Հրանտ Մաթևոսյան
Մեր վազքը
Դասարանում կար Սամադ, կար Մադաթ, կար Ամրխան, բայց Թուրք մենք Արտավազդին էինք ասում։ Չգիտեի ինչու էինք Թուրք ասում, բայց Թուրք էինք ասում։ Հիմա գիտեմ։ Նրա եղբայրները դառնալիս էին եղել մեկ տարեկան ու մեռնելիս։ Նրանից առաջ ծնված նրա եղբայրները դառնալիս Էին եղել մեկ տարեկան ու մեռնելիս, և պառավները նրա մորը խորհուրդ Էին տվել երեխաների վրա թուրքի ու քրդի մի օտար անուն դնել։ Մահը չէր հասկանա, իբր, որ օտարի անվան տակ հայի տղա է ու ետ կդառնար ձեռքերը պարապ։ Այդպես։ Նրա հայրն ու մայրը լսել էին պառավների խորհուրդը, երեխայի վրա դրել էին թուրքի թե քրդի Արտավազդ օտար անունը և սպասել։ Անցորդը, նրանց ցանկապատին հենված, նրա մորից մի բաժակ ջուր էր խնդրել և երկար կյանք Էր մաղթել նրա գրկի տղային։ Մայրը տխուր ժպտացել ու ասել էր, որ օտար անուն են դրել, որպեսզի... և անցորդը պայծառ ժպտացել ու ասել էր, որ դա օտար անուն չէ, իսկական հայի անուն է։ Նրա մայրը սարսափից քարացել էր, նրա հայրը հուսահատ ժպտացել ու նստել էր խնձորենու տակ։ Այդպես։
Անունը հայի անուն էր, երեխան, սակայն, չէր մեռել, ապրում էր, դասարանը նրան Թուրք էր ասում։ Հետո դպրոցի վարիչը ներս մտավ, դասարանը ոտքի կանգնեցրեց, ծանր, լուրջ, պինդ՝ ինքը դասարանի դեմ լուռ կանգնեց այնքան, որ մեր հարգանքը վախի պես մի բան դարձավ, և բանակային հրամանի նման հայտնեց, որ յուրաքանչյուրս ունենք մեր անունը, և մյուս անգամ ինքը այդ դպրոցում մականուն չլսի։ Դանդաղ՝ մենք գլուխներս Թուրքին դարձրինք, և այդ Ժամանակ վարիչը շշնջաց. «Զգա՛ստ։ Ինքներդ ձեզ նայեք»։ Նրա շշունջը լսելու համար մենք շունչներս պահում էինք և մեր շունչը կտրվում էր։ Կանաչ աչքերը լուրջ՝ դասարանի դեմ նա այդպես կանգնեց այնքան, որ բոլորիս ու յուրաքանչյուրիս մեջ տեսավ, զինվորական հնազանդությունը, և այդ ժամանակ միայն դուրս գնաց։ Եվ երբ նա դուրս գնաց, Թուրքի վրա մենք արդեն դրել էինք Օտար անունը։
Օտարի մայրը գրադարանի հավաքարարն էր. ավլում էր, ջուր էր բերում, փոշին սրբում ու գիրքը գրքերի արանքն էր մտցնում գլխիվայր, որովհետև անգրագետ էր։ Նա գրադարանի հին պաստառը, որին կավճաշաղախով դաջված էր եղել ԿՈՐՉԵՆ ՕՏԱՐԵՐԿՐՅԱ ԶԱՎԹԻՉՆԵՐԸ, վառ կարմիր այդ պաստառն ահա գրադարանից տարել էր տուն, լվացել էր և որդու համար վերնաշապիկ էր կարել։
Օտարի հոր սիրտը հիվանդ էր. նվում էր ու չէր մեռնում, նվում-նվում էր ու չէր մեռնում։ Նվնվում էր ու ռազմաճակատ չէր գնում, իրենց տանը իր որդու կողքին էր, մեր կողքին չէր, իր որդու կողքին էր։ Նա գյուղի միակ տղամարդն էր... նա ամաչում էր այն բանի համար, որ ինքը գյուղի միակ տղամարդն է։ Նա մեր մայրերի ձեռքից կացինը վերցնում էր, որպեսզի ինքն աներ փայտ ջարդելու տղամարդու այդ գործը, մի երկու անգամ խփում էր գերանին և կնճռոտվում ու բռնում էր սիրտը։ Նվում էր ու չէր մեռնում, նվնվում ու չէր մեռնում։ Նվալով կար, հայր էր, իր Օտար որդու հայրն էր, իր որդուն էր օգնում՝ լուծելու մաթեմատիկայի խնդիրները, իսկ մեր հայրերը ռազմաճակատում էին։ Վաղ լուսաբացի սառնամանիքը ճաքճքեցրել էր իմ ձեռքերը. ես մի կերպ կարողանում էի խոտ տալ կովերին, մի կերպ բռնում էի թիու կոթը և մաքրում գոմը, բայց չէի կարողանում գրիչ բռնել գրիչի տակ մատներիս մեջ սուր ծակոցով փշեր էին արթնանում։ Մեր բոլորիս ձեռքերն էին ճաքճքած, ես ինչո՞ւ եմ ասում «իմ ճեռքերը», «իմ մատները», որովհետև ես հիշում եմ իմ ցավը։ Իմ մարմինը հիշում է միայն իր ցավը։
Երբ Օտարը դասարան մտավ կարմիր վերնաշապիկը հագին, մենք բոլորս կարծեցինք աղջիկ ներս մտավ։ Հետո տեսանք, որ Օտարն է, կարմիր վերնաշապիկ է հագել, և տեսանք, որ բոլոր տղաներս դարչնագույն ենք, տնագործ բրդե մեր շորերը միայն դարչնագույն են։ Մենք սառած գետակն ի վար իջնում էինք, գնում մինչև Սղոցարաններ ու շալակով կաղնու կեղև էինք բերում, որպեսզի մեր մայրերը կաղնու կեղևով դարչնագունեն բուրդը, իսկ Օտարն, ահա, կարմիր վերնաշապիկ էր հագել։ Մի րոպե մենք լռեցինք ու լուռ մտածեցինք, որ Օտարի հայրը նվվում է ու չի մեռնում, Օտարի մայրը գողացել է գրադարանի կարմիր պաստառը և կարմիր վերնաշապիկ կարել։ Ես թուքս կուլ տվի ու չասացի, որ նրա մայրն, ուրեմն, գողացել է կարմիր...
Աղջկա շոր ես հագել, ասացին։
Օտարը խոնարհեց աղջկա իր երկար թարթիչներն ու թուքը կուլ տվեց, ես տեսա ադամախնձորի դանդաղ վերուվարումը նրա բարակ վզին։ Ես գնացի նստեցի իմ տեղը, որպեսզի նրանցից հեռու լինեմ և նրա մասին, որևէ սրամտություն չանեմ։ Բայց ես չէի կարողանում չնայել նրա կարմիր վերնաշապկին։
Դու դրոշակ ես, ասացին։
Դու հերոսության դրոշակ ես, ասացին։ Ապա ես լսեցի Մադաթի շատ չոր ձայնը.
Դու քո հոր հերոսության դրոշակն ես։
Հայացքը խոնարհած՝ Օտարը կանգնել էր ու նրանցից չէր հեռանում։ Պատմության ուսուցչուհին եկավ, ամեն մեկն անցավ իր տեղը, իսկ Օտարը, իր կարմիր վերնաշապկսվ, դասարանի դեմ կանգնած էր հայացքը կախ։
Ինչո՞ւ չես անցնում տեղդ, ասաց պատմության ուսուցչուհին։
Կարմիր վերնաշապիկ է հագել, ասացին։
Այո, ասաց պատմության ուսուցչուհին։ Դանդաղ, ասես կավացեխի միջով, մեր հայացքների տակ նա եկավ նստեց իմ առջև, իր տեղը։
Կարմիր վերնաշապիկ է հագել, ասացին բնագիտության ուսուցչուհուն։
Այո, ասաց բնագիտության ուսուցչուհին, կարմիր վերնաշապիկ է հագել, հետո՞ ինչ։
Հոր հերոսության դրոշն է, ասացին։
Ոչ, ասաց բնագիտության ուսուցչուհին, ձեր նախանձի դրոշն է։
Նրա մայրն ինչքան էլ լվացել էր՝ կավճաշաղախը կարմրի վրայից չէր անցել, լավ չէր անցել, օճառ չկար, միայն տաք ջրով... Ես այս պատմությունն իզուր սկսեցի. չգիտես, թե ինչպես կարող է պատահել, որ օճառ չլինի, որ լվացքը մոխրաջրով անեն, որ քեզ մոխրաջրով լողացնեն, չգիտես, թե քոսն ինչ է, թե մենք ինչու էինք կաղնու կեղևը Սղոցարաններից շալակած բերելու գյուղ, թե ոջիլն ինչ է, թե մեզ ինչու չէին թողնում մազ պահել. չգիտես, թե ինչ է քո մերկ մարմնին կպած կոշտ բրդի անընդհատ գոյությունը և որ մենք չէինք կարող հանել շպրտել բրդե այդ ծակծկող, անընդհատ քորեցնող ու ծակծկող կոպիտ գործվածքը (մեր մայրերն ասում էին՝ «գորձքը», «գորձը»). դու չգիտես, թե ինչ է պատերազմը և ինչ լավ է, որ չգիտես։
Օտարը, ուրեմն, իմ առջևն էր նստում։ Նրա կարմիր թիկունքը հիմա, ուզեի թե չուզեի, իմ հայացքի մեջ էր։ Նրա մայրն ինչքան էլ լվացել էր՝ սոսնձի ու կավճի շաղախը պաստառի միջից չէր անցել։ Մի քիչ սրվելով՝ ես տեսա հին տառի լրիվ հետքը՝ Տ։ Անմիջապես Տ-ի կողքին 0 տառն էր։ Ես դա զրո էի տեսնում, բայց զրոյի կողքինը թվանշան չէր, այլ՝ Ա։ Եղավ ՏԱՕ... Ես սկսեցի ուրիշ տառ փնտրել։ Զախ թևքի վրա Զ էր։ Եղավ ԱԶՕՏ։ Որ ի՞նչ։ Բոլորովին էլ սրամիտ չէր, բայց ես ժպտում էի, որովհետև համարյա թե սրամիտ էր։ Նրա նիհար ուսին կես Ն էր։ Թիկունքով նա իմ հայացքը երևի զգում էր, որովհետև կուչ էր գալիս ու կուչ էր գալիս։ Ես ամաչեցի ու ինձ ասացի, որ նրա թիկունքին, նրա կուչ եկած թիկունքին, նրա նիհար ուսերին, նրա բարակ վզին ու ծոծրակի փոսին չեմ նայելու, բայց նա քարացել ու աչքիս դեմ էր արել հենց Ա տառի կողքին՝ Ր։ ՕՏԱՐ։
«Օտար» մտքիս մեջ ասացի ես։ «Օտար» ասացի ես շշունջով, որաեսզի միաժամանակ ասած լինեմ ու ասած չլինեմ։
Կարմիր վերնաշապիկ է հագել, ասացին աշխարհագրության ուսուցչուհուն։
Պատերազմը վերջանա՝ բոլորդ էլ կհագնեք, ասաց ուսուցչուհին։
«Օտարի մեջքին գրված է ՕՏԱՐ», ասացի ես մտքիս մեջ, որպեսզի բարձրաձայն չասեմ։
Դասամիջոցին ես ու Մադաթը կռվեցինք։ Դա, իհարկե, կռիվ չէր, բայց ինչպես չէր կռիվ, եթե Մադաթը նստել էր իմ կրծքին և կեղտոտ ձնագունդը խցկում էր իմ բերանը։ Բերանս սեղմած՝ ես գլուխս փախցնում էի, իսկ նա կատաղում և դարձյալ ու դարձյալ ուզում էր կեղտոտ ձնագունդը խցկել իմ բերանը։ Եթե ես թիկունքի էի ընկած, և ինքը պինդ նստած էր իմ կրծքին՝ նրա համար դա հաղթանակ չէր, իր կեղտոտ ձնագունդը նա սեղմում ու սեղմում էր իմ բերանին և կատաղում էր այն բանի համար, որ իմ բերանը չէր բացվում, դեռ չէր բացվում։
Իսկ հետո արդեն եկան վարիչն ու ռազմագիտության ուսուցչուհին։
Մենք շարվեցինք, ձախ դարձանք և, նրա պողպատե հայացքի տակ, սպասեցինք։ Մի րոպե մենք այդպես սպասում էինք, և մեր դեմքերից դանդաղ սրբվում էր դասամիջոցի աշխուժությունը, մեր մեջ մեռնում էին դասամիջոցի կատակները։ Այդաես սրբվեց, այդպես մեռան, և տակը մնաց գունատ երեխաների մեր շատ լուրջ ու մի քիչ վախվորած շարքը։ Նրա եղբայրը զոհվել էր ռազմաճակատում, և նրա առջև, զոհված եղբոր համար, մենք բոլորս մեզ մեղավոր էինք զգում, թեկուզ մեղավորը մենք չէինք, և հարգանքի հետ նաև վախենում էինք նրանից, որովհետև երբ նա մեզ նայում էր, ամեն անգամ երբ նայում էր, մեզ թվում էր, թե մենք ենք սպանել նրա եղբորը։ Շաբաթից շաբաթ և դասից դաս, նույնիսկ մեկ օրվա մեջ, մաթեմատիկայի ժամից մինչև ռազմագիտության ժամ, խստությունը նրա դեմքին կարծրանում էր, և մենք հասկանում էինք, թե նրա համար ինչքան լավն էր եղել նրա եղբայրը, ինչքան խորն էր եղել եղբոր սերը նրա մեջ, և ինչքան մեծ է նրա վիշտը։
Ես թուքս կուլ տվի ու մտածեցի, որ լավ կլիներ, եթե իմ անգրագետ մոր փոխարեն իմ մայրը նա լիներ, այդ դեպքում նրա մաթեմատիկայից ես չէի վախենա, իսկ նրա ռազմագիտությունից ես չէի վախենում։
Ի՞նչ է, շշնջաց նա։
Ես ընդամենը թուքս կուլ էի տվել ու մտածել, որ լավ կլիներ... «Ոչինչ», չասելու պես ցածր ասացի ես, կանգնեցի զգաստ ու զղջացի մտածածիս համար։
Աղջիկները շարքից դուրս եկան. նշանակում է՝ նա շշնջացել կամ միայն նայել էր, և աղջիկները հասկացել էին, որ իրենց հրամայված է շարքից դուրս գալ։ Ձմռան ու գարնան այդ կեղտոտ արանքում գյուղի ամբողջ կարմիրը, նարնջին, կանաչը նրանց հագին էր, նրանք անաղմուկ խմբվեցին ու մեր դարչնագույն շարքին նայեցին մի քիչ հեգնանքով, մի քիչ էլ սիրով։ Մինչև հիմա ես հիշում եմ նրանց խաժ աչքերի բույլը։ Բույլը՝ այսինքն խումբը, այսինքն երբ աղջիկները խմբված են ու բոլորը միասին քեզ են նայում։ Կարելի է ասել աստղաբույլ, կարելի է ասել երիցուկի բույլ, աստղածաղկի բույլ, կարելի է ասել, երբ նրանց հայացքը մաքուր է, և նրանք քեզ նայում են մի քիչ հեգնանքով ու մի քիչ էլ սիրով, աղջիկների խաժ աչքերի բույլ։
Նա ունքերը հավաքեց, և տղաների մեր շարքը խտացավ։
Նա դանդաղ բարձրացրեց դեմքը և շարքի մի ծայրից բոլորիս ու յուրաքանչյուրիս վրայով մյուս ծայրը տարավ իր կանաչ աչքերի լուրջ հայացքը։ Շարքը հասկացավ, որ... Շարքը մի վայրկյան, ինքը իրեն համրելուց առաջ, քարացավ, ապա ես լսեցի շատ չոր՝ քարով քարի խփելու պես.
Մե՛կ։
Երկո՛ւ, իմ թիվն ինձնից ձախին նետեցի ես։ Մի կիսահայացքով ես նկատեցի մեր շարքի ամբողջ դարչնագունությունը և շարքի ամենածայրում՝ մի կենտ կարմիր վերնաշապիկ։
Ո՛ւթ։
Ի՛նը։
Տա՛սը։
Տասնմե՛կ։
Տասներկո՛ւ։
Վե՞րջ։ Ոչ։
Տասնե... եկավ Օտարի անհամարձակ, ձայնը։ Աղջիկների աչքերում ժպիտի պես մի բան երևաց, իսկ ուսուցչուհին դարձյալ տարավ իր կանաչ աչքերի խիստ հայացքը շարքի մի ծայրից մյուս ծայրը։ Խոր լռություն էր, մենք շունչներս պահել էինք, այդ լռության մեջ կայծկլտում էին աղջիկների աչքերը։ Ես լսում էի իմ սրտի զարկերը և նույնիսկ լսում էի, թե իր մտքի մեջ ինչ է մտածում № 1-ը № 13-ի մասին։ Ինձ թվում էը, թե իմ սրտի զարկերը № 1-ի սրտի զարկերն են և № 13-ի մասին նրա մտածածը ես եմ մտածում։
Ուռաա՜... ծնվեց, հեռու Սուր բլրին հաստատվեց ու Մեծ հովտով մեկ ձյուների վրայով ծավալվեց մինչև գյուղ ութերորդ դասարանցիների կանչը, աաա-ա՜ աա...
Նրանք զորավարժության էին անում։ Նրանց հրացանները մեր հեռվից իսկական էին երևում, նրանց ձայների պատանեկան հնչումը խլանում էր խմբային աղաղակի մեջ, և դա թվում էր իսկական գրոհ Սուր բլրի լանջերն ի վար Մեծ հովտով դեպի Ձնծաղկի բլուր։ Նրանց սև կետերը հիմա չէին երևում, միայն բլրի սպիտակ լանջն էր, իսկ նրանց աղաղակը լսվում էր. ուրեմն՝ նրանք հովտում էին, գրոհում էին Ձնծաղկի բլուրը։ Այնինչ, Ձնծաղկի բլուրը լռում էր։ Իմ աչքերը լարվելուց արցունքոտվեցին, բայց Ձնծաղկի բլուրը միայն մաքուր սպիտակ էր, ոչինչ այնտեղ չէր շարժվում ու լուռ էր։ Մենք բոլորս նայում էինք Ձնծաղկի բլուրին, «թշնամին մի՞թե սպիտակ շոր է հագել», մտածում ու լարված նայում էինք մենք, թշնամին, այնինչ, հայտնվել էր նրանց թիկունքում, նույն Սուր բլրի լանջին էր, լուռ ու արագ իջնում էր, նրանց ետևից արդեն հովիտ էր մտնում։ Ութերորդ դասարանցիները դեռ միայն «ուռա» էին գոռում, իրենց հերոսական աղաղակը լցրել էին իրենց ականջները և չգիտեին, որ դա տխուր ու հիմար «ուռա» է։
Ութերորդ դասարանցիների այդ միամտության պատճառով ուսուցչուհու դեմքին զզվանք խաղաց։ Եվ, ասես դատարկ բլուրը գրոհող միամիտները մենք էինք, զզվանքով նա մեզ հրամայեց.
Զգա՛ստ։ Հապա մի մեկից վերջ թիվ տուր։
Իմ ականջի մոտ հնչեց քարով քարի խփելու լսես.
Մե՛կ։
Երկո՜ւ, իմ թիվն ինձնից ձախին նետեցի ես։
Երեք։
Նա հիմա մեզ կբաժանի երկու խմբի, կենտ թվակիրները՝ առաջին խումբ, զույգերս՝ երկրորդ։ Օտարը տեսնես կե՞նտ է, թե զույգ։ Երանի կենտ լինի։ «Տասներեք» թիվը կերկերաց Օտարի անհամարձակ ձայնի մեջ։
Տասնչորս։
Բայց նրանք՝ և պարտված ութերորդցինե՛րը, և հաղթած յոթերորդցիները, որոնց ձայները ձյունածածկ Մեծ հովտում այդ պահին բռնկվեցին շատ ուժեղ, բոլորը նրա աշակերտներն էին, և այդ № 1 Մադաթը նրա զոհված եղբոր որդին էր, և Օտարի ձայնը վախեցած էր, և աղաղակը հովտում հանգավ, և տնագործ նեղ տաբատներով մենք եվրոպացի ասպետների նման էինք, իսկ հովտի տղաները երևի հոգնած թափվել ու ձյուն էին ուտում, ահա, այս բոլորի կամ այս բոլորից միայն մի բանի համար (կամ գուցե Օտարի վրա նա տեսել էր Տ տառը) ուսուցչուհին մի քիչ, հազիվ նկատելի Ժպտաց, և ես դարձյալ մտածեցի, որ լավ կլիներ, եթե իմ մայրը նա լիներ։ Այդպես էր. մեզ համար նրա մի ժպիտն ավելին էր, քան մեզ մեր մայրերի լողացնելը, այդ ձմռան մեջ տաք ջրով մեզ լողացնելը։
Երկու շարք կա՜զ-մի՛ր։ Մե՛կ, երկո՛ւ, երե՛ք։
Տրեխավոր ոտքերի փափուկ քայլերով զույզ թվակիրներիս երկու քայլ առաջ ու մի քայլ կողքի գնացինք։ Ես տեսա, որ թեկուզ փոքրիկ, թեկուզ յոթհոգիանոց շարքի գլուխ կանգնելն ինձ դուր է գալիս։
Առաջին շարք, գետն ի վեր մինչև Տաք աղբյուր՝ վազքո՜վ։ Այնտեղ ծաղկած ուռենի կա, յուրաքանչյուրը բերում է ծաղկած ուռենուց մի փոքրիկ ճյուղ։ Կրկնե՛լ։
Իմ սիրտը թպրտաց. դա և վազքի ցանկությունի՛ց էր, և նրանի՛ց, որ խաժ աչքերի բույլը կար մեր կողքին, և ա՛յն բանից, որ արդեն գալիս էր, ուրեմն, դեղնականաչ փափուկ գարունը։
Չեմ ուզում, Օտարին իմ խմբից հանեք, չոր, քարով քարի խփելու պես ասաց Մադաթը։
Նա դեմքը դանդաղ բարձրացրեց և շշնջաց շատ ավելի աչքերով, քան բերանով.
Ի՞նչ օտար։
Մենք բոլորս կիսաշրջվեցինք ու նայեցինք Օտարին. նա զգաստ էր կանգնել, բայց ինձ թվաց, թե դարձյալ կծկված է իր Օտար անվան, իր հոր նվոցի, մոր միամիտ գողության տակ։ Ադամախնձորը, նրա բարակ վզին, դանդաղ բարձրացավ, մնաց ու դանդաղ իջավ։ Մենք բոլորս նայում էինք նրան, ուսուցչուհին նայում էր նրան և սպասում էր, թե ինչ կասի իր եղբոր որդին։
Արտոն, մրթմրթաց Մադաթը։
Ի՞նչ Արտո։ Ուսուցչուհին նրանից սպասում էր այդ անվան լրիվ ու բարձրաձայն հնչումը, և ճիշտ տեղն Էր ասելու. «Եթե նրա անունը Օտար չլիներ՝ վրան գրված չէր լինի»։ Դա կլիներ ամբողջ դպրոցում ամբողջ տարվա ամենասուր կատակը, բայց Օտարն այդ պահին, երբ ես խմբի ղեկավար էի, և աղջիկները նայում էին, և արդեն-արդեն դեղնականաչ գարուն էր լինելու, ինձ այդ պահին Օտարը դուր էր գալիս, նրա կարմիր վերնաշապկի մասին ես բան չասացի։
Արտավազդը, մրթմրթաց Մադաթը. նա, միևնույն է, համաձայն չէր Օտարի այդ նոր անվան հետ։ Արտավազդը, չոր, քարով քարի խփելու տես ասաց նա. թող Արտավազդ լինի, բայց միևնույն է, իմ խմբից հանիր։
Ուսուցչուհին իր պողպատե հայացքը հառեց նրան, ուղղակի՝ դրեց իր ծանր հայացքը նրա վրա և ոչինչ չասաց, բայց շատ լավ հասկանալի էր, թե այդպիսով ինչ էր ասում նրան, ասում էր, որ ինքն այստեղ նրա հորաքույրը չէ, ինքը մաթեմատիկայի և ռազմագիտության ուսուցչուհին է։
Մադաթը շփոթվեց, բայց նայում էր դարձյալ ուսուցչուհու երեսին, այնուամենայնիվ, նա իր հորաքույրն էր, և, բացի այդ էլ, Մադաթը համարձակ տղա էր։
Հանեցեք, ինքն իրեն ուղղեց Մադաթը։ Բայց միևնույն է՝ հանեցեք իմ խմբից։
Ներեցեք, հեգնեց ուսուցչուհին, իսկ քեզ ո՞վ ասաց, որ խմբի ղեկավարը դու ես։
Մադաթը նայեց խմբին, նայեց իրեն, խումբը նայեց նրան, և դա այդաես էր՝ խմբի հրամանատարը ինքն էր։ Նա նայեց ուսուցչուհուն, համառորեն նայեց ուսուցչուհուն և չասաց «ես ասացի», բայց նաև չասաց «ներողություն»։ Ուսուցչուհին նայում էր նրան, նա նայում էր ուսուցչուհուն, և ոչ մի աքցանով նրա բերանից չէր հանվի ներողություն բառը։ Եվ ուսուցչուհին տեսավ, որ դա այդաես է՝ հրամանատարը նա է ու Օտարին իր խումբ չի առնում։
Ուսուցչուհին դանդաղ իջեցրեց իր ծանր կոպերը, մի քիչ մնաց այդպես աչքերը փակ ու դեմքը բարձր, և երբ ծանր կոպերը դանդաղ բարձրացրեց՝ արտասուքով լիքը հորաքույր էր, և շատ լավ ետևում էր, որ զոհված իր եղբորը նա տեսնում է նրա որդու մեջ։ Մենք դա լավ էինք հասկանում, քանի որ այդ պահին այդ տղայի մեջ մենք ինքներս տեսնում էինք հրամանատարի ու հերոսի։ Նա լավ հրամանատար էր. նա ուզում էր ունենալ այնպիսի ջոկատ, որի յուրաքանչյուր մարտիկը լիներ վստահելի վազորդ։ Նա լավ ուսուցչուհի էր. նա ուզում էր իր մեջ միատեղել մեր բոլորիս ու յուրաքանչյուրիս սերը և ռազմական կարգապահությունը։ Բայց այդ ինչպե՞ս է պատահում, որ ես լավն եմ, նա լավն է, դու լավն ես, բոլորս լավն ենք, իսկ վատ բան այդուհանդերձ լինում է։
Գլուխը մի քիչ թեքած, վիզը բարակ, խոշոր աչքերը փայլուն՝ Օտարը նայում էր դեպի հեռու լեռները և կարծես չէր շնչում։ «Չի կարողանում վազել, ճանապարհին մնալու է, իմ խմբից հանեցեք», լսեցի ես։ Օտարը թարթեց աչքերը։ Միայն թարթեց աչքերը։ «Չի կարողանում վազել, աղջիկների մոտ թող մնա», լսեցի ես։ Օտարն անշարժ սպասում էր։ Այդպես միայն գառն է թույլ տալիս խոսել իրեն մորթելու մասին, ջուրն է թույլ տալիս գովել իր համը կամ չհավանել իրեն, պայծառ արևածաղիկն է սպասում իր պոկվելուն կամ փրկվելուն։ Վերնաշապկի կարմիր ցոլքը նրան գեղեցկացրել էր։ Իր մասին այդ հրամանատարի և ուսուցչուհու խոսակցության, մեր հայացքների, այդ կարմիր ցոլքի մեջ նա լուռ սպասում էր, և ինձ թվաց, որ ուսուցչուհուց էլ, այդ հերոսական հրամանատարից էլ, աղջիկներից էլ լավը նա է, և ամենաստորը ես եմ, որ ահա թույլ եմ տվել այդպես քուռակի պես նրան մեջ առնել ու զրուցել նրա վազքի անպիտանությունից, և ես ինքս էլ համապատասխան տառեր եմ հնարում նրա թիկունքին։ Նա թուքը կուլ տվեց, նրա բարակ վզի ադամախնձորը բարձրացավ, մնաց ու դանդաղ իջավ, իմ բուկը նույնպես նեղացավ, ու ես տեսա, որ նրա փոխարեն խեղդվում եմ։ Խեղդվում եմ այն բանի համար, որ իմ հայրն ահա նվում-նվում է ու չի մեռնում, որ իմ մորն ահա հին պաստառ են տվել, և դա նման է գողության, որ պատահականությունը ճիշտ իմ մեջքին է դաջել իմ Օտար անունը, որ այս ուժեղ աշխարհում միայն իմ ուժն է քիչ։
Մադաթը թող գա երկրորդ ջոկատ, ես գնամ առաջին, ասացի ես։
Ուսուցչուհին չլսելու տվեց։
Մադաթը թող գա երկ...
Ուսուցչուհին կտրուկ նայեց ինձ։ «Չեք ուզում՝ չեմ...», մտածեցի ես, բայց նույն պահին էլ հասկացա, որ նա ինձնից պահանջում է ռազմագիտությանն ու իրեն վայել դիմում։
Թույլ տվեք դիմել։ Ես մի քայլ առաջ գնացի, կանգնեցի զգաստ և առաջարկեցի. Մադաթին թույլ տվեք գալ երկրորդ ջոկատ, ինձ՝ գնալ առաջին։
Նա շշուկով հարցրեց.
Ինչպե՞ս։
Ես կրկնեցի.
Ինձ կարգադրեք տեղափոխվել առաջին ջոկատ, Մադաթին՝ երկրորդ, և ասացի Մադաթին. Քանի որ չես ուզում Արտավազդի հետ նույն խմբում լինել՝ արի խումբներս փոխենք։
Նա սառնությամբ, մի տեսակ՝ չտեսնելով, նայեց ինձ ու հայացքը թեքեց։ Ես շփոթվեցի։ Ես հասկացա, նրա սառնության պատճառը և ավելի շփոթվեցի, նա՝ № 1 ինքը № 2 ինձնից էր բարձրահասակ, նրա 3-ը, 5-ը, 7-ը, 9-ը, 11-ը, 13-ը՝ իմ 4 6 8 10–12–14-ից. նրանը, այդպիսով, բարձրահասակների խումբ էր, իսկ ես նրան առաջարկել էի վերցնել ցածրահասակների իմ խումբը։ Նա, ազնիվ խոսք, լավ զորավար էր։ «Հաննիբալ», մտածեցի ես, «Սուվորով... Կուտուզով... Հասան խան... քո անունը եթե Հասան խան չդնեմ», այնինչ, նրա անունը հենց նրա վրա էր՝ Մադաթով, գեներալ գնդապետ Մադաթով։ «Քո անունը եթե գեներալ մայոր Մադաթով չդարձավ...»
Փոփոխում չի լինելու, ասաց ուսուցչուհին։ Առաջին շարք, գետն ի վեր մինչև Տաք աղբյուր ու ետ՝ վազքո՜վ։
Ոչ, չոր, քարով քարի խփելու տես ասաց նա, Օտարին հանեք իմ ջոկատից։
Ի՞նչ օտար, ծղրտաց ուսուցչուհին։
Դուք գիտե՛ք, ասաց նա։
Իսկ ո՞վ ասաց, որ ջոկատը քոնն է, ծղրտաց ուսուցչուհին։
Այդպես է, ասաց նա։
Իսկ եթե քեզ գցեմ փայտանոց ու դուռը վրադ կողպե՞մ, ծղրտաց ուսուցչուհին։
Նա մի պահ ճոճվեց, շարքից դուրս եկավ ու գնաց դեպի փայտանոց։
Ետ արի, ծղրտաց ուսուցչուհին։
Նա ետ չնայեց։ «Գցեք փայտանոց ու դուռը վրաս կողպեք», լսվեց նրա ձայնը։ Նա գնում էր, հեռանում էր, արդեն իջնում էր նկուղի աստիճանները, նրա կեսն արդեն մթան մեջ էր։ Այդպես հեռացել էր, այդպես զոհվելու էր գնացել նրա հայրը՝ ուսուցչուհու եղբայրը, և չէր վերադառնալու, էլ երբեք չէր դառնալու։
Ե՜տ արի, խնդրեց ուսուցչուհին։ Աստիճանների վրա նա կանգ էր առել, երևում էր նրա միայն գլուխը, բայց ետ չէր դառնում։ Կիջներ կամ կբարձրանար։ Կիջներ։ Երևում էր նրա միայն գլուխը։ Նրա հորաքույրը հայացքը շրջեց, որպեսզի չտեսներ նրա իջնելը, անհետանալը։
Բոլորը քո պատճառով, լսեցի ես։
Բոլորը նախատինքով նայում էին Օտարին, հիմա, երբ բոլորը նախատինքով նայում էին իրեն, նա չէր համարձակվում մտածել, հայացքը հեռուներին աահած, որ ինքը մեղավոր չէ. նա կուչ էր եկել հենց մեղավորի պես և վախենում էր երևացնել բողոքի իր միակ խեղճ նշանը՝ ադամախնձորի վերուվարումը։ Իսկ Մադաթը շուռ էր եկել ու բարձրանում էր նկուղի աստիճանները՝ մեկ աստիճան, երկու աստիճան, կանգ առավ, երեք աստիճան, դանդաղ բարձրանում էր դեպի գեներալություն, գեներալ-մադաթովություն։ Նա ինձ սաստիկ դուր չեկավ, և հիմա, երբ բոլորը նախատինքով Օտարին էին նայում, և Օտարն ինքն էլ իրեն համարում էր մեղավոր, զուտ այն պատճառով, որ Մադաթն ինձ դուր չեկավ, ես կարողացա հասկանալ, որ մեղավորը Օտարը չէ, որ եթե ճագարը շան առջև կուչ է գալիս՝ չի նշանակում, թե ճագարը մեղավոր է։
Ոչ զղջում, ոչ բան, եկավ ազատ-անկախ կանգնեց իր տեղը, շարքի առջևում, հանգիստ ասաց.
Խնդրում եմ հանեք։
Ինչո՞ւ։
Լավ չի վազում։
Այս, ասաց ուսուցչուհին։ .
«Այո», դե ուրեմն հանեք։ Նա մեզ հետ չի կարող վազել, ջոկատը նրա պատճառով ետ է մնալու։ Մենք չենք կարող նրա պես դանդաղ գնալ։
Դա այդպես էր և միայն այդպես էր։ Բայց ես չեմ հասկանում, ոչ մի կերպ չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչպես կարելի է կանգնել մարդու դեմ և ասել, որ նա թույլ է, նրա ծնկները ծալվում են, վազքի համար նա պիտանի չէ։
Դուք չեք ուզում նրա պես դանդաղ գնալ, նա չի կարող ձեզ հետ վազել, հասկանալի է, ասաց ուսուցչուհին, բայց հանեմ ի՞նչ անեմ։
Մադաթը չպատասխանեց, իշխանաբար թեք նայեց խմբին ու արհամարհոտ հայացքը գամեց Օտարին, քիչ էր մնում նրան պարզապես շարքից դուրս գալ հրամայեր։ Դա ինձ դուր չեկավ։
Դու դարձյալ քո՞նն ես պնդում, ասաց ուսուցչուհին։ Ինձ դա էլ դուր չեկավ, ուսուցչուհին կարծես թե գոհ էր այն բանի համար, որ այդ Մադաթը ուներ իր կարծիքը և պինդ կանգնած էր իր կարծիքին։ Ուսուցչուհին դարձավ ինձ։ Իսկ դո՞ւ։
Քամին սուրում է, արծիվը ճախրում է, ջրվեժը քարափից նետվում է, ձայնը թռչում է, հորթը քամու հետ սլանում է... վազքից թեթև բա՞ն։ Ես ուզում էի ասել «Արտավազդին փոխեք իմ 7-րդի հետ», ես արդեն-արդեն ասում էի, բայց տեսա, որ դա հենց Մադաթի ուզածն է։ Իսկ նա չէր թաքցնում, որ իր ուզածն այդ է։ Նրա հայացքն ու կեցվածքը բաց անամոթությամբ ասում էին, որ ինքը կհաղթի ինձ, իր ջոկատը կհաղթի իմ ջոկատին, որ դասարանի ամենաթույլ վազողին նա այդպես կպարտադրի ինձ և ահա այդպես, կեղտոտ ձյունը զոռով բերան խցկելու պես, իմ բերանը կխցկի իր հաղթանակը։
Ես ի՞նչ, ասացի ես։
Արտավազդին եթե բերենք քո խո՞ւմբ։
Օրինակ, էդ ինչո՞ւ եք փոխում, փնթփնթացի ես, ոնց որ է՝ թող էնպես էլ մնա։
Նա շշնջաց.
Զգա՜ստ։ Սա ձեր տունը չէ, ես էլ քո մայրը չեմ։
«Ոչ էլ հորաքույրը», մտածեցի ես, այնինչ, նա ինձնից սպասում էր ավելի լրիվ ու որոշակի պատասխան։
Թույլ է, չի կարող վազել, ասացի ես։
Դա, իհա՛րկե, ստորություն էր, բայց ես ինչպե՞ս լինեի միաժամանակ և՛ վրեժխնդիր, և՛ մաքուր։
Քիչ առաջ դու համաձայն էիր, ասաց ուսուցչուհին։
Ես նրան ինչպե՞ս բացատրեի, թե քիչ առաջ ինչու էի համաձայն և ինչու համաձայն չեմ հիմա։
Հիմա համաձայն չեմ, ասացի ես։
Ինչո՞ւ։
Այդպես է, ասացի ես և ինձ դուր չեկա։ Չսիրվելը ծանր բան է, ես հայացքս փախցրի։
Ուսուցչուհու տան ու ցանկապատի մոտ ճանապարհի ոլորանը թեքվել ու հոգնած գալիս էին բոլորը՝ իբր թե հաղթած յոթերորդցիները, իբր թե պարտված ութերորդցիները։ Կարծես ծերունիներ լինեին, բոլորը մի տեսակ ծալված էին։ Փայտե հրացանները քարշ էին տալիս։ Ոմանք ձյուն էին լիզում։ Ալարում էին խոսել։ Ամեն վայրկյան կարող էին վար թափվել ու քնել։
Կամ եթե ուզում եք, ասացի ես, թող Արտավազդը մեր խումբ գա։
Իսկ հիմա համաձայն ես, ասաց ուսուցչուհին։
Ես գլուխս կախեցի։
Ինչո՞ւ ես համաձայն։
Համաձայն է,– ասաց Մադաթը։
Քեզ խոսք չի հասնում, դու լռիր, շշնջաց ուսուցչուհին։ Ինչո՞ւ ես համաձայն։
Համաձայն եմ, որովհետև վազքից հեշտ բա՞ն։
Նա տխրեց։
Այո, մտամոլոր շշնջաց նա, վազքից հեշտ...
Հեղեղը սլանում է, քամին սարում է, բազեն ճախրում է, խլածաղկի փրփուրը թափառում է, թևերն ուղղած՝ լորենու սերմը քամու հետ թռչո՜ւմ, թռչում է ամեն ինչ գնում է, ամեն ինչ ճախրում է... վազքից հեշտ բան։
Արտավազդ, տխուր ասաց նա, տեղդ վերջինի հետ փոխիր։
Տրեխավոր ոտքերի մեր քայլից մի քիչ ձայն այնուամենայնիվ ելնում էր, իսկ սա տեղն այնքան անաղմուկ փոխեց, որ ես կարծեցի ուսուցչուհու կարգադրությունը չի լսել, ես շուռ եկա նրան ասելու, որ, այո, դա այդպես է, ես նրան ընկերաբար հրավիրում եմ, այնինչ նրա լռիկ գոյությունը հիմա իմ շարքում էր։
Առաջին շարք, գետն ի վեր մինչև Տաք աղբյուր՝ վա՛զ-քո՜վ։ Այնտեղ ծաղկած ո՛ւռենի կա, յուրաքանչյուրը բերում է ծաղկած ուռենու մի ճյուղ։ Երկրորդ շարք...
Մինչ նա կմտածեր մեր առաջադրանքը՝ նրանք ձորակն անցան ու դուրս եկան Կենտ կաղնու զառիվերը։ Իմ սրունքները պրկվեցին ու սկսեցին դալալ։ Թույլ տար վազեինք նույն ճանապարհով, մի վայրկյանում հասնեինք նրանց, անցնեինք՝ մինչև ծաղկած ուռենի։
Երկրորդ շարք, գետն ի վար մինչև Սղոցարաններ ու ետ՝ վա՛զ-քո՜վ։ Յուրաքանչյուրը բերում է մի բուռ թեփ։
Ես դեռ մտածում էի գետն ի վեր ծաղկած ուռենուն հասնելու մասին, ես ոչ մի կերպ չէի կարողանում անցնելիք ճանապարհին սղոցարան հիշել։
Հրամանը կրկնիր։
Բայց, կրկնելուց առաջ, ես պետք է հասկանայի հրամանը։ Ես ապուշի պես նայեցի նրան։ Թե՞փ, հարցրի ես։
Թեփ։
Ես դարձյալ չհասկացա։ Բայց ես այնքան էլ մեղավոր չէի. աղջիկներն այդտեղ կանգնած էին, ինչ որ բերեինք՝ ինձ թվում էր տալու էինք աղջիկներին։ Նրանց խումբը ուռենու ծաղկած ճյուղ էր բերելու, իսկ մենք՝ թե՞փ։
Թե՞փ, ասացի ես։
Երկրորդ շարք, գետն ի վար, հատ-հատ ասաց նա, մինչև Սղոցարաններ ու ետ՝ վազքով։ Յուրաքանչյուրդ բերում է մի բուռ թե՛փ։
Այս անգամ ինձ թվաց, թե ես կաղնու կեղև եմ շալակելու, իմ գոտկատեղը հարվելու է, այսինքն՝ քերծվելու, քերծվածքը նորից քերծվելու ու մրմռալու է քրտինքից։
Լսում եմ։ Գետն ի վար վազքով մինչև Սղոցարաններ ու վազքով ետ։ Թույլ տվեք կատարել հրամանը։
Սղոցարաններից բերելով մեկական բուռ թեփ։
Այո, ասացի ես։
Կրկնիր։
Դա, ճիշտն ասած, բերանդ զոռով թեփ լցնելու նման էր։ Ես տհաճությամբ կրկնեցի.
Սղոցարաններից պետք է բերենք յուրաքանչյուրս մի բուռ թեփ։
Այո։ Վազքով։
Մենք պոկվեցինք։ Մենք թռանք, բայց իմ անունը տվեցին։ Ուսուցչուհին ինձ ետ կանչեց։ Իմ վազքը փչացնում էին, ես ետ դարձա վիրավորված ոչ միայն թեփի համար։ Ուսուցչուհին ընդառաջ էր գալիս և ուշադիր, մի տեսակ շատ ուշադիր զննում էր ինձ։
Ձեզ չչարչարեք և իրար չչարչարեք, ցածր ասաց նա։
Լսում եմ։
Նա ժպտաց.
Լսիր, է, սա հրաման չի, ցածր ասաց նա. արագ չգնաք, հանգիստ գնացեք, հանգիստ եկեք։
Մադաթենք արագ գնացին։
Նրանք արագ գնացին, ասաց նա, դուք հանգիստ գնացեք։
Լսում եմ։
Կարճ ճանապարհով, ձյուների միջով, դպրոցի այգով, ցանկապատի վրայից ցատկելով՝ ես հասա իմ խմբին։
Տղերք... ես նրանց ասելու էի, թե ով է եղել գեներալ Մադաթովը և ինչ եմ դրել Մադաթի անունը, Օտարը, սակայն, այդ պահին, երբ ես հասա նրանց, ընկավ։ Ոտքի տակ սառույց չկար, ոտքերը մի տեսակ խճճվեցին, ու ընկավ։ Ես ուզում էի դժգոհել, բայց նա մեղավորի պես գլուխը կախեց։
Ոչինչ, ասացի ես, ցավե՞ց։
Ընդհակառակը, սրամտեցին։
Ոտքիդ տակ սառույց չկար, ասացի ես։
Չկար, ցածր՝ մրջյունի ձայնով ասաց նա։
Մի խոսիր, ասացի ես, միայն քթով շնչիր։
Քթով եմ շնչում, ցածր՝ մրջյունի ձայնով, այսինքն՝ ինչպես մրջյուններն են խոսում իրար հետ, ասաց նա։
Վազքից հեշտ բան, ասացի ես։
Կվազեմ, շշնջաց նա։
Գիտեմ, որ կվազես, ասացի ես, միայն քթով շնչիր։ Եթե քթով չշնչես՝ կոկորդդ կչորանա ու բերանդ կդառնանա։
Բերանս հիմա... դառը չի, շշնջաց նա։
Մենք դուրս եկանք գետափնյա ուղիղ ճանապարհ ու թափով գնացինք։ Քամին սկսեց սուլել իմ ականջների մեջ։ Օտարի կարմիր վերնաշապիկը երեում ու կորչում, երեում ու կորչում էր իմ ուսի վրայով իմ աչքի անկյունում։ Մտնում էր իմ աչքի անկյուն, մի քիչ գալիս էր ինձ հետ ու չքանում էր իմ ուսի ետևում։ Ես հասկացա, որ նա ճգնում է, ինքն իրենից ելնում է առաջ անցնել կամ վազել ինձ հետ ուս-ուսի։ Ես տեսա նրա լարված դեմքը և սեղմված բաց ատամները։ Նա, այո, ուզում էր ինքը իր մարմնից դուրս թռչել, բայց ինձ համար հաճելի էր լինել նրանից թեկուզ երկու քայլ, թեկուզ կես քայլ առաջ։
Այ տղա, այ տղա, այ տղա, կանչեցին։ Այ տղա, էդ ի՞նչ եք անում, կանչեց մի ծերունական մաշված ձայն։ Սարգիս կծան պապն էր՝ իմ պապի եղբայրը, կովը ջրելու էր բերել։ Կովը լղար էր, մեջը ուժ չկար մեզնից խրտնելու։ Պոչը բռնած, որպեսզի կովը չընկնի, թե՞ ինքը չընկնի, պապը ծիծաղեց մեր վազքի վրա. էդ ի՞նչ եք անում, այտա, էդպես թփթփալով գնում եք, Գերմանիան հանկարծ կխրտնի ձորը կընկնի։ Պապը ձեռնափայտով կտրեց մեր ճանապարհը՝ իբր թե ահա այդպես ինքը մեզ թող չի անի անկարծ խրտնեցնել Գերմանիային, և ինձ բռնեց։ Ես բռնվեցի, որովհետև եթե քաշքշվեի՝ պապը թույլ էր, կընկներ։ Նա չարչարվում ու չարչարվում էր կծել իմ այտը, բայց թե իմ դեմքին միս չկար և պապի միակ ատամը չէր բռնում։
Կծան պապը ժենը կորցրել է, էլ կարում չի կծի, ծերունու իր պղտոր ձայնով ասաց նա։
Ես դուրս սահեցի նրա ոսկրուտ գրկից և հեռանալուց հետո սրբեցի դեմքս, բայց այդ ամբողջ վազքի ժամանակ ես հիշում էի, որ ինձ սիրել են, որ ինձ սիրում են, որ իր չոր թույլ մարմնից պապն ինձ համար սեր է հանել. իմ դեմքը հիշում էր նրա մորուքի փափկությունը, իմ ականջի մեջ անընդհատ կար նրա աղտոր ձայնը, ես հիշում էի նրան, որը իրեն, իբր երեխաներիս անունից, կծան պապ էր ասում, իր մի կենտ ատամին ժանիք՝ ժեն էր ասում։
Մենավոր խաչքարի մոտ ես հասա իմ խմբին, Օտարի հետ ուս-ուսի մի քիչ գնացի և սկսեցի կամաց-կամաց նրան ետ թողնել։ Նա չէր ուզում ետ մնալ ինձնից, նա ուզում էր գալ ինձ հետ ուս-ուսի, միշտ՝ ուս-ուսի, դրա համար նա իր նիհար կուրծքը, ինչպես կարճ վազքի ժամանակ են անում, առաջ էր նետում, կծկվում էր իր մեջ և դարձյալ դուրս էր նետվում ինքն իր միջից, նրա դեմքը ձգվել ու կիսաբաց ատամները սեղմվել էին, բայց նա ետ մնաց, նրա կարմիր վերնաշապիկը իմ աչքի անկյունից իմ ուսի վրայով դանդաղ ետ սահեց։
Հիմա ես խմբի կենտրոնում էի։ Թափ-թափ-թափ-թափ–թափ-թափ-թափ-թափ թփա-թփա-թփա-թփա-թփա-թփա... Իմ մարմինը լեցուն էր հրճվանքով, ուրախությունից իմ սիրտը դուրս էր թռչում, ես ուզում էի ծղրտալ։ Վազքը իմ մարմնի պահանջն էր, ինչպես որ թևերի պահանջը ճախրն է։ Ես կարող էի այդպես արագանալ, արագանալ, արագանալ, պոկվել գետնից ու... Ես ծղրտոցով ետ թողեցի դարձյալ մեկին։ Իմ ծղրտոցի վրա առջևից վազողը ետ նայեց։ Ես հավասարվեցի նրան, մենք գնացինք ուս-ուսի։ «Կներես, բայց քեզ ետ եմ թողնելու», ես արագացա, արագացա, արագացա, ես կարծեցի նրան արդեն ետ եմ թողել, թափ–թափ-թափ-թափ-թափ-թափ–թափ-թափ-թափ–թափ թփա-թփա–թփա, ես ինձ ասացի, թե նրա ոտնաձայնն արդեն լսում եմ իմ ետևից, նա, սակայն, գալիս էր ինձ հետ ուս-ուսի և դեռ մի քիչ էլ առաջ, շեղակիորեն երևում էր նրա մեջքը։ Մեջքը, ապա, երևաց դեմ առ դեմ և սկսեց դանդաղ, սանտիմ առ սանտիմ, բայց անընդհատ հեռանալ։ Նա իմ խմբի 4 6 8 10 12-ից մեկն էր, նա մի սովորական № էր, նա ինչո՜ւ էր ինձ ետ թողնելու. ես կծկվեցի, մտա ինքս իմ մեջ ու դուրս շպրտվեցի իմ միջից. ես այնպես էի վազում, ինչպես թռչում են կարճ վազքի վերջին քայլերը, ես կծկվում ու բացվում, կծկվում ու բացվում էի, թվում էր, թե հիմա ես կպատռվեմ, բայց միևնույն է՝ նա հեռանում ու հեռանում էր։ Եվ ինձ մի պահ թվաց, թե նրա փոխարեն այդպես ես եմ հեռանում, և իմ փոխարեն այդպես լարվում, ճաքում ու չի հասնում, լարվում ու ետ է մնում Արտավազդը, և իմ կրծքի տակ նրա սիրտն է այդպես նեղվում, և իմ տակ նրա ծնկներն են ծալվում։
Ես դանդաղեցի, «խմբի ղեկավարը կարող է նաև վերջից գնալ, որպեսզի ոչ ոքի չթողնի մնալ ճանապարհին», առաջ թողեցի մեկին, երկրորդին,
երրորդին,
չորրորդին,
թույլ տվեցի, որ կարմիր վերնաշապիկը հավասարվի և գա ինձ հետ ուս-ուսի, և հարցրի.
Ո՞նց ես։
Նա շշնջաց.
Լավ եմ։
Թեփ ենք բերելու, ասացի ես։
Նա շշնջաց.
Թեփ ենք բերելու։
Հո մի տեսա՞կ չես, հարցրի ես։
Նա չպատասխանեց, հետո նա շշնջաց.
Որ հավասար ենք գնում՝ էլ մի տեսակ չեմ լինում։
Ինչքա՞ն կլինենք եկած, կե՞սը, ասացի ես։
Քիչ է մնում, շշնջաց նա։
Քի՞չ։ Դու Սղոցարանների տեղը չգիտե՞ս։
Մերըս մի անգամ ուղարկում էր, շշնջաց նա, հերըս չթողեց։
Իսկի կեսն էլ չենք եկել, ասացի ես։
Նա շշնջաց.
Ես ինձ ասում եմ... քիչ է մնացել... հիմա հասնում ենք։
Չէ, շատը դեռ մնում է, Սղոցարանից կաղնու... Ես հասկացա ու հարցրի. Քեզ վա՞տ ես զգում։
Կոկորդը երևի չորանում էր, նա թուքը կուլ տվեց ու շշնջաց.
Որ միասին ենք գնում...
Մադաթի անունը դրել եմ գեներալ Մադաթով, ասացի ես։ Մի քիչ արագացնենք։
Այդտեղ ինձ թվաց, թե ես ուզում եմ, սակայն ամեն անգամ մոռանում եմ ասել շատ կարևոր մի բան, հուզիչ մի բան։ Նա հավասարվեց ինձ, և ես հասկացա, թե ինչ եմ մոռանում։
Մենք միշտ միասին կլինենք, ասացի ես։
Բայց դա անհնար էր։ Ես դանդաղում էի՝ նա դանդաղում էր, ես արագանում էի՝ նա ետ էր մնում, և ես դարձյալ դանդաղում էի։ Իսկ մերոնք արդեն անցնում էին Փչակ կաղնու ոլորանը։ Ես այդպես ինչքան դանդաղեի՝ նա կդանդաղեր, մինչև վերջնական կանգառ։ Ջրվեժն, այո, քարից թռչում է, արծիվն, այո, ճախրում է, կանաչ արտն, այո, զեփյուռի հետ գնում է, ամեն ինչ շարժվում է, ամեն ինչ հրճվում է, ձյունը ցոլցլում ու խաղում է արևի մեջ... բայց Սարգիս պապը հազիվ կանգնած էր, իսկ նրա կովն ալարեց խրտնել։
էս ի՞նչ է, շշնջաց նա, լավ չեմ տեսնում։
Ձյուն ու արև։
Ի՜նչ արև է, շշնջաց նա։
Աչքերդ կկոցիր։
Իր գեղեցիկ գլուխը նա ետ էր գցել ու գալիս էր՝ դեմքը արևին պարզած։
Խա՞ղ ես անում, ասացի ես։ Հո արևածաղիկ չես։
Նա հավասարվեց ինձ։
Արև է, բայց լավ չենք վազում, ասացի ես։
Նա շշնջաց.
Քիչ է մնացել, չէ՞։
Վո՛ւյ, վո՛ւյ, վո՛ւյ, վո՛ւյ, լսեցի ես։
Արևի մեջ ճամփեզրի քարերին նստոտել էին կանայք՝ մեր մայրերը, և կարմրած, արևածաղիկների խմբի պես բոլորը միասին, դեմքները մեզ էին դարձրել։ էս երեխեքին էդ աղջիկն էս ինչո՞ւ է վազեցնում, ասացին նրանք։
Իսկ իրե՞նց ինչու էին վազեցնում։ Նրանցից մեկը հակագազը գլխից չէր հանել։ Նրանց դեմքերը հակագազի ռետինե նեղվածքում ու քայլքի շոգից էին այդպես կարմրել, թե չէ՝ նրանք մեզնից էլ գունատ էին։
Թեփի, նետեցի ես։
Իմ թեփը ձեզ տամ՝ ետ դարձեք, ասացին նրանք։
Մենք անցանք։
Տո ես դրա թեփի գլուխը հողեմ, էս երեխեքը բա մե՞ղք չեն...
Մեղքը, սակայն, իրենք էին. իրենք էին, ջրով, լվանալու մեր ոտքերը. իրենք էին տրորելու, տաք ջրով, մեր ծնկները, հետո մենք չէինք տաք ջրով տրորելու նրանց ուռած ոտքերը։
Բերանդ փակիր, ասացի ես, քթով շնչիր։
Նա փակեց, բայց քիչ հետո, երբ ես նայեցի, նա շնչում էր լրիվ բաց բերանով։
Քթով շնչիր։
Որ քթով եմ շնչում, օդը... շշնջաց նա։
Օդը ի՞նչ։
Դառն է։ նա եկավ դիպավ ինձ ու դարձյալ ետ մնաց։
էդ շորդ նորից կլվանաք, ասացի Ես։
Լվացել է, տառերը չեն անցնում։
Մադաթի անունը Թուրք... Մադաթի անունը գեներալ Մադաթով եմ դրել, ասացի ես։
Նրանց տեղը հիմա դժվար է, բարձրանում են, շշնջաց նա։ Նրանք հիմա կանգնել են, չեն կարողանում։
Դժվարը մեզ համար վերադարձին է լինելու։
Նրանցը հիմա է դժվար, շշնջաց նա։
Նրանք, ուռենու ծաղկած ճյուղ են բերելու։
Նրանց տեղը հիմա դժվար է, շշնջաց նա, Մադաթի սիրտը հիմա խառնում է։
Քո սիրտը խառնո՞ւմ է։
Մեր տեղը ուղիղ է, մենք իջնում ենք, շշնջաց նա։ Նրանք հիմա բարձրանում են։
Նրանք հիմա ետ են գալիս, ասացի ես, ուռենու ծաղկած ճյուղեր են բերում, իսկ մենք թեփ ենք տանելու։
Թեփ ենք տանելու։
Թեփ ինչու ենք տանելու, գիտե՞ս։
Չգիտեմ, ասաց նա, ուսուցչուհին ասել է կբերեք։
Որպեսզի ինքը տեսնի, որ հասել ենք Սղոցարան։ Թեփը դրա համար է։ Որպեսզի մինչև Սղոցարաններ անպայման վազենք։ Ծաղկած ճյուղն էլ դրա համար է։
Նրանց օդը հիմա դառն է, ասաց նա, Մադաթի սիրտը հիմա խառնում է։ Նա եկավ, գլխով դիպավ ինձ, կարծես ուզում էր ինձնից կառչել, բայց դարձյալ ետ մնաց։
Իզուր, ասացի ես, կանանց թեփից դու պիտի վերցնեիր ու ետ դառնայիր։ Լսո՞ւմ ես, ետ դարձիր, կանանցից թեփ վերցրու ու գնա, մենք կգանք կհասնենք։
Նա կողքի-կողքի գնաց, ճանապարհից դուրս ընկավ ու եկավ դիպավ ինձ, հորթը կարծես հարու էր տալիս։
Ետ դարձիր, կանանցից թեփ վերցրու, գնա. մենք կգանք կհասնենք, չե՞ս լսում։
Նա կարծես ինքը չէր գալիս, նրա մեջ կարծես գալիս էր մեկ ուրիշը, որ չէր ենթարկվում նրան։ Այդ մեկ ուրիշը նրան հրում ու հրում էր ճանապարհից դուրս, իսկ նա այդ մեկ ուրիշին, զոռով, ետ էր հրում դեպի ճանապարհ։
Կանգնիր, ետ դարձիր։
Ես կանգ առա ու շուռ եկա նա կանգնեց ու օրորվեց։ Նա դանդաղ բարձրացրեց իր գեղեցիկ գլուխը։ Նրա աչքերը պղտոր էին։
Ետ դարձիր, կանանցից թեփ վերցրու...
Նրա հայացքը շաղված էր, նրա միջից կարծես նայում էր հիվանդ հորթը, որը չի հասկանում, թե ինչ են ուզում իրենից և ինչու չեն թողնում հանգիստ մեռնել։
Խուլ է, շշնջաց նա, խո՜ւլ, խուլ է, կարծես ջրի տակ լինի։
Ես սպասեցի նրա դառնալուն, բայց նա միայն օրորվում ու պղտոր հայացքով նայում էր։ Ես նրան ետ դարձրի ու հրեցի դեպի գյուղ։ Նա չէր դիմադրում, ինձ թվաց, թե նա համաձայն է, վերադառնում է։
Հիմա դպրո՞ց ենք գնում, շշնջաց նա։
Դու ես գնում, ես վազում եմ Սղոցարաններ, ես քեզ համար թեփ կբերեմ։
Դուք բոլորդ վազում եք, շշնջաց նա։
Զայրույթից ու լացից իմ բուկը նեղացավ։
Ուշանում եմ, ասացի ես, ուշանում եմ, քո պատճառով ուշանում եմ, տղերքը հիմա Սղոցարաններում են։
Դուք բոլորդ վազում եք... Նա կնճռոտվեց։ Նա ուժ չուներ հեկեկալու, նա սկսեց լուռ արտասվել։ Դուք բոլորդ վազում եք, դու վազում ես...
Լացն սկսեց ինձ խեղդել։
Իմ փոխարեն դո՞ւ ես լաց լինում, պայթեցի ես, քո պատճառով էսքան ուշացա։
Դե արի միասին ետ դառնանք, խուլ, ինչպես որ ձկներն են խոսում ջրերի տակ, շշնջաց նա, ես ու դու միասին ետ դառնանք։
Ես ինչո՞ւ ետ դառնամ, ես կարողանում եմ՝ վազում եմ։
Դուք բոլորդ վազում եք...
Ես քո հերն ու մե՞րն եմ, ինչո՞ւ ես ինձ մոտ լաց լինում, գնա քո հորումոր մոտ լաց եղիր։ Ես նրան հրում էի դեպի գյուղ, իսկ նա շշնջում էր.
Միասին ետ դառնանք... երկուսով... ես ու դու...
ճանապարհը քեզ չի ուտի, ճանապարհին գայլ չկա, գնա։
Ոչ, կտրուկ ասաց նա։
Բա ի՞նչ։
Նա դանդաղ բարձրացրեց իր գեղեցիկ գլուխը և պղտոր խոշոր աչքերը հառեց ինձ։
Ի՞նչ ես ասում, կրկնեցի ես, գիտես, որ գայլ չկա, ինչո՞ւ չես մենակ ետ գնում։
Ադամախնձորը նրա բարակ վզին դանդաղ բարձրացավ, մնաց ու դանդաղ իջավ։ Պիտի ասեն... նա հայացքը խոնարհեց։
Ի՞՛նչ պիտի ասեն։
Ասելու են, շշնջաց նա, ասելու են. «Բոլորը տեղ են հասել, ճամփի կեսից միայն Օտարն է ետ եկել»։ Բոլորը, բոլորը վազում են, միայն ես չեմ...
Դու ուզում ես... Սակայն իմ կոկորդը խցվեց։ Եվ որպեսզի լաց չլինեմ, և որովհետև նա ճիշտ էր, և որովհետև ուշանում էի, ուշանում էի, վայրկյան վայրկյանի ետևից ուշանում էի, և որովհետև ոչինչ, ոչինչ անել չէի կարող, ես հրեցի նրան. Դե գնա՜։
Նա ընկավ, և ես վազեցի։
էդպես նստած մնա, ուսիս վրայով նետեցի ես, քո մի բուռ թեփը ես կբերեմ։
Սակայն նա ելել ու ճոճվելով գալիս էր։ Ես կանգ ասա, որպեսզի երբ ինձ հասնի՝ նրան ծեծեմ, բայց նա չհասավ ինձ. նրա ոտքերը խառնվեցին, նա ընկավ։ Ապուշ, ծղրտացի ես։ Իսկ նա չորեքթաթվել էր ու, այդպես չորեքթաթված, դանդաղ բարձրացնում էր հորթի իր գեղեցիկ գլուխը։ Իմ մեջ նա այդպես տպավորվեց։
Ես փախա։ Ես վախենում էի ետ նայել։ Ես վախենում էի նորից տեսնել նրա ճոճուն ընթացքն ու անկումը։ Ես հեռանում ու հեռանում էի։ Ես ինձ ասում էի, թե ահագին ճանապարհ ենք կտրել՝ իմ վազքը հիմա ծանր է այդ պատճառով, թե մենակ եմ գնում՝ իմ վազքը ծանր է մենակությունից, ես ինձ խաբում էի, թե իմ վազքը բոլորովին էլ ծանր չէ, ես համարյա թե սլանում եմ, քամին համարյա թե աղմկում է իմ ականջների մեջ։ Ես զգում էի, որ տհաճ մի բան է եղել, և կարծում էի իմ վազքն ինձ հեռացնում է տհաճ այդ բանից։ Ես ինձ ասում էի՝ արագ, արագ, արագ... ուսուցչուհին քեզ հանձնարարել է, և գնում ես թեփի... դու ուրիշ հանձնարարություն չունես, քո առաջադրանքը թեփն է, արագ, արագ, արագ... տհաճ մի բան, այո, եղել է, բայց արդեն եղել է, հեռու, հեռու, հեռու... իսկ ով չի կարողանում՝ թող չվազի։
Ես դանդաղեցի։ Ես դանդաղել էի ետ դառնալու մտադրությամբ, բայց այդքան ծանր վազքով անցած իմ ճանապարհը ես ափսոսացի և ինձ ասացի, թե դանդաղել եմ զառիվերի պատճառով։ Զառիվերից հետո ճանապարհն իջնում էր, հարկավոր էր միայն չընկնել, և ճանապարհն ինքը իջեցնում էր, բայց իմ վազքը ծանրացավ, ծանրացավ...
... և հիմա կանգ եմ առել ու քեզ պատմում եմ իմ ցավող խղճի պատմությունը։ Անցել է քսանհինգ տարի։ Դատավորը հանցագործին ասում է. քո ահա այս ու այս չարագործությունների դեմ դու դատարանից ի՞նչ ես խնդրում՝ մա՞հ թե քսանհինգ տարվա բանտարկություն, և չարագործը մտածում ու ասում է. «մահ թե քսանհինգ տարվա՞... բայց մի՞թե դրանք նույն բանը չեն»։
Ես հանցանք, ոչ, չեմ գործել, դատարանում ինձ այդպիսի հարց, ոչ, չեն տվել, ես պարզապես ուզում էի ասել, որ քսանհինգ տարին մահվան հավասար Ժամանակ է, ամեն ինչ մահացնում, ամեն ինչ մաշում, ամեն ինչ փոխում է. հին խիստ ուսուցչուհին աչքերը կկոցում, նորից է կկոցում ու քեզ ասում է. «Չէ, չճանաչեցի... ակնոցս մոտս չի... ակնոցս կորցրել եմ, ներեցեք, չճանաչեցի», նայում, նայում ու չես հասկանում, թե կանանց մարած այս աչքերի մասին ինչու ես ասել՝ «խաժ աչքերի բույլ», խաժն ուրեմն նրանց աչքերից նայել է միայն մի օր, ապա թռել, գնացել է նայելու հիմա էլ ուրիշ աղջիկների աչքերից։ Ամեն ինչ խամրում է, ամեն ինչ փոխվում է... Չի փոխվում, չի մոռացվում, քո մեջ չի խամրում միայն այն, ինչը որ քեզ հետ քո մանկության ժամանակ է եղել, ինչը որ դու ես արել։ Եվ եթե պատահել է, որ խմբի հետ վազել ես՝ քո մեջ հավիտյան թպրտալու է, տագնապահար թռչունի գիշերային թևաբախման պես, ձեր ոտքերի դոփդոփումը թափ-թափ-թափ-թափ-թափ թփա-թփա–թփա-թփա... և եթե դու քո ընկերոջը թեփի հետ փոխել ես... այո վազքի քո ընկերոջը փոխել ես թեփի հետ, այսինքն՝ նրան թողել ես չորեքթաթված քո ետևից նայելիս, մի՛ կարծիր, թե ահա այս զառիվերը կանցնես, քո վազքը կհեշտանա, էլ ետ չես նայի ու չես տեսնի նրան չորեքթաթված, խոշոր աչքերի շաղված հայացքը բարձրացնելիս։ Ետ չես նայի՝ բայց նա քո դեմ կլինի, արագ կգնաս՝ բայց քո վազքը կլինի ծանր ու անթև։ Մազութի մեջ թաթախված թռչունի նման՝ քո խիղճը կնվա, կնվա ու չի կարողանա ճախրել։
Սղոցարաններից սայլով տախտակ էին բերում։ Սայլապանը Բադալենց Դառը պապն էր։ Ես մի կողմ քաշվեցի սայլին ճանապարհ տալու և մի քիչ ուրախացա։
Ավագ պապի,- ասացի ես,– Դարբինյան Արսեն պապի թոռը չկարեցավ գալ, մնաց ճամփին, համոզիր, քեզ հետ ետ տար, էլի։
Դու ո՞ւմ տղեն ես, հարցրեց նա։
Նա այնքան մեծ էր, որ իմ հորն էլ չէր ճանաչի։
Ավետիք պապի թոռն եմ, ասացի ես։
Եզները լղար էին, տախտակը թարմ ու ծանր էր, եզները սայլը դժվար էին քաշում։ Անիվը դեմ առավ քարի։
Տո շան տղա, ասաց նա ինձ և ճիպտեց եզանը, քու հընկերոջը ճամփին դու ես թողել, ի՞նձ ես ասում ետ տար։
ճիպտելու հետ՝ եզը լարվեց ու քարից անցըրեց անիվը։ Սայլն անցավ։
Սայլն անցավ, ճանապարհն այլևս բաց էր, բայց ես չէի կարողանում պոկվել իմ կանգնած տեղից։ Սրտիս զարկերը խլացան, և հիմա խոր լռություն էր։ Կոճղերն անշարժ էին, ձյունը խաղաղ առկայծում էր, ձյուների մեջ ես անշարժ էի։ Ես զգում էի ծանոթ մի բանի ներկայություն, և ինձ թվում էր՝ իմ շալակին կաղնու կեղև կա, և բեռան տակ եփվում եմ ձյան մեջ ու ինքս իմ մեջ։ Ճիպտելու ձայն եկավ, որևէ տեղ եզ էր լարվում, ինքն իր շուրջը անիվ էր պտտվում, ոտքեր էին դոփում, իսկ ես կանգնած էի կոճղերի մեջ։ Ես մտա ճանապարհ ու հասկացա, որ այդքան ժամանակ կանգնած եմ եղել տախտակի ու թեփի հոտի մեջ, և կարծես դարձյալ կեղև էի շալակելու։
Ես արդեն վազում էի, բայց առաջին պահին չէի հասկանում, թե դեպի ուր եմ վազում։ Վազում էի, իհարկե, դեպի Սղոցարան, ես ինձ ասացի, որ վազում եմ դեպի Սղոցարան, բայց ինձ թվում էր դեպի գյուղ եմ վազում, և իմ դեմ ընկած է, պղտոր իր հայացքը բարձրացնում է Արտավազդը։ Ես, սակայն, դեպի գյուղ չէի վազում, ես վազում էի Սղոցարաններ՝ թեփի։
Սղոցարաններից վերև, ճանապարհի ոլորանում երևացին տղաների բարալիկ սև կերպարանքները։ Ես կարող էի կարճ ճանապարհով, ձյուների միջով, սառած գետն անցնելով Սղոցարաններ հասնել տղաներից մի քիչ շուտ, բայց ես ուզում էի խառնվել նրանց, կորչել նրանց մեջ, լինել նրանցից մեկը։ Սղոցարանների մոտ ես հասա նրանց ու գնացի նրանց մեջ։
Օտարը չկարողացա՞վ, ասացին նրանք։
Չկարողացավ, ասացի ես։ Ես չհամարձակվեցի ասել. «Դու ես օտար», ես միայն պատասխանեցի՝ «չկարողացավ»։
Հիտլեր կապուտ, ասացին նրանք գերի ռումիններին։
Հիտլեր կապուտ, որպես նրանցից մեկը՝ ասացի ես գերի ռումիններին, որոնք փաթաթում էին իրենց ընկերոջ ոտքը։ Նրանք շուռ էին եկել և տխուր ժպտալով նայում էին նիհար այդ տղաներին, որոնք իրենց բարևը տալիս էին իրենց իմացած օտար միակ բառով՝ «կապուտ», կռանում, իրենց ոսկրուտ բռով մեկ թեփ էին առնում և ետ էին վազում՝ ոսկրուտ փոքրիկ բռունցքները պինղ սեղմած։ Գերիների հսկիչը, երբ ես աջ բռով վերցնելուց հետո վերցրի նաև ձախ բռով ծաղրեց.
Ծոցդ էլ լցրու, ծոցդ էլ։
Ես շպրտեցի երկու բռիս թեփն էլ, դարձա՝ ետ վազելու, բայց ասացի հսկիչին.
Իսկ դու ի՞նչ գիտես ինչի համար եմ վերցնում։
Չգիտեմ, սաաց նա։
Դե որ չգիտես՝ մի՛ ծիծաղիր։
Ընկերդ ճամփին նստել է ծխելու, քեզ ասել է մի բուռ թեփ էլ ինձ համար կբերես, ասաց նա։
Ո՛չ, ճչացի ես։
Դասատվիդ կասեմ՝ կստուգի։
Ասա։ Ես կտրուկ կռացա, վերցրի նախ ձախ ձեռքով՝ Արտավազդի համար մի լիքը բուռ, ապա աջ ձեռքով՝ ինձ համար մի լիքը բուռ թեփ, և բռունցքներս սեղմած վազԵցի։ Քիչ հետո ես մտածեցի, որ Արտավազդին կտամ հենց աջ բռիս թեփը. բարևելու պես կպարզեմ իմ աջը. ահա, քեզ համար եմ բերել, վերցրու քո թեփը։
Քանի՞ բուռ թեփ ես վերցրել,– խմբի մեջ հարցրի ես։
Մի, քանի՞։
Արտավազդի համար չե՞ս վերցրել, հարցրի ես։
Ո՞նց։
Արտավազդը ետ մնաց, Արտավազդի համար թեփ ե՞ս վերցրել։
Ինչո՞ւ էի վերցնելու։
Արտավազդը ետ մնաց, ասացի ես։
Չեմ վերցրել։
Ես վերցրել եմ, տամ քեզ՝ դու կտաս իրեն։
Ինչո՞ւ, դու վերցրել ես, դու էլ տուր։
Թե ես ինչու չէի կարող իմ աջը այդպես բարևելու պես պարզել Արտավազդին՝ ես չկարողացա նրանց բացատրել, որովհետև, ես ինքս էլ չէի հասկանում, թե ինչու չունեմ նրան այդպես եղբոր պես ձեռք պարզելու իրավունքը։
Նրանք հիմա որտե՞ղ կլինեն, հարցրի ես, արդեն գալի՞ս կլինեն։
Ծաղկած ուռենու մոտ կլինեն։
Նրանք ուռենու ճյուղ են բերելու, ասացի ես։
Մենք էլ թեփ ենք տանում։
Արտավազդի թեփը տամ քեզ՝ դու կտաս, իրեն, ասացի ես։
Դու վերցրել ես՝ դու էլ տար։
Կմեռնե՞ս, ասացի ես։
էդ ինչո՞ւ դու չես տալիս։
Չէ, ասա, կմեռնե՞ս։
Իսկ դու կմեռնե՞ս։
Մի քիչ դանդաղ գնանք, ասացի ես, նրանք հիմա հազիվ հասնելիս լինեն ուռենուն։
Նրանք հիմա գնացել եկել են։
Իհարկե, Արտավազդը նրանց խմբում չի, ասացի ես։
Մեր խմբում էլ չի։
Եթե Դառը պապը վերցրած լինի... ասացի ես։ Մի քիչ դանդաղ գնանք։
Չես կարողանում՝ մի՛ վազիր, ասացին։
Ես մի քիչ ուշ հասկացա, որ դա ասում են ոչ թե առհասարակ թույլերի ու Արտավազդի մասին, այլ ինձ են ասում։
էդ ո՞վ չի կարողանում, ե՞ս չեմ կարողանում։ Իմ ետեվից դե հիմա... Ես լարվեցի, «հասեքը» ես ասելու էի նրանց ետ թողնելուց հետո, ես լարվում ու լարվում էի, սակայն իմ լարումը ես չէի զգում, և ոչ էլ նրանք էին ետ մնում, որպեսզի հասկանայի, թե ես ահա լարվել ու նրանց ետ եմ թողնում, մի ինչ-որ դատարկություն, որպիսին քո մեջ զգում ես, երբ քեզ հարցնում են, օրինակ, լոգարիթմական քանոնի մասին, իմ մեջ ահա այդպիսի պարապություն էր, և չէի կարողանում լարվել։
Իսկ էդ ո՞վ էր, ասացի ես, Արտավազդի պատճառով մի ժամ ետ մնացել, բայց եկավ հասավ։
Դու, նետեցին։
Հա, ես։
Ինչ որ ճիշտ է՝ ճիշտ է, ասացին, Արտավազդի հետ դու ետ մնացիր։
Սղոցարանների մոտ եկա հասա։
Արտավազդը չեկավ, դու եկար։
Ես եկա, հասա։
Երկուսով ետ մնացիք, հետո դու եկար, Արտավազդը չեկավ։
Չեկավ, ես մեղավո՞ր եմ, որ չեկավ։
Ո՞վ է ասում, որ ղու մեղավոր ես։
Ես մեղավոր չեմ։
Դու մեղավոր չես։
Ընդհակառակը, ես նրա համար թեփ եմ վերցրել։
Թեփն ի՞նչ ես անելու։
Թեփը տալու եմ իրեն։
Ինչո՞ւ ես տալու։
Նրա համար եմ վերցրել, բա ի՞նչ անեմ։
Ի՞նչն ես նրա համար վերցրել։
Թեփը, ասացի ես, թեփը, թեփը։ Թեփը նրա համար եմ վերցրել։ Մի քիչ դանդաղ գնանք։
Կծան պապի պատճառով ո՞վ ետ մնաց, ասացի ես, հետո եկավ հասավ։
Նրանք ինձ չպատասխանեցին։
էնտեղ էլ Կծան պապի պատճառով...
Նրանք ինձ չէին լսում։ Նրանք հեռու էին և ավելի էին հեռանում։ Համերաշխ, լուռ, կարծես անընդհատ նույն տեղում ու դանդաղ՝ նրանք շարժվում ու շարժվում էին. դա կարծես վազք չէր, վազքի ծաղր էր, առանց թևավորվելու ու առանց ձիավորվելու էլ կարելի էր մի քիչ լարվել, ոտքերին մի քիչ ուժ տալ ու հասնել նրանց... Ես չէի հավատում, որ իմ մեջ պարապություն է և չէի հավատում, որ նրանց արագությունը վազքի ծաղր չէ... Այնինչ, նրանք հեռանում ու հեռանամ էին, և նրանց հետ հեռանում էր կյանքը, խնդությունը, վազքի հրճվանքը, խաժ աչքերի բույլը, մի քիչ հեգնոտ ու մի քիչ ծիծաղկոտ աչքերի բույլը, և ինձ հետ մնում էր վերջինը, թույլը լինելու ամոթը։ Ես նախանձում էի նրանց, ես ատում էի նրանց ուսերի համերաշխ վերուվարումը, ես ատում էի անկենդանորեն համառ նրանց ընթացքը։ Իմ պարապ գոյությունը նրանց ուժեղ խմբին հիմա կապված էր միայն նախանձով։
Դուք ինձ մենակ եք թողնում, շշնջացի ես։ Նրանց թիկունքներն անհաղորդ էին իմ նախանձին, նրանք գնում էին, անընդհատ, չդանդաղելով ու չարագանալով հեռանում էին, և երբ դարձյալ բարձրացրի հայացքս՝ նրանք չկային, ձյունն ու ճանապարհն էր, և ես կանգ առա։
Գնացիք։
Գլուխս կրծքիս, ճոճվելով, ես շշնջացի.
Ոչինչ, գայլն ինձ չի ուտի։
Եվ ես տեսա, որ ոչնչով, այլևս ոչնչով կապված չեմ նրանց՝ ոչ նախանձով, ոչ էլ առաջինը կամ նրանց մեջ լինելու ցանկությամբ, որ այսպես լավ է ես եմ ու ճանապարհն է, ձյուն ու լռություն է, և լուռ ձյուների մեջ ամայի ճանապարհին միայն ես եմ, ուզենամ՝ կպառկեմ, ուզենամ՝ կշեղվեմ ու ձյուների միջով կտանեմ իմ պարապ գոյությունը այնտեղ, ուր հանձնարարված չէ գնալ, և ես ինքս էլ չգիտեմ։
Ես չհասկացա, թե այդ ինչպես էր եղել, որ դարձյալ վազում էի և ոչ թե պառկած-քնած էի։ Ձյուն, ձյուն ու ձյուն էր, և կարծես թե ես նույն ձյան մեջ վազում էի նույն տեղում։ Ես ուշքի էի գալիս, բայց դարձյալ չէի հասկանում՝ քնա՞ծ եմ թե տրորում եմ նույն ձյունը։ Մթնշաղի պես կարծես թե զատվում, կարծես թե հյուսվում էին իմ մեջ վազքն ու քունը։ Ձյունը, ձյունը ու նույն ձյունն էր և ձյան մեջ նույն ձյունն էր և ձյան սպիտակի մեջ չկար ոչ-սպիտակ մի բան, որ ետ մնար, և ես ինձ ասեի, թե նա իմ դեմ էր, թե ահա իմ կողքին է, թե ահա ետ մնաց։ Վազքը իհա՛րկե եղել էր. մենք շարվել էինք... մենք բաժանվել էինք երկու խմբի... հեռու բլրի ձյուների մեջ բարձր դասարանցիները «ուռա» էին կանչել... կարմրած կանայք նստոտել ու նայում էին... հետո մենք մեր ձեռքերը խրեցինք տաք թեփի մեջ... վազքը եղել էր վաղուց, երբևէ, եղել վերջացել էր և հիմա լինում էր վազքի երազը։ Օտարը եկավ, ոտքերը չռած կանգնեց իմ դեմ, նայեց խոշոր աչքերի պղտոր հայացքով, և այդ էլ մի անգամ կարծես եղել էր, հիմա լինում էր դրա երազը։
Մորդ ասա էդ շապիկդ լվանա, ասացի ես և հասկացա, որ ինքս էլ նրա դեմ եմ կանգնած։
Նա թուքը կուլ տվեց ու հևալով շնչեց։
Քեզ համար թեփ եմ բերել։
Թեփ, շշնջաց նա։
Թեփ եմ բերել, քո թեփը ես վերցրել եմ, ես քեզ չասաի՞, որ քո թեփը ես կբերեմ։
Իմ թեփը կբերես, շշնջաց նա։ Նա վերցրեց իր մի բուռ թեփը իմ բռից, նա ասաց «թեփ», բայց նա կարծես չէր հասկանում, թե ինչ է անում և ինչ է ասում, նա բռունցքները սեղմեց կրծքին և լարվեց դեպի Սղոցարան։ Ես գրկեցի նրան, ընկերոջ ու թույլի նրա մարմինն ինձ դուր եկավ, և ետ դարձրի ու վազեցի նրա կողքից, բայց մի րոպե ես չէի հասկանում, թե ով է ում ետ դարձրել նա՞ ինձ՝ դեպի Սղոցարան, թե՞ ես իրեն՝ դեպի գյուղ։
Ինձ հետ դու ինչո՞ւ ես գալիս, շշնջաց նա։ Նա ուրեմն կարծում էր մենք վազում ենք դեպի Սղոցարաններ։ Դու ինձ հետ մի՛ արի, շշնջաց նա։
Ես նրան բան չասացի, որովհետև ինձ նույնպես թվաց, թե վազում ենք դեպի Սղոցարաններ։
Ինչո՞ւ ես ինձ հետ գալիս, շշնջաց նա, ինձ հետ մի՛ արի։
Քիչ խոսիր, ասացի ես, քթով շնչիր։
Մի՛ արի։
Այս անգամ ինձ թվաց, թե նա չի ուզում վազել ինձ՝ վատիս հետ։ «Ես կգնամ ու կգամ, շշնջաց նա, կգնամ ու կգամ», այնինչ, նա կարծում էր, ես այնքան լավն եմ, որ զուտ իր համար վազում եմ դարձյալ դեպի Սղոցարաններ։
Դու կգնաս ու կգաս, ասացի ես։
Կգնամ ու կգամ, շշնջաց նա։
Բերանդ փակիր։
Նա ընկավ։ Չորեքթաթվեց ու նորից ընկավ։
Կգնաս ու կգաս, ասացի ես, էդ է քո գնալուգալը։ Ես չէի կարողանում նրան բարձրացնել, և իմ չարչարանքն ինձ դուր էր գալիս։ Ինձ դուր էր գալիս, որ ես ահա նրան գետնից բարձրացնում եմ, որ նրա բռան մեջ իմ թեփն է, որ իմ մարմինը շփվում է նրա նիհար կողերին։
Լուռ է, շշնջաց նա, խո՜ւլ, խուլ է։
Ինչ Սղոցարան, ինչ թեփ, ասացի ես, էդ ով է ստուգելու՝ մենք Սղոցարան հասե՞լ ենք թե ոչ։
Դու մի անգամ գնացել ես, դու մի՛ արի, շշնջաց նա, ես կգնամ ու կգամ։
Բերանս դառնացել է, մի քիչ դանդաղ գնա, ասացի ես։
Մի՛ արի, շշնջաց նա, ես գնամ ու գամ։
Իմ թեփը տղաներն են բերել, ասացի ես։
Քո թեփը տղաներն են բերել, շշնջաց նա։ Քո բերանը դառնացել է, շշնջաց նա։ Ոո՜ոչ, բղավեց նա, դու ինձ խաբել ես, դու ինձ գյուղ ես տանում։
Ես փակեցի նրա ճանապարհը։
Իմ թեփը տղաներն են բերել։ Միևնույն է, դու Սղոցարան չես գնա, չեմ թողնի։
Ո՜ոչ։
Ես գրկեցի նրան, և երկուսս էլ ընկանք։ Եվ այդպես պառկելը նույնքան դուրեկան էր, ինչքան վազքի հրճվանքը ճանապարհի սկզբում։ Մենք դժվար ելանք, որովհետև ես նրան բաց չէի թողնում, իսկ նա չէր կարողանում բարձրացնել ինձ։
Դու ինձ խաբում ես, լաց եղավ նա, դու Սղոցարան հասել ես։
Թեփը ես տղաներից եմ վերցրել։
Դուք բոլորդ, բոլորդ Սղոցարան եք հասել, միայն ես չեմ հասել, լաց եղավ նա։
Լաց եղավ, այսինքն՝ թե իր մեջ այլևս ուժ չէր գտնում շուռ գալու դեպի Սղոցարաններ, այսինքն՝ թե համաձայնել էր այն մտքին, որ ահա այդպես, իմ տված թեփը բռունցքի մեջ և բռունցքը կրծքին սեղմած՝ վազելու է դեպի գյուղ։ Եվ գալիս-գալիս ու լացից ծռմռվում էր.
Բայց չես ասի... չես ասի, չէ՞, որ իմ թեփը դու ես բերել։
Դարձյալ.
Դու չես ասի... չես ասի, չէ՞, որ ես Սղոցարան չեմ հասել։
Դու Սղոցարան հասել ես։ Բայց նա գալիս-գալիս ու դարձյալ խեղդվում էր.
Բա որ ասեն Սղոցարաններում ի՞նչ կար։
Թե՛փ, թեփ կար, ասում էի ես, թեփ կար։
Արտասուքներն ընկնում էին նրա բռունցքներին, իսկ նա չէր ուզում արտասվել, և դեմքը ծռմռվում էր.
Բայց դու հասել ես Սղոցարան։
Դու էլ ես հասել, ասում էի ես, և նա խեղդվում ու փղձկում էր։
Բայց դու չես ասի, չէ՞, որ ես չեմ հասել։
Քո թեփը քո բռի մեջ է, դու հասել ես, ասում էի ես բայց միևնույն է, ստի համար նրա մարմնի մեջ տեղ չկար, լաց լինելով նա հարցնում էր.
Բա որ ասի թեփը որտեղի՞ց է։
Սղոցարաններից, ասում էի ես։
Բայց ես Սղոցարաններ չեմ՝ հասել, խեղդվում էր նա, Սղոցարաններ չեմ հասել, բայց ձեռքիս թեփ կա, որտեղի՞ց է։
Գյուղը երևաց։ Ես ուղղվեցի և ասացի.
Դու ինձանից լավ ես վազում։
Բլուրների վրայից գյուղը նայում էր։ Տանիքները ճակատներին քաշած՝ գյուղի տները նայում էին։ Նայում ու տեսնում էր գյուղը, որ իր որդիներից երկուսը՝ Արսեն պապի թոռը և Ավետիք պապի թոռը, վերադառնում են ընկերաբար միասին, նրանցից մեկն, իհարկե, մի քիչ ուժեղ կլինի, մյուսը՝ մի քիչ թույլ, բայց ետուառաջ չեն ընկնում, գալիս են ընկերաբար ուս-ուսի։ Գյուղի տների միջից դպրոցը մեզ նայում էր լուսամուտների մայրամուտային կայծկլտոցով։ Դպրոցի դռնից մեր վերադարձը հավանաբար դիտում էր աղջիկների կանաչ-կարմիր-նարնջի խումբը... նարնջի հագած աղջիկների խումբը՝ ուռենու ծաղկած ճյուղերը ձեռքներին նայում ու տեսնում էր, թե ինչքան խեղճ, ինչքան թույլ սիրտ պայթելու չափ դանդաղ է ամենավերջինների մեր ընթացքը։
Դպրոցի դռնից հիմա նայում են,– շշնջաց նա։
Դու ինձանից լավ ես վազում, ասացի ես,– արագացրու։
Նա լարվեց, նրա դեմքը ծռմռվեց, բայց նա ետ էր մնում։ Լարման միջից նա դարձյալ լարվեց, մի պահ հավասարվեց ինձ, կարմիր թիկունքը շեղակիորեն երևացնելու չափ անցավ ինձնից, բայց նույնիսկ այդ ակնթարթին երևում էր, որ նա ինձ հավասարվել է միայն անցողիկ մի պահով։ Եվ նրա դեմքին բռնկվեց ու հանգավ այն խեղճ ժպիտը, որ մարդկանց դեմքին բացվում է պարտության հետ հաշտվելու պահին։ Նա շշնջաց.
Դու գնա։
Մենավոր խաչքարը, ասացի ես։
Բա՞ն ես ասում, շշնջաց նա։– Դու գնա։
Մենավոր խաչքարը։
Ուրիշ ի՞նչ էի ասելու։ Հո չէր կարելի հենց այնպես, նրան ոչինչ չասելով, նրան չզգալով, իբր թե կողքիդ ոչ ոք էլ չի քաշում վազքի իր չարչարանքը, պոկվել նրանից և տանել քո հաղթական գոյությունը աղջիկների հայացքների միջով դպրոցի բակ։
Դպրոցի ներքևից, ճանապարհի այգեզրյա ոլորանից ես ետ նայեցի նա գալիս էր ցավալիորեն դանդաղ, որտեղ թողել էի՝ այնտեղ էլ կար. ձյուների մեջ իրենց ձորում ինքն ու խաչքարն էին և գրեթե չէին շարժվում։
Ես ուղղվեցի ու դուրս եկա դպրոցի բակ, և դպրոցի բակը դատարկ էր։ Ձայն չկար, միայն իմ ականջների խշշոցն էր։ Դպրոցի բակը ամայի էր։ Դասասենյակում մարդ չկար, գրատախտակը սև ու սրբված էր։ Ուսուցչանոցում մարդ չկար, ժամացույցի ծանրոցը ճոճվում էր լռության մեջ, ուռենու ծաղկած ճյուղերը գրասեղանին մարմըում էին անշշուկ։ Բակը ամայի էր, ուսուցչանոցի շեմքին մի քիչ թեփ կար։
Ոչ, շշնջացի ես, ոչ, ոչ...
Ես բացեցի իմ բուռը, և կոկորդս նեղանում էր, բռունցքիս մեջ թեփը գունդ էր դարձել, թուքս կուլ տվի, և. իմ ադամախնձորը ելավ, ինձ խեղդեց ու դանդաղ իջավ, և այդ էլ մի անգամ կարծես եղել էր և հիմա լինում էր դրա երազը, ես գցեցի թեփի գունդը։ Գունդը փլվեց ու շաղ եկավ, և շեմքի թեփը դարձյալ մի քիչ էր, եթե դու չլինեիր բերած՝ չէիր նկատի։
Ես կռացա, երկու ձեռքով հավաքեցի մեր բոլորիս բերած թեփը, և ամբողջ թեփը եղավ մի բուռ աղբ, և վազեցի ուսուցչուհու տուն։ Նա կովերի համար գոմը խոտ էր տանում։ Ուռենու ծաղկած ճյուղը ձեռքին՝ Մադաթը կանգնած էր կովերի և գոմի արանքում, կովերին չէր թողնում գոմ մտնել, մինչև հորաքույրը խոտ խցկեր մսուրները։ Նա հոնքը կեռեց, ինձ նայեց կողքանց և ատամների արանքից ծլթոցով թքեց, այսինքն թե՝ այդպես կխցկի իմ պարտությունը իմ բերանը։ Խոտը թևի տակ՝ ուսուցչուհին տեսավ ինձ, շտկեց թևատակի խոտը, հիմա լռություն էր, և նայեց ինձ։ Միայն ինձ։ Ես բացեցի բուռս և լսեցի թեփի ընկնելու ձայնը։ Նրա հայացքում սիրո թե փաղաքշանքի պես մի բան զգացվեց, և շրթունքների աննշան դողով, շշուկով նա հարցրեց. «Իսկ Արտավազդն ո՞ւր է», և ես զգացի, որ նա ուզում է ինձանից լսել՝ «եկել է, դպրոցում է», բայց նա չէր եկել, դպրոցում չէր, ձորի իր հատակներում, մենակ, շեղվելով ու ընկրկելով կռվում էր իր վազքի դեմ. «գալիս է», ասացի ես, և նրա հայացքը դարձավ այնպիսին, կարծես իմ մեջ նա տեսնում էր իր եղբոր սպանողին։
Այո։ Նա շուռ եկավ ու ներս տարավ իրենց կովերի խոտը։
Ավետիք Իսահակյան
Շղարշ-ամպերն երկինքն առան
Շղարշ-ամպերն երկինքն առան,
Լուսնակն անդորր կշողա,
Լռիկ ճահճում հարհանդ-մարմանդ,
Նուրբ եղեգը կդողա:
Արագիլը` մենակ ու լուռ,
Եղեգնի մոտ կքայլե.
Կմտորե` խոր ուտխուր,
Ճահիճն աղոտ կփայլե:
Մռայլ ափին մենակ նստած`
Սիրտս անուշ կթաղծի.
Եվ անուրջում միտքս թաղված`
Քունն աչերիս կհանգչի…
1895
Անի
Վրթանես Փափազյան
Չի՛ ստի
Կայարանի մայթի վրա էլ են շարվում ամեն առավոտ, այդ աղտոտ հագուստով թշվառ կոշկաջինջները։ Սանդուղքների գլխից սկսած, նրանք բռնում են մայթի մի մասը։ Աոաջին տեղը բռնում է լայն դեմքով մի հայ․ Նրանից քիչ հեռու՝ 5 6 հույն պատանիներ, որոնցից երկուսը անդադար կռվում կամ վիճում են. մեկը համր է և «չիստի» բառը կանչելու փոխարեն «ա՛, ա՛, ա՛» է անում, իսկ չորրորդը, որի գծագրությունները ժամանակից առաջ չափահաս եղած մանուկի գծեր են, անցորդներին է զննում ուշադրությամբ, մանավանդ՝ կանանց։
Մենակ այնտեղ չէ կոշկաջինջների տեղը։ Նրանք Բաթումի անցուդարձ ունեցող բոլոր փողոցների անկյուններում կան. անցնելիս նայում են կոշիկիդ և, եթե նրան մաքուր չտեսնեն, խլացնում են ականջդ իրենց կանչերով, հաճախ իսկ իրենց արկղիկը ուսի վրա, խոզանակով ծեծում են նրան և ետևիցդ են գալիս՝ անդադար «չիստի» կանչելով։
Չի՜ստի…– լսվեց կողքիցս, երբ բարեկամիս հետ կայարանի մայթի վրա էինք։
- Կողքիդ նայիր ասաց բարեկամս կոշկաջինջը հայրենակիցդ է։
Նայում եմ և այդ գեր դեմքով հայի մեջ տեսնում եմ վաղուցվա ծանոթ փիլիսոփա Մանուկին։ Տասը տարի առաջ, ուսին մի մեծ տակառ, քարշ էր տալիս նա Թիֆլիսի փողոցներով և «Գարյաչի բո՛ւլկի» էր աղաղակում. իսկ այժմ կայարանի մայթի վրա և Բաթումի փողոցներում ման գալով, խոզանակով արկղիկն է ծեծում ու «չի՜ստի» ձայնում։ Երևի փիլիսոփա Մանուկին վիճակված էր միշտ քարշ գալ և միշտ աղաղակել. ապրել էր պետք։ Անցլալ օր էլ մի Մարտիրոսի ցույց տվին ինձ, որ նավամատույցի վրա նստած, չճանաչվելու համար գլխարկը մինչև աչքերը իջեցրել, ակնարկը միշտ դեպի ցած, կոշիկներ էր սրբում, «չիստի» գոչում։ Վենետիկի դպրոցից էր այդ Մարտիրոսը, և ով ինձ նրան ցույց տվավ, պատկառանքով էր խոսում նրա մասին։
Ապրել է պետք. ստամոքսը ոչ փիլիսոփա է ճանաչում և ոչ էլ Վենետիկի դպրոց, նա միայն ուտել է ուզում:
Նայեցի Մանուկին։ Նա էլ ինձ տեսավ, ճանաչեց, հայացքը ուրիշ կողմ դարձրեց և դադարեց «չիստի» կանչելուց։
Մոտեցա ու ոտքս դրի նրա արկղիկի վրա։ Հանեց լռությամբ խոզանակները, երեսիս չէր նայում, վարտիքիս ծայրերը դարձրեց ու սկսեց սրբել։
Որտե՞ղ էիր այսքան ժամանակ, հարցրի մեղմությամբ։
Ցնցվեց, բայց առանց վեր նայելու կմկմաց.
Կոշիկ եմ սրբում։
Երկուսս էլ լռեցինք։ Հույն պատանին, որ մի լավ զննել էր ինձ, այժմ վիզը երկարացրել, աշխատում էր գրպանիս եղած գիրքը զննել։
Գիտե՞ս, խոսեցի քիչ հետո, Թիֆլիսից եմ գալիս, այնտեղ Էյնաթենց Տիգրանին տեսա…
Է, արեց նա։
Բուլկի էր ծախում… Ի՞նչ է եղել նրանց, սնանկացե՞լ են։
- Եղբոր փողերը հատա՞վ արդյոք,– ավելացրեց նա, ոտքդ քիչ պինդ կոխիր… աստված արդյոք իր դատաստանը կատարե՞ց վերջապես, խո գիտես նրա եղբոր արածները։
Լսել եմ։
- Լսածդ ի՞նչ կլինի որ… պիտի տեսնել, իր վրա փորձել։ Նրա արածները երկնքին սյուն եղան, սյո՜ւն…
Քո փողե՞րն էլ է կերել։
Իհարկե… բայց քիչ. ինձ շատ խաբել չկարողացավ, դրա համար էլ ինձ մատնեց, քիչ մնաց բռնել տար երկրում։
Ես շատ եմ լսել նրա մասին,– ասացի ես,– բայց զարմանում եմ, թե ինչպես կարող է մարդ այսպես ժամանակ և իր դառն քրտինքը աչքերը բաց ուրիշի ձեռքը տալ։
Չտվիր՝ ի՞նչ կանես, մոտն ես գործում, փողը իրեն չես տա, կասի՝ «ինձ չե՞ս հավատում, դեհ, որ չես հավատում, գնա, ինձ մոտ էլ մի ծառայի»։ Ի՞նչ կարող ես անել: Չափում ես, կշռում և մտածում ես. «Չտամ, ինձ դուրս կանի, թե որ տամ, գուցե խղճա ու ուտի… ուրեմն տամ, գուցե չուտի…» և տալիս ես։
Առանց ստորագրությա՞ն։
Ստորագրությո՞ւնը որն է. «նրան չե՞ս հավատում, գո՞ղ ես համարում, որ ստորագրություն էլ ես ուզում, քանի՞ քեզպեսների փող կա նրա մոտ. 10 15 տարի է սաղ վանեցոց ու աշխարհին էլ հայտնի է, որ Էյնաթենց Կարապետը փող ուտող մարդ չէ, որ…»։ Ահա թե ինչ կասի քեզ։ Բացի դրանից, շատ էլ ստորագրություն եղավ, ի՞նչ կարող ես անել։ Դատ բանալը հե՞շտ բան է. չէ՞ որ եթե հարյուր մանեթ առնելիք ունենաս, երկու հարյուր էլ դատի ծախս պետք է քեզ… Երկիր փող ուղարկելու համար ստորագրությո՞ւնը որն է։
Քե՞զ ինչ է արել նա:
Ինձ շատ բան չի արել… կոշիկներդ, գիտե՞ս, հալից ընկել են, կրունկները փոխել տուր… Ուզեց շան պես դատածս, մի քիչ ունեցածս ձեռքիցս խլել՝ չկարողացավ, չտվի, վարպետ եղա. մոտիցն էլ շուտ դուրս եկա, ինձ և մյուսներին, օրինակ, ասել էր, որ իր տված բուլկիներից քանի հատ որ մնաց ամեն երեկո, պիտի ետ առներ։ 3 4 օր լավ է… մեկ օր էլ բարկացավ. «Շան որդիներ, ասաց, ձեր քարթու հացերը ե՞ս պիտի սաղացնեմ, հոգիներդ դուրս գա՝ ման եկեք ու ծախեք»։ Ասում էր. «ման եկեք»… Առավոտյան ժամը վեցից, երբեմն հինգից մինչև 11, կեսօրից հետո 4-ից մինչև 9-ը էլ տեղ չէր մնում, առանց կանգնելու ման էինք գալիս, ձայներս կտրվում էր գոռալուց. թափառական հրեայի պես և մի րոպե մի դռան շեմքի վրա նստել չէինք կարող… «քալե, քալե», գոչում էր մեզ մեր ստամոքսը, «քալե», ձայնում էր աղան… և մենք քայլում էինք, անդադար քայլում… ըշտե այսպես ենք ապրում մենք… Մյուս ոտքդ բեր, աս լմնցավ։
Պահ մի մեզնից ոչ ոք չխոսեց, ես տվի մյուս ոտքս, նա ներկը քսեց և երբ խոզանակով սկսեց շփել, շարունակեց.
Ըշտե ասանկ, աղաս… օրը մինչև երեկո, վեց ամիս անդադար քալեցի ու քալեցի, գռռացի ու կանչեցի, հացպանրից ու երբեմն էլ ասորի կամ պարսիկ խոհարարների աղտոտ կերակուրներից զատ բան չկերա… քիչ փող ետ ձգեցի։
Որքա՞ն։
Հիսուն մանեթ… լավ փող էր, կարող էի երկիր վերադառնալ, մի թեթև գործ բռնել։
Է, ինչո՞ւ չվերադարձար։
Հիվանդացա, ունեցածս էլ կերա ու մի քիչ էլ պարտք արի. շատ էի «քայլել»… Ժպտաց դառնությամբ ու լռեց։ Պատկերացան մտքիս մեջ այդ իսկապես թափառող թշվառ հայրենակիցներս, որոնցից հաճախ կարելի է տեսնել Թիֆլիսի փողոցներում քարշ գալիս։ Փոշոտ, հոգնած խռպոտ ձայնով գոչում են նրան՝ «Գարյաչի բուլկի» և ոչ ոք չի գթում նրանց, ոչ ոք…
Կլոր-դայիի Խաչոյին ճանաչո՞ւմ ես,– հարցրեց հանկարծ Մանուկը առանց ինձ նայելու և շարունակելով սրբել։
Չէ, այդ ի՞նչ Խաչո է:
Էն, որին ռուս Խաչո էլ էին ասում։ Ռուսեթ շատ էր մնացել, մի տղա ուներ, միասին էին Թիֆլիս: Որդին աշչի էր, հայրն էլ բուլոչնիկ՝ էյնաթի Կարապետի մոտ։
Լավ, հետո՞։
Կարապետը Խաչոյին սկսեց համոզել, որ իր աշխատածից որդուն չտար և տուն էլ չուղարկեր։ «Տնավեր, ասում էր նրան, որդիդ էլ է աշխատում, թող նա տունը պահի, իսկ դու փող ետ ձգիր, որ էգուց մեկել օր թե տղադ քեզ չուզի պահել, դու խեղճ չմնաս…»։ Խաչոն համոզվեց, ամսական մինչև 10 15 մանեթ ետ էր ձգում, շան պես էլ կյանք վարում։ Փողերը թողնում էր Կարապետի մոտ։ Տարի մ’երկու, մոտ 300 մանեթ աշխատեց, էլ նրա քեֆին քեֆ չէր հասնի, ուզեց փարեն առնել ու երկիր վերադառնալ։ 30 35 ոսկի էր. բոլ փող էր, ուզեց Կարապետից։
Ստացա՞վ։
Համբերիր… Կարապետը, աղիս ասեմ, նրան համոզեց, որ փող հետը տանելը վտանգավոր է, քուրդերը կխլեին և այլն, որ թող Խաչոն երկիր երթա, ու Կարապետը հեռագրով նրան փող կհասցնի՝ «փողը տիրոջ առջև դուրս կգա»… Հավատաց Խաչոն, ուրիշ ճար էլ չուներ, թե որ չհավատար։ Հասավ երկիր՝ «փողը տիրոջ առջև» չելավ։ Նամակ գրեց, պատասխան չկա։ Ետ դարձավ Թիֆլիս եկավ։ Կարապետը վռնդեց իր խանութից. «Շա՞ռ ես ձգում վրաս, ասաց, ի՞նչ փող, ի՞նչ բան, թուղթդ ո՞ւր է»… Հուսահատ Խաչոն այս դուռ, այն դուռ ընկավ ու… այս մեկ կոշիկդ էլ հալից ընկել է, գիտե՞ս…
Հետո՞, հետո՞, գոչեցի ես նեղացած, Խաչոն ի՞նչ եղավ։
Ի՞նչ պիտի լիներ, մառախից, ցավից մեռավ։ Տարանք թաղեցինք Վերայի գերեզմանատուն։ Որդին էլ երկիր երթալու ժամանակ սպանվեց։ Տասը՝ կին ու տղա, հոգի ունե, աստված նրանց ումուդին հասնի, ով գիտե այժմ քանիսը քաղցածությունից մեռել են…
Վերջացավ սրբելուց։ Վճարեցի. ոչ ես խոսեցի և ոչ նա, այլ հեռացա։
Երբ իջնում էի սանդուղքներից և հեռանում կայարանից, դեռ բավական հեռու լսում էի Մանուկի տխուր ձայնը, որ գոչում էր.
Չի՜ստի…
Ալեքսանդր Ծատուրյան
Մոր ցավը
Յա՛ սիրտ տվեք, որ դիմանամ
Գըլխիս ընկած ժեռ քարին...
Յա՛ մահ տվեք, որ չիմանամ
Ազիզ բալես ո՞ւր տարին...
Մեր վաթանը կըրակն առավ,
Կըրակն ընկա՜ է՛ն օրեն,
Գյոզալ բալիս թուրքը տարավ...
Տունըդ քանդվի՛, անօրեն։
Սև եմ հագել, սուգ եմ անում,
Վա՜յ եմ տալիս սև գըլխուս.
Քեզ եմ կանչում ձե՜ն չես հանում,
Ո՞ւր ես, ո՞ւր, իմ աչքի լուս...
Ախ սիրտ տվեք, որ դիմանամ
Գըլխիս ընկած ժեռ քարին...
Յա՛ մահ տվեք, որ չիմանամ
Ազիզ բալես ո՜ւր տարին...
Հովհաննես Թումանյան
Տապանագիր
Կյանքի տղմի մեջ գլխովին թաղված
Եվ փոքրիկ հոգին կասկածներով լի,
Մտքերն ամեն օր արնով շաղախված
Անցկացրեց նա կյանքն յուր ողորմելի.
Զորեղի առաջ ծունր խոնարհեց,
Իշխանավորի ոտքերը լիզեց,
Ուրացավ պատիվն և արհամարհեց,
Յուր անձը վատնեց և ոսկի դիզեց։
Տկարից խլեց, խեղճից գողացավ,
Արդարին խաբեց, անմեղին ծեծեց,
Հարուստի առաջ ծառա ձևացավ,
Կողոպտեց մարդոց և ոսկի դիզեց.
Կեղծավոր դեմքով, շողոքորթ խոսքով
Հռչակեց իրան մարդոց սրտացավ,
Միամիտներին շլացրեց ոսկով,
Ավազակների հետ ընկերացավ.
Կուրացած մարդիկ առաջ վազեցին,
Բարձրացրին նրան աթոռն աշխարքի,
Իսկ երբ որ մեռավ՝ դառն արտասվեցին,
Կանգնեցին արձան անվախճան փառքի։
Պարույր Սևակ
Տաքսիների հանգրվանում
23.III.1964թ.
Դիլիջան
Պարույր Սևակ
Մեզանից մեկը
18.XII.1962թ.
Երևան
Սիպիլ
Առվակը
Առվակն հուշիկ կը հոսե.
Պրիսմակե
Ճերմակ ծոպեր ու ծավի
Ծածանելով դրասանգներնին մետաքսե
Արևուն դեմ
Կը բեկրեկին, կը հալին:
Փուլն իր լոռուտ պըտերները ժողվելով
Անոր ճամբա
Կը բանա.
Եվ հիրիկներն ու մարմանդ
Հույլ կը պառկին ջուրին երեսն ադամանդ,
Վետվետումով սընդուսե:
Փունջ-փունջ արծաթ ցըրցըքնումներ թըռթըռուն
Ափերն ի վեր կը ցայտեն,
Հուսկ կ՚անձրևեն,
Ինչպես հրրթիռ մը օդին մեջ ծիածան
Ցիր ու ցան;
Եվ կ՚ոլորվին այդ ասուպները շըզարշ,
Հետո թել-թել կը ճըղվին
Մեղեսիկի, զըմրուխտի, կարեկհանի ցոլքերով
Աղվոր քըմշոտ մանյակներ
Կ՚երթան ուլերը զարդարել ծաղիկներուն
Կարկառուն:
Այլ հանկարծ կը տարտըղնին հովը փըչե երբ ուժգին
Բայց առուն
Սերգեյ Դովլաթով
Իմ ավագ եղբայրը
Կյանքը մորաքրոջս տղային քրեական դարձրեց: Կարծում եմ՝ բախտը բերել է: Հակառակ դեպքում հաստատ կուսակցական խոշոր պաշտոնյա էր դառնալու:
Դրա համար բազում ամենատարբեր նախադրյալներ կային: Բայց առաջ չընկնենք…
Մորաքույրս գրական աշխարհումհայտնի խմբագիր էր: Ամուսինը՝ Արոնը, զինվորական հոսպիտալ էր ղեկավարում: Զուգահեռ՝ դասախոսություններ էր կարդում ու դրոշմանիշեր հավաքում: Համերաշխ, լավ ընտանիք էր…
Ավագ եղբայրս ծնվել էր բավական առեղծվածային հանգամանքներում: Մինչև ամուսնությունը մորաքույրս սիրավեպ էր ունեցել: Սիրել էր Սերգեյ Միրոնովիչ Կիրովի տեղակալին: Ալեքսանդր Ուգարովին: Տարեց լենինգրադցիները հիշում են այդ նշանավոր մարզկոմական գործչին:
Նա ընտանիք ուներ: Իսկ մորաքրոջս սիրում էր հընթացս:
Եվ մորաքույրս հղիացավ:
Վերջապես եկավ ծննդաբերելու ժամանակը: Նրան տարան հիվանդանոց:
Մայրս գնաց Սմոլնի: Հասավ ընդունելության: Կիրովի տեղակալին հիշեցրեց քրոջ ու նրա խնդիրների մասին:
Մռայլված Ուգարովը մի քանի հանձնարարական տվեց: մարզկոմական ծառայամիտները ծարվեշարան ծաղիկներ ու մրգեր հասցրին ծննդատուն: Իսկ մորաքրոջս կացարանում թղթախաղի մի նրբակերտ դրվագազարդ սեղանիկ հայտնվեց: Ըստ երևույթին՝ դասակարգայնորեն օտար տարրերից բռնագրավված:
Մորաքույրս տղա ունեցավ՝ առողջ, համակրելի Բորյան: Մայրս որոշեց նորից գնալ մազկոմ: Բայց ընդունելություն գտնել չհաջողվեց: Ոչ թե նրա համար, որ Ուգարովը քիթը ցցել էր: Ավելի շուտ՝ հակառակը: Այդ ընթացքում երջանիկ հայրիկին ձերբակալելէին որպես ժողովրդի թշնամի:
Երեսունութ թիվն էր… Մորաքույրս մենակ մնաց նորածնի հետ:
Լավ է, որ Ուգարովը նրա ամուսինը չէր: Հակառակ դեպքում մորաքրոջս կաքսորեին: Իսկ այսպես՝ աքսորեցին նրա կնոջն ու երեխաներին: Ինչը, իհրկե, նույնպես հաճելի չէ:
Մորաքույրս, ըստ երևույթին, գիտեր, թե ինչի է գնում: Գեղեցիկ, եռանդուն, անկախ կին էր: Ու եթե որևէ բանից վախենում էլ էր, ապա միայն կուսակցական քննադատությունից…
Բացի այդ, հայտնվեց Արոնը: Ըստ երևույթին սիրում էր մորաքրոջս: Առաջարկեց իր ձեռքն ու սիրտը:
Արոնը գլխարկագործական արհեստանոցի տիրոջ որդի էր: Բայց և տիպիկ հրեայի տեսք չուն էր՝ կարճատես, թուլակազմ ու մտախոհ: Բարձրահասակ, ուժեղ, առնական մարդ էր: Նախկին հեղափոխական ուսանող, կամիրբանակային ու նէպման: Հետագայում՝ վարչական աշխատող: Եվ, վերջապես, ծերության օրերին՝ ռևիզիոնիստ ու այլախոհ…
Արոնը պաշտում էր մորաքրոջս: Երեխան նրան հայրիկ էր ասում…
Սկսվեց պատերազմը: Մենք հայտնվեցինք Նովոսիբիրսկում: Բորյան երեք տարեկան էր: Գնում էր մանկապարտեզ: Ես կրծքի երեխա էի:
բորյան ինձ զտած շաքարի կտորներ էր բերում: Բերանում, լեզվի տակ պահած: Իսկ տանը հանում ու դնում էր ափսեի մեջ:
Ես քմահաճություն էի անում, չէի ուզումուտել: Բորյան մեր ծնողներին տագնապով ասում էր.
– Ախր շաքարը հալվո՜ւմ է…
Հետո պատերազմը վերջացավ: Ու մենք այլևս չէինք քաղցում:
Եղբայրս մեծացել, արևմտաեվրոպական տիպի գեղեցիկ տղա էր դարձել: Բացգույն աչքեր ուներ ու թուխ գանգուր մազեր: Հիշեցնում էր առաջադեմ իտալական կինոյի պատանի հերոսներին: Այդ կրծիքին էին մեր բոլոր ազգականները…
Օրինակելի սովետական տղա էր: Պիոներ, գերազանցիկ,ֆուտբոլիստ, մետաղի ջարդոն հավաքող: Օրագիր էր պահում, որտեղ գրի էր առնում իմաստուն ասույթներ: Իրենց բակում կեչի տնկեց: Թատերական խմբակում նրան երիտգվարդիականների դերեր էին տալիս…
Ես ավելի փոքր, բայց ավելի վատն էի: Ու միշտ նրան ի ցույց էին դնում:
Նա ճշմարտախոս էր, ամաչկոտ ու կարդացած: Ինձ ասում էին՝ Բորյան լավ է սովորում, օգնում է ծնողներին, սպորտեվ է զբաղվում… Բորյան շրջանային օլիմպիադայի հաղթող դարձավ… Բորյան բուժեց վիրավոր թռչնակին… Բորյան դետեկտորային ընդունիչ է հավաքել: (Մինչ օրս չգիտեմ ինչ է…):
Ու հանկարծ աներևակայելի բան կատարվեց… Աննկարագրելի՛բան… Տառացիորեն բառ չեմ գտնում…
Մի խոսքով, եղբայրս միզել էր դպրոցի տնօրենի վրա:
Դասերից հետո էր: Բորյան Ֆիզկուլտուրնիկի օրվան վիրված պատի թերթն էր պատրաստում: Շուրջը խմբվել էին համադասարանցիները:
Մեկը պատուհանից դուրս նայելով՝ ասաց.
– Ծախո՜ղը…
(Դպրոցի տնօրեն Չեբոտարյովին էին Ծախող ասում):
Հետո. եղբայրս բարձրացավ պատուհանի գոգին: Աղջիկներին խնդրեց շրջվել: Վարպետորեն հշվարկեց հետգիծը: Ու Չեբոտրյովին ողողեց ոտից գլուխ…
Աներևակայելի ու վայրի բան էր: Դրան անհնար էր հավատալ: Մի ամիս անց ներկաներից ոմանք կասկածում էին՝ այդ ամենը իսկապե՞ս եղել է: Այնքան հրեշավոր էր տեարանը:
Տնօրեն Չեբոտարյովի արձագանքը նույնպես անսպասելի էր: Բացարձակ կորցրեց դեմքը: Ու հանկարծ վրա տվեց ճամբարական կիսագողական արագախոսությամբ.
– Քու նմաններին ես զոնում բուշլատով էի խռիկ տալի… Հիմա կե՜ղտ եմ կերցնելու… Շո՜ւն եմ շինելու…
Տնօրեն Չեբոտարյովի մեջ արթնացել էր նախկին ճամբարային կարգագրիչը: Ո՜ւմ մտքով կանցներ… Նրբաթաղիքե լայնեզր գլխարկ, չինական վերարկու, տռուզ պորտֆել…
Եղբայրս այդ արարքը գործեց դպրոցն ավարտելուց մի շաբաթ առաջ: Այդպիսով իրեն զրկելով ոսկե մեդալից: Ծնողները տնօրենին դժվարությամբ համոզեցին, որ Բորյայաին հասունության վկայական տա…
Ես այդ ժամանակ հարցրի եղբորս.
– Ինչի՞ արեցիր:
Եղբայրս պատասխանեց.
– արել եմ էն, ինչ թքուն երազում է ամեն մի դպրոցական: Ծախողին որ տեսա, հասկացա՝ հիմա կամ երբեք… Կանեմ էդ բանը… Կամ ինձ երբեք չեմ հարգի…
Արդեն այն ժամանակ բավական թունավոր դեռահաս էի: Եղբրս ասացի.
– Հարյուր տարի անց մեր դպրոցի ճակատին հուշատախտկ կկախեն. «Այստեղ սովորել է Բորիս Դովլաթովը… դրանից բխող բոլոր անկանխատեսելի հետևանքներով…»:
Եղբորս վայրի արարքը մի քանի ամիս քննարկվում էր: Հետո Բորիսն ընդունվեց թատերական ինստիտուտ: Որոշել էր արվեստաբան դառնալ: Նրա հանցանքը սկսեց մոռացվել: մանավանդ, որ հրաշալի էր սովորում: Կոմերիտական կազմակերպության քարտուղար էր: Ինչպես և՝ դոնոր, պատի թերթի խմբագիր ու դարպասապահ…
Հասունանալով՝ ավելի էր գեղեցկացել: Նման էր իտալացի կինոդերասանի: Աղջիկները նրան հետապնդումէին անթաքույց ոգևորությամբ:
Միևնույն ժամանակ՝ ողջախոհ ու ամոթխած պատանի էր: Զզվւմ էր կանացի սեթևեթանքից: Հիշում եմ նրա օրագրիգրառումը. «Գրքում և կնոջ մեջ գլխվորը ոչ թե ձևն է, այլ՝ բովանդակությունը…»:
Նույնիսկ հիմա, անհամար հիասթափություններից հետո, այդ կանխադրույթը ձանձրալի է թվում: Եվ ինձ առաջվա պես դուր են գալիս միայն գեղեցիկ կանայք:
Ավելին՝ սնահավատ եմ: Ինձ թվում է, օրինակ, որ բոլոր հաստլիկ կանայք ստախոս են: Հատկապես երբ չաղությունն ուղեկցվում է փոքրիկ կրծքերով…
Ասենք, խոսքը իմ մասին չի…
Եղբայրս ավարտեց թատերական ինստիտուտը: Գերազանցության դիպլոմ ստացավ: Նրան հետևում էր անբասիր կոմերիտական դոսյեն: Խոպան յուրացնող էր ու շինջոկատների հրամանատար: Դրուժինայի ակտիվիստ ու միլիցիայի օգնական: Մարդկանց գիտակցության մեջ կապիտալիզմի մնացուկների ու քաղքենիական տրամադրությունների ահուսարսափ:
Նրա աչքերն ամենաազնիվն էին միկրոշրջանում:
Դարձավ գրական բաժնի վարիչ: Աշխատանքի անցավ Լենինյան կոմսոմոլի անվան թատրոնում: Դա համարյա աներևակայելիէր: Ջահելտղա, բոլորովին վերջերս՝ ուսանող, ու հանկարծ՝ այդպիսի պաշտոն…
Գրական բաժնի վարիչի պաշտոնում պհանջկոտ էր ու գործունյա: Պայքարում էր հանուն առաջադիմական մշակույթի: Ընդ որում, նրբանկատ, զուսպ ու զգուշորեն: Հմտորեն անց էր կացնում Վամպիլովի, Բորշագովսկու, Մռոժեկի գործերը…
Նրանից վախենում էին վաստակաշատ սովետական դրամատուրգները: Նրանով հիացած էր խռովարար թատերական երիտասարդությունը:
Նրան ուղարկում էին պատասխանատու գործուղումների: Մի քանի խորհրդակցության մասնակցեց Կրեմլում: Նրբանկատ առաջարեկեցին կուսկցության անդամ դառնալ: Տատանվում էր: Նրան թվում ր՝ արժանի չք…
Ու հանկարծ եղբայրս նորից աչքի ընկավ: Չգիտեմ էլ ոնց ավելի լավ արտահայտվեմ… Կարճ ասած, Բորյան տասներկու կողոպուտ կատարեց:
Ինստիտուտում մի ընկեր ուներ՝ Ցապին ազգանունով: Եվ ահա Ցապինի հետ տասներկու արտասահմանյան տուրիստական ավտոբուս թալանեցին: Տարան ճամպրուկներ, ռադիոընդունիչներ, մագնիտաֆոններ, հովանոցներ, թիկնոցներ ու լայնեզր գլխարկներ: Նաև՝ պահեստի անիվ:
Մեկ օր անց նրանց ձերբակալեցին: Մենք ցնցված էինք: Մորաքույրս վազեց ընկերոջ՝ Յուրի Գերմանի մոտ: Սա զանգեց միլիցիայի գեներալ ընկերներին:
Դատարանում եղբորս պաշտպանում էր քաղաքի լավագույն փաստաբանը՝ Կիսելյովը:
Դատավարության ընթացքում ի հայտ եկան որոշ մանրամասներ ու հանգամանքներ: Պարզվեց, որ կողոպուտի զոհերը զարգացող երկրների ներկայացուցիչներ են: Ինչպես և՝ առաջադիմական սոցիալիստական կազմակերպությունների անդամներ:
Կիսելյովը որոշեց օգտվել դրանից: Եղբորս հարց տվեց.
– Մեղադրյա՛լ Դովլաթով, գիտեի՞ք, որ այդ մարդիկ զարգացող երկրների քաղաքացիներ են: Ինչպես և՝ առաջադիմական սոցիալիստական կազմակերպությունների անդամներ:
– Ցավոք՝ ոչ,- խելամտորեն պատասխանեց Բորիսը:
– Իսկ եթե իմանայիք… ոտնձգության կդիմեի՞ք նրանց անձնական սեփականության հանդեպ:
Եղբորս դեմքը ծայրահեղ վիրավորվածություն էր արտահայտում: Փաստաբանի հարցը նրան միանգամայն անպատշաճ էր թվացել: Սրտմտությամբ վեր քաշեց հոնքերը: Ինչը նշանակում էր. «Ու դեռ հարցնո՞ւմ եք… Ինչպե՜ս կարող էիք մտածել…»:
Կիսելյովը նկատելի աշխուժացավ:
– Այդպե՜ս,- ասաց նա:- Եվ վերջապես վերջին հարցը: Չե՞ք մտածել, արդյոք, որ այդ պարոնները ներկայացնում են հասարակության հետադիմական շերտերը…
Այդ պահին դատավորն ընդհատեց.
– Ընկե՛ր Կիսելյով, ամբաստանյալից համաշխարհային հեղափոխության մարտիկ մի՛ սարքեք…
Բայց եղբայրս հասցրեց գլխով անել: Իբր՝ եղել է այդպիսի ենթադրություն…
Դատավորը ձայնը բարձրացրեց.
– Եկեք չշեղվենք քննության տնօրինած փաստերից…
Եղբորս երեք տարի տվեցին:
Դատարանում իրեն պինդ ու հասարակ էր պահում:Ժպտում ու ջղայնացնում էր դատավորներին:
Երբ հրապարակեցին դատավճիռը, եղբայրս աչքն էլ չթարթեց: Պահակախումբը նրան հանեց դահլիճից:
Հետո վճռաբեկ բողոքն էր… Ինչ-որ վազվզոց, բանակցություններ ու հեռախոսազանգեր: Եվ ամբողջն ապարդյուն:
Եղբայրս հայտնվեց Տյումենում: Ուժեղացված ռեժիմի ճամբարում: Գրում էինք իրար: Նրա բոլոր նամակներն այսպես էին սկսվում. «Ամեն ինչ կարգին է…»:
Ու հետևում էին բազմաթիվ, բայց զուսպ ու ողջամիտ խնդրանքները. «Երկու զույգ բրդե գուլպա… Անգլերենի ինքնուսույց… Ոտաշոր… Ընդհնուր տետրեր… Գերմաներենի ինքնուսույց… Սխտոր… Լիմոն… Ինքնահոս գրիչներ… Ֆրանսերենի նքնուսույց… Ինչպես և՝ կիթառ նվագելու ինքնուսույց…»:
Ճամբարից միանգամայն լավատեսական տեղեկություններ էին ստացվում: Ավագ դաստիարակ Բուկինը մորաքրոջս գրում էր.
«Բորիս Դովլաթովն անշեղորեն հետևում է ճամբարային ռեժիմի բոլոր կանոններին… Հարգանք է վայելում կալանավորների շրջանում… Մշտապես գերակատարում է աշխատանքային հանձնարարությունները… Ակտիվորեն մասնակցում է գեղարվեստական ինքնագործունեության աշխատանքներին…»:
Եղբայրս գրում էր, որ իրեն օրապահ են նշանակել: Հետո՝ բրիգադիր: Այնուհետև՝ բրիգադիրների խորհրդի նախագահ: Եվ վերջապես՝ բաղնիքի վարիչ:
Գլխապտույտ կարիերա էր: Ինչը ճամբարում չափազանց դժվար է: Ազատության մեջ նույնպիսի ջանքերը հասցնում են բյուրոկրատական ղեկավարության սինեկուրներին: Բաշխիչ կետերին, ամառանոցներին ու արտասահմանյան գործուղումներին…
Եղբայրս սրընթաց վերադաստիարակման էր գնում: Նա ճամբարային փարոս էր: Նրան նախանձում էին, նրանով հիանում էին:
Մեկ տարի անց տեղափոխեցին քիմիայի: Այսինքն՝ ազատ բնակության: Տեղի քիմիական կոմբինատում աշխատելու պարտադիր պայմանով:
Այնտեղ ամուսնացավ: Նրա մոտ եկավ անձնազոհ համակուրսեցի Լիզան: Դեկաբրիստների կանանց պես: Նրանք ամուսիններ դարձան…
Իսկ ինձ այդ ընթացքում հասցրին վռնդել համալսարանից: Հետո բանակ տարան: Ու ես հայտնվեցի պահնորդությունում: Վերածվեցի ճամբարային վերակացուի:
Այնպես որ, ես պահնորդ էի, իսկ Բորյան՝ կալանավոր:
Պատահեց, որ նույնիսկ եղբորս հսկեցի: Ճիշտ է՝ ոչ երկար: Դրա մասին պատմել չեմ ուզում: Հակառակ դեպքում մի տեսակ շատ գրքային կլինի: Ինչպես Շոլոխովի «Դոնի պատմվածքներում»:
Բավական է արդեն, որ ես պահնորդ էի: Իսկ եղբայրս՝ կալանավոր…
Համարյա միասին վերադարձանք: Եղբորս ազատեցին, ես զորացրվեցի:
Մեր հարազատները վիթխարի խնջույք կազմակերպեցին «Մետրոպոլում»: Պատվում էին գերազանցապես եղբորս: բայց ինձ էլ բարի խոսքով հիշեցին:
Ռոման քեռին այսպես արտահայտվեց.
– Մարդիկ կան, որսողունների պես են: Ճահիճներում են ապրում… Մարդիկ էլ կան, որ հշեցնում են լեռնային արծիվներին: Արևից վեր են սավառնում, թևերը լայն բացած… Խմենք, ուրեմն, Բորյայի՝ մեր լեռնային արծվի կենացը… Մաղթենք, որ ամպերը հետևում մնան:
– Բռավո,- գոչեցին ազգականները:- Կեցցես, արծի՛վ, ջիգի՛թ…
Քեռուս խոսքերում Գորկու «Մրրկահավի երգի» մոտիվները որսացի…
Հետո Ռոմանը, ավելի ցածր ձայնով, ավելացրեց.
– Սերյոժայի համար էլ խմենք, մեր արձվաճտի: Ճիշտ է, ջահել է դեռ: Թևերը չեն պնդացել: Բայց նրան էլ արձակ հեռաստաններ են սպասում…
– Աստված չանի,- լսելի ասաց մայրիկս:
Քեռին հանդիմանությամբ նայեց նրա կողմը…
Մորաքույրս նորից զանգում էր տարբեր մարդկանց: Ու եղբորս ընդունեցին «Լենֆիլմ»: Կարծեմ լուսավորողի գործ տվին:
Իսկ ես ընդունվեցի բազմատիրաժ թերթ: Հետն էլ սկսեցի պատմվածքներ գրել…
Եղբորս կարիերան զարգանում էր արագացումով: Շուտով լաբորանտ դարձավ: Հետո՝ կարգավար: Հետո՝ ավագ կարգավար: Եվ վերջապես՝ կինոնկարի տնօրենի տեղակալ: Այսինքն՝ նյութական պատասխանատու անձ:
Իզուր չէր, որ ճամբարում անշեղորեն վերադաստիարակման էր գնում: Հիմա արդեն, ըստ երևույթին, չէր կարողանում կանգ առնել…
Մի ամսից լուսանկարը կախված էր պատվո տախտակին: Նրան սիրեցին ռեժիսորները, դերասանները և անձամբ «Լենֆիլմի» տնօրեն Զվոնարյովը: Ավելին, հավաքարարներն էին սիրում…
Ոչ հեռու ապագայում նրան ինքնուրույն կինոնկար էին խոստանում:
«Լենֆիլմի» տասնվեց հին կոմունիստները պատրաստ էին երաշխավորել կուսակցության մեջ ընդունվելու համար: Բայց եղբայրս տատանվում էր:
Նա հիշեցնում էր «Աննա Կարենինայի» Լևինին: Ամուսնության նախօրեին Լևինի հոգին խռովում էր ջահել տարիներին կորսված անմեղությունը: Եղբորս էլ համանման խնդիր էր տանջում: Այն է. կարելի՞ է կոմունիստ լինել քրեական անցյալով:
Հին կոմունիստները վստահեցնում էին, որ կարելի է…
Եղբայրս կտրուկ ընդգծվում էր իմ վհատ ֆոնին: Զվարթ էր, շարժուն ու սակավախոս: Նրան ուղարկում էին պատասխանատու գործուղումների: Բոլորը փայլուն վարչական կարիերա էին կանխատեսում: Անհնար էր հավատալ, որ բանտ է նստել: Շատերը, ոչ այնքան մոտ ծանոթներից, որ բանտ նստել եմ ես…
Ու նորից ինչ-որ բան կատարվեց: Չնայած՝ ոչ միանգամից. աստիճանաբար…
Ինչ-որ տարօրինակ խզումներ սկսվեցին: Կարծես «Ապասիոնատի» հանդիսավոր հնչումը կտրտվեր ականջ ծակող ծղրտոցներով:
Եղբայրս առաջվա պես կարիերա էր անում: Ելույթներ էր ունենում ժողովներում: Գնում էր գործուղումների: Բայց զուգահեռ սկսեց խմել: Ու սիրահետել կանանց: Ընդ որում, անսպասելի ոգևորությամբ:
Նրան սկսեցին տեսնել կասկածելի ւընկերախմբերում: Նրան շրջապատում էին հարբեցողներ, ֆարցովշիկներ, Խալխին գոլի ինչ-որ կասկածելի վետերաններ:
Խումարաթող լինելով՝ վազում էր ժողովի: Ժողովու մ հաջողությամբ հանդես գալով՝ շտապում էր ընկերների մոտ:
Սկզբում այդ երթուղիները չէին հատվում: Եղբայրս կարիերա էր անում ու զուգահեռ կործանում էր իրեն:
Պատահում էր՝ երեք օրով տուն չէր գալիս: Գլուխն առնում կորչում էր ինչ-որ անառակ կանանց հետ:
Դրանց մեջ գերակշռողը բավական տգեղներն էին: Մեկի անունը, հիշում եմ, Գրետա էր: Զոբ ուներ:
Եղբորս ասացի.
– կարող էիր ավելի լավին գտնել:
– Հետամնա՜ց,- բարկացավ եղբայրս,- իսկ գիտե՞ս, որ գործի տեղը սպիրտ է ստանում: Ընդ որում, անսահմանափակ…
Ակնհայտորեն դեռ ռաջնորդվում էր պատանեկան ուսմունքով. «Գրքում և կնոջ մեջ գլխավորը ոչ թե ձևն է, այլ բովանդակությունը»:
Հետո Բորիսը «Նարվա» ռեստորանում ծեծեց մատուցողին: պահանջել էր, որ մատուցողը «Սուլիկո» երգի…
Սկսեց միլիցիա ընկնել: Միշտ օգնության էր հաասնում «Լենֆիլմի» կուսակցական բյուրոն: Բայց ամեն անգամ՝ ավելի ու ավելի պակաս հաճույքով:
Մենք սպասում էինք, թե այդ ամենը ինչով է վերջանալու:
Ամռանը նա մեկնեց Չիտա՝ «Դաուրիայի» նկարահանումներին: Ու հանկարծ տեղեկացանք, որ եղբայրս պետական մեքենայով մարդ է գցել տակը: Այն էլ՝ սովետական բանակի սպայի: Մահացո՛ւ:
Ենթադրությունների ու գուշակությունների սարսափելի օրեր էին: Ամենահակասական լուրեր էին գալիս: Ասում էին, որ սպան էլ է խմած եղել: Չնայած դա նշանակություն չուներ, քանի որ մեռած էր…
Այդ ամենը թաքցնում էինք մորաքրոջիցս: Քեռիս մոտ չորս հարյուր ռուբլի հավաքեց: Ես պիտի թռչեի Չիտա՝ իմանալու մանրամասներն ու ինչ-ինչ խելամիտ գործողություններ ձեռնարկելու: Պայմանավորվելու հանձնուքի մասին, փաստաբան վարձելու…
– Ու եթե հնարավոր է՝ քննիչին կաշառելու,- հիշեցրեց քեռի Ռոմանը…
Սկսեցի պատրաստվել:
Ուշ գիշերով հնչեց հեռախոսի զանգը: Վերցրի լսափողը: Լռությունից դուրս լողաց եղբորս հանդարտ ձայնը…
– Քնա՞ծ էիր:
– Բո՜րյա,- գոռացի:- Ո՞ղջ ես: Քեզ չե՞ն գնդակհարել: Խմա՞ծ էիր…
– Ողջ եմ,- պատասխանեց եղբայրս,- ինձ չեն գնդակահարել… Ու հիշիրէ դժբախտ պատահար էր: Մեքենան վարելիս խմած չեմ եղել: Ամենաշատը չորս տարի կտան: Սիգարետները ստացա՞ր:
– Ի՞նչ սիգարետ:
– Ճապոնական: Գիտե՞ս, Չիտան սեպարատ պայմանագիր ունի Ճապոնիայի հետ: Ու էստեղ հրաշալի սիգարետներ են ծախում՝ «Հի լայթ»: Մի բլոկ ուղարկել եմ՝ ծնունդիդ: Չե՞ս ստացել:
– Չէ: Էդ կարևոր չի:
– Ո՞նց կարևոր չի: Արտակարգ սիգարետներ են,ամերիկյան արտոնագրով:
Բայց ես ընդհատեցի.
– Կալանքի տա՞կ ես:
– Չէ,- ասաց նա,- ինչի՞ համար: Հյուրանոցում եմ մնում: Քննիչը գալիս է ինձ մոտ: Անունը Լարիսա է: Էսպես լիքոտ… Ի դեպ, բարևում է քեզ…
Հեռախոսափողի մեջ կողմնակի կանացի ձայն լսվեց.
– Կու-կո՜ւ, ճուտի՛կ:
Հետո՝ նորից եղբայրս.
– Հեչ պետք չի, որ թռնես Չիտա: Դատը, կարծում եմ, Լենինգրադում կլինի… Մայրիկը գիտի՞:
– Չէ,- ասացի ես:
– Լավ է…
– Բո՜րյա,- գոռացի,- ի՞նչ ուղարկեմ: Դու երևի ահավոր վիճակում ես: Ախր մարդ ես սպանել: Մա՜րդ ես սպանել…
– Մի գոռա: Սպաները ստեղծված են զոհվելու համար… Ու, նորից եմ կրկնում, դժբախտ պատահար էր… Եվ գլխավորը՝ ո՞ւր են կորել սիգարետները…
Շուտով Չիտայից եկան պատահարի երկու չտուժած մասնակից: Այդպիսով պարզվեցին գործի մանրամասները: Ահա թե ինչ էր պատահել:
Ինչ-որ մեկի ծննդյան օրն էր: Նշում էին բնության գրկում: Բորյան եկել էր արդեն երեկոյան, պետական մեքենայով: Ինչպես միշտ՝ խմիչքը քչություն արեց: Հյուրերը նկատելիորեն քթները կախեցին: Խանութներն արդեն փակ էին:
Բորյան հայտարարեց.
– Գնում եմ արաղի: Ո՞վ է գալիս:
Քեֆը լավ էր: Փորձեցին չթողնել: Արդյունքում՝ երեք հոգի ընկերացան: Այդ թվում՝ մեքենայի վարորդը, որ քնեց հետևի նստիքին:
Կես ժամից խփեցին մոտոցիկլիստին, որ մահացավ առանց գիտակցության գալու:
Ուղևորության մասնակիցները հիստերիայի մեջ էին: Իսկ եղբայրս, հակառակը, սթափվել էր: Գործում էր հստակ ու վճռական: Այն է. համենայնդեպս գնաց ինքնաթոր օղու ետևից: Տասնհինգ րոպե տևեց: Հետո շռայլորեն հյուրասիրեց ուղևորության բոլոր մասնակիցներին: Այդ թվում՝ մի քիչ սթափված վարորդին: Սա նորից քնեց:
Միայն այդ ժամանակ եղբայրս զանգեց միլիցիա: Շուտով ժամանեց օպերատիվ մեքենան: Հայտնաբերվեց դիակը, ջարդված մոտոցիկլն ու չորս հարբած մարդ: Ընդ որում պարզվեց, որ եղբայրս ամենասթափն է:
Լեյտենանտ Դուդկոն հարցրեց.
– Ձեզանից ո՞րն է վարորդը:
Եղբարս մատնացույց արեց քնած վարորդին: Նրան խցկեցին օպերատիվ մեքենան: Մյուսներին տարան տներն ու գրանցեցին հասցեները:
Եղբայրս երեք օր թաքնվում էր, մինչև ալկոհոլը ցնդեց: Հետո մեղայականով ներկայացավ միլիցիա:
Վարորդն այդ ընթացքում, բնականաբար, սթափվել էր: Նրան պահում էին նախնական կալանքի խցում: Համոզված էր, որ հարբած վիճակում մարդ է գցել մեքենայի տակ:
Այստեղ հայտնվեց եղբայրս ու ասաց, որ մեքենան ինքն է վարել:
– Այդ դեպքում ինչո՞ւ մատնացույց արեցիք Յուրի Պետրովիչ Կրախմալնիկովին,- զայրացավ լեյտենանտը:
– Հարցրիք՝ ով է վարորդը, ես էլ պատախանեցի…
– Իսկ ո՞ւր էիք կորել երեք օր:
– Վախեցել էի… Շոկի մեջ էի…
Եղբորս դեմքի կեղծ ծամածռությունը փխրուն ներաշխարհ էր արտահայտում:
– Քո նմանը կվախենա, բա չէ՜,- չհավատաց լեյտենանտը:
Ապա հարցրեց.
– Հարբա՞ծ էիք:
– Բացարձակ,- պատասխանեց եղբայրս:
– Կասկածում եմ…
Բայց արդեն անհնար էր որևէ բան ապացուցել: Ուղևորության մասնակիցները երդվում էին, որ Բորյան չի խմել: Վարորդը գլուխն ազատեց ծառայողական նկատողությամբ:
Եղբայրս խելացի էր վարվել: Հիմա արդեն նրան հարբած վիճակում մեքենա վարելու համար չէին դատելու, այլ որպես դժբախտ պատահարի մեղավորի:
Քննիչ Լարիսան ասում էր.
– Նույնիսկ անկողնում շարունակում ես խաբել նախաքննությանը…
Մեկ շաբաթ անց նա հայտնվեց Լենինգրադում:
Մորաքույրս արդեն ամեն ինչ գիտեր: Լաց չէր լինում: Զանգեց գրողներին, որոնք գործ ունեին միլիցիայի հետ: Նույն գրողներին՝ Յուրի Գերմանին, Մետտերին, Սապարովին:
Արդյունքում՝ եղբորս ձեռք չտվին: Հանգիստ թողեցին մինչև դատը: Միայն չբացակայելու ստորագրություն վերցրին:
Շուտով եղբայրս եկավ ինձ մոտ: Հարցրեց.
– Դու Լենինգրադի մոտ ես, չէ՞, ծառայել: Գիտե՞ս ճամբարների տեղական համակարգը:
– Ընդհանուր առմամբ գիտեմ: Օբուխովոյում եմ եղել, Գոռլովոյում, Պիսկարյովկայում…
– Քո կարծիքով՝ լավ կլինի որտե՞ղ նստեմ:
– Կարծում եմ՝ Օբուխովոյում ռեժիմն ավելի մեղմ է:
– Մի խոսքով, պետք է գնալ ու ծանոթանալ…
Գնացինք Օբուխովո: Մտանք զորանոց: Խոսեցիքն օրապահի հետ: Պարզեցինք՝ ով է մնացել ծանոթ գերակետիկներից: Քիչ անց զորանոց վազեցին սերժանտներ Գոդերիձեն ու Օսիպենկոն:
Գրկախառնվեցինք: Նրանց ծանոթացրի եղբորս հետ: Հետո հարցրի՝ ով կա ճամբարի հին վարչակազմից:
– Կպպիտան Դերյաբինը,- պատասխանեցին գերակետիկները:
Կապիտան Դերյաբինին լավ էի հիշում: Համեմատաբար բարեհոգի ու անհեթեթ հարբեցող էր: Կալանավորները նրանից ծխախոտ էին թռցնում: Իմ ծառայության ժամանակ Դերյաբինը լեյտենանտ էր:
Զանգեցինք զոնա: Մի րոպեից Դերյաբինը հայտնվեց պահականոցում:
– Հա՜,- գոռաց՝ ինձ տեսնելով:- Սերյոգան՝ էստե՜ղ: Հապա տեսնեմ ինչի նման ես: Լսել եմ՝ գրող ես դառել: Ուրեմն կյանքի էս դեպքը նկարագրի: Իմ առանձնացված կետից մի զեկ թռել էր: Հանեցի, ուրեմն, սանտեղխնիկների բրիգադը առանձնացված կետ: Պահնորդ դրեցի: Բացակայում եմ՝ պուճուր կարիքի պահով: Հետո գան տեսնեմ՝ զեկերից մեկը չկա: Թռե՜լ է… Սոճին, ուրեմն, քաշել-կռացրել են: Զեկին մոնտաժայաին գոտիներով վերևից կապել ու բաց են թողել: Զեկն էլ թռչելիս արձակել է գոտին ու՝ վերջ: Թռել անցել էր համարյա գծանցից էն կողմ: Բայց մի քիչ սխալ էր հաշվել: Մտածել էր՝ փայտահատարանի մոտ ձյուների մեջ կիջնի: Բայց էնպես էր ստացվել, որ ընկել էր զինկոմիսարիատի բակը… Էս էլ քեզ զուտ գրական նրբություն. բռնելիս զինկոմիսարի քիթն էր կծել…
Դերյաբինին ծանոթացրի եղբորս հետ:
– Լյոխա,- ձեռքը պարզելով՝ ասաց կապիտանը:
– Բոբ:
– Էնպես որ, ասում եմ,- վատ չէր լինի կոկորդներս թրջեինք, հը՞…
Որոշեցինք զորանոցից տեղափոխվել մոտակա անտառակը: Գոդերիձեին ու Օսիպենկոյին էլ հրավիրեցինք: Պորտֆելից չորս շիշ «Հիպերիկօղի» հանեցինք: Նստեցինք տապալված եղևնու վրա:
– Դե, լավ բաների համար,- ասացին բանտապանները:
Հինգ րոպե անց եղբայրս արդեն գրկախառնվում էր Դերյաբինի հետ: Ու հետն էլ հարցուփորձ անում.
– Բարաքները լա՞վ են տաքացնում: Պահակաշները շա՞տ են: Հսկման խցային կա՞րգն է գործում:
– Չես կորչի,- վստահեցնում էին գերակետիկները:
– Լավ զոնա է,- պնդում էր Գոդերիձեն,- տեսքի կգաս, կհանգստանաս, աժդահա կդառնաս…
– Ծանութն էլ մոտ է,- լրացնում էր Օսիպենկոն,- գծանցից դենը… Սպիտակ, կարմիր, գարեջուր…
Կես ժամ անց Դերյաբինն ասում էր.
– Նստեք, տղե՛րք, քանի դեռ ողջ եմ: Թե չէ կարձակեն Լյոխա դերյաբինին, ու ձեր վերջը կգա… Գործիչներ կհայտնվեն՝ թերի բարձրագույն կրթությամբ… Այ էդ ժամանակ կհիշեք Լյոխա Դերյաբինին…
Բորյան գրեց նրա տան հեռախոսի համարը:
– Ես էլ քոնը գրեմ,- ասաց Դերյաբինը:
– Իմաստ չունի,- ասաց եղբայրս,- մի ամսից գալու եմ…
Էլեկտրագնացքում, երբ տուն էինք վերադառնում, ասում էր.
– Առայժմ էնքան էլ վատ չի:
Իսկ ես քիչ էր մնում լաց լինեի: Երևի «Հիպերիօղին» էր ազդել…
Շուտով սկսվեց դատը: Եղբորս պաշտպանում էր նույն փաստաբան Կիսելյովը: Ներկաները ժամանակ առ ժամանակ ծափահարում էին նրան:
Հետաքրքիր է, որ որպես պատահարի զոհ էր ներկայացնում ոչ թե հանգուցյալ Կորոբչենկոյին, այլ՝ եղբորս:
Ամփոփելով խոսքը՝ ասաց.
– Մարդու կյանքը լեռան ճանապարհ է հիշեցնում՝ բազմաթիվ վտանգավոր կեռմաններով: Դրանցից մեկը ճակատագրական եղավ իմ պաշտպանյալի համար…
Եղբորս նորից երեք տարի տվին: Հիմա արդեն՝ խիստ ռեժիմում:
Դատի օրը ծանրոց ստացա Չիտայից: Ծանրոցում տասը տուփ «Հի լայթ» ճապոնական սիգարետ էր:
Բորյայաին տարան Օբուխովո: Գրում էր, որ ճամբարը լավն է, իսկ պահնորդությունը՝ բավական մարդասեր:
Կապիտան Դերյաբինը խոսքի տեր մարդ դուրս եկավ: Բորյային նշանակեց հաց կտրելու: նախանձելի, նոմենկլատուրային պաշտոն էր:
Այդ ընթացքում եղբորս կինը հասցրեց աղջիկ ունենալ. ծնվեց Նատաշան: Մի անգամ նա զանգում է ինձ.
– Ընդհանուր տեսակցություն են թույլատրել: Եթե ազատ ես, միասին գնանք: Իմ համար, կրծքի երեխայի հետ, դժվար կլինի:
Գնացինք չորսով՝ մորաքույրս, Լիզան, երկու ամսական Նատաշան ու ես:
Օգոստոսի շոգ օր էր: Նատաշան ամբողջ ճանապարհին լաց էր լինում: Լիզան ջղայնանում էր: Մորաքրոջս գլուխը սկսեց ցավել:
Մոտեցան պահկանոցին: Հետո հայտնվեցինք տեսակցության սենյակում: Մեզնից բացի վեց այցելու կար: Կալանավորներից նրանց բաժանում էր ապակե արգելապատը:
Լիզան արձակեց երեխայի բարուրը: Եղբայրս չկար ու չկար: Մոտեցա հերթապահ գերակետիկին:
– Իսկ ո՞ւր է Դովլաթովը,- հարցնում եմ:
Նա կոպիտ պատասխանեց.
– Սպասե՛ք:
Ասում եմ.
– Զանգի օրապահին ու կանչի եղբորս: Լյոխա Դերյաբինին էլ կասես, որ ասել եմ՝ քեզ հուպ տա:
Հերթապահի փուքսը մի քիչ նստեց:
– Ես Դերյաբինին չեմ ենթարկվում, օպերին եմ ենթարկվում…
– Շո՛ւտ արա,- ասում եմ,- զանգի՛…
Այդ պահին հայտնվեց եղբայրս: Ճամբարայի գորշ արտահագուստով էր: Մեքենայով խուզած մազերը մի քիչ երկարել էին: Արևահարվել էր ու կարծես մի քիչ ձգվել՞
Մորաքույրս հրակնատի միջով նրան խնձորներ, երշիկ ու շոկոլադ փոխանցեց:
Լիզան դստերն ասում է.
– Տատո՛ւսյա, սա հայրիկն է: Տես՝ հայրի՜կը…
Իսկ եղբայրս միայն ինձ էր նայում: Հետո ասաց.
– Զզվելի շալվար ես հագել: Գույնն էլ ոնց որ քաքի գույն: Կուզե՞ս մի հրեայի հետ ծանոթացնեմ: Էստեղ՝ զոնում մի հրեա շշմելու շալվարներ է կարում: Ի դեպ, ազգանունը Պորտնով է: Լինում են, չէ՞, էդպիսի զուգադիպություններ…
Ես գոռացի.
– Ինչի՜ մասին ես խոսում: Էդ ի՜նչ նշանակություն ունի…
– Չնեղվես,- շարունակեց նա,- ձրի է: Փող կտամ, կտորը կառնես, իսկ նա կկարի… Հրեան ասում է «Քամակը մարդու դեմքն է»… Իսկ հիմա նայի քո… Էդ ի՞նչ ծալքեր են…
Ինձ թվաց ռեցիդիվիստի համար նա չափազանց պահանջկոտ է…
– Փո՞ղը որտեղից,- տագնապես մորաքույրս:- Գիտեմ, որ ճամբարում փող չի թույլատրվում:
– Փողը մանրէի պես է,- ասաց Բորիսը,- ուր ասես՝ կա: Կոմւոնիզմը կառուցենք, ամեն ինչ ուրիշ կերպ կլինի:
– Գոնե մի անգամ երեխայիդ նայի,- խնդրեց Լիզան:
– Տեսել եմ,- ասաց եղբայրս,- հրաշք աղջիկ է…
– Սնունդը ո՞նց է,- ասում եմ:
– Էնքան էլ… իշտ է, ես ճաշարան չեմ գնում: Գերակետիկներից մեկնումեկին ուղարկում եմ մթերային… Պատահում է՝ առնելու բան էլ չի լինում: Ժամը մեկից հետո արդեն երշիկ ու ձու չես ճարի… Հա՜, կործանեց Նիկիտան գյուղատնտեսությունը… Բայց ժամանակներ են եղել՝ Եվրոպա ենք կերակրել… Միակ հույսը մասնավոր հատվածքն է… Նէպի վերականգնումը…
– Կամա՜ց,- ասաց մորաքույրս:
Եղբայրս կանչեց հերթապահ գերակետիկին: Շշուկով ինչ-որ բան ասաց: Սա սկսեց արդարանալ: Մեզ խոսքի պատառիկներ էին հասնում:
– Բայց խնդրել էի, չէ՞,- ասում էր եղբայրս:
– Հիշում եմ,- պատասխանում էր գերակետիկը,- մի անհանգստանա: Տասը րոպեից Տոլիկն էստեղ կլինի:
– Բայց խնդրել էի, որ տասներկու երեսունին…
– Հնար չկար:
– Դի՛մա, կնեղանա՛մ:
– Բո՛րյա, դու ինձ գիտես: Ես էն մարդն եմ՝ որ խոստացա, կանեմ… Տոլիկը ուղիղ հինգ րոպեից կգա…
– Բայց մենք հիմա ենք ուզում խմենք:
Ես հարցրի.
– Ի՞նչ է պատահել: Ինչի՞ մասին է խոսքը:
Եղբայրս պատասխանեց.
– Էս գործիչներից մեկին օղու էի ուղարկել, իզութոզը չկա… Բարդակ է, ոչ թե զինվորական ստորաբաժանում:
– Քեզ կարցեր կնստացնեն,- ասաց Լիզան:
– Ինչի՞, կարցերում մարդիկ չե՞ն…
Երեխան նորից լաց եղավ: Լիզան նեղացավ: Եղբայրս նրան անուշադիր ու անտարբեր էր թվում: Մորաքույրս իրար հետևից դեղ էր կուլտալիս:
Տեսակցության ժամանակը սպառվում էր: Զեկերից մեկին համարյա ուժով տարան: Դուրս էր պրծնում ու գոռում.
– Նա՜դկա, բոզություն արիր՝ կսպանեմ: Կգտնեմ ու շան ծեծ կտամ… Էդ երաշխավորում եմ… Ու հիշի, լի՛րբ, Վովիկը սիրում է քեզ…
– Գնալու ժամանակն է,- ասացի ես:- Ժամանակն է:
Մորաքույրս շրջվեց: Լիզան փոքրիկին էր օրորում:
– Բա օղի՞ն,- ասաց եղբայրս:
– Դուք կխմեք,- ասում եմ:
– Ուզում էի քեզ հետ խմեմ:
– Պետք չի, էստեղ ի՞նչ խմոլ…
– Ոնց կասես… Իսկ էդ գերակետիկը, մեկ է, ձեռիցս չի պրծնի: Իմ համար մարդու մեջ գլխավորը պատասխանատվությունն է…
Հանկարծ հայտնվեց Տոլիկը՝ շիշը ձեռքին: Ակնհայտորեն շտապում էր:
– Ահա՛,- ասաց,- մեկ ու երեսուն էլ մանրը:
– Էնպես, որ տեսնող չլինի, տղե՛րք,- էմալապատ գավաթը Բորյային տալով՝ ասաց հերթապահը:
Եղբայրս արագ լցրեց: Եվ ամեն մեկս մի կում արեց: Այդ թվում և զեկերը, նրանց հարազատները, վերակացուները, գերակետիկները: Եվ ինքը՝ հերթապահը…
Մի անթրաշ, դաջվածքներով նախշված զեկ գավաթը բարձրացնելով ասաց.
– մեր մեծ հայրենիքի համար: Անձամբ ընկեր Ստալինի: Ֆաշիստական Գերմանիայի դեմ տարած հաղթանակի: Բոլոր ցամաքային հրանոթներից՝ կրա՛կ…
– Կեցցե Իմրե նադի թունդ հետադիմական հանցախումբը,- նրան միացավ երկրորդը:
Հերթապահը թոթվեց եղբորս ուսը.
– Կներես, Բո՛բ, ժամանա՛կն է…
Մենք հրաժեշտ տվեցինք իրար: Հրակնատի միջով սեղմեցի եղբորս ձեռքը: Մորաքույրս լուռ նայում էր որդուն: Լիզան հանկարծ լաց եղավ՝ արթնացնելով արդեն ննջող Նատաշային: Երեխան ձայնը գլուխը գցեց:
Մենք դուրս եկանք ու փորձեցինք տաքսի բռնել…
Անցավ մոտ մեկ տարի: Եղբայրս գրում էր, որ ամեն ինչ կարգին է: Հաց կտրող էր, իսկ երբ Դերյաբինը գնաց թոշակի, էլեկտրամոնտյոր դարձավ:
Հետո եղբորս գտավ ներքին գործերի վարչության ներկայացուցիչը: Ճամբարների մասին պատմող վավերագրական ֆիլմ նկարելու որոշում էր կայացվել: Այն մասին, որ սովետական ճամբարներն ամենամարդասիրականն են աշխարհում: Ֆիլմը նախատեսված էր ներքին օգտագործման համար: Անվանումը չոր էր՝ «Խիստ ռեժիմի ուղղիչ-աշխատանքային գաղութների հսկողության մեթոդները»:
Եղբայրս շրջում էր հեռավոր ճամբարային կետերով: Նրան պետական «ԳԱԶ-61» մեքենա էին տվել: Համապատասխան սարքավորում: Մշտապես երկու պահնորդ էին ուղեկցում՝ Գոդերիձեն ու Օսիպենկոն:
Եղբորս հաջողվում էր հաճախ տուն գալ: Մի քանի անգամ այցելեց ինձ:
Ամռանը ֆիլմը պատրաստ էր: Եղբայրս միաժամանակ կինոօպերատորի, ռեժիսորի ու հաղորդավարի գործառույթներ էր կատարում:
Հունիսին դիտումն էր: Դահլիճում գեներալներ ու գնդապետներ էին նստած: Ֆիլմի քննարկման ժամանակ գեներլ Շուրեպովն ասաց.
– լավ նկար է, պետքական… «Հազար ու մի գիշերվա» պես նայվումէ…
Բորյայաին գովեցին: Սեպտեմբերին պատրաստվում էին ազատել:
Ես վերջապես որսացի եղբորս բնավորության ամենագլխավոր գիծը: Նա բնազդային էկզիստենցիալիստ էր: Կարող էր գործել միայն սահմանային վիճակներում: Կարիերա անել միայն բանտում: Հանուն կյանքի պայքարել միայն անդունդի եզրին…
Վերջապես նրան ազատեցին:
Սրանից հետո ստիպված եմ կրկնվել: Մորաքույրս զանգեց Յուրի Գերմանին: Եղբորս որպես սևագործ բանվոր աշխատանքի վերցրին վավերագրական ֆիլմերի ստուդիայում: Երկու ամիս անց ձայնագրող օպերատոր էր: Իսկ կես տարուց՝ մատակարարարման բաժնի պետ:
Մոտավորապես այդ օրերի ինձ վերջնականապես ազատեցին աշխատանքից: Պատմվածքներ էի գրում ու ապրում մայրիկի թոշակով…
Երբ մորաքույրս հիվանդացավ ու մահացավ, նրա թղթերում մի գորշաչյա հմայիչ տղամարդու լուսանկար գտան: Կիրովի տեղակալն էր՝ Ալեքսանդր Իվնովիչ Ուգարովը: Նման ր եղբորս: Չնայած՝ շատ ավելի ջահելատես:
Բորյան առաջ էլ գիտեր՝ ով է հայրը: Հիմա դրա մասին բացահայտ խոսեցին:
Եղբայրս կարող էր փնտրել ազգականներին: Բայց չուզեց: Ասաց.
– Դու կաս, ու էլ ոչ ոք ինձ պետք չի…
Հետո միտք արեց ու ավելացրեց.
– Տարօրինակ է: Ես կիսով ռուս եմ: Դու՝ կիսով հրեա: Բայց երկուսս էլ գարեջրով օղի ենք սիրում…
Յոթանասունինը թվին ես որոշեցի վտարանդվել: Եղբայրս ասաց, որ չի գա:
Նորից սկսել էր խմել ու տոիրուդմփոց սարքել ռեստորաններում: Նրան սպառնում էր աշխատանքից ազատումը:
Կարծում եմ՝ նա կարողանում է ապրել միայն անազատության մեջ: Ազատության մեջ թուլանում ու նույնիսկ հիվանդանում էր:
Վերջին հանդիպմանը ասացի.
– Գնա՛նք:
Անտարբեր ու տխուր արձագանքեց.
– Էդ ամենը իմ համար չի: Պիտի անցնես ատյաններով: Բոլորին պիտի համոզես, թե հրեա ես… Անհարմար եմ զգում: Այ եթե խումարի մեջ, միանգամից… աչքդ թարթեցիր ու Կապիտոլիումի բլրին ես…
Օդանավակայանում եղբայրս լաց եղավ: Ըստ երևույթին ծերացել է: Բացի այդ, մեկնելը միշտ ավելի հեշտ է, քան մնալը…
Չորրորդ տարին է՝ ապրում եմ Նյու Յորքում: Չորրորդ տարին է՝ ծանրոցներ եմ ուղարկում Լենինգրադ: Ու հանկարծ՝ բանդերոլ այնտեղից:
Փոստատանը բացեցի: Տրիկոտաժե երկնագույն ֆուֆայկա էր՝ Օլիմպիական խաղերի խորհրդանշանով: Մեկ էլ՝ կատարելագործված կառուցվածքով մետաղյա ծանր խցանահան:
Մտածեցի՝ ի՞նչն է եղել ամենաթանկը իմ կյանքում: Ու հասկացա՝ չորս կտոր շաքարը, ճապոնական «Հի լայթ» սիգարետները, երկնագույն ֆուֆայկան և ահա այս խցանահանը…
Հովհաննես Թումանյան
Նմանություն
Եթե մի օր, անուշ ընկեր,
Գաս այցելու իմ շիրմին
Ու նորաբույս վառ ծաղիկներ
Տեսնես փըռված չորս կողմին,
Դու չըկարծես, թե հասարակ
Ծաղիկներ են ոտքիդ տակ,
Կամ թե գարունն է այն բերել,
Իմ նոր տունը զարդարել։
Նրանք չերգած իմ երգերն են,
Որ սրտումըս ես տարա,
Նրանք սիրո էն խոսքերն են,
Որ դեռ չասած ես մեռա։
Շուշանիկ Կուրղինյան
Հանդիպում
Ես նայում էի փողոց, իսկ ձյունը գալիս էր փաթիլ-փաթիլ․․․
Ձյան փաթիլները մի անուշ թախիծ են նետում ինձ ու ես անտրտունջ սկսում եմ խղճալ, ափսոսալ ինձ։ Ես էլ փաթիլ էի, հստակ, կայտառ։ Ինչո՞ւ ընկա վայր, գետնի վրա, ուր կանաչի ու ծաղկի հետ փոշի ու ցեխ էլ է լինում․․․
Ձյան փաթիլներր ճնշում են ինձ ու մարում հույսերիս բոլոր կերոնները։ Երբ ձյուն է գալիս, ինձ թվում է, թե էլ ոչ մի գարուն տեսնելու չեմ ես, էլ ոչ մի աստղ ժպտալու չէ ինձ, և կյանքս դառնալու է միօրինակ, տաղտկալի մի աննյութ պատմություն․․․
Այսպես ես նայում էի փողոց, իսկ ձյունր գալիս էր փաթիլ֊փաթիլ։ Բյուրավոր թեթև, փափլիկ փաթիլները վխտում էին օդում, անձայն, անշշուկ պարում, խաղում և դարսվում երկրի երեսին, ժպտում մաքուր, առողջ ու անբիծ ժպիտով։ Այդ ժպիտը տարածվում էր պարզ երկնքի, ձյունածածկ երկրի վրա։ Այդ ժպիտը ընկճում էր ինձ, լարում մտքերիս իրար ու դուրս թափված շեն քաղաքից։ Սպառողներն էլ նույնպես։ Սակայն պառավի բռնած դիրքը ավելի նախանձելի էր երևում. այս ու այն կողմ դրած տոպրակների մեջ նա թոռների հետ քարածուխի մանրուք էր հավաքում, փայտի կտորներ և ծվեններ։
Տա՛տ, այ տա՛տ, մի տես թե ինչ եմ գտել, վազում էր սրտատրոփ ոսկեհեր մանուկը։ Բոլորը հտվաքվեցին տատի շուրջը և զարմացած դիտում էին գյուտը։
Տատիկ, ի՞նչ աման է, մեջը ի՞նչ է եղել։
Պառավը նայեց փոշոտ գետնին, չոր մատներով ոլորեց իր «շան տոտիկը» և սիրով ծխելով դիտեց ամանն ու սկսեց։
Սա թիթեղյա աման է, հեռու աշխարհից փոքրիկ ձկներ են ստանում այս ամաններում յուղի մեջ կարգին շարված։
Ինչպիսի՞ ձկներ, տատ․․․
Փոքրիկ ձկներ, զավակս։
Տատ, համո՞վ են այդ ձկները։
Օ՜, շատ համով. յուղն էլ հատուկ։
Դու կերե՞լ ես, տատ։
Ես․․․ ճիշտն ասած կերել եմ․․․
Պատմի՛ր, պատմի՛ր։
Երբ ես աղախին էի, տերերս հաճախ ուտում էին այս ձկներից և ամանները խոհանոց տանելիս ես մնացածը ուտում էի, իսկ ամանները մաքրում ու պահում ինձ համար։
Աման գտնող երեխան տրտմեց, իսկ ամենափոքրիկը ձայնեց դժգոհ.
Իսկ ես քաղցած եմ, ուտել եմ ուզում։
Մի քիչ էլ որոնենք, տուն կգնանք. ճանապարհին անպատճառ հաց կգնեմ, համոզեց պառավը։ Երեխաները դժկամ ցրվեցին՝ ամենն իր մտքում պատկերացնելով փոքրիկ համեղ ձկները հատուկ յուղի մեջ, թիթեղյա ամանում։
Տա՛տ, այ տա՛տ, մի նայի՛ր, կոշիկ գտա, ձայնեց մի փոքրիկ, և բոլորն էլ դարձյալ հավաքվեցին պառավի գլխին։
Տա՛տ, կրունկին նայիր, բարձր․ ա՜խ, խորամանկներ, որպեսզի շուտ չմաշվի:
Չէ, հոգիս, տերերը չեն մաշում։
Ինչպե՞ս։ Պատմի՛ր, տատ։
Ճիշտ եմ ասում. նրանք շարունակ հագուստներ, կոշիկներ գնում են, մի քանի անգամ հագնում և դեն շպրտում։
Դու ի՞նչ գիտես, տա՛տ։
Երբ ես աղախին էի տերերի մոտ՝ տեսա. վեր են կենում
առավոտյան մի տեսակ են հագնվում, դուրս են գնում՝ մի ուրիշ տեսակ․ երեկոյան ավելի շքեղ․ և այսպես միշտ, ամեն օր․․․
Տա՛տ, տուն գնանք, ասաց փոքրիկ, վտիտ աղջիկը, քորելով կուրծքն ու փորը։
Ես վեր կացա ու խառնվեցի այդ փոքրիկ խմբին։ Ամենքն էլ մաշված էին հողով, մարմնով, հագուստով, ամենքին էլ աղտն էր կրծել և հացի ահն ընկճել։
Տա՛տ, ասացի, ձորակն ապականված է ու նեխված, կթառամեն քնքույշ երեխաները, ինչպես ծաղիկները խորշակից․․․ պարապիր մի այլ գործով։ Ամռան տոթին դժվար Է թափառել աղբանոցում․․․
Անհոգ կաց, պատասխանեց պառավը, ողջը մեկ է ու ամեն տեղ Էլ աղբանոց, ի՞նչ կարող եմ անել ես։ Կուշտ օրվա կարոտը կտրտում է սիրտս։ Նայեցեք, որբեր են․ մայրը մեռավ, հայրերն անհայտ են։ Թաղում ծաղրն Է նեղում նրանց, իսկ այստեղ մենք ազատ ենք․․․
Երբ մտանք նրանց փողոցը, երեխաները բռնեցին պառավի փեշից, իսկ փողոցի տղաները շրջապատեցին նրանց և բարձր ձայնով սկսեցին երգել մի անկապ երգ, ուր հիշվում էր խեղճ որբերի անունն ու ծագումը և մոր մեղքերի շարանը։
Տեսնո՞ւմ ես, աղբանոցի խոզերն ու շները մարդու համար այդպիսի երգ չեն հորինել երբեք․․․
1904 թ․ Ռոստով-Դոն
Հովհաննես Թումանյան
Խորհրդավոր մեռելը
Ուր որ կանգնում, նըստում եմ ես,
Ամենուրեք, անմեկին,
Աչքիս առջև դըրած է միշտ
Մի լուռ դագաղ թանկագին։
Օ՜, մի՛ հարցնեք՝ էն դագաղում
Ո՞ւմն է դալուկ էն դիակ,
Կամ թե ինչու ես չեմ թաղում
Նըրան ընդմիշտ հողի տակ։
Ոչ, չեմ կարող ես հավատալ,
Թե մեռած է նա հավետ,
Թե նա գընաց, էլ ետ չի գալ,
Թե նա չըկա էլ ինձ հետ...
Եվ ուր կանգնում, նըստում եմ ես՝
Նա մի՜շտ աչքիս առաջին...
Ու երբ խոսում, ժըպտում եմ ձեզ՝
Ըսպասում է իմ հոգին...
Ըսպասում է ամեն վայրկյան,
Թե ուր որ է՝ հիմի նա
Պիտի շընչի ու մանկական
Իր աչքերը ինձ բանա...
Գուրգեն Մահարի
Երեք բարդի
Խորենին
1
Երեք բարդի ես գիտեմ,
Նրանք նազում են իմ դեմ,
Օ, երեք բարդի.
– Մանկությո՛ւն իմ դեղնածամ,
Մանկությո՛ւն իմ, որ անցար
Նոր ցանած արտից…
Զանգի ղողանջ եմ հիշում,
Նեղ արահետ, անտառ, շուն
Ու գառներ ճերմակ.
Անհուշ լեռան մի ուսից
Բարձրացող վանք ու լուսին
Եվ ինչ-որ վրան:
Այդ բարդին շա՛տ է հեռու,
Նա մշուշվեց օրերում,
Յոթ սարից անդին.
– Մանկությո՛ւն իմ դեղնածամ,
Մանկությո՛ւն իմ, որ անցար
Նոր ցանած արտից:
2
Երկրորդ բարդին, ահա՛ նա,
Բանուկ մի ճամփի վրա,
Երգուն ու խշշուն.
Շուրջը՝ գյուղեր, կանաչ ծով,
Առուն՝ անուշ զնգոցով,
Մարգեր թարմաշունչ:
Շուրջը երկիր մի զարթնող,
Անուշ բուրող հերկ ու հող,
Հազար կանչող ձեռք.
Դաշտի վրա լայնանիստ
Զարթնող ուժեր անհանգիստ,
Ակոսների երգ:
Լայնասաղա՛րթ իմ բարդի,
Զարթնող երկրի մեծ ճամփին,
Երա՛զ սպիտակ,
Դու շարժում ես ձեռքերդ
Ու երգում ես երգերդ
Բիլ երկնքի տակ…
3
…Երրորդ բարդի, երրո՛րդ ծառ,
Դեղնասաղարթ ու պայծառ,
Որ կռանում ես.
Նայում ես խոր ու բարի,
Հեռավո՜ր քո անտառից,
– Ի՞նչ է անունդ…
Դու ծերությունն ես անհուշ,
Շուրջդ մուժ ու աղջամուղջ,
Հողը՝ անհանդարտ,
Նա մռմռում Է խանդից,
Եռում եռուն եռանդից,
Սնում նոր անտառ:
Կկռանաս դու մի օր,
Սրտամեռ ու գլխի՚կոր,
Կանաչ արտի դեմ.
Շուրջըդ, շուրջըդ կշափեն,
Նորից խինդով կծափեն
Հազա՜ր բարդիներ:
Եվ օրերը հեռացած,
Ստվերների պես ծածան,
Կնստեն սրտիդ.
– Մանկությո՛ւն իմ ոսկեծամ,
Մանկությո՛ւն իմ, որ անցար
Նո՜ր ծլած արտից…
Ալեքսանդր Շիրվանզադե
Ակոյի տոնածառը
Փոքրիկ, աղքատիկ քաղաքում, ուր տները մի հարկանի են, կտուրները խարխուլ, փողոցներն անսալահատակ, աղտոտ, տուր ցնցոտիներն այնքան սովորական են, որ այլևս ոչ ոքի գութը չեն շարժում, չքավորի համար չքավորությունը շատ էլ զգալի չէ։ Այնտեղ բախտերի մեջ անդունդներ չկան, կա միայն գույների տարբերություն, մեկն ավելի գորշ, քան մյուսը։
Բայց երբ քաղաքը մեծ է, հարուստ, ցերեկները խանութներում ցուցադրված փարթամ ապրանքներն են շլացնում անցորդին, գիշերները՝ կլուբների և թատրոնների էլեկտրական լույսերը, չունևորների ներվերը մերկանում են և սոսկալի ցավով են ընդունում կառքերի դղրդյունն ու օվտոմոբիլների սուլոցները։
Վաղուց էին մերկացել բանվոր Գալուստի ներվերը։ Այն օրից, երբ համոզվել էր, որ մինչև կյանքի վերջը պիտի սալին զարկե ծանր մուրճը, որ ահա տասներկու տարի է օրը տասը ժամ զարկում է և որ այնքան նրա մարմինը չի ավրել, որքան հոգին է քայքայել։
Որպես բանվոր, որի համար հանգստությունն է երկրային բարձր հաճույքը՝ նա սիրում էր հասարակ տոները, երբ նրա հոգնած մարմինը նիրհում էր ընտանեկան հարկի տակ։ Բայց կային տարվա մեջ երկու մեծ տոներ, որոնց նա ատում էր հոգու ամբողջ զորությամբ։ Ատում էր ոչ նրանց խորհուրդը, այլ այն բոլորը, որ մարդիկ կապել էին այդ տոների հետ արտաքո կարգի ծախքեր, որ պարտավորական են թե հարստի և թե աղքատի համար։
Ահա չորրորդ անգամն է Գալուստը տարվա միևնույն միջոցին տանջվում է ավելի քան իր երեսուն ու հնգամյա կյանքի ընթացքում։
Նոր տարին մի կերպ անցավ, բայց ծնունդն ու մկրտությունը մնում են. մի՞թե այս անգամ էլ նա չպիտի կարողանա կատարել իր խոստումը գնել իր մի հատիկ Ակոյի համար տոնածառ և զարդարել ու լուսավորել այնպես, ինչպես անում են բոլոր հայրերն իրենց զավակների համար՝ հենց այս ահագին տան մեջ, որի ներքնահարկում նա ապրում էր խլուրդի պես։
Ո՛չ, այս տարի էլ խաբել երեխային նա չի ուզում և չի կարող։ Դեռ մի ամիս առաջ Ակոն նրան հիշեցրեց.
Հայրիկ, տոնածառը չմոռանաս, լավը, մեծը...
Եվ հետո ավելացրեց.
Ես ուզում եմ, որ շաքարի գառնուկներ էլ լինեն, թմբուկ էլ, սուլիչ էլ...
Լա՛վ, Ակո ջան, այս տարի տոնածառ կունենաս, անպատճառ կունենաս։
Անպատճա՛ռ, կրկնեց Գալուստի կինը դառը հեգնությամբ, երեք տարի է խաբել ես, այդ էլ կլինի չորրորդը։ Գոնե մի՛ խոստանար։
Դյուրին է ասել «մի խոստանար»: Կարելի՞ է մերժել այդ անմեղ աչքերին։ Նրանք այնպիսի հավատով են նայում նրան։ Այդ փոքրիկ, ճերմակ ձեռքերին։ Նրանք այնպիսի գգվանքով են փաթաթվում նրա կոշտ պարանոցին։
Բայց ինչպե՞ս։ Անցյալ ամիսների աշխատավարձը ստացել է և արդեն ծախսել, մնում են մի քանի ռուբլիներ։
Հուրիկ, թաթախման երեկո ձուկ հարկավո՞ր է։
Դե, իհարկե, հարկավոր է, ի՞նչ հարցնելու բան է։
Ուզում եմ ասել, որ ձուկն այս տարի թանկ է, կրակի գին։
Թանկ է, թե էժան՝ պետք է առնել, օրենք է․․․
Այդ մի ռուբլի. յուղ, բրինձ, ածուխ, այդ էլ ամենաքիչը մի ռուբլի։ Տերտերն էլ գալու է, իհարկե։
Տերտերն էլ, տիրացուն էլ։
Պրծավ։ Գրպանումս մնացել է ուղիղ երեք ռուբլի։ Հերիք է։
Ոչ, պետք է ուրիշ միջոց գտնել, ձուկն էլ անհրաժեշտ է, տերտերն էլ... Մեծ բան չի պահանջվում, դարձյալ մի երեք-չորս ռուբլի։ Գալուստը գիտե որտեղ գնել էժան զարդարանք տոնածառի համար։ Ամեն օր նա երկու անգամ անցնում է մեծ հրապարակի վրա գտնվող փայտյա խանութների մոտով։ Արդեն նա իր մտքում ընտրել է բոլորը, ինչ որ պահանջում է Ակոն։ Ավելի՛։ Արդեն նա ծառը զարդարել է իր ձեռքով և լուսավորել գույնզգույն մոմերով ու լապտերներով։ Ակոն ուրախ-ուրախ թռչկոտում է ծառի շուրջը, ծափ տալով, պարելով, երգելով։ Ինչպե՜ս են վառվել նրա սևորակ աչքերը, ինչպե՜ս են կարմրել նրա գունատ այտերը, ինչպե՜ս է նրա տափակ կուրծքն ուժգին բարձրանում ու իջնում։
Գալուստը սիրտ առավ կառավարչի օգնականից խնդրելու առաջիկա շաբաթվա վարձը։
Ի՞նչ, գոչեց օգնականը ծիծաղելով, չկատարած աշխատանքի վա՞րձ։ Այդ ո՞րտեղ է տեսնված։
Բայց կկատարեմ այդ գործը։
Ոչ, եթե քեզ տամ, մյուսներն էլ կպահանջեն։ Գնա գործիդ, առանց այդ էլ վերջերս դուք՝ բանվորներդ, շատ եք երես առել։
Բայց տոնածա՞ռը, Ակոն մաշվում է, ասաց մտքում Գալուստը և գլուխը կրծքին թեքելով, դուրս եկավ գրասենյակից։
Հուսահատությունը պաշարել էր նրան։ Նա տեսնում էր, որ այս անգամ էլ պետք է խաբի Ակոյին։ Իսկ այդ ավելի դժվար է, քան առաջ, որովհետև Ակոն վեց տարեկան էր։ Արդեն փոքրիկը մի տեսակ կասկածով ու թերահավատությամբ է նայում իր հոր երեսին և էլ առաջվա պես չի թախանձում։
Այն օրը մանուկը, հորը ճանապարհ դնելով, ասաց.
Եթե այսօր էլ չբերես, էլ քո խոսքին չեմ հավատալու։
Գալուստը շուռ դուրս եկավ և գնաց գործի։ Երբեք նա այնքան ճնշված չէր եղել։ Նա, որ սովորաբար առավոտները գործի գնալիս երգում կամ շվացնում էր գյուղական երգեր։
Ինչպե՞ս, ո՞րտեղից: Եվ որքան մտածում էր, այնքան ելքը դժվարանում էր։ Նա մտավ գործարանի գավիթը, առանց սովորական բարևներ տալու աջ ու ձախ հանդիպող ընկերներին...
Հանկարծ նրա հայացքն ընկավ մեկ բանի վրա։ Նա կանգ առավ մի քանի վայրկյան։ Մի միտք անցավ նրա գլխով և անմիջապես պաշարեց նրա հոգին։ Այնտեղ, գործարանի շրջապատի մոտ կար մի գորշ-դեղնագույն բան, որ փայլում էր արեգակի առավոտյան ճառագայթներից։ Օրն երկու անգամ նա անցնում էր այդ առարկայի մոտով․ ինչո՞ւ միայն այսօր ուշադրություն դարձրեց նրա վրա։
Գալուստը ժպտաց տարօրինակ ժպիտով։ Նրա մռայլ դեմքի վրա փայլեց անսպասելի հուսո նշան։ Նա մտավ արհեստանոց, պատռված չուխան հանեց, մի կողմ ձգեց և վերցրեց մի փութանոց մուրճը։
Ամբողջ օրը նա գործում էր և մտածում․ այն գորշ-դեղնագույն առարկայի մասին, որ երևում էր արհեստանոցի մրոտ լուսամուտից, և որքան շատ էր նայում, այնքան ավելի ու ավելի էր հուզվում։
Նրա հուժկու և հոլանի բազուկները գործում էին առանձին եռանդով, բայց անփույթ, չպահպանելով հարվածների հերթը և ընկերներին խանգարելով։
Ահա, վերջապես, վերջին սուլոցը՝ օրն ավարտված է։
Գալուստը մուրճը դրեց իր սովորական տեղը, սրբեց ճակատը կապտագույն շապկի մրոտ փեշով, չուխան հագավ, սեղմեց գլխին գդակը և արհեստանոցից դուրս եկավ։
Օրն արդեն մթնել էր թեև դեռ վեց ժամն էր։ Գալուստը մի անգամ ևս հիշեց Ակոյի դեմքը, լսեց նրա կեղեքիչ հարցը՝ «էլի՞ չբերեցիր» նրա գլուխը պտտեց։ Այդ երեխան սպասելուց հոգնեց։ Նա կարող է վշտից հիվանդանալ։ Քիչ չեն պատահել նման դեպքեր։ Ակոն կարող է մեռնել, Ակոն չի դիմանալ... Տեր աստված, ազատիր Գալուստին փորձանքից։ Բայց աստված խուլ է աղքատների համար, Գալուստը վաղուց, շատ վաղուց գիտե այդ բանը։ Որ այդպես է, ինչո՞ւ չարհամարհել նրա օրենքները, ինչո՞ւ չմեղանչել։ Այո, Գալուստը կանե ինչ որ մի անգամ արդեն վճռել է անել․ թող լինի, ինչ որ լինելու է։
Հասնելով գործարանի շրջապատին, նա քայլերը դանդաղեցրեց։ Թույլ տվեց որ ընկերները հեռանան։ Դարբասի մոտ երկու պահապաններ խուզարկում էին բանվորներին, չլինի թե նրանք գործարանից բան տանեն իրենց հետ։ Այդ կողմից նոր կառավարիչը, որ մի երիտասարդ ինժեներ էր, չափազանց խստապահանջ էր։
Նա ասում էր.
Ես կարող եմ բանվորին ամեն բան ներել, բացի գողությունից։ Գողի համար ես գութ չունեմ։
Գալուստը մոտեցավ փայլուն առարկային, որ այժմ մի մութ կետ էր առանց ձևի։ Նա մի վճռական շարժումն արավ, թեքվեց և իր ուժեղ ձեռքերով առարկան բարձրացնելով, շրջապատի վրայից ձգեց փողոց։ Ապա նա հանգիստ քայլերով մոտեցավ դարբասին։ Նա վերջինն էր։ Պահապանները նրան սովորաբար չէին խուզարկում։ Տասներկու տարի էր նա աշխատում էր այդ գործարանում, և ոչ ոք նրան չէր կասկածել։ Նա հայտնի էր իր մանկական հեզությամբ և ամոթխածությամբ։
Գնա՛, Գալո, մենք քեզ ճանաչում ենք, ասաց պահապաններից մեկը սովորական դարձվածքը, երբ Գալուստը կանգ առավ դարբասի առջև։
Գալոն ցնցվեց այդ խոսքերից և շտապեց դուրս գալ։ Դարբասը փակվեց։ Փողոցում նա սպասեց մինչև որ բանվորների վերջին խումբն անհետացավ։ Նա մոտեցավ այն տեղին, ուր գցել էր առարկան, հանեց չուխան, փաթաթեց նրա մեջ առարկան, վերցրեց կռնատակը ու հեռացավ արագ քայլերով։ Նրա համագյուղացիներից մեկը, գործարանից ոչ հեռու պահում էր մանր ապրանքների խանութ։
Գալոն ուղղակի այնտեղ գնաց։ Բարեբախտաբար խանութում ոչ ոք չկար, բացի խանութպանից։
Օհո՜, Գալո, հանդիպեց նրան մանրավաճառը, որ մի զվարթ, կատակասեր մարդ էր, կարմիր այտերով ու հաստ պարանոցով, ինչպես տեսնում եմ, քեֆդ ներսումդ վառել ես, որ ձյուն-ձմեռ չուխեդ կռնատակդ ես դրել։
Գալոն ոչինչ չասաց։ Աջ ու ձախ նայելով, կապոցը դրեց վար և նայեց խանութպանի երեսին։
Այդ ի՞նչ է։
Կռան, պատասխանեց Գալոն, ճանապարհի վրա ընկած էր, վերցրի։ Թող քեզ մոտ մնա, Մարուք ջան, էգուց կիմանանք ով է տերը, իրեն կտանք։
Գտել ես, հա՜ա՜, արտասանեց Մարուքը մի տեսակ նենգությամբ, է՛հ, փառք աստծու, որ վերջապես դու էլ մի բան գտար։ Ընկերներիդ շատերը շաբաթ չի անցնում, որ մի բան չգտնեն․ թող մնա կաշխատենք տիրոջը գտնել։
Գալոն ոչինչ չասաց, բայց հասկացավ, որ խանութպանը գուշակել է իր սուտը։ Նա երեսը դարձրեց դուրս գնալու։
Սպասիր, ա մարդ, ո՞ւր ես վազում, կանչեց նրան խանութպանը։
Գալոն կանգ առավ։
Խանութպանը բաց արավ դրամարկղը և, այնտեղից դուրս բերելով երեք ռուբլի, առաջարկեց Գալոյին։
Վերցրու, ասաց նա։
Ինչո՞ւ համար։
Վերցրո՛ւ, փող է, հող չէ։
Գալոն նայեց թղթադրամին, ապա Մարուքի երեսին և վիզը քորեց։
Վերցրո՛ւ, նազ մի արա, քեզ համար է նորություն, ես սովոր եմ։ Դուքանիս ետևում էլի կա դրանցից մի քանիսը․ ընկերներդ են բերել։ Ես բոլորի տերերին պետք է գտնեմ և, հե-հե-հե, պիտի տամ իրենց։ Քո կռանի տիրոջն էլ կգտնեմ, միամիտ կաց, հե-հե-հե, քոնը երեք մանեթից ավելի չարժե։ Վերցրու։ Դե լավ, էս էլ քեզ մի մանեթ, եղավ չորս։ Որ սպանես էլ ավելի տալ չեմ կարող։ Ես գիտեմ, որտեղ ես գտել։ Կառավարչին էլ եմ ճանաչում, օգնականին էլ, հասկանո՞ւմ ես ինչ եմ ուզում ասել։ Վերցրու․ քրիստոսի առեք կերեքը վկա, ավելի չարժե․․․
Գալոն առանց մի բառ արտասանելու, խլեց խանութպանի ձեռքից դրամը և, չուխան հագնելով, դուրս գնաց։
Նա վազեց շուկա։ Դրամն այրում էր նրա ձեռը, շտապեց ազատվել նրանից։ Նա գնեց բոլորը, ինչ որ հարկավոր էր Ակոյի համար։ Ավելացան մի քանի տասնյակ կոպեկներ։ Գալոն մտավ գինետուն, իրարու ետևից խմեց չորս բաժակ օղի, առաջին անգամ իր կյանքում։ Զվարթացավ և շտապեց տուն Ակոյին էլ զվարթացնելու։
Տոնածառը դուրս եկավ հրաշալի մի բան, մինչև անգամ ավելի լավ, քան մի քանի հարուստ տներում։ Գոնե այդպես ասացին հարևան կանայք։
Ակոն երջանիկ էր, Ակոն ուրախությունից ոտների տակ երկիր չէր զգում։
Ուրախ էր Ակոյի մայրը, նա շարունակ կրկնում էր.
Ա՛հ, վերջապես, վերջապես։
Բայց ի՞նչ պատահեց Գալոյին։ Ահա երեք օր է նա դարձել է անճանաչելի։ Ծննդյան երեկոն նա անցկացրեց տխուր, մկրտության օրը նույնպես, հետևյալ օրը դարձյալ։ Նա մեծ մասամբ, նստած խոնավ սենյակի մութ անկյունում, լուռ նայում էր մերթ տոնածառին, մերթ Ակոյին, մերթ հատակի մի կետին և գլուխը տարօրինակ շարժում։ Կնոջ հարցերին պատասխանում էր մութ բառերով և ձեռքերի անորոշ շարժումներով։ Ակոյի երախտագետ համբույրներին պատասխանում էր ծանր հառաչանքներով, մինչև անգամ մի տեսակ սառնությամբ։ Մի երկու անգամ նա փոքրիկին իրենից հրեց անսովոր կոպտությամբ։ Մի անգամ էլ կնոջը հայհոյեց չտեսնված բան։
Տոներն անցան, բայց տոնածառը դեռ ցցված էր սենյակի մեջտեղում։
Հերիք է, վերցրու, դեն կորցրու, ասաց Գալոն կնոջն այն առավոտ, երբ տոներից հետո աշխատանքը գործարանում սկսվել էր։
Չէ՛, մայրիկ, թող մնա, թող մնա, աղերսեց Ակոն։
Պահիր ինչքան ուզում ես, բայց ես չտեսնեմ, չտեսնեմ։
Նա շտապեց գործարան։ Ամբողջ օրը նա ինքն իրենը չէր, աշխատում էր արբածի պես։
Գալո, մուրճդ զգույշ բանեցրու, կրկնում էր վարպետը շարունակ։
Զգույշ եմ։
Բայց նա զգույշ չէր։ Երկու անգամ նա զարկելու հերթը փախցրեց։ Երրորդ անգամ նա շտապեց, և նրա մուրճը դիպավ ընկերոջ մուրճին։ Այդ ընդհարումից ընկերը ստացավ զորեղ հարված ու ընկավ գետնի վրա։
Ի՞նչ արիր, ավանակ, դու հարբած ես, գոռաց վարպետը։
Առաջին անգամն էր Գալոն լսում այդպիսի բաներ։
Ես հարբած չեմ, ասաց նա մուրճի կոթը սեղմելով ձեռքերի մեջ։
Ուրեմն ցնդվել ես։
Խելքս գլխիս է, վարպետ։
Բարեբախտաբար, հարվածը վտանգավոր չէր և ստացողը բարի մարդ էր։
Սաքո՛ւլ, ասաց Գալոն, տարօրինակ ժպտալով, մի ուրիշ անգամ դու կզարկես ինձ, երբ իմ օրին կլինես։
Բայց ի՞նչ է քո օրը, ասա, որ մենք էլ իմանանք։
Ոչի՛նչ, ոչի՛նչ։
Արտասանելով այս բառը, նա այնպիսի մի զորեղ հարված տվեց շիկացած երկաթին, որ սպիտակ պեծերը մինչև առաստաղ բարձրացան ու ընկան հեռավոր բանվորների վրա։
Մի քանի պեծեր դիպան վարպետի երեսին։
Բարձրացավ ընդհանուր ծիծաղ։
Գալոն գիշերը տանը չի քնել, կատակեցին ոմանք։
Վարպետը կատաղեց։
Դուրս եկ շարքից, դո՛ւրս, գոռաց նա, դու կարող ես մարդ սպանել։
Գալոն մուրճը իջեցրեց, հենվեց նրա կոթի վրա արմունկներով, նայեց աջ ու ձախ և ասաց․
Վարպետ, ես կյանքումս չեմ մտածել մարդասպանության մասին։ Գողության մասին էլ չեմ մտածել։
Դու հիվանդ ես, գնա տունդ, պառկիր, ասացին մի քանիսը, աչքերդ վառվել են կրակի պես։
Ես հիվանդ չեմ։
Եվ կամեցավ գործը շարունակել, բայց այդ պահին հանկարծ սկսվեց մի իրարանցում։
Ի՞նչ, ո՞վ, ե՞րբ, լսվեցին այս ու այն կողմից։
Բոլոր վարպետներն ու բանվորները դադարեցին գործելուց և շրջապատեցին կառավարչի օգնականին, որ գոռում էր․
Շո՛ւտ, ամենքդ ժողովվեցե՛ք, իսկույն կգա։
Ի՞նչ կա, ի՞նչ է պատահել, հարցրեց Գալոյի վարպետը։
Գողություն, պատասխանեց մեկը, կռան են գողացել գործարանից։ Կառավարիչը գալիս է քննություն կատարելու։
Գալոն գունատվեց։ Մուրճը ձեռում նա դանդաղ քայլերով մոտեցավ խմբվածներին։
Եկավ կառավարիչը գործակատարներով ու պահապաններով շրջապատված։
Տիրեց ընդհանուր լռություն։ Բանվորների կոշտ ու մրոտ դեմքերն արտահայտեցին խորին լրջություն։ Նրանք նայում էին իրարու երեսին հետաքրքրված, երկյուղով։
Գողությո՞ւն, ներկա կառավարչի օրերո՞վ, երբ գողությունը հայտարարված է սպանության հավասար ոճիր։ Ո՞վ պիտի լինի դժբախտը, որ ինքն իրեն կործանում է։
Կառավարիչն ասաց.
Լսեցեք. գործարանի բակից գողացված է մի մեծ, արժեքավոր կռան։ Թե երբ, հայտնի չէ։ Այս պատճառով ես պահապաններին կենթարկեմ տուգանքի։ Բայց որ գողացողը ձեզնից մեկն է այս ես հաստատ գիտեմ։ Դե՛հ, թող առաջ գա մեղավորը և գողությունը խոստովանի։ Ես նրան ոստիկանության չեմ հանձնիլ և բանտ չեմ նստացնիլ։ Ես կարձակեմ առանց հետևանքների։ Լսո՞ւմ եք։
Նորեն տիրեց լռություն, նորեն բանվորները նայեցին իրարու երեսին։ Ապա սկսեցին շշուկներ, ենթադրություններ, փոխադարձ կասկածներ։ Կասկածեցին ամենքին, բացի մի քանիսից, որոնց թվում էր Գալոն։ Նրա շիտակությունը հայտնի էր ամենքին։ Ոչ ոք չհիշեց նրա անունը, ոչ ոք չնայեց նրա երեսին։ Իսկ նա կանգնած էր խմբից մի փոքր հեռու, մեն-մենակ, գունատ, աչքերը գետնին հառած։ Նրա շրթունքները դողում էին, լայն կուրծքը ուժգին բարձրանում էր ու իջնում։
Կառավարիչը, մի քանի վայրկյան սպասելուց հետո, շարունակեց.
Դուք լռո՞ւմ եք, ոչինչ չե՞ք ասում։ Դուք չե՞ք ուզում մատնել ձեր ընկերոջը։ Օգնական, հեռախոսով կանչեցեք պրիստավին և խնդրեցեք, որ հետ ոստիկանական շուն բերի։ Շունը դրանցից ազնիվ է, նա կգտնի գողին։ Պահապաններ, ինչո՞ւ չեք խոսում։ Ո՞ւմ եք կասկածում, ասացեք։
Սիմոնին, Ավետանց Սիմոնին, ասացին պահապանները միաձայն։
Բանվորները հառաչեցին․ թեթևություն զգալով։ Չէ՞ որ կասկած կարող էր ընկնել նրանցից յուրաքանչյուրի վրա։
Մի քանիսը, որոնց վրա անցյալում մեղքեր կային, ասացին։
Այո՛, Սիմոնը հայտնի է, անկասկած նա է գողացել։
Առաջ եկավ մի նիհար, կուրծքը ներս ընկած երիտասարդ։
Դո՞ւ ես Սիմոնը, հարցրեց կառավարիչը։
Հրամանքս։
Դո՞ւ ես գողացել կռանը։
Չէ, աղա, ես գող չեմ։
Այդ կտեսնենք. պահապաններ տարեք դրան, պահեցեք մի տեղ, ես իսկույն պրիստավին կկանչեմ հեռախոսով։
Պահապանները բռնեցին Սիմոնի թևերից։
Թողեք ինձ, թո՛ղեք, ես գող չեմ, պաշտպանվում էր բանվորը։
Շունը կասե գող ես, թե չէ, ծիծաղեցին ոմանք։
Դե՛հ, ցրվեցե՛ք ձեր գործին, հրամայեց օգնականը և հետևեց կառավարչին, որ գողին գտած համարելով, դիմեց դեպի արհեստանոցի դռները։
Հանկարծ Գալոն, որ մինչև այդ վայրկյան լուռ ու անշարժ կանգնած էր, գոռաց.
Տղե՛րք, ասացեք կառավարչին, որ սպասե։
Կառավարիչը կանգ առավ։ Ամբոխը նորեն խմբվեց։
Գալոն հանդարտ քայլերով մոտեցավ կառավարչին և գդակը վերցրեց։
Կռանը ես եմ գողացել, ասաց նա անհողդողդ ձայնով։ Սիմոնին բաց թողեցեք, նա անմեղ է։
Ամենքը զարմացան։
Նա գժվել է, նա հարբած է, տելին է տալիս, լսվեցին այս ու այն կողմից։
Դո՞ւ, զարմացավ կառավարիչը։
Այո՛, ես, կրկնեց Գալոն։
Այդ անհավատալի է, ասաց օգնականը։
Սուտ է ասում Գալոն, նա չի գողացել։ Նա ազնիվ մարդ է, լսվեց շատերի բերնից։
Գալոն ազնիվ էր, տոնածառը նրան գող շինեց, պատասխանեց Գալոն։
Տոնածա՞ռը, ի՞նչ է ասում, պարզ խոսիր, գոչեց կառավարիչը։
Ես ասում եմ, կռանը ես եմ գողացել։ Մարդ ուղարկեցեք մանրավաճառ Մարուքին հարցնելու։
Կառավարիչը հրամայեց Սիմոնին ազատ թողնել։
Պահապանները մոտեցան Գալոյին։
Հարկավոր չէ ինձ բռնել, ասաց Գալոն, ես ինքս կանեմ, ինչ-որ հարկավոր է։
Եկ գրասենյակ, ես կկարգադրեմ, հրամայեց կառավարիչը։
Գալոն հետևեց նրան։
Նույն երեկո նրան արձակեցին առաջին քննությունից հետո։ Կառավարիչը խնայեց նրա ընտանեկան կացությունը, բայց գործից զրկեց։
Հինգ օր անցած Գալոյի կապտած դիակը գտան ծովի ափին, ավազների մեջ։
Պարույր Սևակ
Նահանջ տարվա պես
18.XI.1959թ.
Չանախչի
Հրաշալի հեղինակներ
15 ամենակարդացված ստեղծագործությունները
Սիրված արվեստոտ կայքեր Յատուկից
Մենք ստեղծել ենք մի քանի արվեստոտ կայքեր, որտեղ դու կարող ես վայելել հայ արվեստը
Հայ ամենահայտնի դասական և ժամանակակից նկարիչների լավագույն գեղանկարներով պատրաստված օնլայն փազլներ
Այցելել կայք
Հայ ամենահայտնի դասական և ժամանակակից կոմպոզիտորների լավագույն երաժշտությունների գործիքային կատարումներով երգացանկ
Այցելել կայք
Սիրված արվեստոտ ապրանքներ՝ փազլներ, փոստային բացիկների և մագնիսով էջանշանների հավաքածուներ
Այցելել կայք