Անե՛յլա, ոչ ոք դեռ չի համբուրել
Շուրթերըդ մւսքուր, կուրծքըդ դողդոջուն,
Ո՞վ է քո անուշ աչքերը վառել
Այս աղջամուղջում…

Խավար օրերի երազում դժգույն
Հայտնվում ես դու արշալույսի պես,
Պոետը քեզ է երազում անքուն
Ու պաշտում է քեզ։

Գեղեցկությունըդ վառված է բոցե
Դաշույնի նըման սև կյանքի վրա.
Թող կարոտ սիրտըս մահացու խոցե
Եվ թող չերերա…

Գեղեցկությանըդ, որպես մահապարտ,
Երկրպագում է բանաստեղծը միշտ
Եվ ողջունում է խնդությամբ հպարտ
Տառապանք ու վիշտ։

Անե՛յլա, ոչ ոք դեռ չի համբուրել
Շուրթերըդ մաքուր, կուրծքըդ դողդոջուն,
Ո՞վ է քո ոսկի ժպիտը վառել
Այս աղջամուղջում…

Արութինի ասած, թասլիբ։

Ուստի՞ գու քաս, ղարիբ բըլբուլ,
Դու մի՛ լաց լի, յի՛ս իմ լալու.
Դու վարթ պըտռե, յի՛ս գոզալին,
Դու մի՛ լաց լի, յի՛ս եմ լալու։

Արի բըլբուլ խո՜սի քարը,
Օխնըվի քու Էկած սարը.
Քի վարթն էրից, ինձ իմ յարը,
Դու մի՛ լաց լի, յի՛ս իմ լալու։

Ման իմ գալի դիդարի հիդ,
Վունց ղարիբ բըլբուլ խարի հիդ.
Դու վարթի հիդ, յիս յարի հիդ,
Դու մի՛ լաց լի, յի՛ս իմ լալու։

Սալըբու նըման կանաչ իմ,
Յիկ, խո՛սի՝ ձայնիդ ճանանչ իմ.
Դու վա՚րթ կանչե, յիս յա՛ր կանչիմ,
Դու մի՛ լաց լի, յի՚ս իմ լալու։

Ղարիբ բըլբուլ՝ ձայնըդ մալում,
Յիս ու դուն էրվինք մե հալում.
Սայաթ Նովեն ասաց՝ զա՛լում,
Դո՛ւ մի՛ լ՛աց լի, յի՛ս իմ լալու։

որ հայրենի երկրում ենք և բախտի ծանր պարտադրանքով հայրենի երկրում չենք
որ մայրենի բարբառով ենք ղողանջում մեր կյանքը և ղողանջում ենք ոչ մայրենիով
որ հայրենյայց հավատո բարձր գմբեթների ներքո ենք և՝ հալածական՝ ապաստանել ենք այլ դավանանքների ու աղանդների թևերի տակ
որ ենք հայրենի եզերք հանող ճանապարհներին և ենք հայրենի եզերքից հեռացող ճանապարհներին
որ հայրենին կործանող ենք տեսնում և հայրենին փրկություն ենք տեսնում
Բոլորիս
թույլերիս և ուժեղներիս, վհատներիս և վստահներիս հորենավոր մեր մեկ և նույն տան առակավոր և անառակ որդիներիս ազգային մեր գոյով հպարտներիս և մարդու ազգային մեր իսկ գոյին անգետներիս և անգիտացողներիս մեր անձնական հաջողությունների փառքով պարուրվածներիս և կյանքի մացառուտներից մորե ի մերկ ելածներիս իշխողներիս և խոնարհներիս՝ ում ներկայությունն այս արևի տակ արդեն հայրենի գոյությունն ու զորությունն է
Ամենքիս և յուրաքանչյուրիս
ազգերի և ժողովուրդների հրապարակ ենք իջել, թերահավատների ու չկամների ծանր հայացքների տակ Հայաստան անուն տուն ենք բարձրացնում և ամենքիս ու յուրաքանչյուրիս ջանքի անկեղծությունը պատկառանքի սարսուռ է ցողելու մեր չարակամների զանգվածների վրա և բարեկամների փաղանգներ է զատելու նրանցից ու կանգնեցնելու ինքնիշխան մարդկանց մեր կողքին, և հակառակը՝ մեր ջանքի պռատությունը, մեր գործի առջև մեր հավատի ու նվիրումի թերին լցվելու և մեր չկամների ու անգամ բարեկամների քամահրանքով, սերնդե֊սերունդ հավիտենական խարան է լինելու բոլորիս ու յուրաքանչյուրիս վրա՝ ինչ երկնքի տակ էլ լինենք և քաղաքացիական ու դավանանքային ինչ զգեստի մեջ էլ լինենք. և մինչև իսկ մեր պատմության փառավոր դեպքերն ու պսակյալ դեմքերն են մեզնից երես դարձնելու, որովհետև այդպես և միայն այդպես է - մարդկային կյանքի մեր ժամանակը ամեն ժամի ու պահի հաստատումը կամ ժխտումն է անցյալի. բոլորս և յուրաքանչյուրս մեր ժամին մերաբար նորոգ ու վավերակետ դարձնենք մեր պսակյալ նախնու պատկանելիությունը մեզ, այլապես՝ «Դավիթն այստեղ չի կռվել», այլապես «Նարեկն այստեղ չի գրվել», այլապես անհուշ-անտուն թափառական ցեղի ծվեններ ենք:
Թե՞ մենք ունակ չենք նվիրումի:
Թե՞ մեր տված արյունը բազում աշխարհամարտերի՝ մեր տված արյունը չէր - տուրք էր կեսարներին:
Թե՞ մեր - ցմրուրս զոհողությունները հպատակի մեր տուրքերն էին օտար տիրակալներին:
Թե՞ մարդկային մեր շքեղ շնորհների բացարձակուները այլ ժամանակների ու երկրների ապարանքներում - շնորհի բացահայտումն էին ի տես մեզ իշխողների:
Հիմա մենք ենք մեր և՛ իշխողը, և՛ հպատակը. ոչ ոք, խեղճ անվանյալ մեր Աստծո առաջ ուրիշ ոչ ոք չի վայելելու մեր Ազնվությունն ու Պատիվը, ոչ ոք չի տիտղոսավորելու մեր յուրաքանչյուրի բարձրությունը, չի նշանակելու մեր նվաստությունը, շքանշանով չի դրոշմելու մեր նվիրումը մեր գործին - մեծ վկան ու պարգևը ինքը հայոց մեր տունն է լինելու և մեծ մեղադրողը մեզ՝ այդ տան թերին:
Տուն ենք բարձրացնում, որ երևալու է աշխարհի բոլոր ծագերից և բոլորիս հպարտությունն է լինելու, և նրա վառ կերոնները լույս են խփելու աշխարհի բոլոր անկյուններում ու ստվերների մեջ հայորդի են փնտրելու, ազգային դեմք ու հպարտություն են շնորհելու նրանց: Նրա գոյությունը բարձրերիս վեհացնելու, ընկածներիս բարձրացնելու, խոնարհներիս շտկելու է, անվանիներիս նա ազգանուն է շնորհելու, անանուններիս՝ ինքնություն և անտերներիս տիրություն:
Հայրենիք ենք հիմնել, Հայրենիք ենք բարձրացնում, և նրա մեր կարեկից ողորմությունը չի խնդրում,- կարեկցել ուզում և կարողանում են նաև օտարները, քանզի կարեկցանքը պարոնտիրոջ վերաբերմունք է առ ողորմելին,- Հայրենիքը պահանջում է իր բոլոր որդիների մեր ամենամյա, ամենօրյա, այսժամյա հավատավոր ջանքը: Նրա նվաստությունը վաղվա օրով - այս պահին մեր ստույգ դավաճանությունն է: Հիմնովին ցնցված մեր հին երկրում Հայրենիք ենք բարձրացնում և նրա պարիսպները քարորեն համր են մնալու այսօրվա մեր թերահավատների առջև, և նրա բարձր կամարները բարի հուշեր են ղողանջելու մեզանից նրանց մասին, ովքեր իրենց շատից շատը և քչից քիչը դրեցին նույն այդ կամարների հիմքում: Բարին ընդ բոլորիս և ամեն մեկիս:

Մորս սրտի հետ աշխարհն եմ չափել՝
Էլի մեծ էր նա, մեծ էր ու անգին,
Արև աչքերի լույսն է նա թափել՝
Լուսնյակ դառնալով՝ որդոց օրոցքին…
Եվ հիմա քիչ է, թե աչքերս տամ,
Թե սիրտս հանեմ ու տամ մայրիկիս,
Ախ, մայր երգելուց ինչպե՞ս կշտանամ,
Մայրս պատկերն է մայր հայրենիքիս։

***

Պատանի սիրտս բաժակ էր բյուրեղ,
Որ լցվեց մի օր գինով աչքերիդ,
Ու ես այն գինով հարբած խելահեղ
Քո ոտքերն ընկա ու դարձա գերիդ:
Բայց դու փշրեցիր իմ սիրտը մատաղ,
Ա՜խ դու փշրեցիր գավաթն իմ սրտի,
Թափվեց իմ գինին… արյունաշաղախ,
Ու ցնդեց պատրանքն իմ կույր կարոտի, –
Բացվեցին սրտիս աչքերը բոլոր,
Անցավ խելահեղ գինովությունս,
Կուչ եկավ խաբված իմ սիրտը մոլոր,
Ամաչեց, որ քեզ նմանն էր բույնս:
Դու ցոփ գինետան մի բաժակ էիր,
Սիրույս գինին էր աչքերս կապում,
Ա´խ, ինչ լավ եղավ, որ փշրվեցիր,
Քանզի քեզ այժմ քեզնով եմ չափում,
Քեզնով, ինչպես լուսինը՝ լուսնով,
Որ լուսացել էր սիրույս արևով,
Քեզնով եմ չափում, ոչ թե ցնորքով սիրահառաչ,
Որ իմ կույր սիրով աչքերս էր կապում,
Ինձ ծունկի բերում, ինչպես սիրատանջ,
Խաբված աստծուն՝ սատանի առաջ…
Ա՜խ արևն էլ է երբեմն խաբվում՝
Մեռած լուսնյակին իր լույսով չափում…

Մի ծեր բրահմին մի երեկո տուն էր վերադառնում։ Վերջալույսի ժամանակ էր, երբ նա մոտեցավ քաղաքին։

Հանկարծ նկատեց երկու մանուկների, որոնք կուչ էին եկել մի վրանաձև շորի տակ։ Մոտ գնաց ու առանց տեսնելու, աշխատեց լսել նրանց խոսակցությունը։

Մանուկներից մեկը՝ մի փոքրիկ աղջիկ, լաց էր լինում ու հաց ուզում. քաղցած էր։ Մյուսը՝ մի տղա, որ քիչ ավելի հասակավոր էր քրոջից, մխիթարում էր աղջկան, առարկելով, որ մայրիկը շուտով կգար ու հաց կբերեր։

Եվ իսկապես, քիչ հետո մայրիկը եկավ հոգնած ու դժգույն։ Գալուն պես հանեց զամբյուղից մի հաց ու դրեց մանուկների առջև։

Աղջիկը իսկույն հացի վրա ընկավ ագահությամբ, իսկ տղան իր հացը երկու կտոր արեց, մի կտորը ծածկաբար թաքցրեց մի անկյունում, իսկ մյուս կտորը ուզում էր բաժանել իր մոր հետ, և որովհետև մայրը մերժեց ուտել, այն ժամանակ ինքը կերավ ամբողջը։

Տղայի այդ վարմունքը հետաքրքրեց բրահմինին, և նա վճռեց մյուս օրը գալ և տեսնել, թե տղան արդյոք պակա՞ս քաղցած էր աղջկանից։

Մյուս օրը կեսօրից հետո նա քաղաքից դուրս եկավ և գնաց դեպի վրանը։ Առանց աղմուկ հանելու մոտեցավ։ Միևնույն բանը տեսավ. փոքրիկ աղջիկը լաց էր լինում ու հաց ուզում, իսկ տղան աշխատում էր նրան մխիթարել։ Վերջապես, երբ տղան տեսավ, որ աղջիկը ձայնը չի կտրում, հանեց երեկվա պահած հացը ու տվավ քրոջ։ Քույրն առավ, ուզեց բերանը տանել, բայց իսկույն էլի գետին ձգեց ու ասաց.

Բայց չէ՞ որ քո հացն է։

Ես քաղցած չեմ, ի՞նչ եմ անելու։

Ես էլ չեմ ուզում։

Ինձ էլ պետք չէ։

Եվ հացը մնաց գետնի վրա։ Մանուկներից ոչ մեկը չէր ուզում դիպչել հացին։

Այդ լավ է, մտածեց Բրահմինը, հացի այդ կտորի շնորհիվ աղջիկն այլևս մինչև երեկո հանդարտ կմնա և չի լալ։

Ու երբ Բրահմինը տուն էր վերադառնում, մտածեց առաքինության մասին։ Մտածեց ու գտավ, որ առաքինությունը ծնվում է զգացմունքներից։

Հետո էլ մտածեց, թե արդյոք չէ՞ր կարելի կշռել մարդկային զգացմունքների աստիճանը մի գործիքով, ինչպես որ չափվում է տաքության աստիճանը։

Եվ որոշեց շինել մի զգայնաչափ։

Վերցրեց որբի արտասուքից մի քանի կաթիլ, լցրեց մի ապակյա բարակ խողովակի մեջ ու գնաց դեպի վրանը։ Այնտեղ նա խողովակը դրեց տղայի սրտի վրա և երբ արտասուքը սկսեց եռ գալ, նա նշանակեց խողովակի վերա եռման կետը 100 թվով։ Հետո նա գտավ մի խորթ մայր և նրա՝ դեպի իր խորթ որդին ունեցած զգացմունքը չափելով նշանակեց 0։

Եվ այդպես դեպի վեր ու վար բաժանումներ անելով, զգայնաչափը պատրաստ էր։

Բայց պետք էր գտնել արտասուքի սառելու կետը որպես ջերմաչափի մեջ սնդիկի՝ իրեն սառեցման կետը կա։

Դրա համար էլ Բրահմինը ամբողջ քաղաքում, հետո էլ ամբողջ աշխարհում սկսեց ման գալ իր գործիքով և փնտրեց ամենախիստ չարագործներ։ Ոչ մի դեպքում արտասուքը չէր սառում։

Բրահմինը դրանից հետո եզրակացրեց, որ բնության մեջ, արտասուքի սառեցման աստիճանը երևի չէր գտնվում։

Ու դադարեցրեց իր հետախուզությունը։

Հանճարեղ գյուտի հռչակը տարածվում էր ամեն կողմ։ Հարուստ և աղքատ, խելոք կամ հիմար գալիս էին Բրահմինի մոտ։ Ամեն ոք կամենում էր իմանալ իր զգացմունքների աստիճանը։ Մի հարց, որ առանք գործիքի դժվար է լուծվում։

Վերջապես եկավ և մի կին։

Այդ կինը իր ամբողջ կյանքը անց էր կացրել եկեղեցուն ծառայելով։ Հայտնի էր որպես մի խիստ ջերմեռանդ անձ և ոչ ոք չէր կասկածում նրա առաքինության վերա։

Եկավ նա, թեև գիտեր, որ իր կյանքովը, որը նա աստծուն էր նվիրել, իր զգացմունքները այնքան վսեմացրել էր, որ բոլորի սխալներն արհամարհելով, ինքը միայն արժանի էր մենմենակ տիրապետելու երկնային բոլոր վարձատրություններին։

Այդպիսի բացարձակ բարոյականի տեր անձը ուրեմն և պետք չէր ունենալ իր զգացմունքների քանակությունը գիտենալու։

Բայց նրա ուզածն այն էր, որ մի անգամ ևս կարողանար ակներև կերպով փայլեցնել իր բարձր առաքինությունը ամբոխի առջև։

Եվ նա հպարտությամբ մոտեցավ գործիքին... արտասուքը վայրկենապես ցած իջավ և... սառեց։

Բրահմինը հիացած, ուրախ, վեր թռավ ու օրհնում էր կնոջը։ Նա իսկույն նշանակեց սառեցման կետը և նրա կողքին էլ արձանագրեց սույն խոսքերը.

«Առաքինությունը՝ վատթարության աստիճանի»։

Կինը կատաղեց։ Տաճարի շեմքի վերա բարձրացավ ու այնտեղից մեծ ձայնով գրգռեց ամբոխին սատանայական գյուտերի դեմ և խորհուրդ տվավ, հանուն ամենամեծ փառացն աստուծո, ոչնչացնել զգայնաչափը։

Բարեպաշտները գրգռվեցին, «սուրբ» կրակով վառված հարձակում գործեցին Բրահմինի տան վրա և փշրեցին գործիքը։

Զգայնաչափը այլևս չկար։

Եվ հենց այդ օրվանից է, որ այլևս չկա մի կշիռ մարդկային առաքինությունների և զգացմունքների համար...

― Բարի լիս ձեզ:

― Ա՜՜, բա՛րով, բա՛րով, քեռի Խեչան։ Աղջի, չայ բերեք, հաց բերեք, արաղ բերեք քեռի Խեչանի համար։ Է՜, խեր ըլի, քեռի Խեչան, ի՞նչ կա, ի՞նչ է պատահել, որ դու քաղաք ես եկել։

― Ինչ պետք է պատահի. ձեր կարոտն էինք քաշում։ Ասի՝ մեռնիլ կա, ապրիլ կա, մի գնանք տեսնենք։

― Շնորհակալ ենք, շնորհակալ ենք, քեռի Խեչան։

Քեռի Խեչանը դեսից-դենից խոսելով թեյ խմեց, հաց կերավ, վեջը լռեց և սկսեց չիբուխ քաշել։

Մին էլ չիբուխը բերանից հանեց, թե՝

― Բա էս ո՞նց պետք է ըլի։

― Ի՞նչը, քեռի Խեչան։

― Էս, որ էրեխին սալդաթ են տանում։

― Չգիտեմ․․․ ես ի՞նչ կարող եմ անել․․․

― Էլ ինչը ո՞րն ա, հրեն քեռեկինդ նստած լաց ա ըլում։

― Դե ասա, ինչ որ կարող եմ անել՝ պատրաստ եմ։

― Ասում եմ՝ գնանք մի մետրիկեն հանենք, տեսնենք ինչ ենք անում։

― Լա՛վ, համեցեք գնանք։

Գնացինք կոնսիստոր։ Դիվանապահին խնդրեցի՝ քեռի Խեչանի ցույց տված թվականի մետրիկական մատյանները հանեց, ման եկանք, քրքրեցինք, քեռի Խեչանի տղեն չկա։

― Էդ ոնց ա, ախպեր։

― Դե չկա, էլի, քեռի Խեչան։

― Հլա մի քանի տարի էլ ցած մտիկ արեք, կարելի՛ ա սխալվել ենք։

Նոր մատյաններ բերինք, ման եկանք, նրանց մեջ էլ չկա։

― Մենք սխալվել ենք․․․ անպատճառ սխալվել ենք, էլի,― կրկին խոսեց քեռի Խեչանը։ ― Երեխեն իմ հաշվով մեծ պետք է ըլի։ Մթամ պետք է ասեի բարձր մտիկ արեք, ցած եմ ասել։

― Լավ, քեռի Խեչան, բարձր էլ մտիկ կանենք։

Նոր մատյաններ բերինք, նորից ման եկանք։ Դարձյալ չկա։

― Չկա, քահանեն գրել չի։

― Բա էս ո՞նց պետք է ըլի։

― Դե որ չկա՝ ի՞նչ անենք․․․ Գնանք, քեռի Խեչան։

― Գնալով ո՞նց կըլի․․․ հրեն քեռեկինդ նստած լաց ա ըլում։

― Դե ինչ անենք, որ չկա։

Դուրս եկանք։ Մի հիսուն քայլ գնացինք, քեռի Խեչանը կանգնեց։

― Կա՛ց հլա։

― Ի՞նչ կա, քեռի Խեչան։

― Մըթամ էս ո՞ւր եկանք, ո՞ւր ենք գնում։

― Մեր տունն ենք գնում, էլի։

― Ետո էդ էլավ որ․․․

― Բա ի՞նչ անենք։

― Ախր էնտեղից էստեղ քու անունը տվել եմ եկել, հիմի որ գնամ՝ ի՞նչ խաբար տանեմ։

― Դե ի՛նչ անեմ քեռի Խեչան, մատյաններն էն էին, էնքան տարի տեսանք, տակնուվրա արինք․ չկա։

― Ո՞նց թե չկա․ էն ոնց ա ամենի տեղն էլ կա, հենց իմը չկա․․․

― Դե որ էդպես է, ինչ անենք։ Քեռի Խեչանը մինչև տուն բան չխոսեց։

― Հը՞, ինչ արիք,― հարցրեց կինս։

― Դեռ հալա տեսնենք,― պատասխանեց քեռի Խեչանը։

― Էլ ի՞նչ տեսնենք, մատյանումը գրած չի, վերջացավ գնաց,― մեջ մտա ես։

Քեռի Խեչանը տնքաց։

― Վերջացավ, վերջացավ, ես էլ ինչ ճամփով եկել եմ, էն ճամփովն էլ ետ կերթամ մեր տունը,― վճռեց ու վշտացած նստեց, սկսեց չիբխին զոռ տալ։

Ճաշի ժամանակն եկավ։ Լուռ նստած ճաշում էինք. հանկարծ քեռի Խեչանը ճաշն ընդհատեց ու ինձ դիմեց.

― Բա էս որ հիմի գնամ՝ քեռեկնկանդ ի՞նչ ասեմ։

― Ընչի՞ համար։

― Էս մետրիկականի։

― Վա՛հ, չկա, չկա, քեռի Խեչան. տերտերը գրել չի, չկա։

― Է՜, դե ասում ես, է՜լի։

―Ինչպե՞ս թե ասում ես, էլի․ քեզ ասում են՝ չկա։

Քեռի Խեչանը դարձյալ տնքաց ու չիբուխը սարքեց։ Ճաշից հետո մտա իմ առանձնասենյակը, որ հանգստանամ։ Մտածում էի, թե էս ինչ տեսակ մարդիկ են մեր գյուղացիք․․․

Մին էլ տեսնեմ՝ ներս մտավ քեռի Խեչանը։

― Քնո՞ւմ ես։

― Հա՛։

― Բա էս քնելու ժամանակ ա՞։

― Բա՛ ինչ անեմ, քեռի Խեչան։

― Ախր ես եկա էստեղ մնացի, բա ի՞նչ ես ասում։

― Ի՞նչ անեմ, քեռի Խեչան։

― Էս մետրիկի համար բա ի՞նչ ես անում։

― Վահ, զարմանալի մարդ էս, այ մարդ, քեզ հայերեն ասում են՝ չկա՜, չկա՜, քեռի Խեչան։

― Դե լավ, լավ, էլ ինչ ես նեղանում, չկա, ես էլ կգնամ մեր տունը։ Մնաս բարով,― ու քրթմնջալով դուրս գնաց։

― Գնաս բարով. դե ինչ անեմ, որ չկա։

Վեր կացա՝ տեսնեմ՝ քեռի Խեչանը պատշգամբում նստած չիբուխ է քաշում։ Գլխարկս վերցրի, որ տանիցը դուրս գամ։ Էդ ո՞ւր ես գնում, ետևիցս կանչեց քեռի Խեչանը, բա ի՞նչ ես ասում․․․

Բան չեմ ասում։

Գնո՞ւմ ես․․․

Հա՛։

Էլ մետրիկեն չես տեսնի՞լ․․․

Չէ՛, չեմ կարող։

Էս պատմությունից հետո քեռի Խեչանը գնացել էր գյուղումը պատմել, թե իր տեղը նեղ էր, եկել էր քաղաք՝ ինձ խնդրել, որ օգնեմ, իսկ ես ասել էի՝ չեմ կարող, ու ոչ նրա խոսքին էի ականջ դրել, ոչ երեսին էի մտիկ արել։

Ձիերի մեջ ստսվեց խլնախտ սարսափելի հիվանդությունը, որն անբուժելի էր տասից ինը դեպքում, գուցե եւ ավելի։ Ձիերի ռունգերից սկսում էր հոսել լորձունքը, նրանց մարմինը պատում էր սարսափելի խոցերով, նրանք դառնում էին ծույլ, մելամաղձոտ, սարսափելի նիհարում էին, թեեւ ուտում էին գիշեր֊ցերեկ։

Ծանր հիվանդ ձիերին սկսեցին գնդակահարել եւ մարմիններն այրել։ Իսկ համեմատաբար թեթեւ հիվանդների համար անտառի խորքում շտապ կառուցեցին մի ճամբար, որն ուներ իրարից կղզիացած չորս ախոռ֊բարաքներ։ Մեկում տեղավորեցին ճամբարներից հավաքած ամենաթեթեւ հիվանդ ձիերին, երկրորդում՝ ավելի ծանրերին, երրորդում՝ խիստ ծանրերին, բայց ոչ անհույսներին։

Չորրորդ բարաքում ձիաբուժարանն էր։ Բերում էին այնտեղ հիվանդ ձիուն, կապում փայտե մի ամուր վանդակի մեջ եւ շիկացած երկաթով այրում նրա վերքերը։ Ձին իր կապված մռութի միջից հանում էր այնպիսի վրնջոցներ, որ սպասարկող կալանավորները նվաղում էին եւ գլխապտույտ ունենում։

Ապա հսկայական ասեղներով ինչ֊որ դեղ էին սրսկում նրանց մաշկի տակ։

Եթե ծանր հիվանդներն սկսում էին ապաքինվել, նրանց փոխադրում էին միջին, ապա նաեւ թեթեւ հիվանդների ախոռը։ Այդտեղից արդեն, նրա ճանապարհը դեպի ձիերի աշխարհն էր։

Իսկ եթե թեթեւ հիվանդներն էին սկսում հետզհետե ծանրանալ եւ փոխել իրենց ախոռները, ապա նրանց վախճանը, համարյա միշտ, լինում էր գնդակահարությունը։

Որովհետեւ ճամբարներում ձիերը քիչ էին, իսկ նրանց պահանջը շատ էր, ուստի եւ, թեթեւ հիվանդ եւ առողջացող ձիերին հանում էին աշխատանքի։ Բայց որպեսզի նրանք չվարակեին դրսում գտնվող առողջ ձիերին, ձեռք էին առնված ամենախիստ միջոցներ։

Տայգայում խլնախտով հիվանդ ձիերի համար, միայն դրանց համար, ստեղծվել էր ճանապարհների մի ամբողջ ցանց, ինչպիսին, իրենց հերթին, ունեին նաեւ առողջ ձիերը։

Այնպես էին տեղադրել երկու ցանցերը, որ դրանք հազվադեպ խաչաձեւեին իրար։ Այդպիսի դեպքերում «խաչի» չորս թեւերի վրայ, հատման կետից բավական հեռու, ամրացվում էր տախտակ՝ «կարանտին» մակագրությամբ։ Հիվանդ կամ առողջ ձին կանգ էր առնում այդ տախտակի մոտ։ Բեռը նրա սայլակից թափում էին ներքեւ, բարձում եզասայլի վրա։ Եզները չեն հիվանդանում խլնախտով։ Ուստի եւ եզասայլը կտրում անցնում էր խաչափեւումը եւ իր բեռը հանձնում մյուս տախտակի մոտ սպասող մի այլ ձիասայլի։

Սակայն ձիերի մասին չէ խոսքն այս պատմվածքում։

Ճիշտ նույն ձեւով էր, տայգայում տարածված էր մարդկանց ճանապարհների երկու ցանց․ կալանավորների եւ ազատների։

Կալանավորների ճանապարհների ցանցը խիտ էր, բայց ճանապարհներն իրենք խիստ նեղ էին, համարյա աննկատելի, ինչպես գողերի շավիղներ։

Ազատների ճանապարհների ցանցը, ընդհակառակը, ցանցառ էր, բայց բաղկացած էր բարեկարգ լայն տրակտ֊ճխուղիներից, որոնք մի մետրաչափ վեր էին բարձրացված ճահճոտ գետնից։ Դրանք չունեին կալանավորների նեղ շավիղներին հատուկ ճկուն ու հաճախակի ոլորապտույտները, այլ ուղղաձիգ էին երկար տարածությունների վրա եւ կատարում էին ոչ թե մանրիկ ու կտրուկ շրջադարձեր, այլ մեծ ու հանդիսավոր կիսաշրջաններ։

Բոլորովին չհատել ազատ մարդկանց տրակտը կալանավորների նեղ շավիղներով՝ անկարելի էր։ Հաճախակի էր հարկ լինում անցնել անտառի մի մասից մյուսը՝ երբեմն֊երբեմն կտրելով նաեւ տրակտը։

Բոլոր այդպիսի դեպքերում, դեռ տրակտին չհասած, պահակը կանգնեցնում էր բրիգադը, նախ ինքն էր դուրս գալիս անտառից, ապա, համոզվելով, որ ոչ ոք չկա ճանապարհի վրա, ձայն էր տալիս կալանավորներին։ Նրանք հապճեպ, ինչպես գողեր կամ անտառի խորհրդավոր էակներ, դուրս էին վազում այնտեղից, բարձրանում տրակտի վրա, վազելով կտրում դրա բարեկարգ լայնությունը, նորից իջնում ճահճոտ անտառը եւ անհետ կորչում դրա ծառերի մեջ։

Եթե մի րոպե հետո տրակտով անցներ ազատ մարդկանց որեւէ ձիասայլ կամ, հազվագյուտ հյուր֊ավտոմեքենա, այդտեղ նստած մարդիկ ոչ միայն չէին նկատի անցածների որեւէ հետք՝ տրակտի վրա, այլեւ չէին նկատի նրանց շավիղներն իրենց աջ եւ ձախ կողմերում։ Դրանք այնքա՛ն նման էին ուրիշ ծառերի միջեւ եղած արանքներին…

Նրանք, այդ ազատ մարդիկ, մտքով անգամ չէին անցկացնի, որ իրենց աջ եւ ձախ կողմերում, անտառի խուլ խորքերում թաքնված, ապրում է կալանավորների մի ամբողջ աշխարհ՝ իր աշխատավայրերով ու ճամբաներով, ճանապահրների մի ամբողջ ցանցով…

Կես րոպե էլ չէր տեւում կալանավորի անցնելը տրակտի վրայով, բայց ինչպիսի՜ երանություն եւ դառնությամբ լի քաղցրություն էր այդ կես րոպեն…

Դուրս գալով խուլ անտառից դեպի տրակտ, կալանավորը շնչում էր ազատ կրծքով, զգում ընդարձակության անպատմելի երջանկությունը։

Ճիշտ է, անտառի խուլ խորքերում եւս կային արձակ տարածություններ, բայց դրանք բացատներ էին՝ անտառի կողմից շուրջկալված։ Ոչ թե ազատության զգացումը, այլ ներփակության անձկությունն էր տիրապետում այդտեղ կալանավորին։

Տրակտը բոլորովին այլ էր։ Դա ուներ երկու ծայրեր եւ երկուսն էլ տանում էին դեպի ազատ մարդկանց աշխարհը, դեպի քաղաքներ, որտեղ կանգնած էին տներ՝ լուսամուտների փեղկերը բաց, դեպի գյուղեր՝ «Գյուղ֊խանութ» մակագրությամբ ցուցանակներով, դեպի կայարաններ, գետեր, ծովեր, ամառանոցներ…

Բարձրանալով տրակտի վրա, կալանավորներն զգում էին նաեւ քայլելու երանությունը։ Ոչ ճահճի թացությունը՝ ոտքերի տակ, ոչ խոտի մեջ թաքնված կողճիկ, որին ցավագնորեն խփում ես ոտքիդ մատները, ոչ դարուփոսեր… Հարթ խճուղի, տրակտ։ Դրա երկու ծայրերից քեզ վրա փչում է ազատ աշխարհի շունչը։ Խելահեղ ցանկություն ես զգում շուռ գալ դեպի տրակտի երկարությունը, վազել՝ ինչքան որ կարող ես, քանի դեռ քեզ չի հասել պահակի գնդակը կամ, որ ավելի սարսափելի է, անօրինական օրենքը…

Բայց դու իջնում ես տրակտից եւ նորից մտնում երիցս նզովված անտառը…

Գոնե մի մարդ տեսնեիր տրակտի վրա, գոնե մի մեքենա, գնայիր նրա ետեւից հայացքով, ապա երեւակայությամբ, հասնեիր աշխարհին՝ մի կամ մյուս ծայրում…

Բայց ահա քո բաժինը, ահա քո շավիղը՝ քո առջեւ։ Մտիր եւ գնա։ Շավիղը քեզ կտանի ոչ մի տեղ, կտանի տայգա։ Մի՞ կիլոմետր գնաս տայգայով, թե տասը՝ միեւնույն չէ՞ միթե։ Անսահմանության համար ոչ մի նշանակություն չունի տարածությունը։ Կանգ կառնես՝ որտեղ որ ասեն, կկտրես այն ծառերը՝ որոնք որ ասեն, կփոռվես ճահճոտ գետնին հանգստանալու՝ երբ որ ասեն…

Իսկ տրակտը մնաց ետեւում, հեռու, հեռու, եւ որ ամենասարսափելին է՝ ձգված ոչ թե քո ուղղությամբ, այլ հակադիր…

Պահակ Պոլիշչուկն իրեն ներել չէր կարող այդպիսի մեծ վրիպում։ Բայց մի՞թե նա մեղավոր էր։ Երբ նա, կարգադրելով բրիգադին՝ կանգ առնել, դուրս ելավ տրակտ, ոչ ոք չկար այնտեղ եւ ոչ էլ լսվում էր որեւէ հնչյուն։

Նա ձայն տվեց․

Բրիգադ, առա՛ջ…

Երեւի տրակտից շատ հեռու էր կանգնեցրել նա բրիգադը, որովհետեւ բավական ժամանակ անցավ, մինչ հայտնվեցին առաջին կալանավորները։

Իջնելով նորից անտառ, Պոլիշչուկը հաշվեց նրանց, հավաստիացավ, որ բոլորն այդտեղ են, եւ հենց այն է, ուզում էր բարձրացնել տրակտ, երբ այնտեղ երեւաց գնչուների առաջին ֆուրգոնը…

Բրիգադ, ե՛տ, բացականչեց նա։

Ոչ ոք չշարժվեց տեղից։

Բրիգադ, ե՛տ, կկրակե՛մ, բղավեց նա զայրացած։

Բայց ոչ մեկն ուշադրություն չդարձրեց նրա վրա։ Թող կրակի, թող սպանի, միայն թե մեռնելուց առաջ, վերջին հայացքով, նայել ազատ մարդկանց՝ ազատությունից եկող եւ դեպի ազատություն գնացող…

Պահակը, իհարկե, իրավունք ուներ կրակելու եւ հրահանգի թույլատրած դեպքերում նաեւ մարդ սպանելու։ Բայց նա չէր կարողանում որոշել՝ այդպիսի՞ դեպք էր հիմա, թե ոչ։ Ուստի եւ, անզորությունից կատաղած, նա ինքն էլ կանգ առավ կալանավորների հետ եւ սկսեց նայել։

Ուշ աշուն էր, երկինքը՝ թխպոտ, անտառը՝ իր մուգ կանաչության վրա գորշություն հագած, տրակտը՝ անփայլ եւ մուգ։ Եվ ահա, շրջապատի այդ միագույն եւ անուրախ աշնան միջով սկսեց անցնել գնչուների թափառախումբը՝ ֆուրգոնների մեջ նստած գունագեղ հագնված կանանցով, պլպլան աչքեր ունեցող երեխաներով, ձիերի կողքերով քայլող փայլուն սապոգավոր ու լայն շալվարավոր տղամարդկանցով։

Կարո՞ղ էր լինել տայգայի գերության մեջ փակված կալանավորի համար ավելի բարձրագույն էակ, քան աշխարհից աշխարհ շրջող գնչուն…

Բարեւ ձեզ, կալանավորնե՛ր, բղավեց մի հաղթանդամ մարդ՝ լայն ու սեւ մորուքի միջից, եւ բարձրացրեց մտրակ բռնած իր ձեռքը։

Ոչ ոք չպատասխանեց նրան։ Նրանք անտառային ուրվականներ էին, նրանք իրավունք չունեին խոսել ազատ մարդկանց հետ…

Մարեւ ձեզ, տղամարդիկ, բղավեց մի գույնզգույն գնչուհի՝ ֆուրգոնի վրայից։ Եկեք տանեմ ձեզ։ Տեղ շատ կա կողքիս…

Ամուսինը, որ քայլում էր ֆուրգոնի հետ, չխանդեց, շուռ չեկավ եւ մտրակով չխփեց իր անզուսպ կնոջը։ Շարունակեց թախիծով նայել կալանավորներին։ Անտառի ուրվականներին չի կարելի խանդել…

Ձեզ բարեւներ Մոլդավիայից, բղավեց մի հասակավոր մարդ՝ մի այլ ֆուրգոնի կողքից։ Տանե՞նք բարեւներ Մերֆվոլգային…

Իսկ պահակը կանգնել էր լուռ, անշարժ։ Նա ամենազոր էր կալանավորների համար, բայց նրա ուժը չէր պատում ազատ մարդկանց վրա։ Նրանք կարող էին բղավել՝ ինչ որ ուզենային, նրանք նրա իրավասության տակ չէին, նրանք ազատ գնչուներ էին…

Րոպեներ շարունակ անցնում էր ֆուրգոնների շարանը՝ գունագեղ հեղեղի պես։ Կանգնել էին պատառոտված, գորշ հագուստով արարածները՝ մազակալված ու կեղտոտ, եւ նայում էին երջանիկ մարդկանց․ կիսաբաց թուխ ստինքներով կանանց, սատանայի ճուտերի պես կայտառ երեխաներին, ամեն ինչ ասելու իրավունք ունեցող, իսկ երբեմն էլ առանց իրավունքի ասող համարձակ տղամարդկանց, առողջ ու կուշտ ձիերին, եւ նորից՝ մարդկանց, ազատ մարդկանց…

Երբ կալանավորների առջեւով անցավ վերջին ֆուրգոնը, պահակն սպասեց էլի մի քանի րոպե, մինչեւ որ դա անհետացավ մեծ շրջադարձի կիսաշրջանի ետեւում։ Ապա կարգադրեց․

Բրիգադ, առա՛ջ…

Կալանավորները բարձրացան տրակտ։ Այն նորից դատարկ էր եւ ամայի։ Նրանց թվաց, թե ոչ ոք չի անցել այդտեղով, եւ որ դա գույնզգույն տեսիլ էր միայն՝ միագույն աշնան գորշության մեջ հայտնված…

Սակայն տեսիլ չէր դա, ոչ․ տրակտի վրա մնացել էր ինչ֊որ գույնզգույն փոքրիկ կտոր…

Առաջինը դրա վրա հարձակվեց մի երիտասարդ, վերցրեց։ Թաշկինակ էր՝ գուցե դիտմամբ նետված։

Տեղը դնել, հրամայեց պահակը, կկրակեմ…

Կրակիր, քո հերն էլ անիծած, ասաց երիտասարդը՝ միանգամայն հանգիստ, եւ թաշկինակը դրեց իր ծոցը, սրտի մոտ։ Նամակ հո չէ՞, թաշկինակ է։

Պահակն զգաստացավ, այլեւս չկրկնեց հրամանը։ Եվ իրոք, նամակ հո չէ՞ր դա՝ ազատությունից ուղարկված։

Նա չհասկացավ, որ դա ավելին էր։ Դա ազատության մի պատառն էր։

Գորշ ուրվականների բրիգադը նորից ոտք դրեց այն շավիղի վրա, որտեղ չկար տախտակ՝ «կարանտին» մակագրությամբ, թեեւ դա ինքնին ենթադրվում էր։ Եվ նորից անհետացավ մեծ անտառի խորքում…

Ես կը սիրեմ երկու աչերդ վիհի պես,

«Օրագրի» այս տարվա վերջին հյուրը Հայաստանի գրողների միության նախագահ, արձակագիր Հրանտ Մաթևոսյանն էր: Ստորև որոշ կրճատումներով ընթերցողների ուշադրությանն ենք ներկայացնում մեծ արձակագրի և լրագրողների զրույցը:

«Օրագրի» հարցերը
– Հայաստանի երրորդ հանրապետության գոյության ընթացքում մեր արվեստագետները, գրողները, նկարիչները, կոմպոզիտորները կարծես իրենց տեղը չեն գտնում: Մեկ քաղաքականության մեջ են հայտնվում... Կարճ ասած՝ տպավորություն է, թե նրանք ամեն ինչով զբաղվում են, բացի արվեստից: Հիմա մեր իրականության մեջ տեղ ունի՞, Ձեր կարծիքով, մտավորականը: Եվ որն է այդ տեղը:
– Հարցը մի քիչ մաշված է, ու այդ հարցին անդրադարձել եմ, ու երևի այս անգամ էլ պիտի կրկնեմ այդ կապակցությամբ արված լավագույն բանաձևումս: Էպոխա է փոխվում: Ոչ թե Հայաստանի երկրորդ հանրապետությունից անցում ենք կատարել դեպի երրորդ հանրապետություն, այլ մի էպոխայից անցում ենք կատարել մի ուրիշ էպոխա: Հեղափոխությունից հետո պահածոյացվել, աշխարհից հետ էինք մնացել, և ահա միանգամից դարպասները բացեցին: Աշխարհը խուժեց մեր մեջ, մենք խուժեցինք աշխարհի մեջ: Իդեոլոգիկ բնույթ ունեցող հանրապետությունը միանգամից հայտնվեց այլ վիճակում, այլ միջավայրում: Եվ այդ միջավայրում բոլորս շփոթված ենք՝ և՛ մտավորականությունը, և՛ քաղաքական այրերը: Ես ինքս կարոտել եմ մաքուր հրապարակների, ապաքաղաքականացված լեզվի, ապաքաղաքականացված վարքի, քաղաքացու սովորական կյանքի: Եթե խղճի առջև մի քիչ ազնիվ լինենք, պիտի տեսնենք, որ այսօրվա վիճակը, երբ նշանավոր գրողը, նկարիչը չկա, երեկ էլ նույնն է եղել: Անապատը ի վերջո գոյություն ուներ նաև երեկ: Հայ գրականություն կարծես թե խոշոր հաշվով կար, բայց դարձյալ չկար: Այն անհատականությունները չկային: Հիմա էլ մեր իրականությունից ցնցված ենք, շփոթված: Ու փոքրիշատե տանելի ամեն մի տեքստի համար ես ուրախ եմ, որ մարդիկ կարողանում են իրենց վերագտնել և մի բան ասել: Ես ուրախ էի և հիմա էլ ուրախ եմ, որ Ռազմիկ Դավոյանը կարողացավ «Ռեքվիեմը» շարունակել: Շատ լավ է, որ կարողացավ հաղթահարել ու «Ռեքվիեմի» երկրորդ մասը գրել: Չնայած վերջինս ոչ առաջվա էներգիան ունի, ոչ էլ պատանեկան հայացքի թարմությունը: Կան էլի մի քանի հեղինակներ: Օրինակ, Աղասի Այվազյանը: Ես հեռացա՞ հարցից:
– Ինձ հետաքրքիր է, Դուք հնարավոր համարո՞ւմ եք ոչ գաղափարական պետության գոյությունը:
– Եթե կապիտալիզմը գաղափարախոսություն է, եթե կապիտալիզմը բնական մի բան չի, ուրեմն չեն կարող ոչ իդեոլոգիական պետություններ լինել: Բայց իմ կարծիքով դա իդեոլոգիա չէ:
– Բայց ամեն դեպքում, ցանկացած իրականություն ձևակերպման կարիք է զգում: Ու այդ հիմնական ձևակերպողները գրողներն են, արվեստագետները: Բայց այսօրվա Հայաստանը չի ձևա-կերպվում արվեստում, ու չի ձևակերպվում նաև նրա ապագան:
– Առաջին օրերից էինք շփոթված: Երբ տրվեց անկախությունը, կարծես թե ոգևորված չէինք, որովհետև ոչ ոք չէր հասկանում, թե ինչ է կատարվում մեզ հետ: Իրականությունը չմտավ մեր լեզվամտածողության մեջ, մեզ համար բառամթերք չդարձավ: Իրականությունը գնաց իր հունով, իսկ իրականության ընկալումը պոեզիայով, արձակով, քաղաքական կուսակցություններով՝ բոլորովին այլ հունով ընթացավ: Իրականությունը չտրվեց մեզ: Մենք ի զորու չեղանք իրականությունը վերցնել մեր մեջ: Լրագրողները երբեմն գրողին, մտավորականին են մեղադրում իրականությունից խուսափելու համար: Բայց դա մեղք չի: Ծանր իրականությունը կամ չի տրվել, կամ դժվարությամբ է տրվել գրողին:
– Հիմա Հայաստանում գրողը, մտավորականը գիտի՞ իր անելիքը, տեսնո՞ւմ է իր անելիքը, պատկերացում ունի՞ այդ մասին:
– Իմ փորձից, իմ զգացողությունից ասեմ, որ ես իմ ընթերցողին չեմ տեսնում: Չեմ տեսնում ծառուղու վերջում նստած այդ աղջկան, որ իմ գիրքը ծնկներին դրած կարդում է, և ես իր համար հերոս եմ: Վախենամ, որ կորցրել ենք բոլորս: Բայց համարեմ, որ դա ժամանակավոր վիճակ է: Հույս ունենանք, որ ժողովուրդը նորից կտեսնի իր հեռանկարը, և արժեքները կվերադառնան իրենց տեղը:
– Այսինքն, ինչպես ժամանակը դուրս է մղել արվեստագետին, այդպես էլ նա արվեստագետին կվերադարձնի՞:
– Գուցե: Բայց այսօրվա իրականությունը մեր դժբախտությունն է, ու ես ուզում էի այդ դժբախտության մեջ մենակ չլինել: Ֆրանսիայից լրագրողների խումբ էր եկել, հարցրի, թե արդյո՞ք ձեր գրքերն էլ չեն կարդացվում: Ինքը հանգիստ ծոցատետրը հանեց, հաշվեց և ասաց, որ վերջին տարիների ընթացքում Ֆրանսիայում 1 միլիոն 200 հազար օրինակ Կամյու է վաճառվել: Փաստորեն ֆրանսիացի լրագրողը ինձ իմ դժբախտության մեջ մենակ թողեց: Բայց առհասարակ գրքի դերի նվազեցում նկատվում է, և ոչ միայն այստեղ: Ամբողջ աշխարհում է այդպես: Եվ դա գրողի մեղքը չէ: Ոմանք արձանագրում են հայ գրականության աննկատ մահը, բայց իրականում խոսքը վերաբերում է ամբողջ գրականությանը: Ես գրքի մահն եմ տեսնում: Երբեմն էլ մտածում եմ, որ մեղքը մերն է, որ մենք գիրքը պիտի կարողանանք պարտադրել հանրությանը: Ինչպես, փաստորեն, Կամյուն պարտադրեց: Բայց մեզանում շատ քչերն են դիմանում:
– Դուք ասացիք, որ գրքի ազդեցության նվազում եք արձանագրում: Այդ դեպքում ինչն է մեր կյանքում փոխարինելու գրքին:
– Ժամանակին Գևորգ Էմինը ասում էր՝ Լևոն Իշտոյանի ոտքը փոխարինում է իմ գլխին: Վիրավորված էր: Բայց պետք չէ վիրավորվել: Լևոն Իշտոյանի ոտքը հանրությանը տալիս էր այն էմոցիան, որ Էմինի գլուխը պիտի տար: Եվ այդ էմոցիան շատ բաներ կարող են ապահովել՝ հեռուստատեսությունը, կինոն, փողոցի դիզայնը, մեքենաները, աղջիկների քայլվածքը, հագուստը: Այս ամենը գալիս են բավարարելու էմոցիոնալ այն պակասը, ինչ որ ժողովուրդը իր կիսամաշ շորերի մեջ երեկ ստանում էր Նաիրի Զարյանի «Հացավանից»: Նոր իրողությունների ֆոնի վրա առաջանալու է գրողների մի այնպիսի խումբ, որ կարողանալու է այս ամենը իր համար պլատֆորմ դարձնել և բարձրանալ այդ իրականությունից: Ինչպես երեկվա գորշության ֆոնի վրա բարձրանում էին երեկվա ֆիգուրները: Վստահ եմ, որ գրողը չի մեռնի, գրականությունը չի մեռնի:
– Վերջին մեկ տարվա ընթացքում տեղի են ունեցել իրադարձություններ, որոնց մասին Ձեր կարծիքը դեռևս անհայտ է:
– Էն հին, բարի, լավ ժամանակներում, երբ քաղաքական վիճաբանություններ չկային, և քաղաքական խոսակցություններ միայն պատահաբար էին ծավալվում, ես ասում էի, որ եթե ստեղծեի, պահպանողական կուսակցություն կստեղծեի: Ես ավելի ետ գնամ և ասեմ, որ անկախությանը իմ վերաբերմունքը վերապահ էր: Ես ծափողջույնով չեմ մտել երրորդ հանրապետություն, այլ վախով, երկյուղով, որովհետև ես տեսնում էի այն կորուստները, որ այսօր ահռելի թափով ավելի են մեծանում: Այն ժամանակ ես տեսնում էի, որ ժողովուրդը ճամպրուկները կապած է: Մարդկանց ուշքն ու միտքը դրսում էր: Հետո այն ժամանակ էլ եկամուտների հիմնական մասը արտագնա աշխատանքից էր ստացվում: Այստեղ այդքան աշխատանք չկար: Այս հողը այդքան ժողովուրդ չէր բռնում իր վրա: Բնական է, որ մարդն իր գլխի ճարը տեսնելու համար այս երկրից պետք է գնար: Ես վախով էի վերաբերվում այդ ամենին: Մի փոքր ցնցում էր պետք, որ մի կերպ առաջացած այդ փխրուն մարմինը, որ կոչվում էր Հայաստան երկիր, փուլ գար, փլվեր: Ես վախենում էի դրա համար: Իմ աչքի լույսը չէին ոչ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, ոչ տհաս և իրենց էգոիզմով ապրող «պոլիտիկները»՝ կլինի դա Զորի Բալայանը թե Սիլվա Կապուտիկյանը: Անխիղճ վերաբերմունք կար, և հիմարություն էր այդ ամբողջը, և իմ վերաբերմունքի մեջ ես վերապահ եմ եղել:
Իմ ընկեր նկարիչ Հակոբ Հակոբյանը ասում էր, որ այստեղ կատարվելիքը ուրիշ տեղ է որոշվում: Ես վիրավորվում էի, որ նա մեր երկրին օբյեկտի և ոչ թե սուբյեկտի դեր էր վերապահում: Բայց ճիշտն ինքն էր: Ինչ վերաբերում է վերջին ժամանակներին, մի խոշոր տագնապ ունեմ. կայացող ոչինչ չի հանդուրժվում այստեղ: Թե կայացող դեմոկրատիան, թե կայացող բռնապետությունը մեզանում չեն հանդուրժվում: Դրսի ուժերը այստեղ խաղաղություն չեն հանդուրժում: Մեր միջից կարողանում են խաբելով, կաշառքով իրենց կողմը քաշել: Սա ստույգ է: Դա է ցույց տալիս Լևոն Տեր-Պետրոսյանով մարմնավորված առաջին շրջանը, որ կարողացան վարկաբեկել, ցեխը կոխել, փչացնել Վազգեն Մանուկյանի միջոցով: Հիմա Ռոբերտ Քոչարյանի շրջանն է: Կտեսնեք, որ այս էլ չեն հանդուրժելու: Որևէ մեկի միջոցով, ձեռքով էս խաղաղությունը ավիրելու են մեծ տերությունները, որպեսզի իրենց դատախազական ներկայությունն այստեղ ապահովեն: Ես կողմ եմ թեկուզ բռնապետի խաղաղության: Ես յուրաքանչյուր ցնցումից վախենում և անհանգստանում եմ:
Այլ լրատվամիջոցների հարցերը
– Ռոբերտ Քոչարյանը երեկ իր հրամանագրով «Ոսկե եղեգ» գրական մրցանակ է սահմանել, ինչ կարծիքի եք այդ մրցանակի մասին:
– Մի քիչ հեռվից պիտի սկսեմ: Տարիներ առաջ ինձ կոմերիտմիության մրցանակ էին տվել: Լուսահոգի Վարդգես Պետրոսյանը շատ էր անհանգստացել, որ մրցանակն իրեն չէին տվել: Գիշերը կազմակերպել էին, Կենտկոմի առաջին քարտուղարի սեղանին գրություն էին դրել, ուր ինձ որակել էին հարբեցող և անբարոյական: Շարունակությունը հետագայում կոմերիտմիության քարտուղար Ստեփան Պողոսյանն է պատմում: Ասում է, որ վաղ առավոտյան Քոչինյանը իրեն կանչել է և պատմել պատմությունը: Ստեփան Պողոսյանն էլ ասել է, որ պետք է մրցանակ տալ ոչ նրան և ոչ էլ նրան: Ոչ Վարդգեսին ու ոչ էլ Հրանտին: Ինչ եմ ուզում ասել... Աղբը քիչ էր, հիմա էլ էս մրցանակը մտածեցին:
Մեզանում այս մրցանակը շատ շուտ վարկաբեկվելու է: Հետո պարզ չի մեխանիզմը, որ իսկապես արժանավորը ստանա: Եթե արժանավոր չկա, թող այդ տարի էլ մրցանակ չտան: Վարկաբեկվելու է... Շքանշաններն ինչպե՞ս վարկաբեկվեցին: Արկղերով բաժանում են, ու շատ շուտով հանրապետության ողջ բնակչության կուրծքը մեդալներով է զարդարված լինելու:
Ով է որոշելու, թե գրողներից ով է արժանի: Հաղթանակած զորավար Ռոբերտ Քոչարյա՞նն է որոշելու: Ձևը դարձյալ չեն գտել: Գուցե ավելի ճիշտ էր, որ մի երկու գրողի գրպանը մի քիչ փող դնեին, որ մի երկու տարի հանգիստ լիներ ու գրեր ուղղակի: Լևոն Խեչոյանն, օրինակ: Եթե նրան են տալու, թող մրցանակի ձևով տան:
– Ի՞նչ վերաբերմունք ունեք Ռոբերտ Քոչարյանի նկատմամբ:
– Քոչարյանից երկու լավագույն տպավորություն եմ ստացել: Մեկը ռուս հեռուստալրագրող Կարաուլովի հետ հարցազրույցի ժամանակ, և հետո, երբ Քոչարյանը Հայաստանի վարչապետ էր: Նրանից հետո ես գործ չունեմ:
– Իսկ ինչո՞ւ չեք գրում հիմա:
– Որ անկեղծ լինեմ՝ գրիչը ձեռքիցս ընկել է: Գլխավոր պատճառը այն ծառուղում նստած, իմ գիրքը ծնկներին դրած կարդացող աղջկա բացակայությունն է: Նրան կորցրել եմ: Գուցե նա կա, բայց ես նրան կորցրել եմ: Պարույր Սևակի հատորյակը 60 հազար տպաքանակով մի օրում սպառվում էր: Իսկ հիմա Սևակի 6 հատորը 6 հազար դրամով դրած է, ու չեն առնում: Սա մեծ հարված է: 2000 օրինակով Չարենց տպագրեցին, 500 օրինակ կամ վաճառվել է, կամ չի վաճառվել:
Ուրիշ պատճառ էլ կա. տեղ չունեմ նստելու, մեկուսանալու, կուրանալու մեր իրականությունից: Չեմ կարողանում ականջներս մաքրել 88-ի այդ աղմուկից: Չեմ կարողանում վերանալ այդ իրականությունից: Չգիտեմ ով է ինձ օգնելու, որ ես վերադառնամ իմ սքանչելի գործին: Ես կուզենայի վերադառնալ դրան:
«Օրագիր», 26.12.1998 թ.

Ուզո՜ւմ ես դու տեսնել վսեմ բնության
Մի հրաշքը անպատմելի՜ մի պատկեր,
Որից դյութված, անշարժ, որպես լուռ արձան,
Որին հառած խոր հիացքով լի աչքեր,
Նայե՜ս ապշած, նայե՜ս անվերջ ու անհագ
Դո՜ւրս եկ ծովափ արշալույսի ժամանակ։

Ուզո՞ւմ ես դու ողջ էությամբ նորոգված,
Ամենայն ինչ, ողջ երկրայինն մոռանալ,
Մտքով ազա՜տ, կյանքի լուծը թոթափած,
Անուրջների պայծառ աշխարհ վերանալ,
Գրկե՜լ հոգով տիեզերքը բովանդակ
Դո՛ւրս եկ ծովափ արշալույսի ժամանակ։

Օ՜, այդ ժամին դու կըտեսնես, դու կըզգաս
Անհաղթ ուժը, անհաս փառքը արարչի
Ո՛վ է և մեծ, և՛ երկրի տերն հանապազ.
Եվ ո՞ւմ պետք է մարդս կյանքում ճանաչի։
1896, Գուրզուֆ

Ինչքան զանգ են տալիս իմ միտն ես գալիս`
Զանգի նման անուշ, հալա՜լ ես, գոզալ:
Ինչքան գարուն բացվի դու հետն ես գալիս՝
Գարնան ջրի նման վարար ես, գոզա՜լ:

Ոնց որ պանդուխտ ըլիմ աշխարհում հիմի,
Անունիդ ո՜ւխտ ըլիմ աշխարհում հիմի,
Ասես թե` թո՜ւղթ ըլիմ աշխարհում հիմի
Գարնան քամու նման տարար ես, գոզա՜լ:

Չես հասկանա իսկի, թե ի՞նչ ես արե.
Հազար մարդ ես էշխից գերեզման տարե.
Էշխդ օսկե գրիչ, սիրտս դա՜վթար է
Արնե գրով գրած զարա՜ր ես, գոզա՜լ:

Զինագործ Ասատուրը, հնամաշ արխալուղով, կաշե գոտկով, արբեցողությունից ուռած-կարմրած դեմքով մոտ քառասուն տարեկան մի մարդ, որ ամբողջ թաղում և բազարում հայտնի էր Հոպոպ մականունով, երեկոյան իր հավաբնի չափ փոքրիկ խանութը փակելուց հետո տուն էր գնում։ Մի ձեռքին բռնած էր կեսթունգանոց մի գավ, որի պատերը տարիների ընթացքում սևացել էին կարմիր գինուց, մյուս ձեռքին կարմիր աղլուխի մի կապոց, որի մեջ կար մի քիչ «դոշ» (ձուկ), մի քիչ կանաչի, մի կապոց կարմիր բողկ և երկու սպիտակ «շոթի» (վրացական երկայն ու նեղ հաց), որոնց սուր ծայրերը երկար ականջների պես դուրս էին ցցված աղլուխի կապի արանքներից։

Արևը նոր էր մայր մտել․ ամառային անտանելի տոթ եղանակը փոքր-ինչ կոտրվել էր, բայց և այնպես անշարժ օդը հագեցած էր արևից կիզված փոշու ծանր հոտով։ Թաղի կանայք երկարատև օրվա չարքաշ աշխատանքից հետո խումբ-խումբ նստոտած էին իրենց դռների առջև մերկ ոտներով մերկ գետնին, գլխների փաթաթանների կապն արձակած կիսաբաց կրծքներին և զբաղված էին իրենց սովորական խոսք ու զրույցով, որոնք բամբասանքներից դենը չէին անցնում։ Բոկոտն, գլխաբաց, կեղտոտ երեխաները ճանճերի պես իրար խառնված վազվզում էին փողոցներում ականջ խլացնելու չափ ճիչ ու ծղրտոցով։

Հո՜պոպ, հանկարծ կանչեց երեխաներից մեկը։

Հոպոպն ամենևին ուշադրություն չդարձրեց այդ կանչին, որը, ինչպես երևում էր, մի շատ սովորական բան էր դարձել նրա համար, և անտարբեր շարունակում էր իր ճանապարհը։ Քրտինքը ծորում էր նրա գդակի տակից ականջների հետևով և պուտ-պուտ կաթում խունացած ուսերին։

Հո՜պոպ… Հո՜պոպ… ծկլթաց երկրորդը, երրորդը, չորրորդը… և վերջին այդ հատուկենտ ծկլթոցները միախառնվեցին և դարձան ընդհանուր մի աղաղակ այնքան սուր ու համառ, որ ամենաբթացած ջղերն անգամ կարող էին գրգռվել։

Հոպոպը երկար չկարողացավ համբերել․ առանց ետ նայելու և շարունակելով ճանապարհը, սկսեց սարսափելի հայհոյանքներ թափել հետևից աղաղակող երեխաների հասցեին։

Երեխաները, ըստ երևույթին, այդ բանին էին սպասում, և նրանց աղաղակը դարձավ ավելի միահամուռ, ավելի սուր ու համառ, համեմված երեխայական անհոգ քրքիջով և մեծերից լսած փոխադարձ հայհոյանքով։ Նրանցից մի քանիսը սկսեցին նույնիսկ քարեր շպրտել Հոպոպի հետևից։

Սակայն Հոպոպը գնում էր իր համար, առանց նույնիսկ մտածելու, որ պաշտպանվի, թեև տեսնում էր, թե ինչպես քարերը հետևից գալով թռչում էին իրեն այս ու այն կողմից և գետնին ընկնելով փոշի էին բարձրացնում։ Նա միայն շարունակում էր իր հատընտիր հայհոյանքները։ Ըստ երևույթին, այդպես էլ կշարունակեր ճանապարհը մինչև տուն, եթե քարերից մեկը չդիպչեր նրա ոտին։ Երևի ոտը խիստ ցավեց, որովհետև հանկարծ կանգ առավ, մի ակնթարթում գինու գավն ու աղլուխի կապոցը դրեց գետնին, մի մեծ քար վերցրեց և արյունով լցված աչքերով պատրաստվեց շպրտելու երեխաների վրա։ Բայց մինչ այդ երեխաները ծկլթացին, շուռ եկան ու ցանուցիր եղան շեղակի նեղ փողոցներում։

Ա՛յ ես ձեր… (երկար հայհոյանքներ)։ Թե մի կկանգնեիք, թե մի կկանգնեիք… Քարով եք ուզում կռվի՞, դե կռվենք, է՜լի, ո՞ւր եք փախչում, ձեր… (հայհոյանք)։ Փիե՜, անց կենալ չի ըլում, էլի. վրա են թափվում, կասես գեղի շներ ըլեն։ Տո՛, ասա ես ձեզ բան եմ անո՞ւմ. թողեք, է՜լի, գնամ ինձ համար վեր ընկնեմ իմ տանը, ես ձեր… (հայհոյանք)։

Նա քարը վայր գցեց, ցուցամատով սրբեց ճակատի վրա տված քրտինքը, մատը թափ տվեց, կռացավ և, շարունակելով հայհոյանքները, սկսեց ձեռքով տրորել ոտի այն տեղը, ուր դիպել էր քարը։

Հը՛, ուստա Ասատո՞ւր, էդ ի՞նչ ես ըտենց տաքացել, ասաց այդ րոպեին նրա մոտով անցնող մի ծանոթ մարդ առանց կանգ առնելու։

Հոպոպը նայեց նրան, գավն ու կապոցը վերցրեց գետնից և, շարունակելով ճանապարհը նրա հետևից, սկսեց գանգատվել։

Տո, ըսենց էլ բան կըլի՞․ մի հետ չըլավ, որ էդ շան լակոտները թողան արխային գնամ իմ ճամփով։ Հոպոպ, հա՛ Հոպոպ։ Տո՛, Հոպոպը… (հայհոյանք երեխաների հասցեին)։ Հոպոպը ձեր թայն ա՞։

Էհ, երեխեք են, է՛լի, ուստա Ասատուր, ի՞նչ ես անգաջ դնում, ասաց ծանոթը շտապ քայլելով նրա առջևից։

Տո, ո՞վ ա անգաջ դնում, ես դրանց… (հայհոյանք)։ Տեսնում են թե չէ, ոնց որ գեղի շները վրա տան։ Քարեր էլ են գցում, քարեր։

Բայց ծանոթն այլևս չէր լսում նրան, նա ծռվեց մյուս փողոցը և անցավ գնաց։

Իսկ Հոպոպը, բարձրաձայն շարունակելով հայհոյանքներով համեմված իր բանակռիվը բացակա երեխաների հետ, մտավ իրենց փողոցը։ Դռներին նստոտած կանանց խմբերի մոտով անցնելիս մի ջահել կին կանչեց նրա հետևից.

Հո՛պոպ։

Ու իսկույն ծիծաղելով դեմքը ծածկեց մոտը նստած ընկերուհու մեջքի հետևը։ Մյուս կանայք ուրախ հռհռացին, բացի մի պառավ կնոջից, որը մեղմորեն հանդիմանեց բացականչողին։

Հոպոպը ետ չնայեց, բայց, իհարկե, առանց հարմարավոր հայհոյանքի չթողեց իր հետևից կանչող կնոջը և անցավ գնաց։ Այդ հայհոյանքն այնքան անհամեստ էր, որ պառավը նկատեց կանչողին.

Հը՛, էդ էիր ուզո՞ւմ…

Իսկ մյուս կանայք, մանավանդ կանչողը, ամոթից ծածկեցին բերանները և, իրար կողք բզելով, աշխատում էին զսպել ավելի սաստկացող հռհռոցը։

Այնուհետև մինչև տուն հասնելը Հոպոպի միևնույն հայհոյանքը զանազան վարիանտներով ուղղված էր միայն իր հետևից կանչող կնոջ հասցեին։

Ամբողջ թաղը Հոպոպ մականունով էր կնքել զինագործ Ասատուրին, ժողովրդական այն առածի հիման վրա, որ ասում է, թե «Հոպոպը ինքը հոտած էր, կարծում էր, թե բույնն է հոտած»։ Եվ իսկապես, շատ հոտած, այսինքն կռվարար մարդ էր զինագործ Ասատուրը։ Պատճառը թերևս իրենք թաղեցիներն էին, որովհետև, ինչպես ինքն էլ շարունակ գանգատվում էր, ոչ մի օր չէին թողնում, որ մարդը հանգիստ տուն գնա։ Հոպոպին կատաղեցնելը մի կատարյալ զվարճություն էր նրանց համար։ Նույնիսկ այն ժամանակ, երբ նա տանը նստած, սուփրեն առաջին, գինու գավը կողքին, թուրքերեն բայաթի էր երգում իր ճաթած ձայնով, թաղի կանայք, որոնց մի առանձին հաճույք էին պատճառում նրա անզուգական հայհոյանքները, դրդում էին մի որևէ չարաճճի երեխայի, որ գնա չարացնի Հոպոպին։ Երեխան իսկույն վազ էր տալիս, գլուխը զգուշորեն ներս կոխում դռնից, կանչում «Հո՛պոպ» ու ծլկում արագավազ նապաստակի պես։ Եվ այդ մի հատիկ բառը բավական էր լինում, որ Հոպոպի քեֆը հարամ լիներ․ նա իսկույն ընդհատում էր բայաթին, դուրս գալիս դուռը և ամբողջ թաղը հավաքում գլխին։

Ոչ ոքի՝ հետ չէր հաշտվում Հոպոպը։ Բազարում թե թաղում ոչ մի հարևան չուներ, որի հետ կռված և մի լավ էլ ծեծ կերած չլիներ։ Կնոջ հետ խո ամեն օր տուրուդմբոցի մեջ էր. ինքը կնոջն էր ծեծում, կինը նրան․ թակում էին իրար այնքան ժամանակ, մինչև որ կամ հոգնում էին, կամ հարևանները միջամտում, բաժանում նրանց իրարից։ Ոչ ոքից չէր վախենում, բացի ոստիկանությունից, որ շատ անգամ կոխել էր նրան մեծ-մեծ մկներով լի մութ նկուղը, և մի քանի անգամ էլ նույնիսկ պրիստավը իր սեփական ձեռքով արյունլվիկ էր արել նրա քիթն ու պռունկը։

Հոպոպն արբեցող էր, ճիշտ է, բայց միայն գինի էր խմում, այն էլ միայն կարմիր և լավ գինի․ արաղ չէր սիրում և խմելուց հետո էլ դեմքին այնպիսի արտահայտություն էր տալիս, որ թվում էր, թե պիտի թափի։ Կերակուրների մեջ էլ խիստ խտրություն էր դնում․ ջրալի կերակուրներ չէր սիրում, պասվա կերակուրներն ատելով ատում էր, մանավանդ լոբին, նրա սովորական ուտելիքն էր՝ յուղալի դոշը, խավիարը, խորովածը, թարմ կանաչին, կարմիր բողկը և սպիտակ հացը։ Իսկ այդ համեմատաբար թանկ ուտելիքները գնելու համար փող միշտ ուներ, որովհետև իր արհեստի մեջ լավ վարպետ էր և այնքան ճարպիկ, որ կարողանում էր մի որևէ գրոշանոց ժանգոտ թուր, խանչալ կամ հրացան հարյուր տարվա հնության տեղ ծախել եվրոպացի տուրիստների վրա շատ լավ գներով։

Գինու գավը, որ տեսանք նրա ձեռքին, բանեցնում էր տասնհինգ տարուց ավելի․ առավոտները դատարկ հետը տանում էր խանութը, երեկոները լիքը տուն բերում։ Այնքան էր սիրում, որ շաբաթ գիշերները, դատարկելուց հետո, մոմ էր վառում վրեն. «Բարաքես սրա մեջն ա, ասում էր․ ինչ էս գավով գինի եմ խմում, բանս լավ ա գնում»։ Մի անգամ նրա մեծ տղան, վեց տարեկան, ոտով դիպավ գավին, գավը գլորեց և քիչ էր մնում թախտից ընկներ կոտրվեր։ Հոպոպը վրա ընկավ երեխին և սկսեց ծեծել նրան այնքան սաստիկ, որ կսպաներ, եթե կինը չխլեր որդուն կատաղած հոր ձեռքից։ Բարեբախտաբար, գավն արդեն դատարկված էր, թե չէ, ծեծից նրան էլ բաժին կհասներ։

Կինը տանը չէր, որ Հոպոպը տուն հասավ։ Դուրսը պատի տակ տղան տուն էր շինում տաշեղներից։ Բացի կարճ, կեղտոտ շապկից, ուրիշ բան չկար նրա հագին։

Ո՞ւր ա մերդ, հարցրեց հայրը։

Տղան վեր կացավ, աչքերը տնկեց հոր ձեռքի աղլուխին և պատասխանեց․

Բագրատանց տուն գնաց։

Հոպոպի աչքերը կրակ կտրվեցին։

Էլի՞… վայ ես նրա… հայհոյեց նա, շտապով ներս մտավ, գավն ու աղլուխի կապոցը դրեց թախտի վրա և նորից դարձավ որդուն։– Գնա էս սըհաթիս կանչի։ Դե, հը՛։

Տղան, որ հոր հետևից ներս էր մտել և աչքը չէր հեռացնում աղլուխից, հանկարծ շուռ եկավ ու դուրս թռավ։

Բագրատանց տո՜ւն… Լա՛վ, շա՛տ լավ,– սկսեց բարձրաձայն խոսել ինքնիրեն Հոպոպը, Դե հըմի կգաս, կտեսնանք, էլի… ես քեզ Բագրատանց տուն շանց կտամ… Հա՛յ գիդի, հա՛, Ասատուրը մեռել ա, է՜լի, էլ չկա, էլ գետնի երեսին ման չի գալի, է՛լի, որ նրա կնկա հետ ուրիշներն են սիլի-բիլի անում… Հոպոպ որ դառանք, նամուս էլ կորցրի՞նք… Ա՛յ, գետինը չմտնի՞ էս գդակը։

Եվ նա գդակը պոկելով գլխից ուժգին թափով խփեց գետնին։ Հետո շարունակելով հայհոյանքներով համեմված սպառնալիքները կնոջ հասցեին, գոտիկը ետ արեց, հանեց արխալուղը, ոտնամանները, հոտած գուլպաները, շալվարը և դռան շեմքին կանգնելով, սկսեց չթի կարճ շապկի փեշով հով անել քրտինքից ջուր կտրած երեսին ու փորին։

Անհամբեր սպասում էր կնոջը․ բայց մինչև որ կինը կգար, ջգրած սրտով մոտեցավ գավին, գլխին քաշեց, ծծեց ագահորեն և, ծարավը հագեցնելուց հետո, գավը տեղը դրեց։ Հետո, առանց աղլուխի կապոցը բանալու, կտրեց շոթիներից մեկի սուր ու չոր ծայրը, բերանը գցեց և սկսեց ծամել։

Մոր հետևից գնացած երեխան ներս ընկավ գնդակի նման։

Ասեց գալիս եմ, ասաց նա և այս անգամ աչքերը տնկեց հոր բերանին։

Հը՜մ, մռնչաց Հոպոպը, հացը ծամելով, և ձեռքը նորից տարավ դեպի գավը։

Այսպիսով գավը մի քանի անգամ մոտեցրել էր նա շրթունքին և պպզել թախտին, երբ վերջապես դռան շեմքին երևաց կինը, բավական սիրունատես ու գիրուկ, մաշված դեղին չուստերը մերկ ոտներին և ծծի մանուկը գրկին։

Ըհը՛, էս էլ եկա, ի՞նչ ես ուզում, ասաց նա համարձակորեն, ըստ երևույթին շատ լավ իմանալով, որ կրկնվելու է ամենօրյա տեսարաններից մեկը։

Ինչ եմ ուզո՞ւմ, ասաց Հոպոպը, որ հենց նոր գավը նորից գլուխն է քաշել, գավը դրեց թախտի վրա, շապկի թևով սրբեց շրթունքը, մոտեցավ բռնեց կնոջ ձեռքից, ներս քաշեց և սպառնական դիրք բռնեց նրա առջև։ Ո՞րտեղ իր։

Բագրատանց տանը, նույն համարձակությամբ պատասխանեց կինը։

Ի՞նչ իր շինում ընտեղ։

Ի՞նչ պտի շինեի։ Լվացք ունեն անելու, կանչել ին, որ էգուց գնամ լվանամ։

Լվա՞՜ցք… լվա՞՜ցք… Տո՛, ես քու… (հայհոյանք)… անտեր-մունդռի՞կ ես մնացել, քաղցած-տկլո՞ր ես մնացել, որ ուրիշների հմար լվացք ես անում։ Հաա՞։ Բա ես չկա՞մ, բա իմ գլուխը շներն ու գելերն են կերե՞լ։ Հաա՞։ Տո՛, իմ կնիկն ընչի՞ պտի ուրիշի լվացքն անի, հը՞։ Տո՛, Բագրատն ո՞ւմ շունն ա, որ իմ կնիկը գնա նրա հմար լվացք անի, հը՞։ Տո՛, Բագրատի պես հարուրին կառնեմ-կծախեմ, ու իմ կնիկը պտի գնա նրա հմար լվացք անի՞։ Ի՞նչ անենք, թե գդակին կակարդ ունի ցցած, ես նրա… (հայհոյանք Բագրատի հասցեին)։ Տո՛, ի՞նչ լվացք, ի՞նչ դես, ի՞նչ դեն, ո՞ւմ ես ուզում խաբի, հազիր ասես… Դեսն արի հլա, դեսը… (Հոպոպը քարշ տվավ նրան դեպի ավելի ներս, ձայնը ցածրացրեց, գլուխն առաջ տարավ և ֆշշաց սեղմած ատամների միջից), հազիր ասես գնացել իր նրա հետ շնութին անելու… Հը՞, սուտ ա՞… էլի կասե՞ս սուտ ա…

Կինը ձեռքը խլեց նրա ձեռքի միջից և չանչեց նրան։

Ի՜, հողեմ գիժ գլուխդ, ասաց նա արհամարհանքով և դարձավ, որ դուրս գնա։

Բայց մարդը չանչեց նրա թևից և թույլ չտվավ, որ տեղից շարժվի։

Կա՛ց, գոռաց նա, ու՞ր ես գնում, որ գնում ես, հենց գիտաս ձեռիցս կպրծնե՞ս։ Գիժը հըմի կտեսնաս, թե ոնց գիժ եմ։ Ընչկլի հոգիդ չհանեմ, կթողա՞մ։ Բա ես մեռե՞լ եմ, որ էն շուն շան որդու հետ ես շնութին անո՞ւմ։ Հը՞, մեռել ե՞մ… մեռել ե՞մ… մեռել ե՞մ…

Եվ ամեն մի «մեռել եմ» խոսքի հետ բռունցքի մի ծանր հարված էր իջնում կնոջ մարմնին, ո՛ւր որ պատահեր գլխին, ուսին, մեջքին… Կինը մի ձեռքով մանուկը գրկած՝ գլուխը կախել էր, որ հարվածները երեսին չդիպչեն, մյուս ձեռքով աշխատում էր բռնել մարդու ձեռքը, և եթե երբեմն աջողվում էր այդ, Հոպոպն ավելի էր կատաղում և հետագա հարվածներն ավելի անխնա էին լինում։

Տո՛, գիժ Հոպոպ, ի՞նչ ես ուզում ինձնից, կանչում էր կինը լաց լինելով։

Ծծի մանուկը ծվում էր նրա խտտին, իսկ մյուս երեխան մի կողմ քաշված՝ դիտում էր այդ շատ սովորական տեսարանը լուռ ու անտարբեր։

Ես քեզ հլա փե՜տով պտի ծեծեմ, փե՜տով, ասաց Հոպոպը շնչասպառ և, թողնելով կնոջը, սկսեց խենթի պես դես-դեն ընկնել սենյակում, որ փայտ գտնի։ Փայտ չգտնելով, նրա աչքովն ընկան իր ոտնամանները։ Ու վեր թռցրեց այդ ոտնամաններից մեկը, որի կրնկին հաստ նալ էր խփած գոգավոր մեխերով։

Մինչ այդ՝ կինը ծծի մանուկը դրեց թախտի վրա, շտկեց իրեն և վեր թռցրեց գինու գավը։

Աբա՛ խփի, աբա խփի, տե՛ս էս գավի գլուխը ո՛րտեղ եմ ուտում, կանչեց նա անվախ և սպառնագին։

Վա՛յ ես քու… բղավեց Հոպոպը և, ոտնամանը ձգելով ձեռքից, վրա վազեց, որ գավը խլի։

Բայց կինը ժամանակ չտվավ նրան, որ իրեն հասնի, ոտները հանեց չուստերից և դուրս փախավ գավը ձեռին։

Մարդն ընկավ նրա հետևից։

Ու փողոցում, ուր թաղի կանայք և երեխաներն արդեն հավաքվել էին նրանց աղմուկի վրա՝ սովորական տեսարանը դիտելու, մարդ ու կին վազում էին կինը առջևից գավը ձեռին, մարդը հետևից գլխաբաց, ոտաբոբիկ և ներքնաշորով։

Փողոցում մի անասելի ժխոր էր բարձրացել, կանայք հռհռում էին, երեխաները սուր ծկլթոցներով «Հոպոպ» էին աղաղակում և սուլում, իսկ թաղի մանրավաճառի խանութի առջև հասուն տղերքը ծիծաղելով բղավում էին. «Հասի հա՜, Հոպոպ, հասի հա՛»։

Այդ սարսափելի ժխորի մեջ Հոպոպը վազում էր հա՛ վազում կնոջ հետևից, կարճ շապկի փեշը փռփռացնելով օդի մեջ և աչքը տնկած կնոջ ձեռքի գավին, որի մեջ գինին լըխկլխկում էր և թափվում բերանից։

Քանի գնում, այնքան փոքրանում էր տարածությունը մարդ ու կնոջ միջև, որովհետև գավը խանգարում էր կնոջն ավելի արագ վազելու։ Վերջապես, մի քանի քայլ էր մնում, որ մարդը հասներ կնոջը, երբ հանկարծ կինը, առանց կանգ առնելու, ձեռքը բարձրացրեց և գավը ուժգին թափով գետնովը տվեց։ Գավը բխկաց և ալ վարդի պես բացվեց։ Տակի հաստ մասը քրեղանի պես մնաց ընկած տեղը, իսկ բարակ պատերի թաց փշուրները թռան այս ու այն կողմ․ կարմիր գինին ներկեց գետինը լերդացած արյան սև գույնով և իսկույն ծծվեց արևակեզ գետնի մեջ։

Հոպոպը ցնցվեց և կանգ առավ հանկարծ։ Նրան թվաց, թե իրեն տվին գետնովը։ Աչքերը մթնեցին։ Էլ չիմանալով, թե ինչ է անում, արագորեն կռացավ, մի մեծ քար թռցրեց գետնից և ծայրահեղ կատաղի թափով շպրտեց փախչող կնոջ հետևից։

Քարը շեշտակի գնաց դիպավ կնոջ մեջքին։ Կինը սաստիկ ճչաց, իներցիայով առաջ վազեց մի քանի քայլ էլ և փռվեց գետնին երեսի վրա։

Հռհռացող փողոցը հանկարծ լռեց և քարացավ։

Արագ, բոցկլտուն լեզու ունի, և եթե չլիներ նորին տիրակալ գրականագիտությունը՝ մենք այսօր Հրանտ Թամրազյան անուն մի շողշողուն բանաստեղծ, կառուցիկ ու ավարտուն արձակագիր էինք ունենալու կամ ունենալու էինք մի ամենահայ դրամատուրգ. այդ գերզգայնությունը գեղեցիկի ելևէջման հանդեպ, գեղարվեստական կառուցվածքի առաջ նրան երկրպագության խոնարհեցնող այդ սերը նրա անանց հատկանիշն է, և 60-ամյա այս հասակում էլ, երբ պաշտում են արդեն կյանքի փաստը և անմակդիր մտքի չորությունը, կարելի է այդ մարդուն փակել որևէ մերկ սենյակում և պատկեր առ պատկեր ու տող առ տող քամել մեր երկհազարամյա գրականության ընտրանին - անվանի ու անանուն որևէ հեղինակի որևէ արժանավոր պատկեր դուրս չի ընկնի նրա այդ հատընտիրից:
Գյուղացիաբար է մարդաճանաչ և, ուրեմն, իր սերը, ատելությունը, քամահրանքն ու թերհավատությունը, որ մի տեսակ ծանր նյութականություն են առնում, վերջնական ու ավարտուն են, միտքն արագ ու խոսքը, հուրախություն ուսանողների՝ մանավանդ բանավորը, դիպուկ է, և այսօր անդրադարձնենք իր պատմություններից մեկը՝ փորձելով այդպես կռահել պատճառն այն բանի, թե այդքան օժտված մեկը ինչու ոչ թե բանաստեղծ, այլ գրականագետ է դարձել. դա, իհարկե, միայն ճշմարտանման կլինի, բայց որևէ կերպ պե՞տք է փորձել:
Իր պատմածն այս է. այն աղքատ, ահաբեկ օրերի տերերը եկել գյուղում խրախճան են անում, գյուղի տներից մեկնումեկը նրանց վայել չէ՝ իրենց կերուխումը այգիներում են անում: Սպասքն ու գորգերը, իհարկե, նույն գյուղից են իջեցրել, մեղրը, միսն ու մածունը՝ նույնպես, և այդքանով իրենց հաշիվները գյուղի հետ փակել են, գյուղը նրանց համար չկա, գուցե չգիտեն անգամ, թե ինչ է գյուղի անունը և ով է գուրգուրել այգին: Իսկ հրացանն արդեն իրենցն է, ծառի տակ պառկել, նշան են բռնում միակ կարմիր խնձորին:
Գյուղը նրանց համար չկա, բայց գյուղի համար, պատանիների խմբի համար ու նրանց մեջ մանավանդ կապուտաչյա Հրանտի համար նրանք կան: Պատանիների խումբը այգու գլխին լուռ նստել ու նայում է: Ներսից եթե ջուր ուզեն կամ խանութ ծխախոտի ղրկեն՝ գեղջկորեն այնքան հնազանդ են, որ կգնան և՝ վազելով, բայց այդ չի նշանակում, թե պատանիներից մեկնումեկը ցանկանում է, որ նրանց գնդակը խնձորին առնի, չի նշանակում, թե անզուսպ զայրույթն այդ պահից սկսած չի ուռչում պատանի Հրանտի մեջ:
Այդ խնձորը, այդ կոլխոզի խեղճ նախագահը՝ որ այգին հյուրերի առջև փռել ու ինքը խոնարհ ծառայության էր կանգնել, այդ «Սև ցելերի սերմնացանը»՝ որ միշտ վերնաշապկի մեջ գոտու տակ էր, այդ «Չարենցը»՝ որ տանն անընդհատ տեղ էր փոխում, այդ ողբերգական ու հերոսական անցյալը, այդ նույնքան ողբերգական ներկան՝ որ անցյալի իրականությունից իրեն մեկուսացրել ու ապագայի առջև աչքերը փակել էր - պաշտպան, իրենց վրա տեր էին ուզում, և գրականագետի գործը ապահովում էր նման տիրություն: Այդպես գրականագետ դառնո՞ւմ են, գրականագետ այդպե՞ս են դառնում, չգիտեմ: Մինչև ինքը եթե չլիներ էլ այդպիսի գործ՝ ինքն էր ստեղծելու, և իր ծանրակշիռ վաստակը արդեն իսկ կազմված է պաշտպանությունների հատորներից:
Արածը շատ ու անշրջանցելի է, արվելիքը՝ նույնպես: Շնորհակալություն դպրոցական ու բուհական ձեռնարկների և մենագրությունների համար՝ որ հեղինակների ժառանգության բաղադրիչ են դառնում, բայց Հրանտ Թամրազյան ստորագրությամբ գոնե հոդված չկա Համաստեղի մասին, հոդված չունի Հակոբ Մնձուրու մասին, Անդրանիկ Ծառուկյանի մասին, Վիլյամ Սարոյանի… և դեռ շատերի՝ որ եղբայրական ձեռք են մեկնելու գուցե նույնիսկ լեզվական այլ կեղևների միջից: