոնից մարդ էր եկել, իբր թե ձեր տներում բան չկար, եկաք մեր մորթած խոզը տարաք:
- Հիշում եմ. որ երկու օր հետո փոխարենը խանձած խոզ տվինք:
- Լա՛վ հիշիր. էն էլ հասկացիր, որ կաշին մեզ պետք էր: Յոթ երեխա կար տանը, բոբիկ: Եթե մենք խանձել ուզենայինք՝ կխանձեինք: Խանձելը մենք գիտենք:
- Խանձում եմ, խանձում ես, կխանձեինք, խանձելը, դիպլոմը, հետո՞:
- Մորս պաշտոնապես նպաստ եք տալիս, ետևից ասում եք ճագար:
- Տարին մի հատ բերում է, բա ի՞նչ ասենք: Հրես ասում են նորից է բերել, եղաք քանի՞սը:
- Տասնմեկը: Տղա՞ է, թե աղջիկ... Սանասար, տղա՞ է, թե աղջիկ...
- Էնքան շատ եք, որ չեն ջոկում աղջիկ է, թե տղա:
- Սանասա՜ր...
- Ասում են ծնվել, խառնվել է մյուսներին, շիլ Եղիշը չի հասկանում, թե նորը որն է:
- Մերս ո՞նց է, մերս...- իմ ալարկոտ մերս, իմ մոր թաքուն ժպիտը. սուտ հոգոցը և թաքուն ժպիտը. սուտ բարկությունը և թաքուն ժպիտը. աչքերդ կհանեմ, անպե՛տք: Օ՜ֆ, հոգիս կերաք. ձվի կեսը քեզ, կեսը քեզ. դուրս գնացեք, Հրանտը կարդում է, քշշշ...
- Սանասա՜ր,- գոռացի ես,- ձիուց-բանից... Մի ամիս հունձ կանեմ:
- Էդ՝ շուլալելո՞ւդ համար:
- Ներողություն:
- Հայհոյում ես, հետո էլ ներողությո՞ւն:
- Ախար երեկվանից էստեղ վերընկած եմ:
- Ե՞ս եմ քեզ էդտեղ վեր գցել, որ ինձնից ես նեղանում:
- Ես քեզանից ձի չտալու համար եմ նեղանում:
- Լավ ես անում, ինչքան կարող ես նեղացիր:
- Դե լավ, չեմ նեղանում, Սանասար:
- Լավ ես անում, մի նեղացիր:
- Սանասար...
- Էս օգոստոսին քեզ ո՞վ ձի կտա: Ցտեսություն:
- Մա՛րդ ես, հո անասո՛ւն չես:
- Համմե՞: Գոռում էր՝ չլսեցի:
- Ո՞վ էր գոռում:
- Չեմ լսում:
- Ուզում ես կրկնե՞մ:
- Չե՜մ լսում:
- Բա ինչո՞ւ եմ ես քեզ լսում:
- Չեմ լսում, կգաս գյուղ՝ կասես:
- Ձի ուղարկիր, որ գամ:
- Հա՜, ձի... Ասացի՝ ձի չեմ տա: Ցտեսություն:
- Ցտեսություն, Սանասար, բայց չմոռանաս:
- Ըստոստյոն, Սոնոսար, բայց մտոհան չանես...
- Իյա՜... արա... դու ծաղրածու ես եղել՝ քեզ գյուղ են վստահե՞լ:
- Իյո... Օրո... դու ծողրոծո ես եղել՝ քեզ գյուղ են վստոհե՞լ:
- Վայ թո՜ւ...
- Որ նախագահ ենք, իրավունք չունե՞նք կատակի:
- Երկու օր կայարանում վերընկած եմ: Դա մարդկություն չի:
- Էստեղ էդ ապրանքից չկա, կայարանից մի քիչ բեր:
- Ախար ձի ուղարկիր, որ բերեմ, է...
Գրողը տանի, ես անընդհատ հուսավորվում և հուսաթափվում էի, նա ինձ համար դառնում էր աստված-անասուն, աստված-անասուն, աստված-անասուն... և ոչ մի կերպ չէի հասկանում, որ ոչ աստված է և ոչ էլ անասուն. մարդ է: Ծմակուտ անձրև է շրխկում, նիրհելով նստել են թղթախաղի, դոմինոյի, կատակելու, թերթ կարդալու և կամ զբաղվելու հեռախոսով: Կայծակը փշրվում է շրջակա սարերում, և նիրհելով հիշում են, որ այն տարի կայծակը չորացրեց Լաչին գոմեշը Սպիտակ աղբյուրի գլխին, անցյալ թե նախանցյալ տարի սպանեց Աշոտի Վարդուհուն և որ Աշոտի նոր կինը երեխաներին հնից լավ է նայում և որպես կին էլ լավ է: Շանթարգելների հարցով պետք է բողոքե՞լ մինիստրություն, թե՞ իմաստ չունի: Ասում են թերթը հոդված է տպագրել - գյուղում մեկը կարդացել էր, ո՞վ էր կարդացել: Դե իհա՛րկե կարելի է բողոքել մինիստրություն և Մոսկվա էլ կարելի է բողոքել, բայց շանթարգելը որտե՞ղ տնկես. ասում են խփում է սարերին. կարելի է համաձայնել, բայց էն անգամ Եսայու տղին ձորում էր սպանել, լորու տակ:
- Հլա նայիր,- ասաց Սանասարը,- տես գետը վարարել է՜՞:
Գետը կարմիր ու լիքն էր, գալիս ու գնում էր խեղդվելով: Սագերը չէին լողում, կամրջի տակ չկային մաշված ավտոդողն ու մազութի տակառը: Գետը գազազում էր, մի քիչ-մի քիչ էլ ուժ տար՝ գետը տանելու էր կայարանապետի, հեռախոսավարուհու, միլիցիոների, պահեստապետի, սլաքավարի, հավաքարարի, դպրոցի վարիչի, ուսուցիչների շարքով շարված արտաքնոցները:
- Վարարել է, Սանասար, հետո՞,- ես աչքով արեցի հեռախոսավարուհուն:
- Ինչի՞ց է վարարել, ընկեր քաղաքացի:
- Ինչի՞ց է վարարել,- կրկնեցի ես և աչքով արեցի հեռախոսավարուհուն:
- Անձրև է, անձրև՜:
- Անձրև չի, Սանասար, արև էլ չի, տոթ է:
- Էստե՛ղ, էստեղ, գյուղում անձրև է: Սարերում կարկուտ է դրել:
- Հետո՞,- ես աչքով արեցի հեռախոսավարուհուն:
- Հետո՝ ընկեր Քառյանի հետ զրույց ենք անում:
- Բա գետի մասին ինչո՞ւ հարցրիր:
- Հա՜,- ծիծաղեց Սանասարը:- Հա, ուրեմն էդ մեր գետն է, ընկեր քաղաքացի, էստեղ կարկուտ է դնում՝ էդտեղ վարարում է: Գետն էստեղից է գալիս, հիշում ե՜՞ս:- Նա դարձյալ ծիծաղեց, և ես շատ էի ուրախ նրա ծիծաղի համար:
- Հա՜, անձրև՞ է... Ես էլ ասում եմ ինչո՞ւ է հարցնում՝ տես գետը վարարե՞լ է: Ուրեմն անձրև է: Գյուղում ուրեմն անձրև է գալիս, դրանից էլ գետն ուրեմն... Սանասա՛ր... խնդրում եմ, հա՞, ձիուց-բանից...- Ես աչքով արեցի միլիցիոներին, իսկ նա կանգնել էր ու քմծիծաղում էր:- Եկել եմ, երկու օր է էստեղ եմ, Սանասար...
- Վա՜յ քո տունը շինվի, դեռ Քոլագերանից ես խոսո՞ւմ: Տո տնաշեն, էդ ջուրն իր ջուր տեղով երկու ժամում, առանց դիպլոմի, հասել է Քոլագերան ու դեռ անց է կացել, դու դիպլոմով-բանով երկու օրում չե՞ս կարողացել Ծմակուտ հասնել:
- Լավ, է, Սանասար, դիպլոմի հերն էլ անիծած, կարևորն էն է, որ հողի աշխատավոր լինես, ձիուց-բանից, Սանասար...
- Չէ, ինչո՞ւ, դիպլոմը կարևոր է:
- Կարևոր է, բայց հիմա ձին ավելի կարևոր է, Սանասար:
- Իհա՛րկե ձին կարևոր է, բայց դիպլոմն էլ կարևոր է: Հրես Ռուբենը դիպլոմ չունի, վարիչությունից հանում են:
- Գլուխները քարին են տալիս, ի՞նչ իրավունք ունեն քո գյուղի գործերին խառնվելու:
- Չէ, ինչո՞ւ, լավ է, կգաս վարիչ կաշխատես:
- Ինձ ո՞վ վարիչություն կտա, Սանասար:
- Ես հետները կխոսեմ:
- Շնորհակալություն, Սանասար:
- Ցտեսություն, սպասում ենք:
- Ախար ձի ուղարկիր, էլի, Սանասար:
- Վարիչ մարդ ես, ձին ինչի՞դ է պետք:
- Ախար բեռնով եմ, է՛, Սանասար:
- Ոչինչ, կմոռանաս: Կդառնաս վարիչ ու բարև էլ չես տա:
- Ե՞ս... Ինձ դեռ լավ չգիտես, Սանասար:
- Էդ միշտ էլ էդպես ասում են:
- Նայած ով է ասում, Սանասար:
- Էդ էլ են միշտ էդպես ասում:
- Դու ինձ փորձիր, հետո կիմանաս:
- Հա-հա-հա-հա... էդ էլ են ասում:
- Երևի տեղները նեղ է լինում՝ ասում են:
- Քո՞ տեղն էդ ինչու է նեղ, պատերա՞զմ է:
- Պատերազմ չի, երկու օր է կայարանում եմ:
- Վեր կաց ու արի:
- Ախար բեռնով եմ, է, Սանասար:
- Բեռնով ես, էդ ի՞նչ բեռնով ես:
- Երկու կողով է, երկու ճամպրուկ:
- «Երկու կողով է, երկու ճամպրուկ», հետո մեջներն ի՞նչ է:
- Դեսից-դենից, էլի, Սանասար:
- Էդ ի՞նչ գաղտնի դեսից-դենից է, օրինակ, որ էդպես ծածկում ես:
- Դե չեմ ծածկում, Սանասար, ուղղակի ասելու բան չկա:
- Երկու կողով ու երկու ճամպրուկ ես լցրել՝ բեռ է, իսկ որ արդեն պիտի ասես՝ բեռ չի, «ասելու բան չկա»:
- Շաքար, Սանասար:
- Հարյուր կիլո շաքա՞ր:
- Հինգ: Լապշա, Սանասար:
- Իննսունհինգ կիլո լապշա՞:
- Տասը, Սանասար:
- Հենց տասը՞:
- Չէ, ութ, Սանասար:
- Բա ութն ու տասը մեկ ե՞ն: Հետո՞:
- Ախար ինչի՞դ է պետք, է, էդ զիբիլը:
- Հա, դե եթե զիբիլ է, ուրեմն ճիշտ եմ անում, որ ձի չեմ տալիս:
- Թխվածք՝ երեխաների համար:
- «Երեխաների համար», կարծես Եղիշը չի կարող ուտել: Հետո՞:
- Ի՞նչ հետո:
- Շաքար է, լապշա ու թխվա՞ծք:
- Չէ, էլի՛ բան կա, Սանասար:
- Ապա, ապա:
- Խաղող, առաջին խաղողը:
- Կեցցես, կեցցես:
- Գրքերս:
- Կեցցես:
- Երեխաների համար կոշիկ:
- Մաքո՛ւր կեցցես:
- Հորս համար բաճկոն, բամբակած:
- Կեցցե՛ Եղիշ, կեցցե՛: Պիտի հագնի՞:
- Հա, երևի հագնի: Մորս համար գլխի շալ, իմ հին կոշիկները: Դասախոսությունների տետրակները, իմ բաճկոնը, տրուսիկը, շապիկը: Հորս համար փոխան, երեխայի տակաշորեր, երեխայի օճառ, կնոջ տրուսիկ՝ հաստ, դանակ-պատառաքաղ, մի հատ տորթ, արդուկ, ջերմաչափ ու յոդ, ձիու փալան, կողպեք, գութան, թրիք, գլխարկ, կարկատան, ես քո հերը մի օր կանիծեմ, ավազա՛կ շանորդի:
Ես դրեցի ընկալուչը, և այնպիսի լռություն էր, կարծես նարկոզի մեջ էի: Հեռու մութ տարածություններից ցածր խշշոցով վերադառնում էր գիտակցությունս:
- Հը՞,- ասացի ես միլիցիոներին թե հեռախոսավարուհուն, հետո խլեցի ընկալուչը.- Մարդասպա՜ն,- և շպրտեցի ընկալուչը:
Մթան միջից խղճահարությամբ ինձ նայում էին հեռախոսավարուհու աչքերը և քմծիծաղով ու խղճահարությամբ՝ միլիցիոների աչքերը, և գիծ առ գիծ տեսքի էին տալիս այնտեղ պատը, այնտեղ՝ դուռը, պատուհանը, խճուղին, խոճկորը:- Անամո՜թ,- ես նետվեցի դեպի հեռախոսը, հետո միլիցիոները գրկել էր ինձ և ականջիս տակ նրա շնչառությունն էր.
- Խելո՛ք... խելո՛ք... խելո՛ք...
- Տավա՜ր... անասո՜ւն... տգե՜տ...- հևում էի ես:
Եվ ապա աշխարհը թվաց գեղեցիկ ու տխուր, և հետո ես զգացի, որ ուղեղս տաքացավ, տաքացավ, տաքացա՛վ ու սկսեց փափկել: Փափկեցին ու հալվեցին բոլոր կապերն ու կապակցությունները ուղեղիս մեջ, և ես ոչ մի հավակնություն չունեի. ոչ ոքի չէի սիրում ու չէի ատում. միայն թե հատակն անդիմադրելի հմայքով ձգում էր ինձ, ես կախվում էի այդ գրկի մեջ դեպի հատակը, իսկ այդ թևերը սեղմում էին ու չէին թողնում:
- Լավ, էլի... Լավ, էլի... Լավ, էլի...- խնդրում էի ես:- Լավ, էլի... Լավ, էլի... թող, էլի... Լավ, էլի...
Նա ինձ թողեց, բայց հիմա իմ տակ աթոռ կար, ես նստեցի մի կես վայրկյան, ապա նետվեցի հատակին, և դա արդեն մի քիչ դերասանություն էր: Նետվեցի և ուզում էի ոռնալ, բայց դա շատ էր զոռով: Ու ես սսկվեցի: Եվ փոշու հոտը մինչև հիմա քթերիս մեջ է: Ես պառկել էի ու ինձ ասում էի, որ լաց եմ լինում իմ կոխկրտված իրավունքների համար, շորերս կեղտոտվեցին՝ դրա համար, հեռախոսավճար չունեմ՝ դրա համար, միլիցիոները այնուամենայնիվ մարդ է՝ միլիցիոների համար, իմ Վերգինեին խլել են ինձանից՝ դրա համար, չկարողացա բարձր-բարձր ոռնալ ու լաց եմ լինում լռիկ ու դա գեղեցիկ է՝ դրա համար,- բայց իրականում ես մտածում էի, թե ինչ առիթով եմ ելնելու ընկած տեղից և որ այսքանից հետո Սանասարը ձի կուղարկի, կամաչի ու կուղարկի:
Խոր լռության միջից աշխարհը կամաց-կամաց վերադառնում էր իր ձայներին. թշշոցը գետինն էր, ստորերկրյա համաչափ թափահարումը՝ գնացք էր գալիս, ահա ծղրտաց, ահա մոտեցել է, ահա եկավ, անցավ ու մարեց. մեկի քայլերը մոտեցան, դուռը բացվեց, քայլերը կանգ առան ականջիս տակ:
- Օհո... խմած է՞:
- Չէ, պառկել է:
- Բա ի՞նչ է եղել:
- Խռովել է:
- Բա երեխային ինչո՞ւ եք խռովեցրել:
Գրկեր, բարձրացներ ու հայրս լիներ. ու փոքր լինեի: Ու դանակս կորցրած լինեի՝ լայի, լայի, լայի... Նրանց փաղաքշանքը բորբոքեր իմ լացը և ես հեկեկայի լացի միջից. նրանց խնձորը վերցնելու իմ գայթակղությունը դավաճանություն թվար իմ կորսված դանակի հանդեպ ու լաց լինեի լացի միջից. հիշեի, թե ինչպես էր ծալվում իմ դանակը ու հիշեի, թե ինչ նկարներ էին նկարված նրա կոթին ու լաց լինեի լացի միջից. նրանք սաստեին ինձ և ես լաց լինեի դանակի համար ու այդ կոպիտ սաստի համար... Անմխիթա՛ր, մաքո՜ւր, առա՜տ, թաց-թաց շա՜տ լաց լինեի... Ու քնեի հորս գրկում, ու արթնանայի կաթի պես անմեղ, ու ժպտայի փափո՛ւկ, փափուկ:
- Վե՛ր կաց, այ տղա... Բա ճամպրուկներդ էլ էնտեղ ասում են տեր ունենք, տերներս հասած մարդ է, համալսարան է վերջացրել: Դու մի ասա տերը երեխա է, էստեղ թավալ է տալիս...
- Հեռախոսն էլ էստեղ փչացրել է:
- Փչացրել է՞:
- Հա, էլի՛, փչացրել է, հրես զանգ են տվել՝ չեն խոսում:
- Որ փչացրել է՝ վատ է:
Հրանտ Քառյանը ծալմլվելով ելավ կանգնեց և օրորվելով, աչքերը կարմիր ու մռայլ՝ ասաց.
- Հետո՞:
Ձայնը խռպոտ էր և դուր եկավ նրան, և նա ուզեց, որ նրան նորից մի բան ասեն և ինքը պատասխանի ու լսի իր տղամարդկային թավ ձայնը:
- Հեռախոսը փչացրել ես ու ձեռքիդ էլ կոպեկ չունես, ի՞նչ է լինելու մեր բանը:
- Չունեմ, հետո՞:
- Չգիտեմ:
- Ես գիտեմ,- ասաց Հրանտ Քառյանը:
- Ի՞նչ գիտես:
- Տարեք կախեք:
- Իիի՜... շաշ ծմակուտեցի... արա, էդպես ջահել-ջահել, դիպլոմդ նոր-նոր, էդպես սիրուն-սիրուն... արա... որ տանենք կախենք, բա քո ափսոսը քեզ չի գա՞...
- Ո՛չ,- դղրդաց Հրանտ Քառյանը:
- Դե որ ոչ հա... Դրան մի բռնեցե՛ք, արա...
Կայարանապետն ու միլիցիոները մտան իմ թևերը, դուրս տարան, կամուրջն անցըրին, տարան միլիցիոների տուն: Տանում էին տապակած կարտոֆիլ ու թեյ տալու: Պառկեցնելու, քնեցնելու: Ինձ իրենց շնորհակալ դարձնելու: Արթնացնելու, ասելու, որ Ալխոն եկել է, ճամպրուկները ձիուն հարմարեցնելու, անել տալու այն, ինչը լինում է առանց անելու էլ: Ցուցելու գծանցման տեղը և գյուղ տանող արահետի բերանը:
- Արայիկ,- ասացի ես եղբորս,- էլ ձի չկա՞ր, որ էս էիր բերում:
- Վուա՜յ,- լացակումեց նա,- հլա մի տես Անդրոն տալիս է՞ր:
- Ի՞նչ էր ասում:
- Ասում էր Ղազախից երկու ժամ է ինչ եկել է:
- Բա ո՞նց տվեց:
- Հայրիկը գնացել էր՝ չէր տվել: Մաման ու հայրիկը կռվեցին: Հետո մաման գնաց բերեց:
- Մաման ո՞նց է:
- Դե ոնց էր լինելու:
- Ճամփին քշել ե՞ս:
- Իբր կարողանում էր գալ, որ քշեի էլ:
Ներքևում անաղմուկ ոլորվում էր Մոսկվա-Երևան ճեպընթացը: Կուպեի բույրը մի րոպե խաղաց իմ ռունգներում, մի րոպե ես հիշեցի կանացի մերկ ոտքերը սեղանիկի տակ և Հրանտ Քառյանին՝ անփութորեն ծալմլված:
- Արայիկ,- ասացի ես,- մոտդ փող չկա՞:
Նա լռեց, լռեց ու նեղսրտեց.- Իյա՜...
- Ի՞նչ է, չկա՞:
- Փողն ինձ որտեղի՞ց:
- Մաման չի տվե՞լ:
- Որ երեխայի նպաստն ստացավ, մի ռուբլի տվեց: Էն էլ գնացի ինքնահոս առնեմ, գնացի տեսա կորցրել եմ: Հիմի չգիտեմ գրպանիցս էր ընկե՞լ, թե տանն էի թողել:
- Ոչինչ, Արա, ես քեզ փող կտամ:
- Փողն իմ ինչի՞ն է պետք:
- Կոնֆետ կառնես:
Սպանիչ կերպով մեծավարի, սպանիչ կերպով հոգսոտ՝ նա մի պահ նայեց ինձ ու թեքեց գլուխը:
- Կոնֆետ չես սիրո՞ւմ:
Նա գրեթե գոռաց.
- Սիրում ե՜մ:
- Ապա՞:
- Տանը մի կտոր շաքար չկա, դու ասում ես կոնֆետ կառնես:
- Արայիկ... Արայիկ, ձին ո՞վ էր տարել Ղազախ:
- Գիքորը,- խռով-խռով ասաց նա:
- Արայիկ, ես քեզ ինքնահոս կտամ:
Նա շատ պարզ հարցրեց.
- Իսկ դու ինչո՞վ կգրես:
- Դե, կգրեմ:
- Մատիտո՞վ:
- Մի բանով կգրեմ, էլի, Արայիկ:
- Դու քո ինքնահոսը կտաս ինձ ու դու մատիտո՞վ կգրես:
- Է, թեկուզ:
- Կեցցես,- ասաց նա:
«Ձա՛խդ, ձա՛խդ, ձա՛խդ, ձա՛խդ... ապրե՜ս... Ձա՛խդ, ձա՛խդ, ձա՛խդ... Աջը չունե՜ս: Ձախո՛վ: Չկա՜: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը տարել է: Տրամվայը կտրել է: Մորից առանց աջի ես ծնվել: Ձախո՛վ, ձախո՛վ: Ապրե՛ս, ապրե՛ս»: Ընկերության մրցումից հետո նա ինձ կնքեց «հոյակապ ձախլիկ», իսկ երբ վերցրին ընտրական մրցումների՝ նա կարծում էր իր տեսությունն ու հմտությունը իր կնքած անվան հետ տանելու եմ Մոսկվա, Բեռլին, Հռոմ, Մելբուռն, կանգնեցնելու եմ հաղթողի պատվանդանին: «Ձա՛խդ, ձա՛խդ, ձա՛խդ...»: Հանձնաժողովը նրա պահանջի հետ համաձայն էր: Ես էլ էի կարծում, որ հոյակապ ձախ ունեմ: Բայց անասնաբուժականի ցուլը՝ Կարապետ Կարապետյանը, հենց առաջին վայրկյանին կտցեց դունչս: Ես ինձ ասացի՝ ոչի՛նչ: Հանձնաժողովն սպասում էր իմ հանկարծակի ձախին: Պարաններին կպած մարզիչը հուշում էր՝ ձա՛խդ, ձա՛խդ, ձա՛խդ: Ես նրա հետ համաձայն էի. ես գիտեի, որ հիմա-հիմա ցատկելու է իմ անսպասելի ձախը: Հագնվել էինք: Հանձնաժողովը ցրվել էր, Կարապետ Կարապետյանը ճանաչվել էր հաղթող, ես՝ պարտված, մարզիչը թքել հեռացել էր, փողոցում էինք, գարուն էր, խաղաղ աղջամուղջ էր, իսկ ես դեռ կարծում էի, որ հիմա-հիմա ցատկելու է իմ անսպասելի ձախը: «- Իբր էդ ի՞նչ կռիվ էր, Ցուլ,- ասացի ես:- Եսի՞մ,- նա ուսերը բարձրացրեց:- Լավ պրծար իմ ձախից, Կարապետ»: Հետո ես Վերգինեին խնդրեցի ամուսնուն ասել, որ Հրանտը բռնցքամարտիկ է, սարսափելի ձախ ունի: Ասել էր չէր ասել, նա մեքենայից ընթացքի ժամանակ ցատկեց, մի երկու հատ շրխկացրեց ու գնաց տանելու իր ցեմենտը իր շինարարություն:
- Սանասարը լա՞վ մարդ է թե վատ, ընկեր Արայիկ:
- Դե մարդ է, էլի, իր համար:
- Անձրև էր գալի՞ս:
- Ասացի՝ գալիս էր:
- Իսկ, Արայիկ, հորեղբայրն ինչո՞ւ չէր ուզում ձին տալ:
- Ասացի Ղազախից նոր էր եկել:
- Բա ձին տալիս է Գիքորին Ղազախ տանելու, մենք ուզում ենք՝ ասում է Ղազախից նո՞ր է եկել:
- Դե որ նոր էր եկել՝ ի՞նչ էր ասելու, ասելու էր վաղո՞ւց է եկել:
- Իսկ գիտե՞ր, որ մի շաբաթ է կայարանում վեր ընկած եմ:
- Ինքն ու հայրիկը մի թեթև խռով են:
- Ինչի՞ համար:
- Հայրիկին ասել էր էդքան երեխան ինչի՞դ է պետք:
- Իր ի՞նչ գործն է:
- Ասել էր՝ էդքան երեխան ո՞նց ես պահելու:
- Ախար իր ի՞նչ գործն է:
- Հայրիկն ասել էր՝ ես եմ պահելու, ինքն ասել էր՝ դե գնա քեզ համար ձի գտիր, Ալխոն Ղազախից նոր է եկել:
- Բա ո՞նց ենք անելու, Արայիկ:
- Ինչի՞ համար:
- Ընդհանրապես, Արայիկ:
- Չգիտեմ: Հայրիկն ասաց հորեղբորը սառը կբարևես:

ՏՆԱԿԸ

ԱՆՏԱՌՈՒՄ

ՓՇԱՏԵՆԻ

ՀՈՂԸ

ԱՇՆԱՆԱՄՈՒՏ

ՔԱՐՏԵԶԻ ԱՌԱՋ

ՇԵՆՔԸ

ԱՌԱՋԻՆ ԲԱՐԵԿԱՄԻՍ

Մշակնե´րն են իմ գյուղիս, դաշտի հզո´ր զավակներ,
Քրտինքներով մարգարտյա բնության թա´գն են հյուսեր:
Կբաբախե սիրտն հողին իրենց բրդոտ կրծքին տակ,
Ու իրենց լայն երակին մեջ կհորդի արեգակ:
Երբ որ քալեն` մայր երկիրն իր արգանդեն կսարսռա.
Բայց չի խամրիր ծիլ մը իսկ գարշապարնուն տակ հսկա:
Գլուխն իրենց, զոր կհակեն առջևը սուրբ խորանին,
Պսակված է միշտ ոսկի փոշիներովը հարդին:
Ակոսներուն մեջ անոնա խինդ կցանեն, և Աստված
Իրենց ճակտին ակոսեն բարություններ կհնձե:
Ավիշներու հոսուն երգն անոնք միայն են լսած:
Եզին շողիքն ի´նչ փույթ, թե իրենց ձեռքերը կօծե,
Եվ ախոռի հետ կուգա իրենց նախշուն լոդիկեն.-
Նախ անոնց լայն ափին մեջ կծլին սերմերն համորեն:

Ես Արարատ սուրբ սարի վերա
Արածեցնում եմ, տեր, իմ հոտերը,
Գիշեր ու ցերեկ քո տեսույն կարոտ
Քեզ սպասում են իմ ոչխար, իմ հոտ:

Արդյոք կըլինի՞, որ քեզի մի օր
Տեսնեմ ու սիրեմ, որպես գթոտ հոր,
Արդյոք դու մի օր կըլինի՞ որ գաս,
Իմ վրանումը բարի հյուր դառնաս:

Երբ, տեր, դու մի օր ինձ մոտ հյուր կըգաս,
Եվ բարի ողջույն սիրով ինձ կտաս,
Ոտքերդ կըլվանամ ջրով պաղ, հստակ,
Քեզ հանգիստ կըտամ իմ վրանիս տակ:

Որպես Աբրահամ ծերունի հայրիկ,
Կըհյուրասիրեմ քեզ, տեր իմ քաղցրիկ,
Քեզ համար կըզոհեմ գառն անարատ,
Կըխնկեմ բուրումն ամբողջ Արարատ:

Կաթ, սեր, կարագով՝ կըկազմեմ սեղան,
Եվ ծաղիկներով կըզարդարեմ նորան,
Քեզ կըխմեցնեմ մեղրից օշարակ,
Կածեմ իմ սրինգով երգ քաղցրանվագ:

Թարմ շուշաններից՝ կարմիր, սպիտակ,
Քո գլխի համար կըհյուսեմ պսակ,
Ասրից իմ գործած փափուկ պատմուճան,
Տե՜ր, քեզ կընծայեմ մեր սիրո նշան:

Ինձնից կըհեռանաս, տե՜ր, դու գոհ սրտիվ,
Դու բարյավ մնաս, կասես, հեզ հովիվ.
Քեզ կառաջնորդեմ մինչ լերան կատար,
Եվ համբուրելով կըդնեմ ճանապարհ:

Այց արա՜ մի օր քո սուրբ Արարատ,
Այց արա՜, ով տեր, տե՜ր իմ գթառատ,
Զի սկզբանե դու հովիվներին
Էիր բարեկամ և պաշտպան վերին:

Մի՞թե Արարատա հովիվը նույնպես
Չունի՞ այնքան շնորհ, որպես քո Մովսես,
Մի՞թե Աբրահամ, Իսահակ և Հակոբ,
Միայն սիրելի եղան քեզի մոտ:

Նրանց ականանետները լեռներում մեզ կոտորում էին։ Շտաբից, ռադիոկապով տարաբնույթ եւ հակասական գեներալականկտրուկ հրահանգներ էին մեզ հասնում, մենք վաղուց նրանց հայհոյել էինք։ Մեր հրամանատարը ռադիոկապի մեջ դարձյալ հայհոյեց նրանց, ասաց․ «Դուք պատկերացնո՞ւմ եք, ինչ եք ասում։ Գլուխն ինչի՞ համար է, մտածեք»։ Քանի որ մութն ընկնում էր, նրանք մեզանից պահանջում էին՝ իջնել լեռներից առավոտյան լրացուցիչ ուժերով կորցրածը գրոհով ետ վերցնել։

Մենք արդեն երկու դիրք տվել էինք։ Մեր հրամանատարն ասաց․ «Պատրաստվեք, վաղը ծանր օր կլինի»։ Մութն իջնելուն պես շատերը հեռացան։ Ով թոքաբորբ ուներ եւ ում ամորձիքն էր ուռած, ցուրտը տարածներին էլ վերցրին ու շատ կարճ ժամանակամիջոցում իջան լեռներից։ Թանձր խավարի մեջ խորասուզված ահռելի մեծության լեռան վրա` մենք մանր֊մանր էինք ու մնացել էինք տասնչորս֊տասնհինգ հոգի։ Շնչելը դժվար էր, բոլորիս առջեւի ատամները նվվում էին, ու մենք գիտեինք, որ գիշերվա հետ սաստկանում է սառնամանիքը։

Ժայռերի ծերպերից երկու նորակոչիկներ հայտնվեցին, նրանք սանմասից ցերեկն էին եկել` վիրավորներին տանելու։ Մեր հրամանատարը նրանց չթողեց գիշերով ետ գնան։ Հարցրեց․ «Զենք գործածել գիտե՞ք»։ Մենք ասացինք․ «Նրանք հավատացյալներ են, նրանք իրենց Աստծուն երդվել են` զենք չվերցնել»։ Հրամանատարն ասաց․ «Գոնե հրազենի ձայն լսե՞լ են, վաղն այնպիսի ձայներ կլսեն, որ լեղաճաք կլինեն, տասնութ֊տասնինը տարեկան տղաներ են, մի երկու անգամ կրակեք, թող հրազենի ձայնին վարժվեն»։

Տղաները հավատացյալներին տարան ժայռերի ետեւն ու գնդացիրով կրակում էին մթան թանձրի մեջ։ Երբ եկան, հրամանատարը նրանց ասաց․ «Զինվորները քանի չեն վիրավորվել, բոլորն էլ հող են պահանջում, հենց վիրավոր վեցին` կյանք են ուզում։ Դուք ի՞նչ եք կարծում, Աստծուն եւ լեռներից ներքեւ բնակվող մարդկանց հասանելի՞ են զինվորի մեջ միաժամանակ ապրող այս երկու ցանկությունները»։

Հավատացյալները մտածում էին, հետո նրանցից մեկը ոգեւորվեց ու ասաց․ «Ինձ զենք տվեք, ես կկրակեմ, բայց մարդուն նշան չեմ բռնի, հենց այնպես, նրանց ուղղությամբ կկրակեմ»։ Երեք հազար մետր բարձրության վրա բոլորիս շրթունքներն էլ ճաքճքել էին ու ոչ կարողանում էինք լացել, ոչ էլ` ծիծաղել։ Ինչքան էլ նրանց հետ խոսում էր, հրամանատարի ձայնը թախծոտ էր ու միայնակ, մենք ճանաչում էինք այդ ելեւէջը՝ ինչպես մեր ներսի ձայնը։

Գիշերն աչալուրջ անցկացրինք։ Քարերի խորքում փշերով, հեռվից չնշմարվող կրակ էինք վառել։ Տղաներից մի երկու հոգի միանգամից տասական ասպիրին խմեցին ու քնեցին ցրտի մեջ, խճաքարերի վրա` սալջարդ անելով կոնքերն ու կողերը։ Հետո Զորոն, թե՞ Մակին, ասաց, որ իր ծննդյան օրն է։ Ուսապարկերից մեկում մի շիշ օղի կար։ Ստարշինան ասաց` իբրեւ թե իրենց գյուղում գազ֊փուշն ուտում են։ Ասացի․ «Ճիշտ է, փոքր ժամանակս իմ պապին էլ եմ տեսել այդ փշից ուտելիս»։

Հետո բոլորն էլ ասացին․ «Դրա մեջ ինչ կա որ», իրենց գյուղերում էլ են ուտում։ Հետո մենք դառնահամ, ստամոքսներս այրող փշի ճյուղեր էինք ծամում ու վրայից ձյուն ուտում եւ զսպում ողնաշարներիս եւ սրունքներիս մեջ շամփրող ցավն ու ոռնացող հոգնությունը։ Մոտակայքում` մթան մեջ, ցրտից քար ճաքեց, հեռվում հազացին։ Մեր քթերը բռնված էին, մենք հոտ չէինք կարող առնել։

Պահակակետում կանգնած մեր երկուսն ասացին․ «Թթվահոտ է գալիս, շնագայլ կլինի»։ Երկու հավատացյալները, մեզ թիկունք արած, քարերի ետեւը աղոթում էին։ Մենք ափներիս մեջ քողարկած` փոխնիփոխ մի ծխախոտ էինք ծխում եւ աշխատում էինք ներքաշած ծուխը երկար պահել թոքերի մեջ ու կանանցից էինք խոսում` անկողնու մեջ թաքնված նրանց ջերմության մասին լսված ու չլսված բաներ պատմում։

Ասող էլ եղավ, թե․ «Կինը քույր է, մայր է, բոզ, նաեւ դիակ»։ Գարուշի կինը չբեր էր, Գարուշն ասաց․ «Տղա եմ ունենալու»։ Մենք բոլորս էլ ուզում էինք, որ Գարուշի կինը տղա ունենա, ինչ պատերազմը սկսվել էր, նա ոչ դեմքն էր շպարում, ոչ էլ շրթներկ էր օգտագործում, մենք բոլորով էլ նկատել էինք դա ու գիտեինք, որ այդքանից հետո ինչպես է լինելու, որ նա տղա չունենա։ Պահակակետից մեր երկուսը գիշերային տեսացույցով չորս դին խուզարկեցին, ասացին․ «Տեսանք` բան ու գործ չունեցող շնագայլ կամ աղվես էր նորվա հազացողը»։

Գիշերն անցավ։ Օրը պայծառ էր։ Խիստ ու ահռելի մեծության լեռան ստվերն անդրադարձով տղաների դեմքերի գույնը դարձրեց իր նման կապույտ։ Շնչելուց մեր առջեւի ատամները սվսվում էին, ու գիտեինք, որ սառնամանիքը դեռ չի թուլանալու։ Լեռան գագաթին սկզբից կետերով, հետո ամբողջ հասակով, նշմարվեցին մահմեդականները, նրանք գալիս էին։ Գոռացի․ «Ստարշինա»։ Ժայռերի արանքի իր դիրքից Անդրեն ասաց․ «Հա»։ Ասացի․ «Ձյուն եմ ուզում»։ Ասաց․ «Բերեմ»։ Նա դուրս պիտի մնար նրանց նշանառուների օպտիկական հսկողությունից, սողեսող պիտի գնար տապարանման սուր խճաքարերի միջով ու ձյուն պիտի բերեր։ Մեր բոլորի ծնկներն ու ափերը կտրտված էին այդ խճաքարերի վրա։ Իմ ձայնը դեռեւս ականջներիս մեջ էր, ես էլ էի լսել իմ ասածը, ես ձյուն էի ուզում։

Օրը պայծառ էր, երկնքի կենտրոնում կիսալուսինն էր կանգնած, եւ ինչ֊որ կապ էր զգացվում դեսուդեն ընկած դիակների, մերկ մարմինների, հողագնդի ու լուսնի միջեւ։ Ստարշինան ձյունը բերել էր, ասացի․ «Հողոտ է, կեղտոտ ձյուն ես բերել»։ Ասաց․ «Գնա՞մ, նորը բերեմ»։ Ասի․ «Չէ, ինձ համար կանխորոշվածն է։ Ինձ հասանելիքն է սա»։

Այնքան հետաքրքիր էր` ինչ ասում էի, ես էլ էի լսում, ձայնս կանգնում էր ականջներիս մեջ, ու իմ ասածը նորից, կրկնված լսում էի եւ ձյուն էի ուտում։ Տղաները բոլոր ժայռերի ու քարերի թիկունքից տեսնում էին ինձ, ու նրանց հայացքները տխուր էին ու խոհուն։ Նրանք գիտեին, որ հենց դա չի կարելի ինձ, մարտից առաջ չի կարելի որեւէ բանի ըղձալի տրվել` լինի կին, հարստություն, զավակ, շաբաթների հյուծող քաղց, թե սրտի մեջ թպրտացող տաք պատկեր։

Ներսի մերկ, անտանելի միայնակ լինելն է ճիշտ, մենք բոլորս էլ դա գիտեինք։ Բայց ես ձյունը ծամում էի ու հանկարծ ձնագնդից այն աղջկա ստինքների բուրմունքն առա, որի հետ գնացել էի ծաղկած հոնի ծառերին նայելու եւ Զվարթնոցի տաճարում արյան ավազանի առաջ, Աստվածների բաց աչքերի դեմ համբուրել էի շրթունքները, եւ երբ տուն էինք վերադառնում, նկատեցի, որ նրա հագած շորերը կարմրածուփ էին` ողջակեզի կամ թագուհու նման։

Եվ հանկարծ բոլորս միասին, միանգամից տեսանք մեր միջով անցնող, նախանցյալ տարի հեռու լեռներում հակառակորդի գնդակից զոհված մեր ջոկատի Մերուժանի ստվերը։

Մեր նշանառուները հրազենների հեռադիտակների մեջ ժայռերի ու ծերպերի արանքներում` որոնում ու չէին կարողանում գտնել նրանց ականանետներին ճիշտ նշանառություն տվող կոորդինատորներին։ Ժայռերի ու խճաքարերի կարծրության վրա պայթող ականները քարե բեկորներ էին շաղ տալիս ու չտեսնված վնասում էին մեզ։ Մենք անընդհատ բարձրանում էինք դեպի վրանը` մեր նախորդ օրը կորցրած դիրքերը։

Հետո մենք տեսանք, թե ինչպես ստարշինան գտնվում էր դեռ չանվանարկված աշխարհում, որտեղ ոչ մի բան դեռ անուն չուներ, նայողներիս համար այդ աշխարհն ինքը պիտի անվանարկեր։ Նա ձեռքը տարավ գլխին, ափի մեջ թափված ուղեղը բերեց առաջ, ձեռքը մաքրեց փորի վրա ու ընկավ։ Մենք բոլորս կռվում ու մեր դիրքերից տեսնում էինք, թե ինչպես հրամանատարը մտել էր նրա ծանրության տակ, ոտքերի տակից խճաքարերը փախչում էին, իսկ նա պահում էր ու չէր թողնում, որ նա տապալվի տապարի նման սուր, կտրող խճաքարերի մեջ։

Ստարշինային բարուրվող մանկան նման պառկեցրեց շինելի վրա, հավատացյալ նորակոչիկներին ասաց․ «Իջեցրեք ներքեւ»։ Նրանք չէին կարողանում տանել, նրանցից մեկը մտել էր քարերի ետեւը, սուր սրտխառնուք ուներ։ Մեր տղաներից մեկը` Սաքոն, իր դիրքերից գոռաց․ «Էհե՜յ, դրան ցելոֆանե տոպրակ տվեք, թող մեջը փսխի»։ Մեր շրթունքները ճաքճքված էին, ոչ կարողանում էինք լացել, ոչ էլ` ծիծաղել։ Հրամանատարը Մխիթար ին կանչեց, ասաց․ «Մի մատ երեխեք են, իջեցրու դրանց հետ»։ Նրա ձայնը թախծոտ էր ու միայնակ, մենք ճանաչում էինք այդ ելեւէջը, ինչպես մեր ներսի ձայնը։

Ռադիոկապով շտաբին էինք հայհոյում` նրանց ականանետները վերացնել չկարողանալու եւ մեզ օգնական ուժեր չուղարկելու, հաց ու փամփուշտ չհասցնելու, մեկ էլ իրենց վառարանով տաքուկ սենյակի համար։ Նրանք էլ այնտեղից փոխադարձ մեզ էին հայհոյում։

Երկու օր ու երկու գիշեր էլի մահմեդականների հետ դեմհանդիման էինք։ Հետո մեր հետախուզած ճանապարհով անցանք նրանց թիկունքը ու հասանք վրանին։ Նրանց` շրջափակման մեջ ընկածներից մեկը քաշել էր նռնակի օղակը, ցանկանում էր ինքն իրեն մեռցնել։ Հեռվից ռուսերեն ու իրենց լեզվով խառը ասացինք․ «Մի անի, կապրես»։ Մենք սպասում էինք, տղաներից մեկն ասաց․ «Հիմա էլ բոզցել, հեքիաթներ եք պատմում, հեքիաթներ մի պատմեք, թող անի»։

Մեր հրամանատարը մերոնց չէ` նրան ասաց․ «Մի հատ փորձիր հիշել ձեր գյուղի բուրմունքը, ջրափոսերը, ամեն մի ջրափոսի մեջ քո պատկերն էր․ ամբողջ օրը վազել ես գառների ետեւից, տուն ես եկել քերծված ծնկներով, միայն ձեր գյուղում այդպես կլոպկտվեին ծնկներդ։ Մի արա, օղը դիր տեղը»։ Ասաց․ «Չէ, ես տեսա ստվերը, ձեր զոհված տղաներից մեկի ստվերն էր… Եկավ, տվեց ու անցավ ձեր միջով, ասաց, թե չէ լուսինը ինչ կապ ունի, օրը ցերեկով ինչի՞ է լուսինը երկնքի կենտրոնում»։

Նա տեսել էր լուսինը եւ օղը տեղը չդրեց։ Մենք մոտեցանք մյուսին, ձեռքերը պարանով կապեցինք, տղաներից մեկը խզակոթով հարվածեց մեջքին` ծոծրակին մոտիկ։ Հետո մենք վերա դառնում էինք տուն, մեզանից առաջ, ոստոստալով, շրջադարձերի ու բլուրների ետեւում երեւալով ու անհայտանալով գնում, ստարշինայի դին էր տանում մեր թափքավոր «Ուազ» մեքենան։

Երբ ահագին ճանապարհ անցած, ամբողջ ջոկատով եկանք, հասանք նրան, տեսանք` շրջվել էր ձորի մեջ։ Դագաղը հեռվում, ձյուների մեջ` աջ կողմում ընկած, իսկ ուղեկցող Մակին ու ձեռքերը կապած մահմեդականը դեմ֊դեմի` ծնկաչոք։ Նրանց ոչինչ չէր պատահել, բայց Մակին լացում էր։ Մեր հրամանատարը հարցրեց, ասաց․ «Այտա, ինչի՞ ես լացում»։

Նա լացը չէր կարողանում զսպել, մենք սպասում էինք, Վաչիկը սապոգը հանեց, մեջը ոտքը հարող մեխ կամ քարի կտոր էր որոնում, մենք սկսեցինք փոխնիփոխ մի ծխախոտ ծխել ու ներքաշած ծուխը երկար պահել թոքերի մեջ։ Հրամանատարը մի անգամ էլ հարցրեց, նա լացելով աղաղակեց․ «Ես այլեւս չեմ կարող»։ Ապտակեց ձեռքերը կապած, իր կողքին ծնկաչոք, սագի նման բարակ, երկար վզով մահմեդականին, ասաց․ «Ես այլեւս չեմ կարող, մի նրա խալը տեսեք, նա հորս շատ է նման»։

Մեր բոլորի շրթունքները ճաքճքված էին, ու մենք ոչ կարողանում էինք ծիծաղել, ոչ էլ լացել։

Հիսուսն էշի վրա նստած Երուսաղեմ էր իջնում:

Հանդեսը փառավոր էր, բայց էշը կաղում էր: Պատճառն այն էր, որ խեղճ անասունը քարոտ տեղերից անցնելու ժամանակ` մի պայտը կորցրել էր:

Եվ ժողովուրդը պատմում է, թե Հիսուսը բավական շփոթված էր, տեսնելով, որ գրաստը գայթելով ու կաղալով էր գնում, տեղ-տեղ էլ սպառնում էր նրան ցած նետելու:

Բայց հանկարծ, որտեղից որ էր, ժողովրդի միջից դուրս թռավ մի պայտար, կանգնեցրեց Հիսուսին, կռացավ արագությամբ, բարձրացրեց գրաստի ոտը և մի քանի րոպեի մեջ այնպե՛ս լավ պայտեց նրան, որ Քրիստոսը ժպտաց գոհունակությամբ ու ասաց պայտարին.

Ապա՛, պայտար, խնդրիր ինչ կամենաս, և ցանկությունդ կկատարվի:

Ասում են, որ Հիսուսին աներևութապես ընկերակցող հրեշտակներից մեկը կռացավ պայտարի ականջին և փսփսաց, որ նա երկնային արքայությունը խնդրեր: Սակայն մարդը շատ էլ իդեալիստ չէր. բացասական կերպով գլուխը շարժեց և ասաց Քրիստոսին.

Տեր, ես մի խեղճ պայտար եմ. մի տոպրակ, մի աթոռ ունիմ և տանս կողքին էլ՝ մի ընկուզենի: Ցանկանում եմ, որ աթոռիս վրա նստողը՝ տոպրակիս մեջ մտնողը և ընկուզենու վրա ելնողը՝ չկարողանան պոկ գալ, դուրս գալ և իջնել, մինչև որ անունովդ չհրամայեմ ես նրանց:

Հիսուսը ժպտաց, օրհնեց նրան և ասաց.

Թող կատարվի քո ցանկությունը:

Եվ անցավ գնաց։

Ապրեց պայտարն երկար տարիներ իր խրճիթի մեջ, ընկուզենու ստվերի տակ, հանգիստ ու առատ: Մենակ էր թեև, ունեցածն էր մի աթոռ, մի խղճուկ տոպրակ և գործիքներ, բայց եկամուտը լավ էր, և նա շատ էր սիրում կյանքը:

Հենց այդ էր պատճառը, որ մի օր խրճիթի դռանը նստած, երեկոյան հովը վայելելիս, երբ տեսավ հեռվից դեպի իրեն եկող հոգեառ հրեշտակին. սիրտը թունդ ելավ, սկսեց դողալ և մտածում էր, թե ինչպե՞ս ազատվի այդ անկոչ հյուրից:

Բայց հրեշտակը մոտ եկավ, ողջունեց, ժպտաց ու ասաց.

Դե՜հ, պայտա՛ր, բավական ապրեցիր. այժմ ելիր, վերջին աղոթքդ կատարիր, որովհետև հոգիդ տանելու եմ: -շ

Օ՛հ, իմ հրեշտա՜կ, հառաչեց պայտարը, մի՞թե այդպես շուտով հարկ է կյանքը թողնել, ես դեռ ապրել եմ ուզում, նայիր մե՛կ, ինչպես լավ է այս բոլորը բնությունն ու հովը, լեռներն ու դաշտերը...

Այո՛, խոսք չունիմ, լավ է. բայց ի՞նչ արած, պայտար, ճակատագիրդ այդ է, հարկ է հոգիդ տալ:

Չէ՛, տեսավ պայտարը, որ ո՛չ խնդիրքը և ո՛չ էլ բանաստեղծությունը օգնեց իրեն: Պահ մի տխուր մտածեց, հետո մեկե՛ն, մտքի ծայրահեղ լարումի շնորհիվ, մտաբերեց օգտվել Հիսուսի տված շնորհներից:

Լավ ուրեմն, հրեշտա՜կ, ասաց նա քաղաքավարությամբ,– հրամմե՛, նստիր քիչ այս աթոռի վրա, մինչև ես աղոթքս կատարեմ:

Եվ չոքեց աղոթելու: Հրեշտակը հոգնած էր, նստավ աթոռի վրա:

Նստավ-չնստավ, զգաց, որ բռնվել էր: Ճիգ գործեց ելնելու, թևերը թափահարեց, բայց զարմացած տեսավ, որ ջանքերն իզուր էին, և որ նա լավ բռնված էր:

Այս ի՞նչ է, պայտար, ի սեր աստծո, գոչեց նա սարսափած, ես մեխված եմ կարծես, ազատի՛ր ինձ...

Էհե՛, պարո՛ն հրեշտակ, ազատե՞մ քեզ, ծիծաղեց պայտարը, ի՞նչ արած, որ այդպես եղավ, ճակատագիրդ այդ էր...

Հրեշտակն աղաչեց, խնդրեց, պաղատեց և վերջ ի վերջո հոգին պայտարին թողնելու գնով ազատվեց ու սոսկումով շտապեց երկինք:

Պայտարն ազատված էր այս առաջին անգամը: Ազատ շունչ առավ և օրհնեց այն րոպեն, երբ մտածել էր Հիսուսի էշին պայտել:

Մինչև այդ, հոգեառ հրեշտակը ճանապարհին գունավորվելով, սոսկման թելադրության տակ խնդիրը մեծացնելով, պատմեց ամենքին պայտարի արածը, և երկինք հասած, գունաթափ՝ կանգնեց աստծո առաջ:

Աստված ծիծաղեց, խիստ զվարճացավ, ասում է ժողովուրդը, բայց իրավունք չտվավ ուժ գործադրելու:

Եթե կարող եք, ասաց նա, խորամանկությամբ հոգին առեք, գործ դրեք հնարքներ, բայց երբե՜ք ուժ:

Եվ այն ժամանակ դժոխքի չար ոգիների մի խումբ, մի խորամանկ խումբ, հրաման խնդրեց պայտարին գնալ և նրա հոգին առնել, պայմանով միայն, որ այդ հոգին դժոխքը տարվեր:

Շատ լավ, հրամայեց աստված, եթե կարողանաք՝ առանց ուժի նրա հոգին հանել, թող ձե՛ր բաժինը լինի:

Եվ ահա տեսավ պայտարը, որ մի խումբ սև, այլանդակ ոգիներ, միմյանց գլխի վրայից ոստնելով, միմյանց առաջը կտրելով՝ գալիս էին դեպի իր կողմը:

Հո՛, հո՛... մտածեց նա, այժմ դևերն են գալիս: Հիսուսի պայտարը չլինեմ ես, եթե հրեշտակին խաբելուց հետո սրանց գլխին էլ մի խաղ չխաղամ:

Ու կեղծավոր, խոնարհ, աղերսալից կերպարանք ստանալով՝ շտապեց դիմավորել սև ոգիներին:

Ա՛յ դու անամոթ, աներե՛ս պայտար, ձայնեց հեռվից խմբապետը,– ինչպե՞ս ես համարձակվում հոգիդ ամուր բռնել և հոգևոր հրեշտակին խաբել... Դեհ, այժմ հրաման է աստծուց, որ այդ խորամանկ հոգիդ մեր ձեռքը հանձնես... Տղերք, դարձավ նա իր հետևորդներին, հեռու կացեք այդ աթոռից և տեսնենք ինչպե՜ս սա իր հոգին չի տալ:

Այդ ճառից հետո սև ոգիները խրճիթ լցվեցին, պայտարին շրջապատեցին, ճիչ ու աղմուկով ականջ խլացրին և հոգին պահանջեցին:

Պայտարը թեև սկզբում շատ վախեցավ, բայց երբ դևերի ճիչն երկար տևեց, սրտապինդ դարձավ և գոչեց.

Փոքր-ինչ ցա՛ծ խոսեցեք, պարո՛ն դևեր, ականջս խլացավ... ի՞նչ է ձեր ասածը, հոգի՞ս եք ուզում: Շատ լավ, խոսք չունիմ. սակայն դուք ինչո՞վ կարող եք հաստատել, որ աստծուց եք ուղարկված և ոչ թե ինքնագլուխ եկողներ եք:

Սրա՛ն նայեցեք, աղաղակեց մեկը, համարձակվում է կասկածել. ուզում է մե՛զ էլ խաբած լինել:

Բոլորովին ոչ, ասաց պայտարը, եթե դուք հաստատեք, որ աստված է ձեզ ուղարկել, համեցեք, հոգիս ձեզ տամ:

Ինչպե՞ս հաստատենք, անմի՛տ, հարցրեց խմբապետը, գնանք վկայակա՞ն բերենք քեզ:

Բայց ո՛չ, շատ հեշտությամբ կարող եք հաստատել: Ես մի տոպրակ ունիմ, ահա, տեսե՛ք. եթե բոլորդ կարողացաք այնքան փոքրանալ, որ առանց ձեռք, ոտք կամ գլուխ դուրս թողնելու տեղավորվեք նրա մեջ, դա ինձ համար ապացույց կլինի, որ աստված է ձեզ ուղարկել, ապա թե ոչ` կորեք գնացեք և աստծու անունը թող ոչնչացնե ձեզ...

Ասաց, ձեռքերը մեջքին դրավ և հպարտ սպասեց:

Տղե՛րք, սա տխմար է, ճչաց խմբապետը, ինչ կա դյուրին մեզ համար, քան փոքրանալը: Մենք չե՞նք միթե, որ տասնյակներով տեղավորվում ենք մարդկանց սրտերի մեջ և ապրում այնտեղ... Դե՛հ, եկեք այս տխմարին ցույց տանք մեր ուժը...

Ու մտավ տոպրակը: Մյուսներն էլ` ետևից: Այլևս ո՛չ մի ձեռք, ոտք կամ գյուխ դուրս չմնաց:

Հը, տեսա՞ր, ձայնեց ներսից խմբապետը:

Տեսա, քրքջաց պայտարը: Հետո մեծ մուրճն առավ և փառավոր կերպով սկսեց ջարդել նրանց կողերը:

Դևերը ճչացին, ճիգ գործեցին դուրս թռնելու տոպրակից, բայց իզո՛ւր. բռնված էին և լա՛վ բռնված:

Աղաչեցին, լացին, հառաչեցին և խնդրեցին, բայց պայտարը այնքա՛ն ծեծեց նրանց, մինչև որ թևեըր թուլացան.

Թո՛ղ մեզ, գոչում էին դևերը, թո՛ղ գնանք, հոգիդ քեզ մնա, չե՛նք ուզում այդ անիծած հոգիդ. տանենք, որ դժոխքը տակնուվրա՞ անի...

Այն ժամանակ պայտարը հանուն Հիսուսի` արձակեց նրանց, և դևերը լեղապատառ, ճիչ ու աղմուկով, այնպե՛ս շուտով կծիկը դրին, որ պայտարի քրքի՛ջն անգամ չլսեցին:

Պայտարն ազատված էր այս երկրորդ անգամն էլ: Ազատ շունչ առավ և նորից օրհնեց ա՛յն րոպեն, երբ մտածել էր Հիսուսի էշը պայտել:

Եվ երկար ժամանակ ո՛չ երկնքի և ո՛չ էլ դժոխքի պատգամավորներից մեկը սիրտ արավ մի երրորդ փորձ անել և պայտարի հոգին տանելու գալ:

Ժողովուրդը պատմում է սակայն, որ բավական ժամանակ անցած, դժոխքի մի ամենախորամանկ զավակ, լավ խորհելուց հետո, հրաման խնդրեց աստծուց մի փորձ ևս անել և պայտարի հոգին առնելու գնալ:

Հրամանը ստացավ: Կեղծության դիմեց, հրեշտակի կերպարանք առավ և իջավ պայտարի մոտ:

Պայտարը հասկացավ, որ այս անգամ մի շատ խորամանկ և հանդուգն ոգու հետ գործ ունի, որովհետև եկվորը ո՛չ աթոռին էր մոտ գնում, ո՛չ տոպրակին և ո՛չ էլ խրճիթն էր ուզում մտնել:

Հոգիդ տուր, կրկնում էր նա և համառությամբ մնացել էր դրսումը կանգնած:

Հրավիրեց նրան պայտարը նստելու, խրճիթ մտնելու, բայց ոգին ժպտալով գլուխը թոթվեց:

Ո՛չ, ասաց նա, ինձ խաբել չես կարող, հոգիդ տուր և վերջակետ դնենք բոլոր խորամանկություններիդ:

Պայտարը խորհեց քիչ, հետո ցույց տալով, որ այլևս ճար չունի, ջլատվածի և հուսաբեկի նման ասաց.

Էլ ի՛նչ արած, պարո՛ն հրեշտակ, քեզ խաբել չի լինում, հոգիս առ տար: Բայց թո՛ւյլ տուր ինձ մի վերջին անգամ աղոթել: Հետո, գիտե՞ս, ես շատ վախկոտ եմ. թո՛ւլյլ տուր ինձ չոքել այս ընկուզենու տակ և երբ ես վերջին խոսքն էլ ասեմ, ելիր ծառի վրա և այնտեղից հոգիս առ ու տար:

Ու սկսեց այնպես լալ և հեկեկալ, որ խորամանկ ոգին ուրախացավ, թե հաղթել էր: Ելավ ընկուզենու վրա, նստեց ու սպասեց:

Բայց հազիվ թե նստել էր, զգաց, որ խաբվել էր: Քիչ մնաց ուշքից գնար: Որքան աշխատեց պոկ գալ, անհնար եղավ:

Չաղաչեց այլևս: Կռացավ դեպի պայտարը և ասաց.

Խաբեցիր ինձ ևս, պայտար, հոգիդ քեզ մնա թող. միևնույնն է, դու ինձ ընդմիշտ ոչնչացրիր, որովհետև կյանքումս ես չէի խաբվել այդպես, թող տուր ինձ գնալ...

Ահա այդպե՛ս... հպարտացավ պայտարը, հանուն Հիսուսի գնա և պատմիր ընկերներիդ, որ հեշտ բան չէ Քրիստոսի պայտարի հոգին հանելը...

Եվ ելավ ոգին ու հուսահատ, կաղնիկաղ հեռացավ: Իսկ պայտարը հպարտ, ապահով այլևս, սկսեց կյանք վարել և բոլոր հոգեառների վրա ծիծաղել...

Այստեղ կանգ է առնում ժողովրդի զրույցը և այստեղ էլ սկսում է գրողի հանդգնությունը: Նրան թվում է, թե զրույցը լրացած չէ, քանի որ պայտարը վերջ ի վերջո անշուշտ հոգին տվավ, մեռավ:

Բայց ինչպե՞ս, ո՞վ էր ուրեմն հոգեառը, ո՞ր հանդուգնը և ո՞ր խորամանկը, որ արավ այն, ինչ չէին արել երկնքի և դժոխքի ոգիները:

Ահա թե բանն ինչումն էր:

Մի օր պայտարը մտածեց այլևս մենակ չմնալ, տուն ու տեղ լինել և կին ունենալ:

Ու գտավ այդ կինը: Գեղեցիկ, գրավիչ, կոկիկ մի կին էր, որ խրճիթ մտնելուն պես, ըստ կանացի սովորության, սկսեց ամեն ինչ տակնուվրա անել: Նախ հնացած աթոռը փշրեց ու վառեց, հետո տոպրակից թոնիրի սրբիչ կտրտեց շինեց, իսկ ընկուզենուն, գտնելով շատ հնացած ու տգեղ, կտրտեց-ձգեց...

Խեղճ պայտարը առյուծի լեղի՞ էր կերել, որ կարողանար դիմադրել կնոջ:

Եվ կինն այնպիսի՛ դրության մեջ դրեց այնուհետև թշվառ պայտարին, որ սա սրտնեղած, տանջված, դառնությունով լցված` ինքը խնդրեց աստծուն՝ իր հոգին առնել...

Եվ աստված նրա հոգին առավ: Իսկական հոգեառը, այսպիսով, միայն կինը եղավ...

Մենա՜կ ճամփորդ եմ... հոգնա՜ծ, ուժասպա՜ռ
Անցել եմ կյանքի փըշոտ ճանապարհ.
Անցել եմ, քուրի՛կ, սարե՜ր ու ձորե՜ր,
Մեն-մենա՜կ քաշել սևամաշ օրեր...

Մենա՜կ ճամփորդ եմ... ճամփեքով քարոտ
Քո դուռն եմ եկել, քո սերին կարո՜տ.
Ա՜խ, քուրի՛կ, կյանքըս բո՜ւք է ու բորա՜ն,
Մի՛ թող ինձ անհույս, անտեր քո դրռան...