Հուրն են սիրո սևի սիրուն լույս աղջիկներն Հայաստանի,
Սրտիս վրա քայլող գարուն` կույս աղջիկներն Հայաստանի,
Իմ սիրտն ի՜նչ է, ա’խ, թե ուզեն` բերդեր կառնեն մի հայացքով,
Անառիկ բերդ ու սիրո սյուն` հույս աղջիկներն Հայաստանի:

Մեկը մեկից պարզ ու կախարդ, մեկը մեկից խոսքով քաղցր,
Ետ կբերեն ալևորին, օձ կթովեն աչքով քաղցր, –
Մեկը` աստղիկ, մեկը` լուսնյակ, մեկն` արևի տեսքով քաղցր, –
Իմ Հայաստանն են զարդարում նուրբ աղջիկներն Հայաստանի:

ՈՒ չգիտեմ որի՞ն սիրեմ, որի՞ն թողնեմ անհագ սրտով,
Ամենքին է սրտիս աչքը արևի պես կրակ սրտով,
Երբ հուր ծովի պես են քաշում` ո՞նց դիմանաս վտակ սրտով, –
Ինձ աստղերից ցած են բերում սուրբ աղջիկներն Հայաստանի:

Իմ Սևանը ո՞նց ցամաքեց, երբ սևածով աչքերը կան,
Իրենց նման հարբեցընող գինին քամող ձեռքերը կան,
Վարդ շուրթերին բուրմունքի պես Կոմիտասի երգերը կան, –
Քարից անգամ լույս են քամում բյուր աղջիկներն Հայաստանի:

Բայց մի գանգատ ունի կյանքս` այն, որ ինձ մի վարդ չտվին,
Սուրբ եմ Արա Գեղեցիկի պես` ինձ մի սուրբ Նվարդ չտվին,
Ինձ թողեցին գիրկն ընկածի, դեռ ասում են` դարդ չտվին, –
Գերեզմանս են աչքով փորում զուր` աղջիկներն Հայաստանի:

Առանց նրանց` երգս պաղ էր` արև բացին իմ երգի մեջ,
Նրանց սիրո ձեռագործն է ծիածանը երկնքի մեջ, –
Բայց քաջ կասեմ` մեկին սիրես, լավի՜ն սիրես ու լա’վ սիրես,
Որ քեզ պաշտեն բոլո՜ր սիրուն, լույս աղջիկներն Հայաստանի:

Քո պատկերով չստեղծեցիր ինձ,
բայց քո տեսքն է հիմա իմ հայացքը, սեր:
Եկա,
որ ապրեմ քո ժամանակի մեջ,
տեսնեմ հրաշքդ
ու վկայեմ քեզ:
Իմ քաղաքը քեզ հասնելու տարածքն էր.
ամեն տեղ նշաններ կային քո անունով.
քեզ փնտրեցի, դո՛ւ գտար ինձ:
Երբ կանչեցիր,
նա քո ձայնն էր,
ու ես եկա.
քեզ գումարեցիր ինձ,
ինձ հանեցիր քեզնից,
մնաց նա:
Ինձ պատգամածը
քեզ վկայելն էր.
կատարեցի
ու գնում եմ հիմա:
Դիպուկահար սեր,
ամեն բան քո փամփուշտն է որոշում
այս երկրի վրա,
մինչդեռ մի աղջիկ էր նշանառությունդ
ու վրիպեցիր:

Հին աշխարհը չեմ տեսել
Ու ոչ մի բան չեմ հիշում,
Ու չեմ նրան երազել
Իմ հուշերի մշուշում։

Բայց երբ նայում եմ խաղաղ
Մորս դեմքի դալուկին,
Ինձ թվում է, թե մի պաղ
Վիշտ է եղել կյանքը հին։

Հին աշխարհը չեմ տեսել
Ու ոչ մի բան չեմ հիշում,
Բայց թողել է նա մի թել
Մորս աչքի մշուշում։

Կայարանի մայթի վրա էլ են շարվում ամեն առավոտ, այդ աղտոտ հագուստով թշվառ կոշկաջինջները։ Սանդուղքների գլխից սկսած, նրանք բռնում են մայթի մի մասը։ Աոաջին տեղը բռնում է լայն դեմքով մի հայ․ Նրանից քիչ հեռու՝ 5 6 հույն պատանիներ, որոնցից երկուսը անդադար կռվում կամ վիճում են. մեկը համր է և «չիստի» բառը կանչելու փոխարեն «ա՛, ա՛, ա՛» է անում, իսկ չորրորդը, որի գծագրությունները ժամանակից առաջ չափահաս եղած մանուկի գծեր են, անցորդներին է զննում ուշադրությամբ, մանավանդ՝ կանանց։

Մենակ այնտեղ չէ կոշկաջինջների տեղը։ Նրանք Բաթումի անցուդարձ ունեցող բոլոր փողոցների անկյուններում կան. անցնելիս նայում են կոշիկիդ և, եթե նրան մաքուր չտեսնեն, խլացնում են ականջդ իրենց կանչերով, հաճախ իսկ իրենց արկղիկը ուսի վրա, խոզանակով ծեծում են նրան և ետևիցդ են գալիս՝ անդադար «չիստի» կանչելով։

Չի՜ստի…– լսվեց կողքիցս, երբ բարեկամիս հետ կայարանի մայթի վրա էինք։

- Կողքիդ նայիր ասաց բարեկամս կոշկաջինջը հայրենակիցդ է։

Նայում եմ և այդ գեր դեմքով հայի մեջ տեսնում եմ վաղուցվա ծանոթ փիլիսոփա Մանուկին։ Տասը տարի առաջ, ուսին մի մեծ տակառ, քարշ էր տալիս նա Թիֆլիսի փողոցներով և «Գարյաչի բո՛ւլկի» էր աղաղակում. իսկ այժմ կայարանի մայթի վրա և Բաթումի փողոցներում ման գալով, խոզանակով արկղիկն է ծեծում ու «չի՜ստի» ձայնում։ Երևի փիլիսոփա Մանուկին վիճակված էր միշտ քարշ գալ և միշտ աղաղակել. ապրել էր պետք։ Անցլալ օր էլ մի Մարտիրոսի ցույց տվին ինձ, որ նավամատույցի վրա նստած, չճանաչվելու համար գլխարկը մինչև աչքերը իջեցրել, ակնարկը միշտ դեպի ցած, կոշիկներ էր սրբում, «չիստի» գոչում։ Վենետիկի դպրոցից էր այդ Մարտիրոսը, և ով ինձ նրան ցույց տվավ, պատկառանքով էր խոսում նրա մասին։

Ապրել է պետք. ստամոքսը ոչ փիլիսոփա է ճանաչում և ոչ էլ Վենետիկի դպրոց, նա միայն ուտել է ուզում:

Նայեցի Մանուկին։ Նա էլ ինձ տեսավ, ճանաչեց, հայացքը ուրիշ կողմ դարձրեց և դադարեց «չիստի» կանչելուց։

Մոտեցա ու ոտքս դրի նրա արկղիկի վրա։ Հանեց լռությամբ խոզանակները, երեսիս չէր նայում, վարտիքիս ծայրերը դարձրեց ու սկսեց սրբել։

Որտե՞ղ էիր այսքան ժամանակ, հարցրի մեղմությամբ։

Ցնցվեց, բայց առանց վեր նայելու կմկմաց.

Կոշիկ եմ սրբում։

Երկուսս էլ լռեցինք։ Հույն պատանին, որ մի լավ զննել էր ինձ, այժմ վիզը երկարացրել, աշխատում էր գրպանիս եղած գիրքը զննել։

Գիտե՞ս, խոսեցի քիչ հետո, Թիֆլիսից եմ գալիս, այնտեղ Էյնաթենց Տիգրանին տեսա…

Է, արեց նա։

Բուլկի էր ծախում… Ի՞նչ է եղել նրանց, սնանկացե՞լ են։

- Եղբոր փողերը հատա՞վ արդյոք,– ավելացրեց նա, ոտքդ քիչ պինդ կոխիր… աստված արդյոք իր դատաստանը կատարե՞ց վերջապես, խո գիտես նրա եղբոր արածները։

Լսել եմ։

- Լսածդ ի՞նչ կլինի որ… պիտի տեսնել, իր վրա փորձել։ Նրա արածները երկնքին սյուն եղան, սյո՜ւն…

Քո փողե՞րն էլ է կերել։

Իհարկե… բայց քիչ. ինձ շատ խաբել չկարողացավ, դրա համար էլ ինձ մատնեց, քիչ մնաց բռնել տար երկրում։

Ես շատ եմ լսել նրա մասին,– ասացի ես,– բայց զարմանում եմ, թե ինչպես կարող է մարդ այսպես ժամանակ և իր դառն քրտինքը աչքերը բաց ուրիշի ձեռքը տալ։

Չտվիր՝ ի՞նչ կանես, մոտն ես գործում, փողը իրեն չես տա, կասի՝ «ինձ չե՞ս հավատում, դեհ, որ չես հավատում, գնա, ինձ մոտ էլ մի ծառայի»։ Ի՞նչ կարող ես անել: Չափում ես, կշռում և մտածում ես. «Չտամ, ինձ դուրս կանի, թե որ տամ, գուցե խղճա ու ուտի… ուրեմն տամ, գուցե չուտի…» և տալիս ես։

Առանց ստորագրությա՞ն։

Ստորագրությո՞ւնը որն է. «նրան չե՞ս հավատում, գո՞ղ ես համարում, որ ստորագրություն էլ ես ուզում, քանի՞ քեզպեսների փող կա նրա մոտ. 10 15 տարի է սաղ վանեցոց ու աշխարհին էլ հայտնի է, որ Էյնաթենց Կարապետը փող ուտող մարդ չէ, որ…»։ Ահա թե ինչ կասի քեզ։ Բացի դրանից, շատ էլ ստորագրություն եղավ, ի՞նչ կարող ես անել։ Դատ բանալը հե՞շտ բան է. չէ՞ որ եթե հարյուր մանեթ առնելիք ունենաս, երկու հարյուր էլ դատի ծախս պետք է քեզ… Երկիր փող ուղարկելու համար ստորագրությո՞ւնը որն է։

Քե՞զ ինչ է արել նա:

Ինձ շատ բան չի արել… կոշիկներդ, գիտե՞ս, հալից ընկել են, կրունկները փոխել տուր… Ուզեց շան պես դատածս, մի քիչ ունեցածս ձեռքիցս խլել՝ չկարողացավ, չտվի, վարպետ եղա. մոտիցն էլ շուտ դուրս եկա, ինձ և մյուսներին, օրինակ, ասել էր, որ իր տված բուլկիներից քանի հատ որ մնաց ամեն երեկո, պիտի ետ առներ։ 3 4 օր լավ է… մեկ օր էլ բարկացավ. «Շան որդիներ, ասաց, ձեր քարթու հացերը ե՞ս պիտի սաղացնեմ, հոգիներդ դուրս գա՝ ման եկեք ու ծախեք»։ Ասում էր. «ման եկեք»… Առավոտյան ժամը վեցից, երբեմն հինգից մինչև 11, կեսօրից հետո 4-ից մինչև 9-ը էլ տեղ չէր մնում, առանց կանգնելու ման էինք գալիս, ձայներս կտրվում էր գոռալուց. թափառական հրեայի պես և մի րոպե մի դռան շեմքի վրա նստել չէինք կարող… «քալե, քալե», գոչում էր մեզ մեր ստամոքսը, «քալե», ձայնում էր աղան… և մենք քայլում էինք, անդադար քայլում… ըշտե այսպես ենք ապրում մենք… Մյուս ոտքդ բեր, աս լմնցավ։

Պահ մի մեզնից ոչ ոք չխոսեց, ես տվի մյուս ոտքս, նա ներկը քսեց և երբ խոզանակով սկսեց շփել, շարունակեց.

Ըշտե ասանկ, աղաս… օրը մինչև երեկո, վեց ամիս անդադար քալեցի ու քալեցի, գռռացի ու կանչեցի, հացպանրից ու երբեմն էլ ասորի կամ պարսիկ խոհարարների աղտոտ կերակուրներից զատ բան չկերա… քիչ փող ետ ձգեցի։

Որքա՞ն։

Հիսուն մանեթ… լավ փող էր, կարող էի երկիր վերադառնալ, մի թեթև գործ բռնել։

Է, ինչո՞ւ չվերադարձար։

Հիվանդացա, ունեցածս էլ կերա ու մի քիչ էլ պարտք արի. շատ էի «քայլել»… Ժպտաց դառնությամբ ու լռեց։ Պատկերացան մտքիս մեջ այդ իսկապես թափառող թշվառ հայրենակիցներս, որոնցից հաճախ կարելի է տեսնել Թիֆլիսի փողոցներում քարշ գալիս։ Փոշոտ, հոգնած խռպոտ ձայնով գոչում են նրան՝ «Գարյաչի բուլկի» և ոչ ոք չի գթում նրանց, ոչ ոք…

Կլոր-դայիի Խաչոյին ճանաչո՞ւմ ես,– հարցրեց հանկարծ Մանուկը առանց ինձ նայելու և շարունակելով սրբել։

Չէ, այդ ի՞նչ Խաչո է:

Էն, որին ռուս Խաչո էլ էին ասում։ Ռուսեթ շատ էր մնացել, մի տղա ուներ, միասին էին Թիֆլիս: Որդին աշչի էր, հայրն էլ բուլոչնիկ՝ էյնաթի Կարապետի մոտ։

Լավ, հետո՞։

Կարապետը Խաչոյին սկսեց համոզել, որ իր աշխատածից որդուն չտար և տուն էլ չուղարկեր։ «Տնավեր, ասում էր նրան, որդիդ էլ է աշխատում, թող նա տունը պահի, իսկ դու փող ետ ձգիր, որ էգուց մեկել օր թե տղադ քեզ չուզի պահել, դու խեղճ չմնաս…»։ Խաչոն համոզվեց, ամսական մինչև 10 15 մանեթ ետ էր ձգում, շան պես էլ կյանք վարում։ Փողերը թողնում էր Կարապետի մոտ։ Տարի մ’երկու, մոտ 300 մանեթ աշխատեց, էլ նրա քեֆին քեֆ չէր հասնի, ուզեց փարեն առնել ու երկիր վերադառնալ։ 30 35 ոսկի էր. բոլ փող էր, ուզեց Կարապետից։

Ստացա՞վ։

Համբերիր… Կարապետը, աղիս ասեմ, նրան համոզեց, որ փող հետը տանելը վտանգավոր է, քուրդերը կխլեին և այլն, որ թող Խաչոն երկիր երթա, ու Կարապետը հեռագրով նրան փող կհասցնի՝ «փողը տիրոջ առջև դուրս կգա»… Հավատաց Խաչոն, ուրիշ ճար էլ չուներ, թե որ չհավատար։ Հասավ երկիր՝ «փողը տիրոջ առջև» չելավ։ Նամակ գրեց, պատասխան չկա։ Ետ դարձավ Թիֆլիս եկավ։ Կարապետը վռնդեց իր խանութից. «Շա՞ռ ես ձգում վրաս, ասաց, ի՞նչ փող, ի՞նչ բան, թուղթդ ո՞ւր է»… Հուսահատ Խաչոն այս դուռ, այն դուռ ընկավ ու… այս մեկ կոշիկդ էլ հալից ընկել է, գիտե՞ս…

Հետո՞, հետո՞, գոչեցի ես նեղացած, Խաչոն ի՞նչ եղավ։

Ի՞նչ պիտի լիներ, մառախից, ցավից մեռավ։ Տարանք թաղեցինք Վերայի գերեզմանատուն։ Որդին էլ երկիր երթալու ժամանակ սպանվեց։ Տասը՝ կին ու տղա, հոգի ունե, աստված նրանց ումուդին հասնի, ով գիտե այժմ քանիսը քաղցածությունից մեռել են…

Վերջացավ սրբելուց։ Վճարեցի. ոչ ես խոսեցի և ոչ նա, այլ հեռացա։

Երբ իջնում էի սանդուղքներից և հեռանում կայարանից, դեռ բավական հեռու լսում էի Մանուկի տխուր ձայնը, որ գոչում էր.

Չի՜ստի…

Կյանքի խաղ էր պատահեցանք,
Մըտերմացանք մենք իսկույն.
Ե՛վ սիրեցինք, և՛ հիացանք,
Օրեր տեսանք վարդագո՜ւյն...

Կյանքի խաղ է բաժնվում ենք,
Զո՜ւր են և՛ վիշտ, և լալիք...
է՛հ, սիրելի՛ս, միայն մենք չենք
Կյանքի ձեռքին խաղալիք...

Այն քաղաքը, ուր կատարվել է այս անցքը, այժմ էլ այնպես աննշան է և աշխարհից մոռացված, որպես շատ տարիներ առաջ: Նրա բնակիչները աղքատ են, տները մեծ մասամբ ավերակ, փողոցները քարերի ու հողի կույտերով լի, տխուր, ամայի:

Գեղեցիկ է միայն այդ քաղաքի բնությունը: Օդը քնքուշ է, երկինքը կապույտ ու պայծառ, շրջակա դաշտերը ծաղկազարդ, ձորերը հովասուն: Այնտեղ գարնանը գիշերը մինչև լույս երգում են սոխակները գավիթների բարձրագագաթ բարդիների վրա, իրանց գեղգեղանքը խառնելով տերևների մեղմիկ սոսափյունի հետ:

Մի խումբ երեխաներ, մի կիսավեր տան փլատակների վրա ցրված, վազվզում էին այս ու այն կողմ, ծիծաղում, աղաղակում, կենդանություն տալով կիսավեր քաղաքի ամայի փողոցին: Նրանց մեջ կար և՜ մի յոթ տարեկան աղջիկ, որին ընկերուհիները կոչում էին «Սիրուն» Սոնա: Ոտաբաց, գլխաբաց, մի ձեռին բռնած մի կտոր հաց, մյուս ձեռով ճակատի վրա սփռված ոսկեգույն մազերը ուղղելով, կանգնած էր մի հողաբլրի վրա և աղաղակում էր.

Եկե՛ք, եկե՛ք, եթե կարող եք, ինձ բռնեցեք:

Նրա սևորակ աչքերը վառվել էին սև ադամանդների պես: Նա ուրախ էր, որովհետև ոչ ոք նրա պես վազել չգիտեր, Արդեն երեք-չորս անգամ պտտել էր բլրակի շուրջը, և խաղընկերները չէին կարողացել նրան բռնել: Արդարև, նա սիրուն էր: Արեգակը այրել և սևացրել էր այտերն ու քիթը, քարերը քերել էին ոտները և կոպտացրել, բայց, այնուամենայնիվ, սիրուն էր: Սիրուն նույնիսկ այն երկու կտոր ցնցոտիների մեջ, որ հազիվ հազ ծածկում էին նրա մարմնիկը և որ չքավորների լեզվով կոչվում են «հագուստ»:

Եկե՜ք, եկե՜ք, թե կարող եք, ինձ բռնեցեք...

Դարձյալ խաղընկերները հարձակվեցին նրան բռնելու: Նորից կամեցավ փախչել, բայց այս անգամ պատահեց մի բան: Մի քանի քայլ չարած, հանկարծ մի վայրենի ճիչ արձակեց և երեսնիվեր ընկավ հողաբլրի վրա: Ոչ այնպես, ինչպես սովորաբար ընկնում են նրա հասակակիցները և իսկույն ոտքի կանգնում: Նա ուղղակի թավալվեց ինչպես գնդակահար եղած մի փոքրիկ գազան, մռնչալով ստացած վերքից:

Խաղընկերները մի ակնթարթում մոտեցան նրան բարձրացնելու: Նա մի տարօրինակ շարժում գործեց: Ամենը սարսափած դես ու դեն ցրվեցին: Նրա ամբողջ մարմինն ու երեսի մկանունքները ընդարմացել էին: Աչքերը կիսաբաց էին, բիբերը խոշորացած և անշարժ: Բերանից հոսում էր փրփրալի թուքը թանձր շարավի պես: Նրա ձեռների բութ մատները, ինչպես ոլորուն պարան, ծռվել էին դեպի ափերը և սեղմվել մյուս մատների տակ, իսկ ոտների ոլոքները ցցվել էին չորացած ընկույզների նման: Դեմքը առաջին վայրկյան դեղնեց, հետո սկսեց կապտել, մթագնել, վերջապես, բոլորովին կարմրեց: Շնչառությունը մի քանի վայրկյան ընդհատվեց, ապա վերադարձավ: Այս դրության մեջ մնաց մի րոպեի չափ: Հետո նրա ձախ երեսի մկանունքները սկսեցին ցնցվել, ապա ցնցվեց աջ երեսը, պարանոցը և այնուհետև ամբողջ մարմինը: Այժմ նա շնչում էր արագ-արագ, ուժգին և, կարծես, հառաչելով:

Այս անսպասելի դեպքը ապշեցրել էր նրա խաղընկերներին: Տասը քայլ հեռու հավաքված, նրանք նայում էին իրանց ընկերուհուն: Բոլորի դեմքերի վրա նկարված էր և՛ երկյուղ, և՛ հետաքրքրություն: Ի՞նչ պատահեց սիրուն Սոնային: Մի րոպե առաջ վազվզում էր ամենից արագ, ինչո՞ւ այժմ, գետնին թավալված, երկյուղալի շարժումներ է անում: Ո՞վ գիտե, քարով խփեցին նրան: Բայց ոչ ոք Սոնային ձեռ չէր տվել: Նա ինքն ընկավ, այս տեսան բոլորը:

«Սևիկ» Մարգարիտը վազեց Սոնայի ծնողներին լուր տալու: Տանը ոչ ոք չկար: Սոնայի հայրը շուկայումն էր, իսկ մայրը գնացել էր ուրիշների համար հաց թխելու: Նա շրջիկ հացթուխ էր: Ա՛խ, եթե իմանար, ի՜նչպես նրա միակ զավակը, անտեր, անօգնական, ընկած է փողոցում, արեգակի տակ, ի՛նչպես նրա մազերը գզգզվել են, փոշով ծածկվել և ի՜նչպես նա խրխռում էր վիզը կտրած գառնուկի պես:

Գիժ-Դանելը, գիժ-Դանելը, գոչեցին մանուկները միաբերան և մի վայրկյանում ցրվեցին այս ու այն կողմ:

Փողոցի ծայրից գալիս է մի մարդ, հաստ ու երկայն գավազանը կրծքի վրա սազի պես բռնած, բարձր ձայնով թուրքերեն երգելով: Նա ոտաբոբիկ էր և գլխաբաց: Նրա սևացած և բրդբրդոտ կուրծքր բոլորովին մերկ էր, ալեխառն միրուքն ու մազերը կեղտոտ և փշերի պես ցցված: Նրա հագուստը բաղկացած էր հաստ կտավից կարած մի շապկից և կարճ անդրավարտիկից, որ ծածկված էին թանձր կեղտով: Ո՞վ չէր ճանաչում գիժ-Դանելին և չէր տեսել նրան: Օրը մինչև երեկո նա պտտում էր կիսավեր քաղաքի փողոցներում, մերթ ողբալով փլատակները, մերթ վազվզելով և երբեմն չորքոտանի ման գալով, որ ավելի վախեցնի վախկոտ մանուկներին և ծիծաղեցնի անվեհերներին:

Նա մոտեցավ Սոնային, բղավեց նրա վրա: Աղջիկը չվերկացավ, չշարժվեց: Դանելը զարմացավ. այն ո՞ր հանդուգն երեխան է, որ գիժ-Դանելից չի սարսափում: Եվ նայեց աղջկա երեսին: Այժմ Սոնայի ձեռներն ու ոտները չէին կծկվում, միայն նա շատ գունատ էր և զարմացած աչքերով մտիկ էր անում Դանելի երեսին: Նրա բերնի փրփուրը, խառնվելով գետնի փոշիի հետ, ցեխոտել էր երեսն ու մազերի մի մասը: Նա հանդարտիկ բարձրացրեց ծանրացած գլուխը և նստեց:

Քեզ խփե՞լ են, հարցրեց գիժ-Դանելը:

Սոնան լուռ նայում էր նրա երեսին: Նա իր մարմնի մեջ զգում էր սաստիկ թուլություն: Ոչինչ չգիտեր այն հանկարծահաս հարվածի մասին, որ նրան թավալեց գետնին:

Գլուխս ցավում է, արտասանեց նա նվաղած ձայնով:

Գիժ-Դանելը խեթ-խեթ նայեց նրա երեսին, և հանկարծ սովորական բարկությունը փոխվեց մի անսովոր մեղմության:

Մանիշա՛կս, Մանիշա՛կս, գոչեց նա, լավ միտս է, նա էլ չէր խոսում, չվերկացավ: Դու վերկաց, ես քեզ կօգնեմ:

Նա բռնեց Սոնայի բազուկներից և ոտքի կանգնեցրեց, հետաքրքրությամբ նայելով նրա աչքերին, հասակին, մազերին: Հետո նայելով իր չորս կողմը, այնպես որ, կարծես, վախենում էր տեսնեն, համբուրեց Սոնայի ճակատը, գրկեց նրան և բարձրացրեց:

Է՛յ, լակոտներ, եկե՜ք, ցույց տվեք Մանիշակիս տունը, ես ասլան Դանելն եմ, պատառ-պատառ կանեմ, հում-հում կուտեմ:

Ուրիշ ժամանակ Դանելի այս սովորական սպառնալիքը կստիպեր փոքրիկներին անհետանալ: Այս անգամ, տեսնելով, որ նա հայրական խնամքով գրկեց ընկերուհուն, սիրտ առան, և առաջ գալով, ցույց տվին Սոնայի բնակարանը:

Փողոցի միջին մասում, երկու փոքրիկ տների մեջտեղ, երևում էր տասը քայլ երկայնությամբ մի պատ, որ կազմված էր միմյանց վրա առանց շաղախի դարսած քարերից: Երկու հնամաշ տախտակներ, իրարու հետ բևեռված, ծառայում էին դռան փոխարեն:

Գիժ-Դանելը, Սոնային գրկած, մտավ մի կեղտոտ բակ, որի խորքում գտնվում էր Սոնայի բնակարանը, գյուղական խրճիթի պես մի բան: Նա զգուշաբար բեռը դրեց խրճիթի դռների առջև և, դառնալով մանուկներին, հարցրեց.

Այս երեխան մայր ունի՞ :

Մայր էլ ունի, հայր էլ:

Հաա՞: Մանիշակս մայր չուներ, մազերը այսպես էին, ճակատն էլ աչքերն էլ: Է՛յ, լակոտներ, այստեղից չհեռանաք մինչև նրա մոր գալը. իմացա՞ք, պատառ-պատառ կանեմ, հում-հում կուտեմ:

Նա չոքած էր Սոնայի առջև. հենվեց գավազանի վրա, որ բարձրանա: Այդ միջոցին խրճիթին մոտեցավ մի կին տեղական հագուստով, կռնատակին բռնած երկու թաժա հաց: Հակառակ քաղաքի սովորության, այդ կնոջ երեսը բաց էր, չնայելով երիտասարդ հասակին: Տեսնելով խրճիթի առջև խմբված մանուկներին, նա թույլ ձայնով արտասանեց.

Էլի քամբախտը...

Բայց երբ նկատեց Սոնային, ձեռքերը թուլացան, հացերը կռնատակից վայր ընկան: Նա հարձակվեց իր աղջկա վրա, գոչելով.

Էրեխա՛ս, էրեխա՛ս...

Քրտինքը անձրևի պես թափվում էր երեսից: Այտերը այնչափ կարմրած էին, որ այրված աղյուսի էին նմանվում: Աչքերը լի էին արյունով, պարանոցը փքված, կոկորդի երակներն ուռած և կապտած: Այդ օրը հացթուխ Շուշանը մի քանի հարյուր անգամ գլխիվայր թեքվել էր վառ թոնրի մեջ: Կրակը կիզել էր նրա այտերը և արյունը խփել գլխին:

Դրսումը ընկած էր, ասլան Դանելը բերեր այստեղ, ասաց խենթը:

  Դրսո՞ւմ, ընկա՞ծ, կրկնեց հացթուխը, ինչո՞ւ էր ընկել:

Բերանից փրփուր էր գալիս, կարմրել էր քեզ պես, ոտները տափին էր խփում...

Հացթուխը ընդհատեց խենթի խոսքը մի ճիչով: Նայեց Սոնայի ապուշ աչքերին և, կարծես, մի մոռացված բան մտաբերեց: Զեռները բարձրացնելով, խփեց իր գլխին և բացականչեց.

Վա՛յ նրա մորը...

Մի քանիսը Սոնայի խաղընկերներից, միմյանց խոսքը կտրելով, պատմեցին պատահած անցքի մանրամասները: Քանի նրանք պատմում էին, այնքան հացթուխի դեմքը փոխվում էր: Նա շարունակ գլխով հավանական շարժումներ էր անում ամեն մի խոսք լսելիս: Երբ բոլորը ուշադրությամբ լսեց, դարձյալ խորը-խորը նայեց Սոնայի երեսին և այժմ նրա կասկածը բոլորովին փարատվեց: Վերջին տարվա ընթացքում այդ երրորդ դեպքն էր, որ պատահում էր Սոնային: Առաջին և երկրորդ անգամ Սոնան տանն էր: Բացի ծնողներից ոչ ոք չտեսավ նրա դժբախտությունը: Իսկ այժմ փողոցո՞ւմ, խաղընկերների մո՛տ...

Գնացեք, գոչեց Հացթուխը, դառն սրտմտությամբ դառնալով մանուկներին ու աղջիկներին, ի՜նչ բան ունեք մեզ հետ, մենք անբախտ ենք: Դանել ապեր, գնա՛, ոչ ոքի չասես, եթե հոգի ունիս: Երեխա է, ընկավ, ի՞նչ անենք, ուրիշներն էլ ընկնում են… Ի՛նչ փրփուր, ի՛նչ կապտել, կարմրել, սուտ է…

Վշտացած կնոջ դառը խոսքերը Դանելին խորհրդավոր թվացին: Նրան խնդրում էին լռել, և նա զգաց, որ այս խնդիրը մի լուրջ իմաստ ունի: Նա ձեռով ծածկեց բերանը, մեջքից թեքվեց և, դառնալով երեխաներին, շշնջեց.

Սուսս, ոչ ոքի… պատառ-պատառ կանեմ, հում–հում կուտեմ:

Հետո, գավազանը շարժելով, փախցրեց բոլորին և ինքն էլ նրանց հետևից դուրս գնաց, թուրքերեն երգելով,

«Չար որսորդի նետը մտավ

Իմ ձագուկի սրտի մեջ…»

Հացթուխը գրկեց Սոնային, տարավ խրճիթի ներսը, հանեց սենյակի միջին պատի մեծ խորշից անկողին և սփռեց հատակի վրա: Պառկեցրեց այնտեղ հիվանդին և ինքն էլ նստեց նրա մոտ, իր խանդակաթ հայացքը հառելով նրա երեսին: Սոնան լուռ էր և տակավին ապշած նայում էր այս ու այն կողմ: Մոր հարցերին անորոշ պատասխաններ էր տալիս: Գանգատվում էր միայն, թե գլուխը ցավում է, հոգնած է, մարմնի վրա զգում է ինչ-որ ծանրություն:

Մի քանի րոպե անցած ներս մտավ հացթուխի ամուսինը պայտառ Ոսկանը և, կանգնելով աղջկա գլխի կողմում, հարցրեց.

Ի՞նչ է պատահել:

Մոտ քառասուն տարեկան մի մարդ էր Ոսկանը, միջահասակ և տգեղ: Նրա ձեռները, երեսը, պարանոցը ածուխի մրով սևացած էին: Նրա սրածայր քիթը ծածկված էր փոքրիկ արյունագույն բշտիկներով: Իսկ ականջների տակ, ծնոտի վրա երևում էին երկու կապտագույն բծեր, որ փոքրիկ աչքերի ու թավ ունքերի հետ միասին հրող ազդեցություն էր անում մարդու վրա:

Հացթուխը չնայեց նրա կողմը: Միայն աչքերը բարձրացրեց դեպի վեր և ձեռները տարածեց օդի մեջ: Նա երկնքից համբերություն էր աղերսում: Ոսկանը իր թերմաշ չուխայի տակից ձգեց հատակի վրա գույնզգույն թաշկինակի մեջ փաթաթած մի կտոր միս, ասելով.

Վե՜ր կաց, խորովիր, քաղցած եմ...

Տասնումեկ տարի էր հլու կինը չարչարվում էր այդ մարդու ձեռքին, ինչպես վաճառված ստրուկ: Միայն Ոսկանի գռեհիկ բնավորությունը չէր հացթուխին տանջողը: Հաճախ նա տուն էր գալիս հարբած: Այդ ժամանակ կնիկը նայում էր նրա փոքրիկ և դեղնագույն աչքերին: Վա՛յ նրան, եթե սխալ էր հասկացել այդ աչքերի իմաստը: Առանց այլևայլի իր մեջքի վրա պիտի ընդուներ կոպիտ պայտառի բռունցքի հարվածները:

Ծույլ ու պղերգ մարդը, կարծես, կնոջ վիշտը ավելի կատարյալ անելու համար մի սովորություն ևս ուներ: Օրվա մեծ մասը հորանջելով պտտում էր ուրիշների խանութները, պատահած տեղը ընդունելով սրանից նրանից մի բաժակ օղի: Այդ էլ բավական չէր: Նա բոլոր մեռելներին ուղեկցում էր մինչև գերեզմանատուն, երբ «մեռելահաց» ուտելու հույս ուներ: Ամենից ավելի հացթուխին վիրավորում էր այս ձրիակերությունը: Չքավորի վիճակը այդ կնոջ սրտում չէր ոչնչացրել, ընդհակառակը, հիվանդության աստիճանին էր հասցրել պատվի զգացումը: Օրը մինչև երեկո քրտինքը երեսին կրում էր տաժանակիր աշխատանք իր ընտանիքի օրվա պարենը վաստակելու համար:

Տեսնում ես ինչ օրի ընկավ երեխաս, գոչեց հացթուխը, առաջին անգամ համարձակվելով իր կսկիծը բարկացկոտ ձայնով արտահայտել: Կատարվեց չար երազս: Հայրդ նստած էր մի սև ձիու վրա, երեխայիս էլ դրել էր քամակին… գնում էին, գնում, չգիտեմ որտեղ… Ինչո՞ւ, նրա գերեզմանը տակն ու վրա լինի, ինչո՞ւ երեխայիս հետը տարավ.. Ընկնավո՞ր, տեր-աստված, ո՞ր մեղքիս համար…

Այս գանգատը արտասանեց մի այնպիսի ազդու կսկծալի եղանակով, որ Սոնան դարձրեց դեպի նա թախծալի աչքերը և սկսեց հանդարտիկ լաց լինել: Արտասուքի խոշոր կաթիլները գլորվում էին նրա գունատ այտերի վրայով և թրջում մոր կուրծքը: Կարծես, հացթուխի հուսակտուր խոսքերի մեջ զգաց և հասկացավ, թե ինչ պատուհաս էր եկել իր գլխին:

Ոսկանը սևացած մատներով երկաթյա ունելիքի պես ճանկեց` կոշտ ավելի նման միրուքը: Կնոջ խոսքերն ու աղջկա արցունքները ազդեցին նրա վրա: Նա արդեն հասկացել էր, ինչ չարաբաստիկ դեպք է տեղի ունեցել: Նա միայն հարցրեց.

Էլի ո՞րտեղ ընկավ…

Փողոցում, ընկերների առաջ…

Տիրեց մի ճնշող լռություն: Մայրը գրկել էր աղջկա գլուխը, աչքերը հառել առաստաղին և մտքում աղոթում էր: Սոնան դեռ լալիս էր, ձեռները փաթաթած մոր պարանոցին: Ոսկանը անցուդարձ էր անում յոթ-ութ քայլ երկայնություն ունեցող սենյակում: Նա կանգ առավ, մատները հանեց միրուքի միջից, թեքվեց, գրկեց Սոնային և համբուրեց նրա ճակատը:

Դա առաջին հայրական համբույրն էր այն օրից, երբ Սոնան կարող էր զգալ ծնողների համբույրը: Նա բռնեց հոր կոշտ ձեռը և սեղմեց շրթունքներին…

Մահը, գիտե՞ս, մի լուսավոր առասպել է, քո՜ւյր,
Կյանքը այնքան մեղկ ու անգույն ու անբեր է, քո՜ւյր:

Մահը անուշ, անրջալույս տրտմություն ունի.
Կյանքը սակայն շաչող, փախչող, անհամբեր է, քո՜ւյր:

Կյանքի կանչը անկումների ազդարար է լոկ.
Մահը սակայն Կապույտ Երկրի մի բանբեր է, քույր...

Առաջին անգամ եմ մասնակցելու նման համաժողովի: Եվ հրավերքն էլ, ճիշտն ասած, ինձ համար շատ էր անսպասելի: Իմ խորին համոզմամբ՝ գրող կոչվելու իրավունք ունեն բացառապես այն ընտրյալները, ովքեր, ասենք, «Միրհավի» մակարդակով թեկուզ մեկ գործ են գրել: Եվ հանկարծ ես, ֆիզկուլտուրայի գյուղական ուսուցիչս, համարվում եմ երիտասարդ հայ գրող և, նույնիսկ, հրավիրվում եմ համաժողովի… Չէ, անձնական թերարժեքության զգացումով չեմ տառապում: Քավ լիցի, եթե փորձ ես արել ծիկրակել գրականության՝ այդ սուրբ տաճարի դուռ-լուսամուտից, դա ինքնին արդեն մեծ համարձակություն է: Եվ քանի որ ծիկրակելու համար ոչ ոք ականջիցդ չի քաշել, ընդհակառակը, առայժմ գրկաբաց «Էստի համեցեք» են անում, ուրեմն՝ ուղղակի իրավունք չունես սևերես անելու քեզ վստահողներին: Հոռետեսությո՞ւն է: Չէ, մտահոգություն, որ էս գլխից ճիշտ հասկանաս բռնածդ գործի պատասխանատվությունն ու ծանրությունը: Համոզված եմ, իմ երիտասարդ գործընկերներից շատերին նույն խոհերն են այցելել ծաղկաձորյան հանդիպումի նախօրեին: Տարօրինակ հուզմունքով եմ սպասում այդ հանդիպմանը: Իմաստությունն ասում է՝ ամեն թռչուն իր երամի հետ է թռչելու: Մեր այս հանդիպումն, ասես, թռիչքից առաջ երամ կազմելու նման մի բան է:
Ցանկանանք, ուրեմն, մեր նորակազմ երամին համերաշխություն և բարի թռիչք՝ գրականության սուրբ, կապույտ երկնքում:

ԳԹ, 1984, 21 հունվարի

Մի օր Ուինտըն տեղական գորգի վաճառատան արևելյան գորգերի բաժանմունքում, ուր ես ծառայում էի, ստիպված եղա մի հաճախորդի արևելյան գորգեր ցույց տալ, որովհետև բոլոր վաճառողներն էլ զբաղված էին։ Հաճախորդը մի քանի թանկագին գորգեր ջոկեց և իր այցետոմսը տալով ինձ ասաց։

Արևելյան գորգերի մասին իմ կինս ավելի շատ ծանոթություն ունի, քան ես. խնդրում եմ, եթե վաղը նա գա այստեղ, նրան ևս գորգեր ցույց տվեք, հատկապես ցույց տվեք և իմ ընտրած գորգերը, դրանցից մեկնումեկը թող վերցնի։ Որը որ հավանի, ուղարկեցեք մեր բնակարանը, ամսի գլխին կուղարկեմ ձեզ համապատասխան չեկը։

Շատ լավ, շատ լավ, ասացի։

Հաճախորդն իմ ազգանունը վերցրեց և գնաց։ Նրա այցետոմսից պարզվեց, որ Նյու-Յորքի ջայլամի փետուրի հայտնի վաճառականներից մր. Ուալդո Շիլդն էր։

Երևի տիկին Շիլդն Արևելք այցելած կանանցից է, որ կարծում է, թե լինելով Արևելքում՝ ծանոթություն կունենա և արևելյան գորգերի մասին,– մտածեցի:

Հաջորդ օրն իսկ, առավոտյան ժամը 11-ին մեր բաժանմունքը մտավ մի կին։ Վաճառողներից մեկը մոտեցավ նրան, բարևեց և աթոռ առաջարկեց։ Կինը վաճառողի բարևին գլխով պատասխանեց և պայուսակի միջից մի թուղթ հանելով ցույց տվեց վաճառողին։ Վաճառողն անմիջապես նշան արեց ինձ մոտենալ: Բարի լույս, ասաց տիկինն ինձ:

Բարի լույս, պատասխանեցի:

Ես տիկին Շիլդն եմ, ասաց տիկինը:

Օ, այո, ես գորգեր ունեմ ձեզ ցույց տալու։

Տիկին Շիլդը թուխ, սևասև աչքերով, կաթնային սպիտակուցով, բարեձև, ճկուն հասակով և տխուր նայվածքով մի կին էր։ Նրա աչքերն արտակարգ փայլ ունեին, կարծես մի լուսաստղ քամած լինեին նրա աչքերում, նայելիս տխուր ժպտում էր, կարծես մի շուշան լիներ մշուշում։

Նա նստեց աթոռին, մինչդեռ ես սկսեցի մր. Շիլդի ջոկած գորգերը ցույց տալ։ Տիկին Շիլդը խոսում էր մաքուր գրական անգլերենով, բայց օտարականի շեշտով:

Գիտեք, ասաց տիկին Շիլդը, ես թեև արևելցի եմ, բայց գորգերի մասին ոչ մի գաղափար չունեմ. ամուսինս համոզված է, որ ես իրանից ավելի լավը կջոկեմ, դրա համար ինձ է ուղարկել այստեղ, բայց հույս ունեմ, որ դուք ինձ կօգնեք, և ես չեմ խայտառակվի իմ ամուսնու առաջ։

Եթե այդպես է, տիկին, թույլ տվեք այս բոլոր գորգերը ծալել և մի կողմ դնել, միասին ջոկենք մի գորգ, որ ոչ միայն չխայտառակի ձեզ, այլև...

Միայն չխայտառակվել եմ ուզում, ընդմիջեց տիկին Շիլդը։

Ես սկսեցի որոնել մի հազվագյուտ գորգ, որպեսզի խոստումս կատարած լինեմ։ Տիկին Շիլդը սփռված գորգերին այնքան ուշադրությամբ չէր նայում, որքան ինձ էր դիտում իր ջերմագին աչքերով։ Ըստ երևույթին, նա ուսումնասիրում էր ինձ, թե արդյոք ես ա՞յն մարդն եմ, որ կկատարի իր խոստումը, որպեսզի ինքը չխայտառակվի ամուսնու առաջ: Տիկին Շիլդի համար ես ջոկեցի մի Սարուգ, կակուղ բրդի տեսակից, կապույտ ֆոնով և մարջանի կարմիր ծաղիկներով։

Ի՞նչ արժե, հարցրեց տիկինը։

Թանկ է, տիկին, 300 դոլլար արժե, պատասխանեցի, բայց որովհետև ձեր ամուսինը չէր ցանկանում 200 դոլլարից ավելի հատկացնել, ես այնպես կկարգադրեմ, որ դուք այս գորգը վերցրած լինեք մեր անցյալ շաբաթվա վաճառքից: Իսկ եթե այդպես լինի՞, հետաքրքրվեց տիկինը:

Վաճառքի զեղչը 40 տոկոս էր, ուրեմն կարժենա 180 դոլլար:

Տիկին Շիլդի աչքերն արտահայտեցին շնորհակալություն և երախտագիտություն։

Խնդրում եմ ուղարկել այս գորգը մեր տուն, ասաց տիկին Շիլդր, ես կանխիկ կվճարեմ դրա արժեքը։

Մր. Շիլդը չեկը կուղարկի ամսի գլխին, այդպես էլ խոստացել է, նեղություն մի քաշեք։

Ու ես այժմ կվճարեմ, ունեմ այդքան դրամ, կարող եմ վճարել:

Տիկին Շիլղը հանձնեց փողը, ես ուղարկեցի ֆինանսական բաժինը:

Այսօր կարո՞ղ եք ուղարկել, հարցրեց տիկինը։

Մինչև դուք տուն հասնեք, գորգը կլինի տանը, տիկին,– պատասխանեցի։

Իմ հետաքրքրությունը չափազանց աճել էր արդեն իմանալու համար, թե տիկին Շիլդը Արևելքի որ մասից էր, քանի որ արևելցի էր։

Ներեցեք, տիկին, համարձակվեցի ես, Արևելքի ո՞ր մասից եք եկել դուք։

Արաբիայից։

Արաբիայի՞ց:

Այո, ես արաբ եմ, պատասխանեց տիկին Շիլդը և խորը հառաչեց։

Այդ հառաչանքի մեջ ես զգացի, որ մի ողբի պատմություն էր թաքնված, ինձ այնպես թվաց, որ այդ հառաչանքը մի եղերերգի վերջին ակորդն էր։

Երկար և կարոտագին նայեցի նրա սևասև աչքերին՝ կամարված սև և նուրբ հոնքերով ու կաթնային սպիտակուցով։

Դո՞ւք էլ արևելցի եք, հարցրեց տիկին Շիլդը։

Այո, տիկին, Թուրքիայից։

Երբ նա իմացավ, որ ես Թուրքիայից եմ, կարոտով նայեց ինձ և շշնջաց

Սելաամ... Սելաամ... Նրա ողջույնը մի խուրձ շող էր, որ փաթաթվեց իմ հոգուն։

Բավակա՞ն ժամանակ է, որ Ամերիկայում եք։

Մոտ ութ տարի։

Գո՞հ եք Ամերիկայից։

Ինչպե՜ս կարող եմ գոհ լինել, բացականչեց նա և մտավ վերելակը, որի դռնակը այդ րոպեին բացվեց և դեպի ներքև էր գնում։

Վերելակում կանգնած ամերիկուհիների մեջ նա ջոկվեց՝ ինչպես լուսաստղն է ջոկվում ամբողջ երկնքում։

Մի քանի օր հետո տիկին Շիլդը նորից հայտնվեց մեր բաժանմունքում: Ես անմիջապես ընդառաջեցի նրան։

Գորգ չեմ գնելու անմիջապես վրա տվեց տիկին Շիլդը, եկել եմ միայն ձեզ տեսնելու։

Ես ցանկանում էի հեռախոսել, տիկին, և հրավիրել ձեզ թուրքական սուրճ խմելու, բայց, ճշմարիտն ասած, չհամարձակվեցի:

Այստեղ կա՞ն սրճարաններ, հարցրեց տիկին Շիլդն անձկագին։

Այո, կան։

Գնանք, առաջարկեց տիկին Շիլդը մանկական ուրախությամբ։

Մենք միասին գնացինք «Constantinople» ճաշարան-սրճարանը, որտեղ թուրքական լավ որակի սուրճ էին մատակարարում:

«Կոնստանտինոպլ»-ում լճում տիկին Շիլդը պատմեց, որ իր ամուսինը, լինելով ջայլամի փետուրի վաճառական, փետուրի գնումներ կատարելու համար հաճախ այցելել է Արևելք՝ Արաբիա, Հաբեշստան, Եգիպտոս, մինչև անգամ Հնդկաստան։ Ինքը եղել է մի որբ աղջիկ, գրեթե փողոցներում թափառելիս, մր. Շիլդը տեսել է իրեն, հավանել և առաջարկել է գալ Ամերիկա և ամուսնանալ իր հետ:

Աղքատ էի, ընդունեցի մր. Շիլդի առաջարկությունը և ահա նրա կինն եմ,- վերջացրեց տիկին Շիլդը։ Բայց ի՛նչ բախտավոր եք, տիկին, հարեցի անմիջապես, որբությունից և աղքատությունից հետո՝ այս հարստությունը, այս ճոխություն և...

Խնդրում եմ չխոսել այդ հարստության մասին, ընդմիջեց տիկին Շիլդը, ես կարոտել եմ Աբաբիան, կարոտել եմ մեր լեզուն։

Նրա տխրագին աչքերում ես տեսա այն արևի շողերը, որ այրում են արաբական ավազուտները։

Ես կոչվում էի Ելղեմե Բինտ-էլ-Թալիբ . այժմ ինձ միսիս (տիկին) Շիլդ են կանչում. անցել են տարիներ, և տակավին չեմ կարողացել վարժվել այդ անվան։ Մր. Շիլդն ինձ այնքան է սիրում, որ ճգնում է Նյու֊Յորքն ինձ համար ջեննեթ դարձնել, բայց իզուր։

Երբ տիկին Շիլդը խոսում էր, ինձ այնպես էր թվում, որ մի մենավոր արմավենի, հեռավոր անապատում, արտասվում է ողբագին, կարծես խավարում մոռացված մի շող էր արևից բաժանված, զգում էի, որ դեմս նստած է մի շոշափելի, կիզիչ տխրության։

Միայն մի ցանկություն ունեմ, շարունակեց արաբուհին, մի օր, ա՛խ, միայն մի օր կարողանայի բոբիկ ոտներով ման գալ տաք, այրող ավազների վրա, ոտաբոբիկ, բոլորովին ոտաբոբիկ, ապա հանդիպեի մի արմավենու, նստեի նրա զով շվաքի տակ։

Բինտ էլ-Թալիբ, թույլ տվեք ձեզ այդպես կոչել...

Ուզում եմ, որ այդպես կոչեք, քանի տարի է՝ ես այդ անունը չեմ լսել։

Բինտ էլ–Թալիբ, խնդրեցեք մր. Շիլդից ուղարկել ձեզ Արաբիա մի քանի ամսով:

Վախենում է, որ չվերադառնամ. ես բախտ չեմ ունենալու տեսնելու ավազները, արմավենիները, այրող ավազները:

Հարավի այս աննման բույսը մրսում էր հյուսիսի սառնամանիքում, կուչ էր գալիս նա հյուսիսի երկաթե հողմերի առաջ։

Սրճարանի սպասավորը, արևելյան ավելորդ խոնարհումներով,

23 Վ. Թոթովենց, գիրք 2 երկու բաժակ սուրճ դրեց մեր առաջ և ծեքծեքումներով հեռացավ: Թալիբի դուստրը մեղմորեն բարձրացրեց իր աջ ձեռքը, բռնեց նարնջագույն ֆինջանը: Նրա թուխ մատի վրա փայլում էր մի խոշոր և գոռոզ ադամանդ: Ես շեշտակի նայեցի ադամանդին:

-Արաբիայի մի հատիկ ավազը ես չեմ փոխի այս ադամանդի հետ,անկեղծ եմ ասում:

Ես խորապես հավատացի նրա խոսքի անկեղծությանը:

Նա սուրճը խմում էր կարոտով,սիրո կարոտով:

-Բինտ-Էլ-թալիբ,դուք միա արմավենի եք այս հյուսիսում,-ասացի,-զուր է մր.Շիլդը կարծում, որ կարող է թարմ ր կանաչ պահել մի արմավենի ցեմենտի և բետոնի այս երկրում:

Թալիբի դստեր աչքերից վազեցին արցունքի խոշոր կաթիլներ,որոնք ավելի խոր և ավելի պայծառ էին, քան նրա մատի գոռոզագույն ադամանդը:

-Ատում եմ ավտոմաբիլը,-արցունքների միջից շշնջաց Թալիբի դուստրը,-լիներ մի արաբական ձի, փաթաթվեի նրա վզով և համբուրեի նրան:

Նա խոսում էր հարավի արյունալից սիրով, նրա ամեն մի խոսքը թաթախված էր հարավի արեգակով:

-Արաբայից բերել են արաբական նժույգներմ-ասացի ես,-այս շաբաթվա մեջ պետք է ցուցադրեն նրանց Նյու Յորքի հիպպոդրոմում, գնանք միասին և տեսնենք:

-Կգամ, միայն մր.Շիլդը չիմանա. նա կարծում է,որ տիկին Շիլդին վայել չէ կրկես գնալ:

-Ապա ինչպես պիտի կարողանաք գալ:

-Կստեմ,կստեմ պարզապես, կասեմ, որ օպերա եմ գնում. նա երաժշտություն չի սիրում, չի ընկերանա:

-Լավ, հեռախոսեցեք ինձ, և մենք կպայմանավորվենք:

Սրբուհին բռնեց ձեռքս և պինդ սեղմեց:

Երբ արաբական նժույգներս սկսեցին սուրալ հիպպոդրոմի ավազուտ բեմի վրա, բոցավառվեցին արաբուհու աչքերը: Նա ապշած և վերացած նայում էր նրանց լուսարագ վազքին նրանց կայծակնավազ թռիչքին, շունչը բռնած, թևերը բացած՝ նա կարծես սպասում էր գրկելու իր ամենասիրելուն: Նժույգներից մեկը եկավ, կանգնեց մեր առաջ, նայեց աստղասարսուռ աչքերով: Նա կարծես նայում էր հեռու, հեռու, նրա նայվածքն անսահման հորիզոններ էր ընդգրկում: Այդ նայվածքը կարծես հառում էր մի հեռավոր երկնքի: Հանկարծ նա վրնջեց: Նրա խրխինջն արձանքն էր Արևելքի հրավառ հորիզոնների. անասունի վրնջյունի մեջ զգալի էր թանձրացյալ մի կարոտ, որ հնչում էր՝ ինչպես աղեկտուր մի երգ:

Բինտ-Էլ-Թալիբ, շշնջացի ես, ինչ նման են ձեր թախտերն իրար, ձեր և այդ անասունի:

Բինտն-Էլ-Թալիբը, մոռացած, թե որտեղ է գտնվում, հանկարծ բացականչեց մեր առաջ կանգնած նժույգին.

Արի՜, արի՜, իմ ազիզ:

Այդ բացականչությունը կրակեց իմ սիրտը, բոցավառեց իմ մեջ խոր մի կարեկցություն դեպի այդ թշվառ արաբուհին, վաղեմի որբուհին: Նա զգաց, որ ես արդեն թափանցել եմ իմ հոգու խորքը: Նա հենվեց ինձ, բռնեց ձեռքս և առանց աչքերը նժույգից հեռացնելու, սղմեց երկար և արևագին:

Ինձ այնպես թվաց, որ մենք երկուսով նստել ենք արմավենու շվաքի տակ՝ արաբական ավազուտներում:

Ձին վրնջեց երկրորդ անգամ և թռավ՝ ինշպես առասպելական թռչուն:

Երբ արաբական նժույգների արշավը վերջացավ, արաբուհին խնդրեց ինձ գնալ և խնդրել արաբական նժույգի տիրոջից, որպեսզի թույլ տա իրեն գնալու և սիրելու նժույգներից մեկին:

Մեզ առաջնորդեցին ձիերի մոտ: Արաբուհին փաթաթվեց նրանցից մեկի վզովը, համբուրեց նրա վճիտ, պայծառ հեռահայաց աչքերը, որոնց մեջ հրդեհվում էր հարավի լուսը:

Ուրախ արցունքներով ողողեց արաբուհին նժույգի փայլուն վիզը, շոյեց նրա բաշը, հարյուրավոր անգամ համբուրեց նրա աչքերը, գգվեց, փայփայեց: Իմաստուն է արաբական փին, սիրում է գգվանքը: Նա կռացրեց գլուխը, դունչը քսեց արաբուհու ուսերին և տխրագին ու երկար նայեց նրան:

Ես հազիվ այդ խեղճ կնոջը բաժանեցի արաբական ձիուց: Դուրս եկանք հիպպոդրոմից: Ես տիկին գրի տաքսիի մեջ:

Արցունքների միջից նա հազիվ շշնջաց.

Շնորհակալ եմ, բարի գիշեր...

Բարի գիշեր, Բինտ - էլ - Թալիբ, ասացի և փակեցի տաքսիի դռնակը:

Մի քանի օր անց` տիկին Շիլդը հեռախոսեց ինձ:

Այս երեկո եկեք մեզ մոտ, ամուսինս ցանկանում է ձեզ հետ ծանոթանալ ավելի մոտիկից, ասաց տիկին Շիլդը:

Շատ լավ, կգամ, պատասխանեցի:

Հեռախոսի լսափողից զգացի խորին բավականության մի շշնջյուն: Կարծես զգացի արաբուհու ջերմությունը:

Այսօր գնացի « Կ ո ն ս տ ա ն տ ի ն ո պ լ » սրճարանը և սուրճ վերցրի, երեկոյան ես ինքս կպատրաստեմ, կխմեք:

Ուրախությամբ, ուրախությամբ:

Շուտ եկեք, մի ուշանաք:

Ե՞րբ է տուն գալիս մր. Շիլդը:

Առհասարակ ժամը 7-ին:

Ես կգամ ժամը 6-ին:

You are so good, so good, բացականչեց արաբուհին:

Իսկ դուք այնքա՛ն թուխ եք, պատասխանեցի:

Երեկոյան ժամը 6 - ից մի քանի րոպե առաջ ես արդեն Մենհետտընումն էի: Ուղղակի դիմեցի դեպի տիկին Շիլդի բնակարանը: Դուռը բաց արավ արաբուհին ինքը և արձանի նման կանգնեց: Շեմքի վրա ես սպասեցի և գրկեցի նրան իմ նալվածքով: Նա գինեգույն երկար և թեթև շապիկ էր հագել և լայն գոտիով կապել մեջքը, ուրիշ ոչինչ չուներ հագին:

Հը՛լո...

Հը՛լո...

Նա դուռը փակեց ետևիցս, կանգնեց դռան հենած և սկսեց ինձ նայել երկար: Ես լցվեցի հանցանքի ուրախությամբ... Մոտեցա նրան... Հարբեցա նրա բուրումով և այրունով...

Պարոն Շիլդը ծայր աստիճան քաղաքավարությամբ ընդունեց ինձ, հարցուփորձեր արավ իմ մասին: Որպեսզի ինձ զարմանք չպատճառի, որովհետև ամերիկացիները հազիվ թե այդքան անձնական կյանքում ցանկանան թափանցել, մր. Շիլդն ավելացրեց.

Այս սովորությունն Արևելքում եմ սովորելու:

Մի՞թե այդքան երկար ժամանակ դուք եղել եք Արևելքում, այնքան, որ կարողացել եք մինչև անգամ բարքեր, այն էլ վատ բարքեր որդեգրել, կատակեցի:

Մր. Շիլդն սկսեց պատմել ինձ, նողկալի մանրամասնություններով, իր ճանապարհորդություններն Արևելքում:

Նա պատմում էր, երբ արաբուհի բերեց իր խոստացած սուրճը՝ փիրուզյա կապույտ ֆինջաններով:

Լեյդի Շիլդ, թույլ տվեք ձեզ այս երեկո կոչել ձեր իսկական անունով:

Խնդրեմ, խնդրեմ:

Բինտ-Էլ-Թալիբ, դուք ձեզ եք եփել այս սուրճի մեջ:

Թալիբի դստեր սպիտակ ատամները ժպտացին առավոտյան լույսի նման թուխ շրթունքների արանքից:

Մր. Շիլդն անձնապես գոհ մնաց իմ այս կոմպլիմենտից: Նրա աչքերը մեծ բավականություն արտահայտեցին:

Նա իր ամեն բանում դնում է իրան, ավելացրեց մր. Շիլդը:

Ես նրանից ավելի սրամիտը չէի սպասում:

Արաբուհին և ես նայեցինք իրար: Մեր նայվածքները հրաբորբոք էին, արյունով ներկված:

Ապա մր. Շիլդը դարակից դուրս բերեց լուսանկարների մի հաստ կապոց:

Սրանք իմ հանած լուսանկարներն են Արևելքում:

Ամբողջ երկու ժամ, զզվելի երկարաձգությամբ, մր. Շիլդը ցույց տվեց իր լուսանկարները, պատմելով ամենի մասին ճշգրիտ մանրամասնություններով: Երբեմն հիշողությունը չէր օգնում, գնում, բերում էր նոթագրության իր խոշոր տետրակը, բաց էր անում տարեթիվը, ամսաթիվը, օրաթիվը՝ ասելու համար, թե տվյալ լուսանկարը որտեղ է հանված, և էշի վրա նստած մարդը որտեղացի է, անունն ինչ էր, ուր էր գնում և ինչ փողոցում, ժամը քանիսին պատահեց նրան և լուսանկարեց: Մր. Շիլդը մինչև անգամ ցույց տվեց ինձ լուսանկարչական ապարատը, որը, «շատ զարմանալի», ոչ թե Ամերիկայում էր գնել, այլ Անգլիայում:

Իհարկե, ձանձրույթից ես խորը հառաչում էի, բայց մր. Շիլդի չափազանց քաղաքավարի և սիրաչիր ընդունելությունը թույլ չէր տա ինձ ձանձրույթս կոնկրետ կերպով արտահայտել, մանավանդ՝ ամեն անգամ, երբ տիկին Շիլդին էին հանդիպում իմ աչքերը. նա նայվածքով խնդրում էր ինձ՝ լսել նրան: Ես դատապարտված էի լսել, և ոչ միայն դատապարտված էի լսել, այլև մր. Շիլդին ընդառաջելու համար՝ավելի և ավելի մանրամասնություններ հարցնել:

Չէ, ի՛նչ եք ասում, մի՞թե, դուք այդ թվին մի՞թե Կահիրեում էիք, ո՞ր ամսին, որքա՞ն մնացիք այդ քաղաքում, և այլն, հարցնում էի մր. Շիլդին:

Նա խորագույն բավականությամբ տալիս էր բոլոր հարցումների նողկալի մանրամասն պատասխանները:

Այս բոլորի մեջ ամենանողկալին պիրամիդների պատմությունն էր: Նա սկսեց պատմել պիրամիդների պատմությունը, մի այնպիսի պատմություն, որպիսին կարելի է գտնել հին ազգաց որևէ պատմության գրքում, մի պատմություն, որպիսին ամեն մարդ անցնում է միջնակարգում բավարար մանրամասնությամբ:

Ես նկատեցի,որ մր. Շիլդն այնքան էլ հիմար մարդ չէ, բայց նա ճգնում է ինձ զբաղեցնել, մի բան, որ ես վերագրեցի միայն նրա չափազանց հյուրասիրական զգացումներին: Այնուամենայնիվ, ես շատ հանգիստ էի զգում ինձ, որովհետև, եթե ամերիկացիները հյուրին չեն սիրում, անմիջապես զգացնել են տալիս, մի բան, որը ես շատ բարձր էի գնահատում, որովհետև նախընտրելի է, որ մեկը վռնդվի մի տնից, քան կեղծավոր հյուրասիրություն վայելի: Վերջապես, ժամը 11-ին ես ցանկություն հայտնեցի հեռանալ, որովհետև հոգնեցի չափազանց ուշադրությունից:

Վերջին անգամ նայեցի արաբուհուն և տեսա, որ թախծել էին նրա աչքերը: Մր. Շիլդը չցանկացավ իմ օձիքը բաց թողնել, նա առաջառկեց տանել ինձ իմ բնակարանը իր սեփական ավտոմոբիլով: Շատ պնդեցի, որ ավելորդ նեղություն է հանձն առնում իմ նոր բարեկամը, բայց նա համառեց, իսկ Թտլիբի դուստրը էլի իր նայվածքներով խնդրում էր ինձ՝ չմերժել իր ամուսնու առաջարկածպատիվը:

Համաձայնեցա: Արաքուհին ինձ ճանապարհ գրեց հենց իրենց հյուրասրահից: Մր. Շիլդի հետ ես իջա ներքև, բնակարանի ետևի կողմը, որտեղ գտնվում էր սեփական գարաժը: Շիլդն անձամբ «ոգևորեց» մեքենան և ինքն էլ սկսեց քշել:

Երբ մենք ճանապարհ ընկանք, Շիլդը լռեց:

Այդ շատախոս մարդը կարծես ոչինչ չուներ խոսելու:

-Երևի, ինչ որ գիտեր, սպառեց արդեն,- մտածեցի:

Նա մեքենան քշում էր աննկարագրելի արագությամբ, տալով ինձ թռչելու մոտավոր պատրանքը, այնպես որ ես ստիպված եղա հիշեցնել մր. Շիլդին Նյու-Յորք քաղաքի անցուդարձային օրենքները:

-Ա՜հ, դուք օրենքի մասի՞ն եք խոսում,- հանկարծ բացականչեց մր. Շիլդը:

Նրա ձայնը հնչեց արտակարգ տարօրինակ, կարծես միևնույն մարդը չէր այլևս: Նա ինձ չէր նայում, կծել էր սիգարը, ուղիղ նայում էր ճանապահի երկարությամբ և հետըզհետե ավելացնում մեքենայի թափը: Սկզբում միամտորեն վերաբերվեցի, բայց հանկարծ իմ մեջ ծագեց այն միտքը, թե չլինի՞ այս մարդը հեղակարծորեն սկսեց կորցնել իր դատողությունը:

Մի անգամ էլ ուզեցի ստուգել նրա մտավիճակը:

-Մր. Շիլդ, ի՞նչ կարիք կա ավելորդ տուգանք վճարելու:

-Օրենքը լավ բան է, տուգանք վճարելն էլ լավ բամ է,- պատասխանեց մր. Շիլդը բոլորովին անհասկանալի ինտոնացիայով: ես լռեցի, համոզված լինելով, որ ահա մի ոստիկան կանգնեցի, տուգանքը կնշանակի, և ես առիթ կունենամ ցտեսություն ասելու մր. Շիլդին:

-- Դուք լա՞վ գիտեք այս երկրի օրենքները,-- երկար լռությունից հետո հարցրեց ինձ մր. Շիլդը՝ ատամները կրճտացնելով:

--Մի քիչ գիտեմ,-- պատասխանեցի:

Մր. Շիլդը հանկարծ քաշեց ավտոմոբիլի արգելակը, որից մեքենայի «ոսկորները» կարծես ողբացին, կանգնեցրեց մեքենան, ես կարծեցի, թե մեքենային ինչ-որ բան պատահեց. աճապարեցի դուրս ցատկել: Շիլդն էլ դուրս թռավ իմ ետևից և մոտենալով ինձ՝

-- Դուք լա՞վ գիտեք այս երկրի օրենքները,-- հարցրեց դրամատիկական տոնով:

Մենք գտնվում էինք էլեկտրական լույսի տակ, և ես Շիլդին արդեն տեսնում էի ամբողջությամբ: Նրա նայվածքը գազանային էր, կոպերն արյունով լցվել, ատամների սղմումից թշերը փոսացել էին: Նա պարզապես իր ժանիքն էր կախել իմ վրա: Ես զգացի, որ այդ վայրը մեկնումեկիս կառափնարանն է հանդիսանալու: Սիրտս կարծես ուռեց, և բարկության մի անօրինակ ալիք խփեց իմ գլխին, իմ բարկության պատճառն այն էր, որ դիմացինս իրեն տեղացի, բնիկ «ընտրյալ» էր կարծում, իսկ ինձ՝ օտարական:

-- Փոխեցե՛ք ձեր տոնը,-- հրամայեցի ես կեղտոտ բնիկին:

-- Պատասխանե՛ցեք ինձ, դուք լա՞վ գիտեք այս երկրի օրենքները:

-- Ասացի՝ մի քիչ գիտեմ:

-- Մի քիչ գիտենալը բավական չէ, պետք է շատ լավ գիտենալ և պիտի գիտենալ բաբոյական օրենքները ևս,-- պատասխանեց Շիլդը և զայրույթով շարունակեց,-- եթե դուք չսովորեք այդ օրենքները, սա ձեզ րոպեապես կսովորեցնի,-- հարցրեց և գրպանից դուրս բերեց մի ատրճանակ ու բռնեց ուղիղ բերանիս դեմ:

Ես նրան պատասխանեցի ատրճանակի մութ խողովակում: Ես ձեր բարոյականը չեմ որդեգրի երբեք:

Որդեգրել կտամ:

Ի՞նչ եք ուզում ասել վերջապես:

Վերջին անգամ լինի, որ դուք տեսնում եք իմ կնոջը. ես միայն իմ կնոջը խնայեցի, եթե ոչ որոշել էի սպանել ձեզ իմ տան մեջ:

Այսքա՞ն:

Առայժմ այսքան:

Նա դրեց ատրճանակն իր գրպանը և հարեց.

Գուդ-բայ...

Գուդ-բայ...

Շիլդը հեռացավ իր ավտոմոբիլով, իսկ ես քայլեցի դեպի ստորերկրյա տրամվայի կայարանը:

Ամբողջ գիշեր ինձ մի միտք էր տանջում` չլինի՞ թե միստր Շիլդն իրան հերոս կարծեց:

Հաջորդ օրն իսկ, առավոտյան ժամը 10-ին իմ դեմ կանգնեց մեր վաճառատան համազգեստ հագած մի բոյ (տղա), որ շենքում սուրհանդակի պաշտոն էր վարում և երկարացրեց մի այցետոմս: Այցետոմսը վաճառատան տիրոջ այցետոմսն էր, որի վրա գրված էր, Հաճեցեք մի րոպեով անցնել ինձ մոտ:

Որտե՞ղ է այժմ նա, հարցրեցի բոյին:

Օֆիսումն է, պատասխանեց բոյը:

Շատ լավ:

Ինձ ընդունեց քաղաքավարությամբ և սիգար առաջարկեց:

Դուք չափազանց վիրավորել եք մեր կարևոր հաճախորդներից մեկին, սկսեց վաճառատան տերը:

Չեմ հիշում, թե որևէ հաճախորդի վիրավորած լինեմ:

Դուք վիրավորել եք մր. Շիլդին, ջայլամի փետուրի վաճառականին:

Ես նրան երբեք չեմ վիրավորել. ամենայն հոգածությամբ սպասարկել եմ նախ՝ իրան, ապա՝ իր տիկնոջը. գնված գորգից երկուսն էլ շատ գոհ են մնացել, բացատրեցին:

Այդ տեսակետից ՝եմ ասում, դուք ցանկացել եք խաղեր խաղալ նրա տիկնոջ հետ:

Բայց դա ի՞նչ կապ ունի վաճառատան հաճախորդի վիրավորանքի հետ:

Իմ սիրելի սըր, շարունակեց դիմացինս՝ ուղղվելով իր աթոռի վրա, դուք տիկին Շիլդին ծանոթացել եք իմ վաճառատան արևելյան գորգի բաժանմունքում, ծանոթացել եք մեր առևտրի միջոցով և դուք պարտական էիք պահել այս վաճառատան մեջ ընդունված բարոյականը:

Ես անմիջապես որոշեցի կարճ կապել:

Պարոն, ինձ համար բացարձակապես պարտադիր չեն ձեր բարոյականները, ես ազատ եմ իմ անձնական կյանքում:

Դիմացինս իր ամբողջ կյանքում երևի չէր հանդիպել այսպիսի պատասխանի, որովհետև նա ուղղակի ապշեց իմ պատասխանից:

Ուրեմն կարող եք ձեզ բոլորովին ազատ զգալ:

Խնդրեմ, այս րոպեից:

Նա դեմքը կախեց սեղանի վրա դրված բլոկ-նոտի վրա և մի բան գրելով՝ ինձ երկարացրեց:

Նա գրել էր հաշվապահությանը, որ ինձ վճարեն երկու օրվա աշխատավարձ և մի շաբաթական ևս՝ իբրև լիվիդացիա:

Ներեցեք, պարոն, ես պայմանագրություն ունեմ, ասացի և գրպանիցս հանելով պայմանագիրը՝ դրի սեղանի վրա:

Հիմարություն են արել այսպիսի պայմանագրություն կնքելով քեզ հետ, մրթմրթաց վաճառականը և էլեկտրական կոճակը սեղմեց մենեջերին¹ կանչելու համար:

Ինչու՞ եք այսպիսի պայմանագիր կնքել այս պարոնի հետ, հարցրեց մենեջերին:

Նման մասնագետի հետ ուրիշ կերպ վարվել չէի կարող, բացատրեց մենեջերը:

Օ՛, այո, բացականչեց վաչառականը:

1 Վարիչ Պարոնն այն անդամներից էր, որ շատ բաներ չէր հասկանում, բայց մի որևէ առևտրական հարց անմիջապես ըմբռնում էր:

Ես ստացա, ըստ պայմանագրի, գալիք հինգ ամսի իմ շաբաթականները և այդ խոսակցությունից կես ժամ անց՝ թողի այդ առևտրական տունը ընդմիշտ:

Ինձ մտահոգում էր այն միտքը, թե ինչպես կարող էի տեսնել Բինտ-էլ-Թալիբին: Վտանգավոր էր հեռախոսելը, միգուցե մր. Շիլդին հանդիպի, և ես պատճառ լինեի ընտանեկան նոր անախորժությունների: Հեռախոսով դիմեցի վաճառատան արևելյան գորգի բաժանմունքում ծառայող հայ վաճառողին և խնդրեցի, որ եթե տիկին Շիլդը որևէ լուր թողնի, բարեկամաբար ինձ հայտնի: Հայ վաճառողը խոստացավ անել այդ

Մի քանի օր հետո, հենց այդ միջոցով, ես արաբուհուն պատահեցի «Կ ո ն ս տ ա ն տ ի ն ո պ լ» սրճարան-ճաշարանում, և որոշեցինք գնալ մի «Չոպ-սուի»:

Երբ մենք առանձնանանք «Չոպ-սուի»-ի առանձնասենյակում, պարզվեց, որ արաբուհին հանկարծակիի էր եկել՝ իմանալով հայ վաճառողից, որ ոչ մի տեղեկություն չունի իմ և մր. Շիլդի ընդհարման մասին, մր. Շիլդը ոչ մի ակնարկություն անգամ չի արել իր կնոջը իմ մասին, երբ մր. Շիլդը այն գիշեր տուն էր վերադարձել, Բինտ-էլ Թալիբը նրան հարցրել է.

-Տարի՞ք մինչև տունը:

-Այո, տարի, ի՜նչ համակրելի անձնավորություն է,- պատասխանել է մր. Շիլդը իր տիկնոջ:

Մր. Շիլդը մտածել է վերացնել մեջտեղից ֆիզիկական հարմարությունները և վերջ տալ հարցին:

Այս իրողությունը պարզվելուց հետք՝ արաբուհին լցվեց խոր զայրույթով:

-Ես կարծում էի, որ քաղաքակրթված երկրում եմ գտնվում: այդպես ասում են Արաբիայում, այնտեղ կնոջ սեփականություն են համարում, ապրանք, բայց, այստեղ էլ միևնույնն է, ասաց Թալիբի դուստրը:

Քաղաքակրթությունը շպար է, Բինտ-Էլ-Թալիբ, հարեցի, այստեղ էլ, այնտեղ էլ կնոջը դասում են ապրանքի կարգը, Արևելքում կինը «ձեռագործ» ապրանք է, իսկ այնտեղ «մեքենայական ապրանք», այսինքն՝ Արևելքում այդ տեսակի ապրանքն ավելի թանկ է, քան այստեղ:

Ապա ես խնդրեցի Բինտ-Էլ-Թալիբից այս բոլորի մասին ոչինչ չասել իր ամուսնուն:

Արաբուհին վճռականորեն պատասխանեց.

Նա իմ ամուսինը չէ այլևս, բայց ես նրա հետ կխաղամ միևնույն խաղը, մինչև ազատվեմ նրանից:

Ապա նրա աչքերը մեղմացան, ստացան բարի և հարավի կնոջ փայլը, և շշնջաց.

Դու օազիս ես անապատում:

Իսկ դու սառնորակ աղբյուր ես այս օազիսում:

Թալիբի դուստրը հառեց ինձ կաթնալույս աչքերով:

Մենք փաթաթվեցինք իրար ինչպես բաղեղի երկու շյուղերն են իրար փաթաթվում:

Այդ ժամերին մր. Շիլդը ջայլամի փետուրներն են ծախում հաճախորդների Բրոդուեյի իր մեծ խանութում, ստում էր ու վաճառում ագահությամբ և կրքով:

Ամեն անգամ, որ պետք է վերադառնար ջայլամի փետուրի վաճառականի հարկի տակ, արաբուհին աղիողորմ արցունքներ էր թափում:

Մի օր նա ինձ մի բան ասաց և իր ասածի վրա պնդեց միամտորեն:

Ես կարծում եմ, որ միևնույն արևը չէ, որ լուսավորում է այս երկրագունդը. կգա մի ժամանակ, երբ գիտնականները կհաստատեն, որ ուրիշ արև է արևելյան կիսագունդը լուսավորողը, ուրիշ արև է կիսագունդը լուսավորողը:

Միևնույն արևն է ամեն տեղ, Բինտ-Էլ-Թալիբ, կյանքն է, որ փոխում է արևը, սոցիալական միջավայրն է, որ արևը ավելի կամ նվազ տաք և փայլուն է դարձնում: Երբ արևը դիտում է նկուղից, նվազ փայլուն է, քան երբ դիտում ես ապարանքից:

Արաբուհին չէր համոզվում և պնդում էր երեխայի նման, կարոտել էր իր որբությունը, կարոտել էր այն ժամանակը, երբ՝ թեև աղքատ, բայց ազատ էր:

Երբ նա ինձանից բաժանվում էր, իմ սիրտը դատարկություն էր զգում, ինչպես չվառվող վառարանը իսկ երբ գալիս էր իր խոստացած ժամին, ինձ թվում էր, որ ահա առավոտ է բացվում, ահա շողերը թափվում են արևելյան հորիզոնից:

երբ արաբուհուն պատահեցի որոշված ժամադրավայրում, ես տեսա, որ նրա ձեռքին մի պայուսակ կար, նրա աչքերն անձկագին էին, և ամբողջ մարմնով դողում էր: Երբ ինձ տեսավ, մի քիչ ամրապնդվեց և ձեռքս բռնելով ասաց.

- Չի պատահել, որ մի օր ուշանաս, բայց չգիտեմ ինչու, այսօր իմ մեջ մի երկյուղ կար, որ չես գա:

- Ի՞նչ է պատահել քեզ, բինտ-էլ-թալիբ:

- Գնում եմ:

- Ո՞ւր:

- Գնում եմ Արաբիա:

- Ա՛յ դու, ավազների նժույգ,-- կատակեցի:

- Լուրջ, գնում եմ, արդեն տոմս եմ վերցրել: Գնանք, ինձ օգնիր:

Ոչ մի կերպ ես չկարողացա արաբուհուն համոզել մնալ Ամերիկայում և թողնել մր. Շիլդին:

- Նա գազան է, ես չեմ մնա այս երկրում,- վճռականորեն պատասխանեց Թալիբի դուստրը:

Արդեն ջայլամի փետուրի վաճառականը, որ իր կնոջը իբրև կոմպլիմենտ, «Սիրամարգի փետուր» էր կոչում, սկսել էր խստորեն հետապնդել նրան:

Մենք միասին գնացինք լոմբարդը:

- Իմ ադամանդներից միայն մեկն եմ վերցրել և մի զույգ շոր, մինչև Արաբիա հասնելս, ասաց արաբուհին, ամեն ինչ թողել եմ տանը:

Բինտ-էլ-Թալիբն ուրախությամբ մատանին հանեց իր մատից և դրեց ադամանդի խորամանկ մասնագետի առաջը: Նա խոշորացույցով դիտեց, կշռեց և ակնոցները հանելով՝ ասաց.

1000 դոլլար, ամիսը 5 դոլլար տոկոսով, կպահեմ միայն 6 ամիս:

Իսկ եթե ծախելու լինե՞մ, առաջարկեց արաբուհին:

Խորամանկ վաճառականը նորից ակնոցը դրեց, խոշորացույցով դիտեց, կշռեց, վրայի «սեղանը» չափեց և հարեց.

1500 դոլլար:

Տվեք, համաձայն եմ, անմիջապես պատասխանեց Բինտ-Էլ-Թալիբը:

Վաճառականը նորից ակնոցը դրեց, խոշորացույցով դիտեց երկար, կշռեց և ձեռքերը շփելով` կասսան բաց արավ և համրեց 1 500 դոլլարը:

Մենք դուրս եկանք լոմբարդից և ուղևորվեցինք նավահանգիստ: Արաբուհին արդեն վերցրել էր տոմս ֆրանսիական «Լա Տուրին» շոգենավի համար: Երբ ծովը երևաց, արաբուհու աչքերը փայլատակեցին: Նա ուրախ էր: Ինչ-որ հեռավոր պատկերներ էին գծագրվում նրա երևակայության առաջ:

Արցունքի խոշոր կաթիլների մեջ նայեց ինձ արաբուհին և շշնջաց.

Մնաս բարով...

Բինտ-Էլ-Թալիբ, ողջունիր իմ կողմից Արևելքին, ասացի:

Նավը ճեղքում էր Ատլանտյանի կապույտ ալիքները, և Բինտ-Էլ-Թալիբը թռչում էր դեպի Արևելք:

Այդ ժամին մր. Շիլդը ջայլամի փետուրներ էր ծախում հաճախորդներին Բրոդուեյի իր մեծ խանութում, առանց իմանալու, որ պակասել էր իր ինվենտարից իր սմենաարժեքավոր կարծած «ապրանքը»:

1929 թ.

18... թվականն էր։

Ամառնային արեգակը սաստիկ այրում էր դրսումը։ Պարսկաստանի Թեհրան քաղաքում մի հոյակապ ապարանք էր այն բախտավոր տներից մինն, ուր երկնքի բոցերը չէին թափանցում նույն ծամուն։ Այդ բնակարանը պատկանում էր մի իշխանի, որի երակներում վազում էր երևելի Նադիր-Շահի արյունը։

Ապարանքը բաժանված էր երկու մասն՝ դրսի տուն և ներսի տուն։ Առաջինի մեջ զետեղված էին՝ շահզադեի դիվանխանան, հյուրանոցը, ծառաների կացարանը և նրա տակում ստորերկրյա մթին զնդանում բանտը։ Երկրորդ մասը պարունակում էր յուր մեջ հարեմխանան կանանց նվիրական կացարանը։ Նա բաժանված էր զանազան բակերով, որոնց ամեն մինի մեջ բնակվում էր մի առանձին հարեմ յուր աղախիններով և փոքրիկ մինչև տասն տարեկան տղա սպասավորներով։ Դրախտն յուր բոլոր չքնաղությամբ հազիվ կարող էր մրցություն անել այդ բակերի ամեն մինի հետ։ Նրանք հովանավորված էին մշտականաչ ծառերով և ծաղիկներով, ուր վարդենին թագավորում էր բոլորի վրա։ Այնտեղ մեղմկուսական ժպիտով ծփում էին լճակները և արծաթափայլ ջուրը, մարմարյա շատրվաններից դեպի բարձր և բարձր արտահոսվելով, ցողուններ էր մարգարտյա կաթիլները, հարեմները ծովային ներեադների նման, հովասուն վաղորդյան պահուն, կամ երբ երեկոյան արեգակն ոսկեզօծում էր մինարեթների գմբեթները, խմբովին լողանում էին, թռթռում էին և զվարճանում էին ավազանների մեջ։ Եվ հարեմխանայի իշխանը միայնակ նստած յուր բալախանում (վերնատնում) բաց լուսամուտի հանդեպ, ղեյլանի ծխի անուշ արբեցության մեջ, յուր փառքի բարձրությունից նայում է այդ կախարդական տեսարանին։ Նա հիանում է... գրգռվում է... բորբոքվում է... և բախտավորեցնում է մինին այն գեղեցկուհիներից...

Ոչ մի օտար արարած համարձակ մուտք չունի այդ փակյալ դրախտի մեջ։ Զգույշ ներքինին հրեղեն սրով հսկում է նրա դռանը:

Կեսօր էր։

Խորին, սրբազան լռությունը տիրել էր հարեմխանայի վրա։ Կարծես թե, այն տոթային միջօրեական պահուն ամբողջ բնությունը թուլացած, թմրած, նիրհում էր հսկայական քնով, արթուն էր միայն մի հոգի։ Շքեղազարդ սենյակում, գեղեցիկ գլուխը դրած մարգարտյա փունջերով զարդարված բարձերին, կիսով չափ ծածկված բարակ քիշմիրյան շալով, պառկել էր մի մանկահասակ կին, Թավախիտ ծամերը, սև որպես ծիծեռնակի թևքն, արձակ հյուսերովճ փռվել էին կիսամերկ կուրծքի վրա։ Ոսկյա օղամանյակը վառվում էր գույնզգույն գոհարներով, որ զարդարում էր նրա գեղեցիկ պարանոցը։ նա յուր հոգեկան խռովության մեջ քնքուշ ձեռքով բռնել էր նարգիլեի օձապտույտ ծխաքարշն, երբեմն հպեցնում էր յուր բերնին նրա արծաթյա ամզուկը և անուշահոտ ծուխը մանրիկ օղակներով դուրս էր թափվում վարդագույն շրթունքի միջից։

Սևամորթ աղախինը, նստած տիկնոջ բարձի մոտ, սիրամարգի փետուրներից հյուսած հովհարով, զով էր սփռում նրա երեսին և զվարճացնում էր նրան, պատմելով հրապուրիչ հեքիաթներ ջիններից, գեղեցիկ հուրիներից և փերիներից, մինչև որ նա կքներ։ Երկար առանց լռելու պատմում էր նա, երբ նշմարեց, որ տիկնոջ քունը չէր տանում. վերջացրեց աղախինն յուր հեքիաթն այսպիսի խոսքերով.

Ջեննաթի հրեշտակները թո՛ղ անուշցնեն քո նինջը քաղցրիկ երագներով, հանգստության վարդեր թող սփռեն քո մահճի վրա։

Ա՜խ, Մարջան, բացականչեց տիկինը ցավալի ձայնով. իմ մահիճը խռովեցուցիչ է ինձ, որպես Արաբիայի փշալի անապատն... ես երբեք հանգիստ լինել կարող չեմ... Մարջանն, այդպես էր աղախնի անունը, մի կարեկցական հայացք ձգելով տիկնոջ երեսին, խոսեց.

Մարջանը քո ոտքերուն մատա՛ղ լինի, տիկին, այդ այն պատճառով է, որ այն անապատում մաջնուններ են թափառում․․․

Մի խորհրդական ժպիտ խաղաց խանումի գունատ դեմքի վրա։

Դու շատ խորամանկ ես, Մարջան․․․ ասաց նա, և ձեռքը նեցուկ տալով երեսին, գլուխը բարձրացրեց բարձի վրայից։

Ցավդ առնի Մարջանը, խոսեց աղախինը չդադարելով շարժել հովհարը, քանի ժամանակ է, որ քո ստրկուհին նշմարում է, յուր տիկինը տանջվում է հոգու անհանգստությունից և նրա դեմքը տխուր է, որպես ձմեռվա լուսնյակը․․․ նա շատ քիչ է քնում․․․

Զեյնաբ-խանումը այդպես էր տիկնոջ անունն յուր ցավալի աչքերը դարձնելով դեպի աղախինն, ասաց․

Ա՜խ, ո՛րքան անուշ է մահվան քունը, Մարջան, գերեզմանի խորքումը հանգստանում են ամեն դառնությունները․․․ բայց գերեզմանն էլ, Մարջան, խնայում է ինձանից յուր վերջին մխիթարությունը․․․

Սարսափի նման մի բան փայլեց խափշիկի խոշոր աչքերում, և նա համբուրելով յուր տիկնոջ ոտքը ասաց․

Պանդուխտների տերն՝ Իմամ-Մուրզան թո՛ղ մխիթարե քո հոգին, իմ տիրուհին ինչ առիթ ունի յուր սիրտը մաշել այդպիսի ցավերով․․․ Շահզադեն (տիկնոջ ամուսինն) յուր բոլոր հարեմներից ավելի սիրում է քեզ, նա պահում է քեզ ոսկու, արծաթի և թանկագին քարերի մեջ։

«Է՜հ, ինչ կանեմ ոսկի լագանն, երբ նրա մեջ արյուն պետք է թքեմ», ասաց տիկինը պարսկական առածը, և խոսքը փոխեց հարցնելով աղախնից․ քեզ երդում եմ տալիս քո հոր ոսկերքով, ճշմարիտն ասա՛, Մարջան, դու սիրո՞ւմ ես քո տիկնոջը, դու հավատարի՞մ կմնաս դեպի նա։

Այդ ի՛նչ հարցմունք է, տիրուհի, պատասխանից աղախինը․ Մարջանը քո ոտքերի փոշին է, նա քո ստրկուհին է, ո՛րպես կարող է նա չսիրել և հավատարիմ չմնալ քեզ։ Թո՛ղ Ալիու ղուլֆուղարն իմ սիրտը կտոր-կտոր անե, թող ես զրկվիմ Մուհամմեդի լույսից, թո՛ղ Շիմրին և Յազիդին տված նզովքներն իմ գլխին թափվին, եթե ես ծուռն աչքով նայեմ դեպի քեզ։

Ես բոլորովին հավատում եմ քեզ, առաջ տարավ տիկինը, բայց դու ուղիղն ասա՛, Մարջան, քո կյանքում պատահե՞լ է, որ դու սիրահարված լինեիր։ Ի՞նչպես մեղքս թաղեմ, տիկին, պատահել է․․․ պատասխանեց աղախինն անմեղությամբ։

Պատմի՛ր, ի՞նչպես է պատահել։

Աղախինը սկսեց պատմել։

Մեր ցեղի մեջ կար մի տղամարդ, նա կոչվում էր Սադդայի որդի Բիլալ։ Նրա դեմքը սև փայլուն էր, որպես թուխ էբենոս։ Նրա աչքերը վառվում էին, որպես Յամենի սև չավա։ Նրա ատամները սպիտակ էին, որպես կարմիր ծովից նոր դուրս բերած սադաֆ։ Նրա ճակատը նկարված էր զանազան գույներով, որպես կրիայի խայտաճամուկ մեջքը։ Բիլալը մեր ցեղի քաջ տղամարդերից մինն էր։ Սահարայի առյուծը չուներ նրա սիրտը. անապատի ջայլամն այնպես սրընթաց չէր, որպես Բիլալը․ Նեղոսի եղեգների մեջ օձն այնքան թեքուն և դալարուն չէր, որպես նա։ Բիլալը մի համարձակ որսորդ էր։ Նրա նետերն երբեք չէին շեղվում նպատակից։ Նրա նիզակը զարհուրելի էր։ Շատ անգամ հեղեղատի եզերքում ես բանջար քաղելիս, հանդիպում էր ինձ Բիլալը։ Մի անգամ կապեց նա իմ պարանոցից ծովային խխունջներից և նախշուն խիճերից մի վզանոց, որոնք նա յուր ձեռքով հավաքել էր անապատից, և օծեց իմ մարմինը կակոսի յուղով, և նայեց իմ վրա, համբուրեց ու ասաց․ «դու այժմ գեղեցիկ ես, Հուդդի, որպես Աբեսինիայի եղջերուն․․․»։ Այն ժամանակ այդպես էր կոչվում իմ անունը: Բայց երկար չտևեց իմ ուրախությունը գեղեցիկ Բիլալի հետ։ Ափրիկայի խորին անապատներից վայրենիների մի բազմաթիվ խումբ՝ հարձակվեցան մեր ցեղի վրա։ Մերոնք հաղթվեցան։ Նրանք դերերին մեր ցեղի մանկահասակ զավակները և շատերին սպանեցին։ Բիլալն ինքն էր, որ ինձ պաշտպանելու ժամանակ, անցավ նրա թիկունքի միջից թշնամու նիզակը։ Նա աչքերը փակեց, ասելով ինձ․ յուր վերջին խոսքը. «ես չկարողացա ազատել քեզ, Հուդդի․․․»։ Ես գերի ընկա վայրենիների ձեռքում ուրիշ շատ աղջիկների և տղերքի հետ․ նրանք մեզ ծախեցին հնդկացի վաճառականներին և մենք տարվեցանք դեպի Բոմբա։ Այնտեղից ինձ Պարսկաստան բերեց մի բանդեր բուշերցի հաջի, որից դու գնեցիր ինձ, տիկին։ Մինչև այսօր ես շատ անգամ տեսնում եմ Բիլալին, ես տեսնում եմ նրան երազումս․ նա թափառում է Աբեսինիայի հեղեղատի ափերում և խխունջներ է հավաքում, որ զարդարե իմ պարանոցը․․․

Խափշիկը վերջացրեց յուր պատմությունը և նրա վառվռուն աչքերից գլորվեցան արտասուքի մի քանի խոշոր կաթիլներ սևորակ թշի վրա։ Քո կյանքի տխուր պատմությունը, Մարջան, նրա խոսքը կտրեց Զեյնաբ-խանումը, իմ միտքս բերավ հենց մի այդպիսի հեքիաթ, որ ես մի ժամանակ լսել էի պառավ տատիցս։ Նա շատ նման է քո ասածներին, լսի՛ր, Մարջան, ես կպատմեմ քեզ։

Խափշիկի ուռած շրթունքը շարժվեցան մի անմեղ ծիծաղով և նա համբուրեց յուր տիկնոջ ոտքն, ասելով․

Դու ո՛րքան բարի ես, Զեյնաբ, դու ուզում ես հեքիաթ ասել քո ստրուկին։

Հա՛, կասեմ, քանի քունս չէ տանում։

Ես մի քիչ ռոմանտիկ բնաւորութիւն ունեմ։ Երբ մեր տխուր, միակերպ կեանքը ձանձրացնում է ինձ, երբեմն նստում մտածում եմ անցեալի կամ հեռու ապագայի մասին, բայց աւելի յաճախ իմ մանկութեան ու դպրոցական օրերի մասին։

Այսօր էլ իմ դպրոցական օրերի վրայ մտածելով, յիշեցի մեր դպրոցի խոհարար պարոն Կարապետին, այն փոքրիկ ու վտիտ ծերունուն, որ ահագին ազդեցութիւն ունէր մեր ուսումնարանում։

Մենք՝ աշակերտներս նրան անւանում էինք «Վերմաչափ»։ Այդ անունը նա ստացել էր մեր դպրոցի նախորդ սերնդից։ Նրան այդպէս կոչում էին այն պատճառով, որովհետեւ նա՝ իր ֆիզիկականով պարզ որոշում էր տարւայ չորս եղանակների փոփոխութիւնը։ Գուցէ շատերին տարօրինակ թւայ, թէ այդ ինչպէս կարող էր լինել։ Սակայն այդպէս էր։ Օրինակ, հէնց որ աշունը գար, ծառերն սկսէցին մերկանալ տերեւներից եւ մշուշը շաբաթներով ծածկէր Արարատի գագաթը, պարոն Կարապետը, ցուրտ զգալով, կը սկսէր ուսերն աստիճանաբար բարձրացնել, եւ մինչեւ ձմեռնամուտ կը հասցնէր ականջների մօտ, իսկ երբ գալիս էր իսկական ձմեռը, Արարատեան դաշտի այն կծու ձմեռը, որ եղեամը սառեցնում մարդկանց բեխերի եւ յօնքերի վրայ, տալով նրանց ծերունու դեր կատարող դերասանի կերպարանք, եւ լուսամուտների ապակիները զարդարում է բազմապիսի ծաղկանկարներով, այդ ժամանակ պարոն Կարապետի ուսերն այնքան էին բարձրանում, որ նրա փոքրիկ գլուխը թաղւում էր նրանց մէջ։ Սակայն գարունը բացւելուն պէս, երբ ուռիներն սկսում էին կարմրիլ եւ սարեակների առաջին խմբերն երեւում էին բարդիների կատարին, նրա ուսերը հետզհետէ իջնում էին նորից եւ մինչեւ ամառ բռնում իրենց կանոնաւոր դիրքը։ Բայց ամառւան շոգերն սկսւելուն հետ, երբ տաքացած փողոցներում զգացւում էր վառօդի հոտ, պարոն Կարապետի ուսերն սկսում էին իջնել ցած, եւ մինչեւ յուլիս նրանք այնքան իջնում, որ նրա թեւերը, սպաննւած բադի ոտների պէս, ուղիղ կախ էին ընկնում կողքերից։

Ահա՝ այս յատկութիւնների համար էլ նրան անւանում էինք «Ջերմաչափ»։ Բայց, ի հարկէ մեզանից ոչ ոք չէր համարձակւում նրա երեսին տալ այդ անունը։ Մենք նրան դիմում էինք ուղղակի «պարոն Կարապետ» ասելով։

Այս պարոն Կարապետը մի արագախօս ու արագաշարժ ծերունի էր՝ կարճ հասակով եւ երկար ձեռներով, որոնք մինչեւ ծնկներն էին հասնում։ Ամուրի լինելով, նա դպրոցից դուրս ոչ մի հոգս ու մտածմունք չունէր։ Սիրում էր շարունակ խօսել դպրոցի կարգ ու կանոնի մասին, եւ այնքան շատ էր կրկնում «կարգ ու կանոն» բառերը, որ աշակերտները նրան կպցրել էին մի երկրորդ անուն եւս «Կարգ ու կանոն»։ Լինելով Վանեցի՝ անչափ սէր ունէր վիճելու․ վիճում էր այնպիսի բաների մասին, որ երբեք վէճի առարկայ չէին լինում։ Կը պատահէր, դիցուք, աշակերտներից մէկը կը հարցնէր, թէ ինչու նա կիրակի օրը չի գնում զբօսնելու։ «Ա՜, զբօսնելո՜ւ, հեգնում էր նա, իսկ ի՞նչ օգուտ կարելի է ստանալ զբօսնելուց, ասա խնդրեմ…»։ Իսկ եթէ հարցնող աշակերտը լինում էր իմ ընկեր գիշերօթիկներից, նա աւելացնում էր․ «Ա՜, զբօսնելու գնամ, որ այստեղ ամէն ինչ տակն ու վրայ անէ՞ք… Չէ՜, չէք տեսնի՛…»։

Եւ իսկապէս, շաբաթներով, ամիսներով նա դուրս չէր գնում դպրոցի դարպասից, վախենալով, ինչպէս ինքն էր ասում, որ իր բացակայութիւնը կարող է խախտել դպրոցի կարգ ու կանոնը։ Նրան միշտ կարելի էր տեսնել կամ խհանոցում կամ տեսչի տանը (մեր տեսուչն ապրում էր դպրոցի գաւթում) կամ թէ բակում շրջելիս, ուր վերակացուների հետ միասին հսկում էր աշակերտներին։ Եւ ո՜ր աշակերտի արարքը կարող էր վրիպել նրա սուր աչքերից։ «Կարգ ու կանոնով եղիր, թափ էր տալիս նա մատը այն աշակերտի վրայ, որ երգ էր ասում կամ վազում էր բակում, Կարգ ու կանոնով, հասկանո՞ւմ ես, սա դպրոց է, վարժարան, այստեղ պէտք է կարգ ու կանոնով լինել»։

«Կարգ ու կանոնը» նրա մէջ, կարծէք, դարձել էր միս ու արիւն․ նոյն իսկ կերակուրների մասին խօսելիս՝ ասում էր․ «Կարգ ու կանոնով կերակուրներ»․ իսկ երբ իր բրդոտ կատւին, որին միշտ թրջած հաց էր ուտեցնում, տեսչի տունը գնալու համար պատժում էր եւ մատը թափ տալով կրկնում․ «Կարգ ու կանոնով եղիր, անպիտա՛ն, կարգ ու կանոնով։ Իմացիր ո՛ւմ տունն ես գնում։ Ամէն տուն չի կարելի մտնել»։

Լինելով դպրոցի խոհարարը, պարոն Կարապետը, առանց մօկի օգնութեան ինքն էր եփում բոլոր կերակուրները մեր գիշերօթիկների համար, որից օգտւում էին թէ՛ տեսուչն իր ընտանիքով եւ թէ՛ վերակացուները։ «Կարգ ու կանոնով» առաջնորդւելով, նա սեղանատուն էր ուղարկում այնքան քիչ կերակուր, որ քաղցած նստում էինք սոված վեր կենում։ Սրա համար երբեմն բողոքում էինք մեր վերակացուին, բայց նա միշտ ականջի տակով էր անց կացնում մեր բողոքը, որովհետեւ երեկոները, իր բացակայութեան ժամանակ, խոհարարը յաճախ փոխարինում էր իրեն։ Ուստի յուսահատւած դիմում էինք տեսչին․ եւ երբ տեսուչը բացատրութիւն էր պահանջում խոհարարից, սա իր փոքրիկ հասակով կանգնում էր տեսչի առաջ եւ երկար ձեռները կողքից կախած՝ հասկացնում էր տեսչին, թէ դպրոցում պէտք է «կարգ ու կանոն պահպանել»․ «Կարգ ու կանոնը լաւ բան է, պարոն տեսուչ․ եթէ աշակերտներին շատ կերակուր տանք, նրանք ձեզ չեն լսի․ փորձով գիտեմ»։ Եւ, մեր ներկայութեամբ, պարոն Կարապետը սովորեցնում էր տեսչին, թէ ինչպէս պէտք է կառավարել դպրոցը, ինչպէս չպէտք է աշակերտներին երես տալ…

Պարոն Կարապետը յաճախ կատարում էր եւ վերակացուի պաշտօն։ Բացի՝ բակում աշակերտներին հսկելուց, երեկոները շրջում էր գիշերօթիկներիս ննջարանի լուսամուտների տակ՝ տեսնելու՝ թէ ինչով ենք զբաղւած։ Երբեմն էլ, երբ վերակացու Պ․ Միքայէլը գնում էր թուղթ խաղալու (այս մենք իմացել էինք մի աշակերտից, որի քեռու հետ էր խաղում), երեկոները պարոն Կարապետն էր մտնում մեր ննջարանը, իմանալու՝ քնել ենք, վատ գրքեր հօ չե՞նք կարդում կամ, վերջապէս, «կարգ ու կանոնո՞վ ենք թէ՞ ոչ։ Նա մեզ մօտ գալիս էր անշշուկ, անձայն, ինչպէս դաւադիր։ Ննջարանում մոռանում էր իր պաշտօնը եւ սկսում նկատողութիւններ անել, բարկանալ․

Քնեցէ՛ք, տղե՛րք, իսկո՛յն, ասում էր, եթէ արթուն էինք լինում։

Իսկ եթէ արթուն էինք լինում եւ լամպը վառ թողած՝ նա գլուխն օրօրում էր․ «Ինչո՞ւ լամպը չէք քաշում․ սա ի՞նչ կարգ ու կանոն է, ա՛յ֊ա՛յ֊ա՛յ»։ Եթէ մէկիս վերմակը ծռւած էր լինում, նա բոլորովին վերցնում էր այն ու նորից խնամքով ծածկում, կարծելով թէ դա շա՜տ հաճելի է մեզ, եւ զարմանում էր, որ շնորհակալ չենք լինում։

Ընդհակառակը, մենք բոլորս ատում էինք նրան։ Ատում էինք եւ վախենում միաժամանակ։ Եւ ոչ միայն մենք՝ գիշերօթիկներս, դպրոցում ամէնքը (բացի տեսչից, որի տանը ձրի ծառայում էր նա) ատում էին նրան եւ վախենում միաժամանակ։ Ուսուցիչները նրա հետ չէին խօսում, վերակացուները խուսափում էին նրանից։ Պատմում էին, թէ նա տեղեկութիւններ է հաւաքում ուսուցիչների վարած կեանքի մասին եւ նրանց գաղտնիքները հաղորդում տեսչին։ Պատմում էին նաեւ, որ տեսուչը նրա խորհուրդով է վարւում Թէ որքան ճիշդ էր այդ բոլորը դժւար է ասել։

Բայց ամենից շատ նրան ատում էինք մենք՝ գիշերօթիկներս, սակայն վախից չէինք կարողանում արտայայտւել եւ բաւականանում էինք միայն նրանով, որ խոհանոցի մրոտած պատերին կամ օճախի չուգունի երեսին գրում էինք կաւճով․ «չափ֊չափ չափ֊ջերմաչափ»։

Մեր այս արարքը, հարկաւ, անպատիժ չէր մնում։ Խոհարարը սաստիկ բարկանալով՝ ամենից առաջ պակռեցնում էր կերակուրները, յետոյ զեկուցում էր տեսչին անկարգ աշակերտների մասին եւ սաստկացնում գիշերային հսկողութիւնը ննջարանի լուսամուտների տակ, որտեղից երբեմն երեւում էին նրա պրպտող աչքերը, որոնք յիշեցնում էին պատի ճեղքերից նայող մկներին, որ այնքան զգուշ են լինում եւ այնպէս ուզում են ամէն ինչ տեսնել։

Մի անգամ, սակայն, նրա հսկողութիւնը սաստիկ վրդովեց գիշերօթիկներիս։

Մի երեկոյ, երբ վերակացու պ․ Միքայէլը դարձեալ գնացել էր թուղթ խաղալու, պարոն Կարապետը, ինչպէս միշտ, անձայն անշշուկ մտաւ ննջարան։ Բոլորս պառկած՝ լսում էինք մեր ընկեր Աբելեանի ընթերցումը։ Նա կարդում էր Զօլայի վէպերից մէկը։ Դռան բացւելու ձայնը լսելուն պէս նա գիրքը դրեց բարձի տակ ու վերմակը քաշեց գլխին։ Պարոն Կարապետը ոտների ծայրերի վրայ, աչքերը պրպտելով անցաւ մահճակալների արանքով, կանգ առաւ աշակերտ Աբելեանի մահճակալի մօտ։ Մենք ձեւացրինք թէ քնած ենք։ Նա մի րոպէի չափ նայեց Աբելեանին եւ ապա, աւելի մօտենալով, նրա բարձի տակից հանեց Զօլայի գիրքը եւ բացագանչեց․

Ա՛հ, դուք այստեղ յեղափոխական գիրքեր էք կարդո՜ւմ։

Աբելեանը վեր թռաւ տեղից։

Դա յեղափոխական գիրք չէ, պարոն Կարապետ, ասաց նա յուզւած եւ փորձեց գիրքը խլել խոհարարի ձեռից։

Բայց խոհարարը, պահպանիչ ասող քահանայի նման, գիրքը ձեռով բարձրացրեց գլխից վերեւ։

Լա՜ւ կարգ ու կանոն է, շարունակեց նա, էլ ի՛նչ ասել կʼուզի… ի՞նչ է, դուք ուզում էք այստեղ յեղափոխութի՞ւն սարքել… Լա՜ւ, շա՛տ լաւ…

Դա յեղափոխական գիրք չի, պ․ Կարապետ, ձայն տւին աշակերտներն իրենց անկողիններից։

Հապա՛, հապա ի՛նչ զահրումար է, որ յեղափոխական չի։ Մի՞թէ չե՛մ տեսնում ինչ տեսակ կազմ ունի։

Սա Զօլայի գիրքն է, պարոն Կարապետ, Զօլայի, կրկնում էր Աբելեանը եւ նորից փորձում գիրքը խլել։

Ա՜հ, Զօլայի՜, չարախնդաց խոհարարը, գիրքն աւելի բարձրացնելով։ Գիտե՛մ, գիտե՛մ ո՛վ է այդ Զօլան․ նա Ինքն ամենամեծ յեղափոխականն է․ ամենամեծ սրիկան։ Ճանաչում եմ ձեր այդ Զօլային, ճանաչո՛ւմ եմ… Բանտը քիչ է նրան…

Զօլան գրող է, պարոն Կարապետ, ասում էր Աբելեանը եւ գիշերային շապիկով պտտւոմւ խոհարարի շուրջը։ Գրող է, յեղափոխական չի…

Նոյնը կրկնում էին եւ աշակերտներն իրենց մահճակալներից, բայց պարոն Կարապետը քմծիծաղ էր տալիս միայն։

Գիտե՜մ ի՛նչ գրող է, գիտե՜մ…

Կարճ միջոցում աշակերտները՝ գիշերային շորերով՝ շրջապատեցին խոհարարին եւ աշխատեցին գիրքը խլել նրա ձեռից։ Որքան շատ էին հոգ տանում գրքի մասին, այնքան աւելի պարոն Կարապետը կասկածում էր, որ գիրքն անպատճառ յեղափոխական է, ուստի եւ աւելի էր բարձրացնում այն։ Մէկ էլ, յանկարծ՝ մի զարմանալի ճարպիկութեամբ գիրքը կոխեց ծոցը եւ ձեռները կրծքին դնելով, գոռաց․

Տեղերնի՛դ, անպիտաններ։ Կարգ ու կանոնով եղէք…

Տեսչի երկիւղից եւ սքանդալից խուսափելու համար քաշւեցինք տեղերս, իսկ պարոն Կարապետն իր աւարով յաղթական, արագ֊արագ գնաց դէպի դուռը։ Շէմքի մօտ՝ նա երեսը շրջեց դէպի մեզ եւ սպառնաց մատը թափ տալով․

Սպասեցէ՛ք, ըմբոստներ, սպասեցէ՛ք, ցոյց կուտամ ձեզ կարգ ու կանոնը…

Ու դուռն ամուր շրխկացնելով՝ անհետացաւ։

Լուսամուտներից նկատեցինք, որ գնաց տեսչի տուն։

Տեսչի առանձնասենեակում լոյս էր վառւում։

Ո՜հ, ինչ օր էր այդ։ Մեր ննջարանից քանի՜֊քանի՜ գլուխներ ու բռունցքներ էին թափահարւում նրա յետեւից եւ ատամներ կրճտում անզօրութիւնից։

Ինչպէս եւ սպասում էինք, հետեւեալ օրը մեր ճաշկ աւելի պակասեց, իսկ տեսուչը խիստ նկատողութիւն արաւ մեզ․ ի՛նչ բան է, աշակերտ մարդիկ, փոխանակ դաս սովորելու, սիրային վէպեր էք կարդում, խոհարարին ծեծում ննջարանում եւ դուրս գցում։

Մի՞թէ չէք ամաչում, աւարտեց տեսուչն իր ճառը, բարկացած աչքերը յառելով մեզ վրայ։

Ի՜ զուր աշխատեցինք պաշտպանւել․ ի զո՜ւր փորձեցինք համոզել, թէ խոհարարին չենք ծեծել․ մեզ ոչ ոք չէր լսում, մեզ ոչ ոք չէր հաւատում։

Դէպքն այնպէս վրդովեց գիշերօթիկներիս, որ սկսեցինք հնար մտածել խոհարարից վրէժ առնելու։

Ինչե՜ր ասէք չի հնարում վիրաւորւած դպրոցականի գլուխը, մանաւան զաւառում։ Է՛լ աղէտ, է՛լ հիւանդութիւն չմնաց, որ չցակնկայինք մեր խոհարարին։ Աբելեանը, որ ամենից տուժողն էր, առաջարկում էր, սպաննել խոհարարի սիրելի կատւին, մի ուրիշ աշակերտ խորհուրդ էր տալիս գողանալ խոհարարի գլխարկն ու կօշիկները եւ գցել մի փոսի մէջ։ Այսպէս՝ ամէն մէկը մի բան էր ասում, երբ, վերջապէս, չորրորդ դասարանի մի աշակերտ առաջարկեց՝ խոհարարին տեսչի աչքում վարկաբեկելու համար, թագուն աղ լցնել կերակուրնեի մէջ։

Առաջարկը բոլորիս դիւր եկաւ։ Աշակերտները հորթի պէս ուրախացան։ Վերջապէս գտնւեց մի միջոց անպիտան խոհարարին պատժելու, մտածում էր ամէն մէկն այդ րոպէին։ Բայց ո՞վ կը կատարի այդ յանդուգն քայլը։

Ես, բացագանչեց Աբելեանը կամրած, ես կʼանեմ… Այդ բանը թողէք ինձ…

Ժամանակը ձմեռ էր․ լուսամուտների ապակիները սառոյց էին բռնել․ եղեամը սառչում էր մարդկանց դէմքի մազերի վրայ եւ բրդէ թելի կտորների նման խաղում օդի մէջ։ Պարոն Կարապետի գլուխն արդէն թաղւել էր ուսերի արանքում։ Մի ամբողջ շաբաթ դպրոցը պատրաստւում էր Վարդանանց տօնի օրը հանդէս կատարելու, որին հրաւիրւած էին եպիսկոպոսը, քաղաքագլուխը եւ մի բանաստեղծ, որ մի ոտանաւոր էր նւիրել մեր դպրոցին։ Աբելեանը հանդէսի պատրաստութեան չէր մասնակցում․ նա վերարկուի օձիքն ականջներին քաշած, ազատ ժամանակը շարունակ պտտւում էր խոհանոցի մօտերքը, կարծես ուսումնասիրում էր մուտքը, յարմարութիւնները, բայց խոհանոց չէր մտնում, որովհետեւ պարոն Կարապետը, ցրտի պատճառով, խոհանոցից չէր հեռանում… Վերջապէս եկաւ հանդէսի օրը։ Խոհարարն առաւօտից մեծ պատրաստութեան մէջ էր, որովհետեւ հանդէսից յետոյ լինելու էր ճաշկերոյթ։ Եկել էին բոլոր հրաւիրւած մարդիկ․ քաղաքագլուխը, բանաստեղծը, եպիսկոպոսը եւ երկու վարդապետ, որոնք իրար այնպէս էին նման՝ ինչպէս երկւորեակներ։

Դպրոցի բեմը զարդարւած էր գորգերով եւ գոյնգոյն թղթերով։ Տեսչի ճառից յետոյ՝ խօսեց եւ եպիսկոպոսը «մեր փառաւոր նախորդաց» մասին եւ էլի մի երկու հոգի։ Ապա սկսւեց երգն ու արտասանութիւնը։

Հանդէսը վերջանալու վրայ էր, երբ դահլիճ մտաւ եւ պ․ Կարապետը․ նա հագել էր իր տօնօրեայ զգեստը սեւ երկար կապան, իսկ վզին փաթաթել էր մի կարմիր թաշկինակ։ Դահլիճի տաքութեան շնորհիւ նա ուսերն իջեցրել էր մի փոքր եւ սաստող հայեցքով նայում էր աշակերտներին․ կարծես ուզում էր ասել․ «Կարգ ու կանոնով եղէք, անպիտաննե՜ր, հիւրեր կան այստեղ»։

Նրան երեւալուն պէս՝ Աբելեանը չքացաւ յանկարծ եւ մի քանի րոպէից նորից յայտնւեց այլայլւած ու կարմրած այտերով։

Հանդէսից յետոյ սկսւեց ճաշը։ Թէ հիւրերը, թէ ուսուցիչները եւ թէ աշակերտները մի սեղանատան էին։ Գլխաւոր սեղանի գլխին տեղ էր բռնել եպիսկոպոսն իր թիաձեւ միրուքով․ նրա աջ եւ ձախ կողքերին՝ վարդապետները, յետոյ քաղաքագլուխը՝ իր դեղին շղթան վզին, տեսուչը, բանաստեղծը եւ ուսուցիչները կարգով։ Մեր՝ աշակերտներուս սեղանները առանձին էին, բայց, չնայած դրան, մենք ուշադրութեամբ հետեւում էինք մեծերի զրոյցին։ Մինչեւ կերակուրի բերելը սրբազանը պատմում էր սեղանակիցներին, թէ ինչպէս մի անգամ, մանուկ ժամանակ, ձին քացի է տւել իրեն եւ ինչպէս ինքն ուշաթափւել է հարւածից… Սեղանակիցները մեծ ուշադրութեամբ հետեւում էին սրբազանի զրոյցին եւ ոչ ոք չէր համարձակւում որ եւ է խօսքով ընդհատել նրան։ Երբ սպասաւորները կերակուրը բերին խօսակցութիւնն իսկոյն դադարեց։ Հայր սրբազանն սկսեց միրուքը շփելով սեղանն որհնել։ Ոչ ոք կերակուրին չմօտեցաւ, մինչեւ որ եպիսկոպոսն ինքը չճաշակեց ամենից առաջ։ Եւ քանի որ մեր կերակուրը չէին բերել, մենք շարունակ յօնքի տակով՝ հետաքրքիր նայում էինք հիւրերի կողմը։ Ամենից շատ մեզ գրաւում էր բանաստեղծն իր երկար մազերով… Երբ սրբազանն արծաթէ գդալով կերակուրը տարաւ բերանը, նա դէմքը խոժոռեց՝ փռշտալ պատրաստւողի նման։ Եւ զարմանք բան․ նոյնպէս՝ առաջին գդալից յետոյ դէմքերը խոժոռեցին եւ՛ վարդապետները, ե՛ւ քաղաքագլուխը, եւ բանաստեղծն ու ուսուցիչները, իսկ տեսուչը՝ գունատւեց․ գունաթափւեցին եւ մի քանի ուսուցիչներ։ Բայց ոչ ոք ոչինչ չէր խօսում։ Եւ առաջինը դարձեալ եպիսկոպոսը եղաւ, որ խզեց լռութիւնը։

Ինչպէս երեւում է, ասաց նա ծանր ու միրուքը շփելով, ձեր խոհարարը մի քիչ այնպէս… աղը շատ է արել…

Այո, գլխով արին վարդապետները։ Մի քիչ այնպէս…

Բանաստեղծն ու քաղաքագլուխը լուռ մնացին։

Այս անգամ տեսուչն աւելի գունատւեց։ Այդ րոպէին նա յիշեցնում էր քննութիւն տւող աշակերտի, որ տրւած հարցերին չի կարողանում պատասխանել։ Ուսուցիչները լուռ նայում էին նրան, իսկ նա մեղաւոր հայեացքով նայում էր հիւրերին եւ կարծես ուզում էր ասել «Ներեցէք»… Խե՜ղճ տեսուչ… Այդ միջոցին որքան ողորմելի էիր դու քո անունով, քո ակնոցներով եւ սեպաձեւ միրուքով։

Անյարմար լռութիւնը խզեց դարձեալ եպիսկոպոսը․

Ոչինչ, ոչինչ, թողէք միւս կերակուրներից բերեն…

Ճաշն անցաւ լուռ․ հանդէսի բարձր տրամադրութիւնը բոլորովին ընկաւ։ Ամէնքն էլ աշխատում էին ցոյց տալ, որ պատահածը ոչինչ բան է, բայց, նրանց շարժ ու ձեւերը, հայեացքը մատնում էին նրանց։

Ամենից անհանգիստ էր տեսուչը․ նա շարունակ կրծում էր վարի շրթունքը։ Դա արդէն ապացոյց էր, որ սաստիկ բարկացած է։

Աբելեանը հասել էր իր նպատակին, որի տխուր հետեւանքն, հարկաւ, չէր նախատեսել։

Հենց միւս օրը խոհարարն արձակւեց պաշտօնից։

Որքան էլ նա աշխատում էր համոզել տեսչին, վերակացուներին, թէ անմեղ է, բայց հիմա էլ նրան չէին հաւատում…

Երբ նա, իրերը հաւաքած, կատուն գրկած, անցնում էր դպրոցի բակով, լալիս էր։ Սակայն, աշակերտներից եւ ոչ մէկը չզգացւեց նրա արցունքներից։

Կʼերթամ, ասաց նա դարպասի մօտ երեսը դէպի դպրոցը դարձնելով, կʼերթա՜մ ուրիշ տեղ խոհարար կը լինեմ, բայց վախենում եմ, որ այս կարգ ու կանոնը խախտւի այս դպրոցում…

Ու գնաց ծերը, փոքրիկ գլուխն ուսերի մէջ խրւած։

Նրա գնալուց յետոյ, դպրոցի «կարգ ու կանոնը» խախտւեց նրանով, որ փոքրիկ աշակերտներն ազատ շրջում էին բակում, ծիծաղում էին առանց վախի, իսկ մենք՝ գիշերօթիկներս, երբեմն երգ էինք ասում մեր տխուր ննջարանում։

Խե՜ղճ՝ «Ջերմաչափ»… Արդեօք ո՞րտեղ ես հիմա։

Ես այժմ պատրաստ եմ ամէն ինչ ներել քեզ…

«Ձմրան գիշեր» հատորէն, գրուած 1916ին

Ասում են, մարդըս պետք է իր անձից
Միշտ բարձըր դասի պատիվն անարատ,
Եվ ով զըրկված է այդ անգին գանձից,
Նա՛ է կյանքի մեջ ամենից աղքատ…

Բայց թե որ հարցնեք դուք հայ Կրեսոսին,
Կասե. «Պատիվն է՝ արծաթ-աբասին.
Եվ կյանքում անփող, դատարկ գըրպանը
Դա՜ է ամենից անպատիվ բանը…»։

1896