Դարձյալ նո՜ր երազ և նո՜ր ցնորքներ…
Ահա հրճվում է իմ մատաղ հոգին.
Շտապի՛ր, ո՛վ Մուսա, քո սըրբանվեր
Համբույրը դրոշմել երգչիս շրթունքին։

Շտապի՛ր… ժըպիտըդ այրող, կախարդիչ
Թո՛ղ վառե սիրտըդ հըրով սրբազան,
Թո՛ղ ոգի շնչե հայացքըդ դյութիչ.
Ես կամիմ երգել հրաշքներ գարնան…

Թո՛ղ որպես անուշ զեփյուռ քաղցրաշունչ,
Քո թովիչ ձայնը հնչե ականջիս
Ե՛վ հուսո տաղեր, և՛ սիրո մրմունջ,
Ես կամիմ երգել տենչանքը սրտիս։

Ես կամիմ երգել անվերջ քաղցրություն
Մի նոր, ոսկեհույս և խաղաղ կյանքի.
Ես կամիմ երգել սիրո սրբություն
Եվ վսեմ փայլը անկեղծ վաստակի։

Ես կամիմ երգել, երգել հարատև,
Որպես թռչունը ազատ եթերում.
Օ՜, շտապի՛ր, Մուսա՛, թռի՛ր սրաթև.
Քանի երազըս չի ցնդել օդում…
1888, 9 փետրվարի

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻԻՆ ՄԵՋ
(Ծնունդը)
Ա
Անցյալ տարի էր: Հոգնած ապաքեն
Շատ քաղաքակիրթ այս Արևմուտքեն՝
Ուր խիղճը բառ մ’է, մարդը՝ մեքենա,
Աշխարհ գործարան մ’անխոնջ, անխընա,
Սերը հաշիվ մ’է. կրոնքը՝ դրամ.
Երջանկությունը՝ ձանձրալի մի տռամ.
Մահն՝ անմտություն. կյանքն՝ անհաշտ կռիվ.
Ուր ժամանակն իսկ վատ մ’է ալեխռիվ
Որ ամեն րոպեն իր մանրակրկիտ
Մուրճի հարվածով կը զարնե մտքիդ...
Այսպե՜ս, հև ի հև՜, հոգնա՜ծ, հուսահա՜տ,
Անմի՜տ այս վազքեն անդո՜ւլ, անընդհա՜տ,
Կարոտն ունեցա հին հին դարերու.
Եվ հիվանդ հոգիս տարի ես հեռո՜ւ,
Հեռո՜ւ, խնկավետ, լո՜ւռ, մշտնջենի՜,
Արևելքի իմ գյուղըս հայրենի...
Բ
Կիրակի մըն էր, քայլերս ուղղեցի
Իմ ալևոր մորս հետ եկեղեցի:
_ Պիտի ծիծաղի՞ք, կարծրացած սրտեր,
Կարդացիք Լյուքրես, Էպիկուր, Վոլթեր,
Մի քանի ուրիշ մութ գիրքեր ալ դեռ,
Բայց անհավատի այդ տժգույն թուղթեր
Իրավունք չեն տար որ ամբարտավան
Ձեր թույնը փչեք՝ կըրոնադավան
Հոգվույն ալևոր մոր մը ծերունի,
Որ ապրելու դեռ հազիվ օր մ’ունի,
Որ ծովուն վրա շյուղի մը նման,
Մեկ ոտքը մատուռ, մյուսը՝ գերեզման,
Գերագույն, անհաս, անսկիզբ, բարի,
Մթին Աստուծո մ’անվան կը փարի.
Ու անիրավվա՜ծ, տառապա՜ծ, հուսա,
Մեծ Արդարության վճռին կը հուսա...
Գ
Ու դո՛ւք, ո՜վ Հորաս, Զենոն ու Վոլթեր,
Ինչ որ ալ ըլլաք՝ երեկինն եք դեռ.
Մինչ հիսուն հազար այս տարի է որ
Անդուլ կը դառնա աշխարհն ալևոր՝
Հավատացեր են մարդերը բոլոր:
- Բաբե՜, հակառակ հավատքիս մոլոր,
Ծաղրել չի գիտցա՜վ բնավ իմ հոգին
Տաճա՜ր մ’ըլլա այն, հեթանոս բագին,
Քար-քար ավերակ սյուներ Քառնաքին,
Հըրապաշտ Պարսիկ բըլուր բոցագին,
Բոցը Սիպիլի, Հնդիկ Էլլորան,
Ասորյան հարյուր-զոհյան մին խորան,
Կամ Քրիստոնյա պերճ եկեղեցին...
Հոն մարդերը Մեծ-Հույսը դարբնեցին...
Ու հոն գլխարկնիդ բացեք՝ վեհերուն
Գերեզմաննոցն է կենդանիներուն...
Դ
Եկեղեցվույն մեջ մտա լռելյայն:
Շենքը փոքրիկ էր, բայց բավական լա՜յն՝
Աստվածն ու դարե՛րը ամփոփելու...
Քար քարի վրա. ծներ էր, հըլո՜ւ,
Առանց արվեստի, առանց մեծ ոճի,
Պարզ, ինչպես ծառ մը որ հողեն կ’աճի,
Ու քար, ու բազմոց, ու կերոն, ու խաչ,
Հոն, հին դարերու բույրն ունեին գաղջ...
Ու առաստաղի աղքատ ջահերեն
Կախված՝ ժամանակը մեռելորեն
Կը ննջեր անշա՜րժ, դարե՜ր քնեած,
Քշոցին ձայնեն երբեմն շոյված..
Հոն ո՛չ հևք, ո՛չ վազք, ո՛չ ժամ, ո՛չ վայրկյան,
Անսահմա՜ն, անխռո՜վ, անծա՜լ, հավիտյա՜ն:
Չորս պատերու մեջ՝ Անհո՜ւն մը խորին,
Ուր մեր գեղջուկներ մեռնի՜լ կը սորվին...
Ե
Բայց բացառիկ տոն մ'էր այդ կիրակին.
Կնո՛ւնքն էր ջոջի նորեկ որդյակին,
Ինչ որ գյուղին նույնքան է կարևոր,
Որքան Ծնունդի տոնը դարավոր
Նազարեթի հին քաղաքացիին:
Ուստի ծեր, մանուկ, հավաքված էին:
Ու քահանան այդ մե՜ծ օրվան համար,
Պատրաստեր էր փոքր քարոզ մը հարմար:
Պերճ խոսքի տաղանդ չուներ բնածին,
Բայց զայն ընտրեր էր Հովիվ՝ գյուղացին,
Զի հասակով բարձր էր, վարքով արդար,
Հայերեն գիտեր, նույնիսկ կը կարդար,
Կյանքի պայքարեն հոգնած հյուսն մը հեզ,
Կույս Մարիամին կո՛ւյս նշանածին պես
Այնքան վայլեր էր մորուքն ու շուրջառ,
Որ կարծես ան այնպես ծնած ըլլար...
Զ
Զույգ կերոնի մեջ՝ կը խոսեր բեմեն,
Ու կ'ունկնդրեին գեղջուկներն ամեն,
Խո՜ր երանությամբ սուզվա՜ծ անհընար.
Թեև հայերեն մա՛րդ չի հասկնար
Հին Աճեցարուքն առած բնաբան,
Կը գտներ Տեր-Հայրը շատ բնական
Որ տղերք աշիսարհ գան անհամար լուրջ
Ինչպես բյուր շյուղեր ձիթենիին շուրջ:
Հանկարծ շլացին աչքերս քննա՜ծ,
Նաբոլեոնին անունն էր տված։
Նաբոլեոն... ի՞նչ քաոս անհատակ՝
Աշխարհքեն քշված այդ մատուռին տակ,
Չէ՞ որ ըսեր է այդ մարդն ահագին,
«Մայրե՛ր, զավակնե՜ր շինեցեք ազգին...»:
- Ա՜խ, զո՜րք էր պետք այդ ամբարտավանին՝
Որ թնդանոթներ գյուղե գյուղ տանին...
Է
Պատարագեն վերջ, քով քովի անձայն,
Երկու թափորներ իրար քսվեցան:
Ան չէր դասական հանդիպումը հին՝
Կնունքի թափորն՝ Մահվան թափորին.
Մեկ կողմ ծնո՜ւնդ, խի՜նդ, մյուս կողմ մա՜հ ու լալ.
Ու եկեղեցին կ'օրհնե երկո՜ւքն ալ...
Ո՛չ: Երկու թափոր, երկո՛ւքն ալ ժպտուն .
Մե՛կը նորածին որդին մեծատուն,
Մյո՜ւսը աղքատի ծնունդը անտուն.
Մե՛կը բեհեզով քնած, մյուսն արթուն.
Մեկուն ժանյակներ, մետաքսի հյուսկեն,
Մյուսին ձորձ մը խեղճ՝ հորը շապիկեն.
Առաջնույն ոսկի, ժանյակ բյուր տեսակ,
Երկրորդին ճակտին փուշի սև պսակ.
Մեկը Տե՛ր արդեն, մյուսը գրա՜ստ։
Ճակատագի՜ր, վա՜խ, տղաքները փաս . . . .
Ը
Բայց այս ի՜նչ արդար օրենք մ'է խորին
Որ հղփացա՛ծ, ճո՛խ Մեծերը երկրին
Իրե՜նց արգանդին մեջ կը հարվածե:
Հավասարության խո՜ւլ պետք մ’է գուցե,
Որ վրիժածընունդ սերմերը Մեծին
Ի՛ր որովայնին իսկ գո՛գը հյուծին,
Որ հաշիվներե վերջ, երբ ի հարկե
Ոսկին ա՜լ պատրաստ է, հա՛յրը գրկե,
Խանձարուրներու մեջ մետաքս գեղերփ,
Անժպի՜տ, տժգո՜ւյն հրեշ մը մարդակերպ...
Մինչ քանի՜ թշվառ խեղճեր է՛գ, արո՜ւ,
Որ հեղակարծ սեր մ’ունին իրարու,
Կայծակներու պես իրարու կուգան,
Առանց հաշվելու վաղն ու ապագան,
Ու կ՝ երկնեն խորշի մը մեջ անծանոթ
Ի՜նչ հսկա կյանքեր, անեծքի անոթ...
Թ
Ապշա՜ծ, սարսափած խորհեցա անխոս,
Սպարթական հի՜ն բարքին բարբարոս,
Որ խեղդելե վերջ կը հանձներ գետին
Մարդկային տժգույն տզրուկներն հետին...
Բայց քառսուն դարեր անցեր են արդեն,
Ու սովրեցանք որ հրեշներն ալ մարդ են.
Անոնք ալ ունին զգացո՛ւմ, հոգի՛,
Անո՛նք ալ ունին իրավունք կյանքի,
Հոգ չէ թե ապրին բյուրերու մահով.
Օրենքը՝ իրենց վահան ապահով...
Չե՛մ համարձակիր վերցնել մեկդի,
Կարմիր վարագույրն որ օրենք կ՝ըսվի,
Դիտելու ըմբոստ այն կյանքե՛րն հսկա,
Որ բանտերու մեջ, կառափնատի վրա,
Կախաղաններո՜վ մեռան անհամար,
«Կյանքի իրավո՜ւնք»... պոռալնուն համար:

Ժ
Երկուքն ալ երկա՜ր, երկա՜ր դիտեցի:
Այլևս բնա՛վ մի խոսիք ինծի
Արժանիքին վրա, ու տարբերության,
Ու ազնվական զարմին վրա արյան:
Ահա երկուքն ալ. անկերպ բզեզներ.
Շյուղ մը իսկ զիրենք պիտի մեռցներ:
Կ'ուզեն անուն տալ. ի՞նչ պետք անունի...
Յուրաքանչյուրն ալ իր անունն ունի.
Մին Ո՜ւյժն է անգութ, մյուսն Ստրկությո՜ւն:
Ույժ չունի, կ'ըսեք, խլեզն անարյուն.
Ի՜նչ պետք արյունի ― անհագ բորենի՜,
Հացի մը փոխան, կարմիր, ծիրանի,
Ան պիտի ծըծե արյունը մյուսին,
Ու պիտի մըխե ժանիքն իր միսին.
- Օրե՛նքը՝ իրեն անքույթ օթևան:
Ողջունեցեք զայն, Իշխանն է վաղվան...
ԺԱ
Ծնրադրած դողդոջ, աչքերըս ձեռքիս,
Կուրծքիս տակ զսպել կ'ուզեի հոգիս:
Հազա՜ր նկարներ կ'անցնեին մտքես:
Արյան շոգվույն պես, նոճիներու պես
Բյո՜ւր կախաղաններ անգութ մեծերու...
Ու հրդեհներու մեջ հեռվե հեռու,
Ստրուկներու կո՛ւռ, բարբարո՜ս գունտեր,
Որ տաճա՛ր, աստվա՛ծ, կո՛ւռք, իշխա՛ն ու տե՛ր,
Տապալելով վար, կ'երթային հեռո՜ւ
Հավասարության սե՛րմը ցանելու,
Ու լա՜յն բաշխելու Արդարությո՜ւն, Հա՜ց...
Այտիս վրա հրաշեկ արցունք մը դողաց.
Աչքերըս բացի, տեսիլք էր միայն.
Ամենքն ալ գացա՛ծ, ժամն էր լռելյայն...
Ու ես ալ գացի՝ իմ սուգիս դարման՝
Հավասարության դաշտը գերեզման...

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ՃԱՄԲՈՒՆ ՎՐԱ
(Կյանքը)
Ա
Եկեղեցիեն մինչև գերեզման
Տանող ճամբուն վրա, քարի մը վրան,
Նստեցա տրտում, ու լո՜ւռ դիտեցի
Հոգվույս ծարավովը արևելքցի
Հեռուներն հանդարտ, հեռուները լա՜յն,
Հեռուները ջի՜նջ, միսթի՜ք, լռելյա՜յն:
Հո՛ն երկինքներու տակ հավետ ծավի՜.
Առանց ժպիտի ու առա՛նց ցավի,
Կ'ապրեին մարդե՜ր, մրջյուննե՜ր, բույսե՜ր...
Հոն չէին ճանչնար ո՛չ կռիվ, ո՛չ սեր:
Հոն Անշարժության օրենքին հըլու,
Առանց աճելու, առանց նվաղելու,
Հազար դարերու ու անհուններու
Մտերմության մեջ կ'ապրեին, հեռո՜ւ
Սե՛գ Արևմուտքեն ու հեգնելով զայն...
Հեռուները ջի՜նջ, միսթի՜ք, լռելյա՜յն...
Բ
Ու հո՛ն, անուրջի մը մեջ անսահման,
Երկիրը իբրև անհո՜ւն խնկաման,
Իր ձանձրույթը լայն աղոթքի մը պես
Անշտա՛պ, անխռո՛վ կը մխար կարծես...
Ու հո՛ն, հեռավոր հորիզոններու
Անծալ երկինքնե՛րը հեռվե հեռու,
Կը տեղային վար՝ օրհնության մը պես՝
Ոսկեփոշի լայն անձրև մը կարծես...
Ու հոն արևուն գունտին մեջ անշեջ,
Ու ծածա՜ն-ծածա՜ն ցորեններուն մեջ,
Ու խրճիթներու բույնին մեջ համակ,
Ավերակներու սուգին մեջ ճերմակ,
Բան մը կար Կյանքեն անջատ, Կյանքեն վե՛ր,
Բա՛ն մը որ Կյանքեն բնա՛վ չէր ազդվեր,
Որ կը նմաներ Երեկին, Վաղվան...
Այդ՝ Մահվա՛ն իսկ մեջ ժխտումն էր Մահվան...
Գ
Ասոր համար երբ միտքն Արևմուտքին՝
Կյանք բառին առջևը զարմացագին
Հարցական նըշան մը կը դնե նենգ...
Մենք կախման երեք կետեր կը դնենք...
Ու երբ կվազեն անոնք տենդագին,
Թըվանշաններով կը լուծեն հոգին,
Կը քննեն Երկինքն ու Աստվածը, մենք
Մեր կախման երեք կետը կ'երազենք...
Ու երբ կը խրոխտան անոնք, մենք կուլանք,
Ա՜խ, որովհետև ինչ որ ալ ըլլանք,
Գլուխնիս երկինք, ոտքերնուս տակ հող,
Այգին ու ցայգին միջև տատանող
Օրորոցներ ենք... Ու ինչ որ անշե՛ջ
է, պիտի շիջի շիրմին մութին մեջ...
Լացը վերհիշում մըն է լռելյայն,
Թե ինչ ալ ըլլանք, մարդեր ենք միա՜յն...
Դ
Այսպես ապրեցան, ու այսպես կ'ապրին
Բոլո՛ր որդիները Արևելքին:
Խունկի, կնդրուկի՛ ծոցը լռակյաց,
Իրենց հոգիին անծանոթ մընաց
Պոռոտ գիտությանց շեփորը սոփեստ,
Ու սուս փառքերու ծածկույթն հաստաբեստ...
Անոնք ստացան, առա՛նց ուզելու...
Ու Կյանքեն անցան՝ առանց հուզելու
Անոր մութ հատակը աչքե անտես,
Ծովուն վրա սահող լո՜ւռ թևճակին պես...
Անոնք գինովցան, առանց քննելու...
Ու լացի՜ն՝ սրտի պետքի մը հլո՜ւ․․․
սո Անոնք խոկացին Եդեմն. ու ծնան
Անէության մեծ հսկան Նիրվանան,
Ու երազատես Նազովրեցին հեզ...
Ու երկունքը հեշտ էր Մահվան մը պես...
Ե
Անոնք նայեցան հեռվե՜ն՝ մարդկային
Հառաջադիմության կուռ մեքենային,
Ինչպես անտառին ծո՛ցը ամայի,
Ծերունի եղնիկն հանդա՛րտ կը նայի
Տքացո՛ղ, շաչո՛ղ սև շոգեկառքին՝
Լայն «Ինչո՞ւ համար» մը զարմացագին
Թարթելով աչքին մեջ երազահալ...
Ինչո՞ւ շտապիլ. չէ՞ որ ամե՛նքս ալ,
Ոմանք և ի հև, ու ոմանք դանդաղ,
Անվրի՛ պորեն պիտի հասնեինք Մահ...
Կյանքն է այս, միշտ սուտ սուտի ետևե.
Մեկը հազի՜վ թե մյուսին չափ տևե...
Շառաչող ծովուն ալիքներուն պես,
Կը ծնինք ամենքս, կը բարձրանանք վես,
Բայց հազի՜վ ատեն մը կա փրփրելո՜ւ...
Պետք է կորսվիլ. կորսըվի՛նք հլո՜ւ...
Զ
Ու այսպե՜ս պիտի կորչի ամեն բան...
Ժայռին վրա նստած՝ դիտեցի ճամբան,
Դեղին Փոշիի հուսահատ ճամբան,
Խո՜ւլ «երեկ»-ներու պատմի՛չը անբան...
Ա՜խ, այդ գալարվո՜ղ, չի հատնո՜ղ, խոպա՜ն,
Արևուն ծագեն ի մուտքն՝ անխափա՜ն
Երկարող վտի՜տ, բարեկամ ճամբան,
Ծընող Մարդկության առաջին օրրա՜ն,
Որուն ապալեր իրանին վըրան,
Հիմալայայի սարեն մինչ Իրան,
Ու Արարատեն մինչև Վոսփորոս,
Մինչև Դանուբի ակերն մշտահո՜ս.
Ու մինչև չորս ծագը Արևմտյան,
Գացին առաջին հայերն Մարդկության,
Այրող Արևուն գունտին տակ, խաղա՜ղ,
Ճռացընելով կառքերնին դանդա՜ղ..
Է
Առաջին անգամ ըլլալով հառա՜չ
Մը արձակեցի այդ ճամբուն առաջ...
Սոսկացի՛ իրմեն. ու ափ մը փոշի
Առի, մարդու մը նըման որ կ'ապշի...
Բայց ի՜նչ կիկլոպներ, իբրև թե անշեջ
Ի՜նչ ազգեր, կյանքե՛ր այդ փոշիին մեջ:
Ի՛նչ արյան լիճեր, քանի՛ ոսկորներ
Դարերու մեջ հոն փոշի են դարձեր...
Դիտեցի ուշով. զի՛ս ճանչցա հոն շուտ.
Նախ քարայրներու բնակիչ մազուտ,
Հետո ասպազեն նետաձիգ մը սեգ,
Հետո թագավոր մը եթե կ'ուզեք,
Հետո ածիլված գլխով մեկ գերի,
Հետո թրուպատոր մ’որ կը դեգերի...
Ու հիմա տժգույն խե՛ղճ մը դող ի դող,
Ո՛չ մարդ, ո՛չ աստված, ու ո՛չ իսկ քերթող...
Ը
Հոն ճանչցա նաև ծեր Սողոմոնին
Հալվե բեռցըված կարավաններն հին...
Գանգեսեն բույրի, թանկագին քարի,
Ու Կարմիր ծովեն ալ ամեն տարի
Ուղտերով կրված պերճանքները բուստ,
Դամասկի մետաքս բեհեզն ալ հագուստ,
Արքաներու ձոն՝ Քլեոբաթրային...
Ու վերապրեցա հոն եդեմային
Ու գինովցընող հըրաշքը չքնաղ
Շաքիրամին պերճ պարտեզին առկախ...
Հո՛ն. այդ փոշիին մեջ խոսեցուցի
Տարաբախտ Անդուանն Հռովմայեցի
Որ Վահանն իրեն ծախեց Տռփանքին...
Հո՛ն, խոսեցուցի նաև տխրագին
Ժողովուրդներ որ մեռա՜ն անհամար:
Չեմ գիտեր, ո՛ր մեկ Արքային համար...
Թ
.․․ Հանկարծ ծանը՛ր թև մը զարկավ ուսիս:
Հին երազներեն արթնցավ հոգիս.
Ու տեսավ տարեց մշակ մը տժգույն:
«Ո՞վ ես դուն»։ «Անունս է Աշխատություն...»:
«Ի՞նչ կ'ընես այսպես»: «Կը մուրամ...» հեծծեց.
Ու լո՜ւռ հեռացավ, մինչ ես դառնահեծ
Գացի հետևեն մինչև իրեն տուն...
Գետնի անկողնի մը վըրա, արթո՛ւն
Երկարած նիհա՜ր իր կինն հոգեվար,
Ծեծված անասնի մը պես կը հևար...
Ու մինչ գնաց հինգ խլեզներին մին,
Աթոռի մը պես բա՛ն մը ճարելու հին,
«Հաց չի կա, կ'ըսեր հայրիկը ինձի,
Մի քանի օր է չեմ երթար գործի,
Կը տեսնես, վերջին օրերն են գուցե...
Առանց ինձ, աչքերն ո՞վ պիտի գոցե...»
Ժ
Ու կինը բարի կը նայեր իրեն,
Ինչպես կը նայի մարդ անասնորե՛ն
Իրեն Աստծուն... Ախ, որովհետև
Իր կենակցության ժամը կարճատև
Սիրալի՜ր եղավ, կռիվ չունեցան
Ոչ դրամ օժիտի, ոչ ժառանգության…
Ժըրաջան տիկին, միշտ իր հարկին տակ..․
Թանը առատ էր, անկողինը տաք...
Ու քիչ օրեն երբ Տիրոջ հրամանով,
Հողին տակ պիտի թաղվե՜ր ապահով,
Կը խրատեր էրկան՝ առնել գյուղակին
Այսինչ ժրաջան աղջիկն իբրև կին,
Որովհետև խեղճ կինը կը հուսար
Թե ան կը նայեր աչքով հավասար
Թե՛ իր ամուսնույն, թե՛ իր խորթերուն
Եվ թե՛ գոմի իր փոքրիկ հորթերուն..․
ԺԱ
Դուրս ելա տունեն, մարմինս փուշ-փուշ.
Խորհեցա կյանքին իմաստին ապո՛ւշ,
Թե ինչպե՛ս ստրուկ կիրքերու հըլո՜ւ,
Մարդս ավելի՛ վարժ է մուրալու,
Քան պապենական օրհնած դանակով,
Քի՜չ մը վախցնել գոնե՜ կատակով
Մեր ոսկեձույլ նո՛ր Աստվածները կո՜վ...
Խորհեցա թե Դրամ միապետին քով՝
Ի՜նչ տժգույն ըմբիշ մ'է Աշխատություն...
Խորհեցա անգամ մըն ալ անարյուն
Այն բո՛ւռ մը «Նորին Վսեմությանց» վըրա՝
Որոնց շնորհիվ երկիր կը դառնա...
Խորհեցա Ույժին վրա մըտովի,
Ու այն հտպիտին որ օրենք կ'ըսվի...
Ու գացի ես լուռ, իմ սուգիս դարմա՜ն,
Հավասարության դաշտը Գերեզմա՜ն...

ԳՅՈՒՂԱԿԱՆ ԳԵՐԵԶՄԱՆԱՏԱՆ ՄԵՋ
(Մահը)
Ա
Սկեպտիկ ժպիտով մը դանդաղագին
Երբ մարդ ըմպած է մրո՛ւրը Կյանքին,
Երբ ծառայած է կամքով կորովի՝
Այն մեծ վարպետին որ Վիշտ կը կոչվի.
Ճանչցած է դողդոջ դշխույն որ Սերն է.
Ազգաց, անհատին Պատմության դժնե
Նայած է անգամ մը մյուս երեսին,
Ճանչցած է մարդուն Գիտությունը սին,
Արվեստն հավակնոտ, սիրտն ամբարտավան,
Սո՛ւգը Երեկին, երկյո՛ւղը Վաղվան…
Ու ճշմարտության հոգին ծարավի՜
Զննած է երկնից պարպը ծավի.
Հի՜ն աստվածներու վիհն այն մշտակա,
Այդ մարդուն համար ուրիշ վայր չի կա՜
Ավելի՛ քաղցրիկ հեշտանքով հըղի,
Քան գերեզմաննոց մ’աղքատիկ գյուղի...
Բ
Լո՜ւռւ նստած քարի մը վըրա տապան,
Դիտեցի լռի՜ն այդ վայրը խոպան,
Ու զո՜ւր խորհեցա թե այս այն վայրն է
Ուր վաճառական Աստված մը դժնե
Չարը կը պատժե անսահման վախով,
Բարվույն շնորհելով դրախտ մ'ապահով...
Ընկղմած ծոցն այդ Մահվան Քաղաքին,
Զուր խորհեցա թե անմա՜հ էր հոգին...
Անմա՜հ, բայց չէ՞ որ երկնից մեջ գարնան
Բյուր գիսավորներ մոխիր կը դառնան.
Աստղեր կը վառին, աստղեր կը սառչին.
Կը լռե ցայգին պլպուլը վերջին,
Բույս ու կենդանի կ'իյնան անկենդան.
Ամեն, ամեն բան մահվան զոհ կ'երթան...
Ու երկնքին հյուր՝ լոկ մա՛րդն է տըխուր...
Անմա՜հ, մինչև ե՞րբ, և ինչպե՞ս, և ո՞ւր...
Գ
Բայց ուսկե՞ կուգա՜ այն Հույսը մարդուն,
Որ մեծ ցայգին մեջ միայնա՜կ, արթուն
Կ'ուզե հսկել՝ երբ իր ոսկորոտին
Երկու ափ հողին ներքև կ'անհետին:
Ու ինչպես դիակը փտելե վերջ,
Մարդ համառորե՛ն, Մահվա՛ն ծոցին մեջ,
Անմահության Հո՛ւյս մըն է դիուցեր...
Անշո՛ւշտ սարերու երբ եղնիկը ծեր
Կը նայի անդունդն ի վար անհատակ...
Երբ գայլը փոքրիկ՝ մացառներու տակ՝
Կը դիտե մա՛հն իր գնդակահար հոր...
Երբ օվկիանին վրա անդնդախոր՝
Շնագայլն հսկա՜ կը թավալի լո՜ւռ...
Վերջալույսին դեմ Առյուծը տխուր՝
Երբ կը մռնչե դաշտին մեջ խոպան...
Անմահությա՜ն վրա չէ՛ որ կը խոկան...
Դ
Նո՛ւյնիսկ Մարդուն մո՜ւթ նախահայրն Ադամ,
Անզե՛ն, անպաշտպա՜ն այդ խեղճն հաշմանդամ,
Նետված ուժերո՛ւ միջև ահագին,
Շա՜տ քիչ հաշիվի կ'առներ իր հոգին,
Երբ պտուղի՜ մը համար, անվեհե՜ր,
Անմահութենեն կը հրաժարեր...
Բայց ահա անբա՜վ միջոց մ'է անցեր.
Հիսուն ծանրածանր դարով՝ Մարդը ծե՜ր,
Որ իր ուղեղին դրդումին հըլու,
Հասեր է ամե՛ն ինչ գըրավելու,
Ստրուկներ գտեր է անասնոց մեջ,
Մնացածը զարկեր, հալածեր անվե՜րջ,
Աստվածնե՜ր շիներ է նախ անհամար,
Հետո ամե՛նքն ալ այրելու համար..
Տիրե՛ր է Բնության Ույժին ահագին,
Կը տենչա իշխել արդ Ժամանակին...
Ե
Ա՜խ, անմա՜հ ըլլալ... Ապրի՜լ հավիտյան.
Իսպա՜ռ չունենալ ո՛չ դար, ո՛չ վայրկյան.
Ժամանակի՛ն պես, Ժամանակին մեջ,
Տքա՜լ, տառապի՜լ, բայց ապրի՜լ անվերջ...
Սիրտը արյունոտ, մարմինը հիվանդ,
Հոգնաբե՛կ, ի՜նչ փույթ, ապրիլ մանավանդ...
Շյուղ մ'ըլլալ մարգի, ի՛ր մը լռելյայն,
Բայց հավիտենին մեջ ապրի՜լ միայն...
Քար մ'ըլլալ անարգ, ապառաժ մ'անխոս,
Գեթ նիհար առվակ մ'ըլլալ մշտահոս,
Ծա՜ռ մը դարավոր, մետա՛ղ մը միայն
Անմի՛տ, անզգա՜. չի մեռնի՜լ սակայն...
Աստվածացյալդ Մա՛րդ, ամո՛թ քեզ, ամո՛թ,
Մութ, ամբարտավան, խրոխտությանց անո՜թ,
Դեռ ամե՛ն գինով կը կառչիս հողին...
Նայեիր աշնան տերևին դեղին...
Զ
Ու երբ ըսեն թե գիտությունը նոր
Այրեց հի՜ն, փոշո՛տ գիրքերը բոլոր,
Թե Նյութ կա միայն, Հոգին չէ՛ անմահ,
Հոգին չի կա իսկ. Մի հավատաք, ա՜հ,
Վճիտ մոմյաներն հին Եգիպտոսին,
Դարերու գաղտնի՛քը թող ձեզի խոսին...
Նայվածք մ'ուղղեցեք դեպի Պարթենոն,
Նոր Անմահնե՜րն են որ կը խրոխտան հոն:
Ու է՛ն չոր գիտունն իսկ՝ կրոնքին օտար՝
Քարե արձանի մը հոգին կուտար...
Ա՜խ, կյանքի, մահվան կռիվն անզգամ...
Ու անշուշտ՝ մենե է՛ն խելոքն անգամ
Երբ տեսներ Մահն որ պաշտոնին հըլու
Կուգար սիրելին մենե խլելու,
Թե Աստվա՛ծ ըլլար ան, թե Սատանա,
Շան մը պես պիտի խեղդեր անխընա...
Է
Շա՛ն մը պես... ա՛խ, շատ չի պիտի ըլլար...
Բաբե՜, կը հիշեմ թե ինչպե՜ս կուլար,
Ինչպե՜ս կը խածներ սնար ու սավան,
Ինչպե՜ս կը կանչեր արևը վաղվան
Որ ա՛լ չի պիտի գար երբեք իրեն,
Ու ինչպե՜ս կ'ուզեր խելահեղորեն
Մարմինն անկողնեն քաշել անհընա՜ր,
Ու ինչպե՜ս պատեն մագլիլ կը ջանա՜ր,
Սարսափած աչքերն ուղղելով ինծի...
«Ես եմ, բարեկա՛մդ, ավա՜ղ...» գոչեցի,
Բայց ան աչքերուս խրեց իր մատներ,
Զի ես կ'ապրեի, մինչ ինք կը մեռներ...
Հասկըցա՛, ընկեր, լեզուդ վերջնագույն:
Բայց մահեն փախչող վատ մ'էի տժգույն,
Զի Սերն իսկ սուտ է, մարդերը մա՛րդ են...
Ու մեր երկունքին մեջ մա՛հն էր արդեն...
Ը
Ինչպես նետահար թռչուն մ'որ հետին
Ճիգերն իր կ'ընե կառչելու օդին...
Ծովամույնն ինչպես կը փարի վետվետ
Խլյակի մը որ կ'ընկղմի իր հետ...
Ինչպես սարի հեք արծիվն հոգեվար
Կը կառչի ժայռին որ չի սահի վա՜ր...
Այնպես մատներու ճիգովը հետին
Կ'ուզեր բռնվիլ սնարին պատին...
Անկողին գամված, փտիլ, ցավիլ, լալ,
Դարերով, ի՛նչ լավ... Բայց մեռնի՜լ, չըլլա՜լ...
Ահե՛ղ կը մղեր պայքարն անիրավ
Երբ բերնեն արյան ուղխ մը զայն տարավ...
Այդ շքեղ սրտեն, կյանքեն ի՞նչ մընաց.
«Ե՛Ս» կ'ըսե աճյունն, «Ե՛Ս» կ'ըսե Աստված:
Ու ե՛ս, իր գեղջուկ քարին վրա կուգամ
Հանգի զարնելու տաղերս անզգամ...

Թ
Դիտեցի գողտրիկ այդ վայրը բողբոջ,
Ու ես ակամա խորհեցա դողդոջ
Ծերուկ Դանթեի ահեղ դժոխքին,
Ու հիմար վազքի մը մեջ մոլեգին,
Այրող խավարին, փրփրող արյան մեջ,
Երախնին բացած, անբարբա՜ռ, անվե՜ րջ,
Տժգույն հերոսներ պար կը դառնային...
Խորհեցա նաև սեգ Սատանային,
Զոր Միլթոն, աչքով կույր, հոգվով արթուն,
Իշխա՜ն հռչակեց հաղթված Մարդուն,
Որ երեքժանի ցուպով կզբոսներ
Անհանգիստ ընել դատարկ գլուխներ...
Չմոռցա նաև մտածել ահեղ
Օրվան՝ երբ փողին ձայնեն խելահեղ,
Կմախքներ երկի՛նք կը թռչին արդեն...
Ինչ որ քիչ մը շատ խնդրել է մարդեն...
Ժ
Մարդուն տանջըված խղճմտանքը վա՜տ
Ի՜նչ մղձավանջներ երկնեց հուսահատ,
Ի՜նչ սադայելյան ցավեր անհամար,
Ի՜նչ եդեմ՝ մեր գարշ դիակին համար...
Հո՛ն, ոչի՛նչ կա մութ, ոչի՛նչ կա դժնե:
Ան դանդա՜ղ խմված պարապ գավաթն է,
Առա՛նց քանդակի, առա՛նց սուտ զարդի,
Առա՛նց նորագյուտ հնարքներու արդի,
Որ տիտղոս, տարիք կ'անմահացընեն...
Վարդի թուփ մը հոն կ'իյնա ծարավեն...
Ու եթե երբեմն ողբեր կ'ողողին
Քարի մը տակեն. Ծե՜ր բուն է գյուղին...
Թե արշալույսին ստվեր մը հածի.
Իմաստասեր կո՜վ մ'է որ կ'արածի...
Ու թե շիրիմներ պեղվին անընդհատ.
Բորենի մըն է, կամ քերթող մը վատ...
ԺԱ
... Ինկա ու մտիկ ըրի սգահար,
Ձայնի մ'որ քարին ներքև կը դողար.
Ե՛ս եմ, Ե՛ս եմ, Ե՛ս, քեզ եղբա՛յր, քեզ քո՛ւյր․
Ե՛ս տիեզերքին հսկա ա՛չքը կո՜ւյր,
Ե՛ս սկիզբը և վերջ, երա՛խ ու արգանդ,
Ե՛ս վի՜հ անհատակ` ու ծոց արգավանդ.
Ե՛ս ա՛յն եմ որ քեզ ծընավ, նաև ա՛յն
Զոր պիտի ծընիս: Ե՛ս ձայն լռելյայն:
Ե՛ս օրհնությունն եմ, բարիքը վերջին.
Ե՛ս այն եմ որմե ամենք կը փախչին
Եվ որմե փախչիլ չի՛ կա: Հավասա՜ր
Ներո՛ւմն եմ անոր որ ինձ կը հուսար,
Անո՛ր որ հեգնեց զիս առանց խղճի:
Ամենո՛ւն ալ վըրա իմ մարգըս կ'աճի...
Մանգաղս ո՞վ պիտի համբուրեր անա՜հ...
Ինձ Աստված ըսին, իմ անունս է ՄԱ՛Հ․․․

Կարծես թե երեկ էր, երբ հայրս ջահել

Անունս լեզվին, «որդի» գոչելով,

Գոցում էր դուռը՝ իրեն վայել

Հայրական ծպտված խնամքով։

Երեկ էր այն օրը, երբ պապս ազնիվ

Մանկությանս ջրհոր կոպեկ էր նետում,

Ջարդելով անիվը ճակատագրի՝

Երջանկության պատառ էինք պոկում։

Երեկ էր՝ եղբորս բանակ ճամփեցի՝

Արժեք գտնելու անգութ աշխարհում,

Նրա հետևից ջրի դույլ շփեցի,

Որ չփնտրի այն մահվան ճիրանում։

Երեկ էր, երբ սերս ջահել էր, անմիտ,

Սնվում էր միայն անցյալի ստվերներով,

Եվ կիրք էր շնչում ցնորամիտ,

Ներկայից տիեզերք ինձ շպրտելով։

Երեկ էր այն օրը, երբ ես ծնվեցի,

Եվ այո՛, այսօր պիտի մահանամ։

Մեկ օր էր, սակայն ողջ կյանք ապրեցի,

Որ վաղը կրկին վերադառնամ։

Կյանքերի հաշիվն էլ չեմ գրում պատին՝

Հիշողության մոմավառ սենյակում։

Այլ մարդ դարձած՝ անծանոթ իմ դեմքին,

Մեկ է, վաղվա ջրի համն եմ փնտրում։

Մարդկային սիրո օվկիանոսի,

Ես մի խարխուլ նավակն եմ լոկ,

Անտարբերության հորձանուտի

Փոթորիկ ցավից անողոք։

Լողում է նավակս, լողում անեզեր՝

Կյանքիս մերկ դրոշը ծածանելով,

Պարուրեց կղզիներ, անցավ խոր ջրեր՝

Հույսերի սին հա-մաճարակով։

Եվ մի օր, ահա, հանգիստս գտա,

Դրոշս խոհեմ հանեցի կայմից։

Քաղաքում, որտեղ Սիզիփը արքա

Հույսի իր ժայռն է գլորում սարից։

Օտարի դուռ թակելիս, թե տանս շեմին,

Ժպիտս ես Չ-դավաճանեցի,

Թթի փոխարեն` զեյթուն հատակին,

Մեկ օր էր, սակայն ողջ կյանք ապրեցի։

Հայրենիքիս սարե՜ր, ձորեր.
Խաղո՜ւն առվակ, ճո՜խ հովիտ
Անկյանք ձըմեռ, դաժան օրեր
Տարան ձեր փայլն ու ժըպիտ...

Հայի հույսե՜ր, հայի՜ իղձեր,
Այնքա՜ն շողուն, լուսավառ
Ձեզ կաշկանդեց կյանքի ձըմեռ.
Ձեզ պաշարեց սև խավար...

Եվ դու, եղբա՛յր իմ հուսախաբ,
Ուղիղ անծա՜յր ու անծիր.
Դեռ չըհասած ցանկալի ափ
Դու կես-ճամփին մընացիր...

Ու լալիս ես՝ դու վիզ ճըկած,
Ավեր երկրիդ լուռ վըկա.
Բայց, էհ, զո՜ւր են քո սուգ ու լաց
Սուգ ու լացում - կյա՛նք չըկա...

Եղբա՛յր, լացով կյանքի թըփից
Ո՞վ է քաղել գարնան վարդ...
Հեռո՛ւ քեզնից թուխպ ու թախիծ,
Հեռո՛ւ քեզնից ցավ ու դարդ...

Որպես պողպատ՝ կըրակն ընկած,
Դու ամրացի՛ր, կարծրացի՛ր.
Նո՛ր ույժերով, նորից վառված,
Ապրի՛ր, կըռվի՛ր ու գործի՛ր...

Անդուլ կըռվում, անդուլ գործում
Քեզ չի՛ հաղթիլ ժանտ ձըմեռ.
Գործի՛ր, եղբա՛յր, կըռվի ծոցում
Ու փայփայի՛ր գարնան սեր...

Անհյուրընկալ է հյուսիսի անտառը։ Թե՞ գուցե նրա համար էր այդպես թվում կալանավորներին, որ դա նրանց տառապանքների վայրն էր։ Բայց ի՞նչպես կարող էր թվալ, երբ իրոք, գնում էիր անտառով, գնում, գնում քո բրիգադի հետ, եւ քեզ չէր հանդիպում ո՛չ մի գազան, ո՛չ մի կենդանի, ո՛չ մի թռչուն։ Չէր կարելի ասել նույնիսկ, թե նրանք կային, բայց, խուսափելով քեզանից, թաքնվում էին նախապես։ Ոչ, նրանք չկային։ Ճանապարհի մի տեղում վարսակ էր թափված։ Շաբաթներ շարունակ դա իր տեղումն էր, ոչ ոք չէր կտցահարում քո բացակայությամբ…

Եվ չկային այնտեղ գույներ։ Ամենուր տիրապետում էր կանաչը։ Իսկ եթե բացառիկ տեղերում հանդիպում էին ծառեր՝ հաղարջի նարնջագույն դառը պտուղներով, ապա դրանք անզոր էին գունազարդելու անտառի անսահման կանաչությունը եւ, ընդհակառակը, ավելի էին ընդգծում այն։ Մասուրի վարդագույն թերթերով թփերը նույնպես կանգնած էին լինում խմբովին եւ ոչ թե անտառով մեկ ցանցված, եւ նման պատահական ընդմիջման, համարյա թյուրիմացության։

Չկային բույրեր։ Միակ բույրը՝ դա անտառի ընդհանուր բույրն էր, որն ուներ մի քանի տարբերակներ․ ճահճի բույրը, խոնավության բույր, չորության բույր։ Գուցե միայն մի կամ երկու անգամ ամբողջ ամառվա ընթացքում դու առնեիր ծաղկային֊մեղրային այն բույրը, որն արձակում էին ելակի աննկատելի թփերը՝ անտառի եզրին։ Բայց դրանք եւս, չափից դուրս սակավ էին եւ իրենց հազիվ որսալի նրբությամբ նման էին ոչ թե իսկական բույրի, այլ հին հուշի։

Չկային համեր։ Այլ կերպ ասած, ուտելու ոչինչ չկար անտառում։ Սունկեր, մորի, լորամրգի, ուրիշ հատապտուղներ՝ այնքան հազվադեպ էին այնտեղ, որ հիշատակել դրանք՝ կնշանակեր անհիմն կերպով բազմազանացնել հյուսիսային անտառի միապաղաղ եւ անհյուրընկալ պատկերը։

Գեղեցկությո՞ւն։ Գուցե եւ, իրոք, նա ուներ իր գեղեցկությունը՝ մեծ, փառահեղ, միաձույլ, բայց այդ արդեն անկարող էին ընկալել կալանավորները։

Այն ճամբարը, որի մոտ ապրում էր Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինան, գտնվում էր հենց այդպիսի միապաղաղ եւ անհյուրընկալ անտառում։ Ճամբարի եւ ազատ աշխատողների տնակների շուրջը կար մի փոքրիկ բացատ, ավելի շուտ՝ անտառի անելանելի շուրջկալ։ Այդ շուրջկալի մեջ, նույնքան միապաղաղ եւ անհյուրընկալ, կանգնել էր ճամբարի «զոնան»՝ փայտաշեն խուլ բերդի պես։ Բայց դա մի բերդ էր, որի ոչ թե մուտքն էր արգելված, այլ ելքը։

Ազատ աշխատողների տնակները, ճամբարի շուրջը այս կամ այն կողմում շաղ եկած, նույնքան միագույն էին եւ գորշ, կառուցված առանց որեւէ գեղեցկության, առանց գույների ու ձեւերի, միայն եւ միայն նրա համար, որ մարդիկ պատսպարվեին դրանց մեջ։

Ազատ մարդկանց սպասարկող խանութում անգամ, չկային ոչ գույներ, ոչ բույրեր։ Աղքատիկ խանութ, որտեղ միակ բույրը վատ թխված սեւ հացի եւ լվացքի չչորացած օճառի համախառն հոտն էր։ Դաղձի կոնֆետների խիստ գունատ կանաչ պիտակները ոչ միայն չէին մտցնում այդտեղ ոչ մի գունագեղություն, այլեւ կարծես անտառի կանաչության թույլ անդրադարձումը լինեին։

Ահա անտառի ու ճամբարի, տնակների ու խանութի այդ միապաղաղության եւ անձկության, անհյուրընկալության եւ աղքատության միջով, իբրեւ իսկական կյանքի սքանչելի տեսիլ, կաքավաքայլ անցնում էր Տատյանա Դմիտրեիեւնա Շիրինան եւ գնում իր աշխատավայրը՝ խանութ։

Տատյանան, ամենից առաջ, գեղեցիկ կին էր, շատ գեղեցիկ։ Հազիվ քսանչորս֊քսանհինգ տարեկան, նա մեծամարմին էր, փարթամ, լայն։ Նրա մարմինն սպիտակ էր՝ լավ սնված կնոջ լիքը սպիտակությամբ։ Նրա ոտքերը, ձեռքերը, կուրծքը, աչքերը, բերանը, ամեն ինչ մեծ էր, բայց չէր թվում մեծ, որովհետեւ նուրբ էր եւ համաչափ։

Երկինքը թխպոտ ու գորշ էր այդ կողմերում։ Գորշ էր նույնիսկ այն ժամանակ, երբ թխպոտ չէր։ Ճամբարի բացատից զանազան հեռավորությունների վրա գտնվում էին դանդաղասահ մի գետ եւ անշարժ լճակներ։ Դրանք էլ էին գորշ թե ինքնին եւ թե նրա համար, որ իրենց մեջ անդրադարձնում էին գորշ երկինքը։

Միակ վճիտ կապտությունը հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա՝ դա Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինայի աչքերն էին, ոչ մանկականորեն միամիտ, ոչ կանացիորեն խորամանկ, այլ աղջկավարի պարզ ու հստակ։

Օրվա լույսն այդ կողմերում ընկնում էր ոչ թե արեւի ոսկեգույներով, այլ ինչպես ոչ շատ սպիտակ ալյուրի նոսր փոշի, որը որքան որ լուսավորում, այնքան էլ մշուշում էր առարկաները։

Միակ շլացուցիչ լույսը հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա՝ դա Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինայի մազերի ոսկե խուրձն էր՝ շրջապատի գորշության մեջ շռայլորեն բռնկված։

Տատյանան միշտ հագնում էր թավշե հագուստներ՝ բորդո, կապույտ, կարմիր գույների։ Բայց մինչեւ անգամ երբ կանաչագույն էր լինում նրա հագուստը, այն չէր ձուլվում անտառի գույնին։ Ուրիշ էր նրա թավշի կանաչը, տարբեր էր անտառից՝ այնքան, որքան որ բոլոր մյուս գույները։ Շուրջն ամեն ինչ էժան էր եւ աղքատիկ, իսկ Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինան, թե՛ ինքը եւ թե՛ հագուստները, միակ թանկը, հարուստն ու շքեղն էր հարյուրավոր կիլոմետրերի վրա։ Գուցե աշխարհում նա թողներ թեկուզեւ շատ լավ, բայց սովորական տպավորություն։ Գուցե։ Բայց այդտեղ նա նման էր երկնքից իջած էակի։

Տատյանան խոսում էր գեր կնոջը հատուկ հանդարտ եւ այնպիսի տաք ձայնով, որ ջերմացնում էր ոչ միայն հոգիդ, այլեւ մարմինդ՝ ոտից գլուխ։

Հպարտ կին չէր Տատյանան, նրա հետ կարող էին խոսել բոլորը, մինչեւ իսկ կալանավորները։ Բայց վերջիններս չէին համարձակվում խոսել՝ չմերձեցնելու համար իրենց թշվառությունն ու տգեղությունը նրա փարթամ շքեղությանը։ Հեռվից էին հիանում նրանով, ինչպես հիանում ես, երբ մուգ ամպերի մի փոքրիկ բացվածքից հանկարծ երեւում է արեւը։

Կալանավոր Հարությունյանը երջանկություն էր համարում այն, որ ապրում է այդ ճամբարում եւ երբեմն֊երբեմն, ոչ ամեն օր, տեսնում է Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինային։

Ոչ մի ցանկություն չէր փոթորկում ինչպես բոլորի, այնպես էլ նրա սիրտը։ Ո՞ր խելագարը կարող է իրական ցանկություն ունենալ արեւը բռնելու։ Ջերմանում ես դրա շողերի տակ․ դրա համար է արեւը։

Հարությունյանին անարդար էր թվում, որ Տատյանան նույնպես, բոլոր մյուս մարդկանց նման, քայլում էր այդ հավիտյան խոնավ գետնի վրա՝ իր մեծ, բայց նուրբ կիսակոշիկների խոր հետքերը դրոշմելով այնտեղ։ Անարդար էր համարում, որ նա, կռացնելով իր ոսկե գլուխը, մտնում էր գորշ տնակներից մեկի շեմքից ներս՝ իր բնակարանը։ Անարադար էր համարում, որ նա աշխատում էր սեւ հացի, լվացքի չչորացած օճառի եւ դաղձի կոնֆետների գունատ կանաչ պիտակների միջեւ՝ փոխանակ ապակիների ու նիկելի մեջ շողշողացող փառահեղ մագազինի՝ բազմագույն պիտակներով, տուփերով, արկղիկներով, վաճառասեղաններով, լի ճոխ բազմությամբ…

Մի օր, երբ Հարությունյանը, արդեն «անցագրավոր» կալանավոր, առանց պահակի գնում էր իր աշխատանքին՝ պահակելու կարտոֆիլի դաշտը, տեսավ դիմացից եկող Տատյանա Դմիտրիեւնա Շիրինային։ Նրա սիրտն սկսեց խփել, որովհետեւ նա երբեք այդքան մոտիկից չէր տեսել նրան՝ իր եւ մյուս բոլորի հիացմունքի առարկային։

Երբ կինը հավասարվեց գջլոտված հագուստներով եւ վաղուց չածիլված կալանավորին, սա ասաց․

Տատյանա Դմիտրիեւնա…

Կինը կանգ առավ, նայեց կալանավորին՝ առանց սառնության, առանց ջերմության, բայց նաեւ առանց անտարբերության, այլ բարի մարդու պատրաստակամությամբ։

Հեռացեք այստեղից, Տատյանա Դմիտրիեւնա, խնդրեց Հարությունյանը։ Դուք այս աշխարհից չեք, ի՞նչ գործ ունեք այստեղ։ Հեռացեք…

Տատյանան, որ բազում անգամներ էր լսել ազատ մարդկանց խնդիրը՝ «երեւացեք ավելի հաճախ, հաճելի է ձեզ տեսնելը», բազում անգամներ էր նույնը կարդացել կալանավորների անխոս հայացքներում, եւ վարժվել դրան, թունդ ելավ ամբողջովին, զգալով որ ոչ ոք, դեռ ոչ ոք չի ասել նրան այդպիսի ջերմ խոսք։ Նա նայեց պատառոտված ու չածիլված կալանավորին, կնոջ խորաթափանց հայացքով տեսավ պաշտամունքից երկյուղած տղամարդուն՝ այդ կեղեւի տակ, եւ վար ընկավ նաեւ նրա կեղեւը՝ բար իպատրաստակամությունը։ Ասաց ինչպես կինը՝ տղամարդուն․

Շնորհակալություն…

Եվ գնաց վաճառելու իր դաղձի կոնֆետները։

Հարությունյանի եւ Շիրինայի միջեւ սկսվեց լուռ եւ անշարժ բարեկամություն։ Լուռ՝ որովհետեւ այլեւս ոչ մի խոսք չէին ասում նրանք միմյանց, եւ անշարժ՝ որովհետեւ նրանցից ոչ մեկը չէր էլ կատարում գոնե մի քիչ ավելի մերձավոր բարեկամություն հաստատելու որեւէ փորձ։ Երբ պատահաբար հանդիպում էին միմյանց, ապա միայն ժպտում էին եւ անցնում։ Նրանց հայացքները հանդիպում էին իրար եւ ամեն անգամ Հարությունյանը հայացքով կրկնում էր իր աղերսը․

Հեռացեք այստեղից, Տատյանա Դմիտրիեւնա…

Եվ կինը հայացքով շնորհակալություն էր հայտնում նրան այն անշահախնդիր եւ անձնազոհ պաշտամունքի համար, որ կարդում էր կալանավորի հայացքի լուռ խոսքերի մեջ։ Այնքան հիանալ կնոջով, որ չուզենալ տեսնել նրան… Որովհետեւ տեսնել՝ կնշանակեր, որ նա մնար այս գորշ հյուսիսում…

Մի անգամ, երբ Հարությունյանը սովորականի պես ուզում էր անցնել նրա մոտով, Շիրինան շշնջաց․

Մի քանի րոպե հետո եկեք խանութ… Մի անհանգստանաք, ոչ ոք չի լինի այնտեղ…

Հարությունյանի գլուխը պտտվեց այնպես, ինչպես դա լինում է, երբ ավարտում ես աշխատանքային ծանր օրը եւ դեռ չես ստացել քո մի շերեփ ընթրիքը։ Համարյա վազքով նա անցավ հեռու, կարծես շտապեցնելով ընթացքն այն րոպեների, որոնցից հետո նա պիտի գնար Տատյանայի մոտ եւ խոսեր նրա հետ՝ մենակության մեջ։

Երբ վերջապես նա մտավ խանութ, իրոք որ, ոչ ոք չկար այնտեղ, Տատյանան մենակ էր։

Դուռը ծածկիր… շշնջաց կինը։

Վերցնելով մեծ դանակը, նա կտրեց մի խոշոր կտոր հաց, մեկնեց կալանավորին․

Թաքցրու…

Հարությունյանը մեքենաբար վերցրեց հացը, որովհետեւ հաց վերցնելը կալանավորի մոտ դարձել էր գիտակցությունից անկախ, բնազդային շարժում։ Վերցրեց եւ դուրս նետվեց խանութից…

Հասնելով իր աշխատանքի վայրը՝ կարտոֆիլի դաշտում, նա հացը դրեց մի կոճղի վրա եւ հեռացավ։ Թող ուտեն գազանները, կենդանիները, թռչունները, կամ թող մնա այնտեղ շաբաթներով՝ ինչպես թափված վարսակը՝ ճանապարհի վրա…

Հեռանալով հացից այնքան, որ չգայթակղվի եւ չվերցնի, նա նստեց եւ առաջին անգամ իր կալանավորության ութ տարիների ընթացքում՝ անձայն արտասվեց։

Բայց նա վշտացած չէր Տատյանայից։ Այդ պարագաներում ուրիշ ամեն մի բարի մարդ նույն կերպ պիտի վարվեր սոված կալանավորի հետ։ Ոչ, նա վշտացած չէր։

Եվ իզուր։ Կանայք, սիրելի կանայք, գեղեցիկ, շքեղ կանայք, եթե սովամահ վիճակումն էլ տեսնեք տղամարդուն՝ մի պարգեւեք նրան մի կտոր հաց՝ եթե դրանից առաջ պարգեւել եք ամբողջ աշխարհը…

Կենսական ծովի հույզերի միջին
Ես ժայռի նման կանգնած եմ ամուր.
Կայծակն է զարկում իմ վես ճակատին,
Ես ժայռի նման կանգնած եմ ամուր:
Հողմ ու փոթորիկ շուրջըս են հածում,
Ես ժայռի նման կանգնած եմ ամուր:
Գոռ ալիքները կուրծքս են ծեծում,
Ես ժայռի նման կանգնած եմ ամուր:
Ինձնի՛ց բռնեցեք, խորտակվող մարդիկ,
Ես ժայռի նման կանգնած եմ ամուր,
Ձեր խարիսխները ոտքիս տակ ձգեք,
Ես ժայռի նման կանգնած եմ ամուր:

1894
Լայպցիգ

Անցնում է կառքերի և օտոմոբիլների շարքը, պատերազմի առաջին զոհերին տեղափոխելով երկաթուղու կայարանից հիվանդանոցները։ Ուժասպառ, արյունաքամ, վիրավորների գունատ ու մռայլ դեմքերի վրա կարդացվում են նրանց մարմնավոր տանջանքներն ու հոգեկան տառապանքները։ Ոմանց աչքերը փակ են, և մահը, կարծես արդեն դրել է իր դրոշմը նրանց հողագույն ճակատների վրա։

Ամբոխը, մայթերի վրա շարեշար կանգնած, դիտում է հայրենիքի պաշտպաններին լուռ ու մունջ։ Կանայք տխուր հառաչում են և իրենց տպավորությունները հաղորդում իրարու կիսաձայն։ Կարծես երկնչում են խանգարել րոպեիս սրբազան խորհրդավորությունը։ Ոմանք լալիս են անձայն։

Անցնում եմ մի հարուստ կազմակերպված հիվանդանոցի մոտով, որ գտնվում է քաղաքի ամենակուշտ արվարձանում։ Հոյակապ շենքի առջև ժողովվել են մի քանի տասնյակ երիտասարդ և ծեր կանայք։ Մի քանիսը եկել են իրենց փոքրիկ երեխաների հետ։ Կանգնած են նրանք գլխակոր, անխոս, վշտահար՝ ինչպես սգավորներ։ Եկել են տեսնելու իրենց մերձավորներին։

Փառահեղ դռների առջև ցցվել են մի քանի հաղթանդամ ոստիկաններ ինչպես դրակոններ, սակայն տխուր, մտազբաղ։ Նրանք ոչ ոքի չեն թողնում. մեկին հրում են, մյուսին համոզում սպասելու, վասնզի «դեռ հրամայված չէ» ներս թողնելու:

Մոտենում է դռներին մի օտոմոբիլ և կանգ առնում։ Դուրս են գալիս նրա միջից շքեղ հագնված երկու տիկիններ, թե օրիորդներ, չգիտեմ։ Ոստիկաններն իրենց մեծի նշանով բաց են անում դռները և պատկառանքով ճանապարհ տալիս եկածներին։ Ուրախ-ուրախ խոսելով, նրանք բարձրանում են ընդարձակ մարմարյա սանդուղքով վեր, տանելով իրենց հետ ինչ-որ կապոցներ ու տուփեր։

Թողե՛ք, թողե՛ք, գոչեց մի նիհար, երիտասարդ կին, վաղաժամ թառամած։

Մի ձեռով նա գրկած է ծծկեր մանկան, մյուս կռան տակ բռնած է մի կապոց։

Թողե՛ք, կրկնում է նա, ես պետք է տեսնեմ նրան։ Ես նրան ճանաչեցի, իմ մարդուն, երբ կառքով բերում էին։ Նա թույլ էր, շատ թույլ։ Ո՞վ գիտե, կարելի է... մեռնում է... թողե՛ք...

Քույրիկ, հրամայված չէ, սպասիր, պնդում է ոստիկանը, աշխատելով իր բիրտ ձայնին տալ կարողացածին չափ մեղմություն։

Եվ դռները աղմուկով փակում է նրա առջև։

«Քույրիկն» արտասվում է, մի ձեռից մյուսն անցկացնելով ծծկեր երեխային, որ վիրավորի զավակն է։ Եվ արտասուքը սրբում է իր գլխի հնամաշ շալի ծայրով։

Գալիս են դարձյալ կառքեր և օտոմոբիլներ և բերում են ինչ-որ առողջ ու կուշտ դեմքերով կանանց ու տղամարդկանց: Ամենքի առջև բացվում են դռները և ամենքը մարմարյա սանդուղքով բարձրանում են վեր։

Մի կառքից իջնում են երկու տակավին երիտասարդ պարոններ, մեկը կարմիր-կապտագույն ուռած դեմքով, մյուսը նիհար և այնպիսի հոգատար դեմքով, որ, կարծես, վիրավորներին խնամելու ամբողջ ծանրությունը նրա ուսերի վրա է։ Նրանք ցույց են տալիս ոստիկանին մի-մի թղթի կեղտոտ կտոր այնպիսի ձևով, որ թվում է, թե առանց իրենց ներկայության աշխարհի երեսին չէ կարող կատարվել և ոչ մի մարդկային գործ և եթե կատարվի, անմիջապես կխորտակվի։

Դռներն իսկույն բացվում են նրանց առջև։ Ինչո՞ւ նրանց թողիք, հարցնում է ծծկեր մանկան մայրը։

Նրանք թղթակիցներ են, պատասխանում է ոստիկաններից մեկը։

Երկու ժամ անցած՝ նորից անցնում են նույն հիվանդանոցի մոտով։ Կողմնակի մարդիկ ցրվել են, մնացել են միայն վիրավորների մերձավորները։

Դռներից դուրս են գալիս և օտոմոբիլ նստում շքեղ հագնված տիկինները և օրիորդները։ Մեկը մյուսին ասում է.

Ես պարտքս կատարեցի, կարող եմ հանգիստ ճաշել:

Ես ևս, պատասխանում է մյուսը։

Դռներից դուրս են գալիս թղթակիցները։ Մեկը նրանցից, ծոցը դնելով հուշատետրն ու մատիտը, ասում է մյուսին.

Եթե խմբագիրը չկրճատի, այսօրվա վաստակս կլինի տասնուհինգ ռուբլի։

Իմն էլ այդչափ, պատասխանում է մյուսը։

Ծծկեր մանկան նիհար մայրը, արտասուքը աչքերին, հարյուրերորդ անգամ մոտենում է ոստիկանին ու հարցնում.

Հիմա թույլ կտա՞ք, որ նրան տեսնեմ։

Համբերիր...

Նույն պահին դռները նորից բացվում են, և հիվանդանոցի ծառաները պատգարակի վրա դուրս են բերում վիրավորներից մեկին։ Նրա աչքերը փակ են, դեմքը հանգիստ։

Մեռավ, արտասանում է պատգարակը տանողներրից մեկը թույլ ձայնով։

Ծծկեր մանկան նիհար մայրը նայում է պատգարակի վրա տարվողի երեսին։ Լսվում է մի սուր, երկարատև ճիչ, և նա թուլացած ընկնում է երեխայի հոր դիակի վրա՝ երեխայի հետ միասին:

Մի՛ լաց, տղա, որբ ու անտեր,
փողոցներում մեծացած փոքրիկ,
որ իմ երկրի դրոշի գույնով
ինձ տրված ազատությունն ես։

Քեզ նկարել էինք առավոտի գույներով
և կեսօրվա արևով շրջանակել,
պատմում էինք ոսկեգեղմ,
ծավի աչքերով ու կրակարյուն։
Էպոսի իրական տղան էիր.
թուրը աջ ու ձախ կտրում էր ձեռքիդ,
ու կրակի կտոր ձին տակիդ էր խաղում։

Ուրիշ էր պատմողր,
ու երկնքից ընկնող երեք խնձորն էր ուրիշ,
երբ հեքիաթը տեղափոխվեց իրականություն։
Սև անտառում մոլորվեց,
մութ զնդան րնկավ արքայազնը
անշեջ հուրը բերող,
իսկ մինուճար աղջիկը թագավորի
(չար վհուկի կախարդանքն էր),
դղյակում պառավեց՝ գիշերուզօր սպասելով կրակին։

Ընդգծված վերև ես՝ բուրգի պես ցցուն,
ու հարթեցված ներքև՝ հավասար խուզված,
քո հացկատակն ենք, մեզ շպրտված ազատություն։
Ձեռքս խղճիդ դրած պիտի երդվեի.
տեր լինելու համար էիր, մինչդեռ եղար ծառա։

էլ առաջվա պես ինձ չեմ ուտում, ներսս կրծում
հերսոտած, թե հեքիաթը, ախր, ինչո՞ւ պիտի այսպես
ավարտվեր.
արի, տղա, ծվարիր թեերիս տակ՝ մինչև որ մեծանաս։

Տենչանքներըս, տարագնացի՜կ մեղուներ,
ոսկի երիզ մը բանալով
ու զանակներ անձրևելեն
թըռան, գացին, երամ երամ.
անցան, գացին դարուղիեն,
կիսաթափանց մըշուշներու ապրշում քողքը պատռելեն
և հածելեն մեջն արևին ոսկեծաղիկ մառախուղին:

Արևակի, սուտակներու ու զյումրյութի
փաղփուն երանգը ծըծելով իրենց չորս դին,
ծործորներեն, բացավայրեն,
ու ցորենի գանդաշներեն անցան անդին.
ես գետափին մոտ մընացի վարատակա՜ն,
մելամաղձիկ երազս հըղած
դեպ հեռավոր ծաղկաստաններ`
ուր թառեցան մեղուներն իմ տենչանքներուս:

Մեղուներն իմ տենչանքներուս`
միջօրետքի պահերեն վերջ,
որոնց դարձին ես կըսպասեմ`
ուղեկուրուս զակատելով:
Ահա՜ օրն ալ մըթագնեցավ,
և ես ի զո՜ւր տարաժամ
դեռ կըսպասեմ անոնց հևքոտ ու մեղրազօծ վերադարձին:

Ա՜հ, այս ցայգուն
պիտի անցնիմ դարձյալ Վախիս ճամփաներեն
ալ հափրացա՜ծ, ուշակորույս,
գիշերներու ըմպած գինին խավարածոր,
պիտի անցնի՜մ ես այս գիշեր`
երկյուղիս սեպ ճամփաներեն,
իմ գանկիս տակ
հույսի ոսկի բոցին անուրջն առկայծելեն:

Ալ հոգնա՜ծ եմ
ըսպասելեն տենչանքներուս մեղրին անույշ,
ու տարաժամ այս հածումին մեջ երջանի՜կ պիտի ըլլամ,
եթե թունեղ խա՜յթ իսկ բերեն
ուղեմոլար մեղուներն իմ տենչանքներուս:

(Պատրիկյանի տետրակը)

Միջահասակ, պնդակազմ, շատ ժիր տղամարդ էր, միշտ լավ հագնված, մոխրագույն շապոն մի քիչ ծուռ դրած, մատները լի մատանիներով, որոնցից մեկն առանձնապես հուր հրատին էր տալիս իր խոշոր ադամանդով: Կոշիկների վրայից հագնում էր սպիտակ գամաշներ՝ կողքից կոճկած: Ամառ-ձմեռ մոխրագույն ձեռնոցներ էր կրում, հագնում էր միայն ձախ ձեռքինը, իսկ աջը առանց հագնելու պահում էր ձեռքին, երևի խանգարում էին մատանիները: Ման էր գալիս արագ, հաստատուն քայլերով, կեռագլուխ ձեռնափայտը թևից կախած: Դեմքը կարծես բրոնզից էր ձուլված իր դեղնավուն գույնով և ծանր կնճիռներով, որոնք ծալ-ծալ նստած էին աչքերի տակ և բերանի այս ու այն կողմը: Իր այդ բրոնզյա դեմքով և մանավանդ աչքերի շատ սուր ու լուրջ հայացքով կորովի կամքի և համառ բնավորության տեր մարդու տպավորություն էր թողնում: Չգիտեմ ինչու, երբ պատահում էր, որ չէի կարողանում սենյակիս վարձը ժամանակին վճարել և այդ բանի համար նա կամ ինքն էր իջնում ինձ մոտ, կամ ինձ էր կանչում իր մոտ, ես պարզապես վախենում էի նրա այդ դեմքից և հայացքից, չնայելով, որ երբեք դուրս չէր գալիս քաղաքավարության սահմանից, թեև խոսում էր խիստ ու կտրուկ:

Քաղաքում հայտնի էր իր սապոնի գործարանով: Ուներ և մի քանի խոշոր տուն՝ խանութներով: Տներից մեկը մի ամբողջ հյուրանոց էր: Գործոն անդամ էր մի քանի խոշոր ակցիոներական ընկերությունների: Մի այդպիսի ընկերություն էլ ինքն էր հիմնել՝ Բաքվում նավթաբեր հողերի պեղումներ կատարելու համար:

Իր հարստության և անվան շնորհիվ հասարակական բոլոր ընտրությունների ժամանակ առաջին թեկնածուներից մեկն էր և հարում էր կադետական կուսակցության: Այսպիսով միաժամանակ քաղաքային դումայի իրավասու էր, համ բանկի դիրեկտոր, համ կլուբի ավագ, համ Բարեգործական ընկերության վարչության անդամ, համ դպրոցի հոգաբարձու, համ երեցփոխ, համ... չգիտեմ էլ ինչ: Եվ զարմանալին այն էր, որ համարյա ամեն տեղ էլ հասնում էր իր տոկուն եռանդի շնորհիվ:

Այն տունը, ուր ապրում էր Դավիթ Ֆոմիչը, բաղկացած էր երկու հարկից և գտնվում էր քաղաքի ամենաբանուկ, վաճառաշահ փողոցում: Ամբողջ վերին հարկը ծառաների սենյակներով, խոհանոցով, բաղնիքով, պահեստներով գտնվում էր տանտիրոջ ձեռքին, իսկ ներքին հարկը, փողոցում, մի շարք լայն ու բարձր խանութներ էին, որոնց վարձակալներն ապրում էին նույն տան ընդարձակ բակում, դրանք բոլորն էլ հարուստ վաճառականներ էին մի՝ ակնավաճառ, մի կոնդիտեր, մի օպտիկ, մի դեղավաճառ և ամենաընտիր մրգեր ծախող մի բախկալ: Ամենախեղճ կենողներս այդ բակում ես էի, մի մանկաբարձուհի իր պառավ մոր հետ և բազմաթիվ

երեխաների տեր մի հրեա կին, որը բակի դարպասում սեղանի վրա զանազան երկաթեղեն էր ծախում կողպեքներ, մկրատներ, դանակներ, մատնոցներ և այլն: Այս երեք խեղճ կենողներից ամենավատ սենյակն իմն էր խոնավ, մութ, ընդհանուր արտաքնոցներին կպած: Ամոթ էլ էր այդ սենյակ անվանել, սկզբում դա եղել էր տանտիրոջ հավաբունը, ուր նա բազմաթիվ հավեր էր եղել պահելիս իր տան գործածության համար (ստամոքսի ինչ-որ հիվանդություն ունենալու պատճառով բժիշկներն արգելած են եղել նրան թռչունի մսից ուրիշ որևէ կենդանու միս ուտել). բայց որովհետև հավերի աղտոտությունից հոտելիս է եղել բակը, և կենողները շարունակ բողոքելիս են եղել այդ բանի դեմ, Դավիթ Ֆոմիչը հավերը տեղափոխել էր տան կտուրը, ուր նրանց համար հատուկ հավաբուն էր շինել տվել պատշաճ սարքավորումով, իսկ նախկին հավաբունը մի քիչ կարգի դնելով, սենյականման մի բանի էր վերածել, ուր և վիճակվել էր ինձ ապրել իմ նեղ օրերին:

Դավիթ Ֆոմիչի ընտանիքը մեծ չէր. ինքն էր, կինը, մի հատիկ տղան և աղջիկը: Տղային և աղջկան տնային կրթություն էր տալիս սկսած երաժշտությունից մինչև գիմնազիական դասընթացը: Ֆրանսուհի դաստիարակչուհին էլ հո ջոկ: Մի անգամ նույնիսկ փորձեց, որ նրանք հայերեն դասեր էլ առնեն, և դրա համար հրավիրեց ինձ, բայց տղան էլ, աղջիկն էլ հենց սկզբից բացեիբաց հրաժարվեցին, ասելով, որ հայերենը շատ դժվար լեզու է, և ինչի է պետք այդ «կռոյի լեզուն» (տան մեջ նրանց գործածական լեզուն ռուսերենն էր և ֆրանսերենը):

Աղջիկը բավական տգեղ արարած էր, հոր պես դեղնավուն և, ըստ երևույթին, հիվանդոտ, բժիշկը շաբաթը երկու անգամ կանոնավորապես այցելում էր նրան: Ծնողների առանձին հոգացողության տակ էր նրա լսելիքը, եթե պատահում էր, որ փողոցային որևէ թափառական մի երաժիշտ իր արգանով կամ հարմոնով, ջութակով կամ շվիով մտնում էր տան բակը մի քանի կոպեկ հավաքելու համար, իսկույն ծառաների միջոցով դուրս էին քշում նրան, որ աղջկա երաժշտական լսելիքը չփչանա այդ «վայրենի» ձայներից:

Տղան, մի շատ գեղեցիկ, աշխույժ ու չարաճճի պատանի, բոլորովին նման չէր ոչ հորը, ոչ մորը և ոչ էլ մանավանդ քրոջը և, երևի այդ պատճառով, նրանց առանձին սիրո և գուրգուրանքի առարկան էր: Նրան շատ էին երես տվել, և նա տան մեջ ինչ օյինբազություններ ասես չէր անում: Դեռևս քսան տարեկան չեղած, գիմնազիական դասընթացն արդեն ավարտած էր համարում իրեն և այլևս չէր ուզում սովորել: Գրպանը միշտ լիքն էր լինում փողով, և նա ծախսում էր քեֆն ուզածին պես: Մի քանի անգամ բռնվել էր խոշոր սկանդալների մեջ և միշտ էլ անպատիժ մնացել հոր շնորհիվ: Ման էր գալիս գլխարկը ծոծրակին դրած և մազերի՝ գեղեցիկ փայլուն գանգուրները ճակատին ցրիվ տված:

Ինքնըստինքյան հասկանալի է, որ Դավիթ Ֆոմիչը, իբրև հարուստ մարդ, ապրում էր, ինչպես ասում են, լեն ու բոլ: Ամեն ամառ ընտանիքով քոչում էր արտասահման և ամեն անգամ վերադարձին այնտեղից բերում էր այնպիսի զարմանահրաշ բաներ, որ տեսնողը մնում էր բերանը բաց: Դրանք մեծ մասամբ ոչինչ բաներ էին սեղանի վրա կամ բուխարու գլխին դնելիք զարդարանքներ, տարօրինակ ձևի և կոնստրուկցիայի ժամացույցներ, ալբոմներ, ծաղկամաններ և այլն: Մի անգամ էլ բերեց մի՝ շատ գեղեցիկ թեթև ավտոմոբիլ հատկապես իր և ընտանիքի անդամների զբոսանքի համար: Բայց ամենից շլացուցիչը Լյուդվիկոս չգիտեմ ո՜րերորդի ոճով պատրաստված կահավորանքն էր, որ ապսպրել էր Փարիզից իր դահլիճի համար: Պարծանքով էր պատմում, որ միմիայն սեղանը, գահավորակը և երկու բազկաթոռը իր վրա նստել էր տասը հազար ռուբլի: Շատ էր սիրում իր բարեկամների շրջանում պատմել հետևյալ դեպքն իրենց փարիզյան այցելություններից.

Մի երեկո նստած ենք Բոլլոնյան անտառում: Դե, հայտնի է, թե ինչ հասարակություն է զբոսանքի ելնում այդ անտառը, ամբողջ շիք ու հրաշալիք, Կինս նայեց, նայեց, մի խոր հոգոց քաշեց և ասաց, «է՛հ, մե՛նք էլ կասենք ապրում ենք, սրա՛նք էլ»:

Եկավ աշխարհասասան պատերազմը, և միակ վնասը, որ հասցրեց Դավիթ Ֆոմիչին, այդ այն էր, որ զինվորական վարչությունը գրավեց նրա ավտոմոբիլը իր պետքերի համար: Այդ բանը մեծ ցավ պատճառեց նրան, բայց ի՞նչ կարող էր անել: Վախ կար, որ որդուն կարող էին զինվոր տանել և քշել դեպի սպանդանոց, բայց դեմը կարողացավ առնել, շտապեց որդուն յունկերական դպրոցը տալ և բանն այնպես սարքեց, որ նա մինչև պատերազմի վերջն էլ մնաց թիկունքում: Իսկ ինքը, իբրև «անվանի՝ հասարակական գործիչ», մի ինչ-որ կարևոր պաշտոնով մտավ Քաղաքների Միության մեջ և իրեն միայն հայտնի միջոցներով ձեռքերը լավ տաքացրեց: Բայց երբ թուրքերը Սարիղամիշ Արդահանի ճակատը ճեղքելով սպառնում էին բռնել Թիֆլիսի ճանապարհը, Դավիթ Ֆոմիչն առաջիններից մեկն էր, որ Նիկոլայ ll-ի հետևից իր ընտանիքով փախավ դեպի հյուսիս, որտեղից վերադարձավ այն ժամանակ միայն, երբ թուրքերը ետ շպրտվեցին դեպի Էրզրում, և Կովկասյան ճակատը միանգամայն ապահովվեց:

Թուրքերի պարտությունը այնքան էր ոգևորել Դավիթ Ֆոմիչին, որ նա սկսեց եռանդուն մասնակցություն ցույց տալ հայկական կամավորական խմբեր կազմակերպելուն և «Մի՛ հայ մի ոսկի» ֆոնդի հանգանակության գործին: Եվ երբ հայերին միանգամայն հիմարացնելու համար Անդրանիկին գեներալ-մայորի աստիճան շնորհվեց, Դավիթ Ֆոմիչը մի փառավոր ընթրիք պատրաստեց իր տանը նրա պատվին:

Կովկասյան ճակատում ռուսական բանակի իրար հետևից տարած հաղթություններն առհասարակ Դավիթ Ֆոմիչը վերագրում էր հայ կամավորական խմբերին, բռնվել էր թունդ ազգասիրությամբ և ման էր գալիս այնպես ուռած-փքված, որ ամեն անգամ, քանի նայում էի նրան, միտս էին գալիս Կռիլովի վարից վերադարձող եզան պոզին նստած ճանճի պարծենկոտ խոսքերը՝ «Մենք էլ վարեցինք»:

Այնուհետև եկավ փետրվարյան հեղափոխությունը և թեև մի քիչ սառը ջուր մաղեց նրա գլխին, բայց և այնպես մի մազ անգամ չպակասեցրեց Դավիթ Ֆոմիչի գլխից: Այն ժամանակ, երբ մենք սիմինդրի կամ կորեկի հաց անգամ հազիվ էինք ձեռք գցում, Դավիթ Ֆոմիչի ընտանիքը ֆրանսիական բուլկիներ էր անուշ անում:

Բայց ահա լսվեց Հոկտեմբերի ահազանգը Պետրոգրադից, Դավիթ Ֆոմիչն առաջին անգամ բնազդական սարսուռ զգաց ահարկու գալիքի հանդեպ: Այդ գալիքի նախադուռը հանդիսացավ կովկասյան ճակատի մերկացումը և թուրքերի առաջխաղացումը: Դավիթ Ֆոմիչը ահ ու սարսափով բռնված իր ընտանիքի հետ նորից փախավ Հյուսիսային Կովկաս: Այնտեղից վերադարձավ այն ժամանակ, երբ անգլիացիները քշել էին թուրքերին ու գերմանացիներին, պինդ նստել Անդրկովկասում իրենց անվարտիք շոտլանդացիներով, հնդկական խուրմայով և ահագին ջորիներով, և զբաղվում էին «բաժանիր, որ տիրես» քաղաքականությամբ: Անգլիացիների տիրապետության ժամանակ էլ Դավիթ Ֆոմիչը վատ չէր զգում իրեն: Նույնիսկ բարեկամացել էր նրանցից մի քանի բարձրաստիճան զինվորականների հետ, որոնց շուտ-շուտ հյուրասիրում էր իր տանը:

Կար մի մոմենտ, որ նա հույս ուներ, թե շուտով կհրավիրվի դաշնակցական Հայաստան՝ ֆինանսների մինիստրի պաշտոնով, երբ զարմանքով իմացավ, որ Հոկտեմբերը հյուսիսից գալով՝ եկել նստել է Բաքու: Հետո լուր եկավ, թե նա Երևանումն է և շուտով գալու է Թիֆլիս: Եվ այս բոլորը կատարվեց այնքան անսպասելի կերպով և այնպիսի գլխապտույտ արագությամբ, որ Դավիթ Ֆոմիչը ժամանակ չունեցավ իր ի՜նչ անելիքը որոշելու: Կարողացավ միայն կնոջը, աղջկան և տղային անգլիացիների հետ ճամփել արտասահման, իսկ ինքը մնաց, որպեսզի կարգագրի իր գործերը և հարմար րոպեին ծլկի նրանց հետևից:

Այդ հարմար րոպեն պետք է լիներ բոլշևիկների Թիֆլիս մտնելու նախորդ օրը: Ինչպես հետո ինքը Դավիթ Ֆոմիչն էր` պատմում ինձ, իր բարեկամ անգլիացիներից մեկը, որ մնացել էր իբրև մենշևիկների խորհրդատու, խոստացել էր այդ օրը վերցնելու նրան իր հետ, բայց խուճապի մատնված կամ մոռացել էր նրան, կամ ժամանակ չէր ունեցել նրան իմաց տալու և մենշևիկների հետ փախել էր խոստացած օրվանից երկու օր առաջ, որովհետև նրա հաշիվները բոլշևիկների Թիֆլիս մտնելու օրվա մասին սխալ էին դուրս եկել:

Այսպիսով Դավիթ Ֆոմիչը, հույսը անգլիացու վրա դրած, գիշերը հանգիստ քնելուց հետո, փետրվարյան մի ցուրտ առավոտ վեր կացավ տեսավ Հոկտեմբերն արդեն եկել նստել է Թիֆլիսում, և ոչ անգլիացի կա, ոչ մենշևիկ: Այժմ նա նմանում էր ականատ ընկած մկան, որ շատ դես-դեն ընկնելուց և դունչը երկաթալար ցանցերին արնոտելուց հետո տեսնելով, որ ազատվելու հնար չկա, տապ է անում և աչքերը պլզած սպասում իր անխուսափելի վախճանին:

Իսկ այդ վախճանը մոտենում էր, սկզբում թեև դանդաղ ու երերուն, բայց հետզհետե ավելի ու ավելի արագ և հաստատուն քայլերով:

Ամենից առաջ քաղաքային դուման, բանկը, կլուբը, ակցիոներական ընկերությունները այդ բոլորը հօդս ցնդեցին, ինչպես երազներ, և Դավիթ Ֆոմիչը զգաց իրեն ինչպես ջրից ցամաք նետված ձուկը: Հետո աստիճանաբար եկան հօդս ցնդելու նրա անձնական սեփականությունները. նախ ազգայնացվեց սապոնի գործարանը, հետո՝ հյուրանոցը, հետո մի տունը, հետո՝ երկրորդը, երրորդ տունը և ամենից վերջը հերթը հասավ այն տանը, ուր ապրում էր ինքը և մենք բակի կենողներս:

Այս տան վրա նա պետք է որ ամենից ավելի դողալիս լիներ, որովհետև այստեղ իր բնակարանի միմիայն կահավորանքը մի ահագին հարստություն էր, որի գոնե մի մասը չէր կարողացել կամ չէր ուզեցել որևէ տեղ պարտկել: Սենյակներից մեկի պատի մեջ պարտկել էր միայն տան մեջ ունեցած ամենաթանկագին մանր-մունր իրեղենները ոսկեղենը և արծաթեղենը, որը ինչ-ինչ պատճառներով չէր կարողացել ընտանիքի հետ ճամփել արտասահման: Այս բանը բացվեց նրա մահից հետո տան մեջ կատարված վերանորոգման ժամանակ:

Սապոնի գործարանը, հյուրանոցը, մյուս տները ազգայնացվելուց հետո ուզեց փրկել գեթ այս վերջին տունը և ուրիշ ճար չգտնելով՝ դիմեց գլուխը հողի մեջ թաղող ջայլամի «խորամանկության», դրա համար ամենից առաջ պոկեց իր շքադռան վրա փակցված երկաթե տախտակը, որի վրա ոսկե տառերով փորագրված էր իր անուն-ազգանունը, հետո քանդեց այդ դռան էլեկտրական զանգակի կոճակը, դուռն էլ պինդ փակեց և ներս ու դուրս էր անում բակի դռնից: Դեպի փողոց նայող բոլոր պատուհանների տախտակե փեղկերը գիշեր-ցերեկ փակ էր պահում: Արձակել էր տան բոլոր ծառայողներին: Ցերեկը երբեք տանը չէր մնում, առավոտյան վաղ դուրս էր գալիս, գնում հայտնի չէ ուր և վերադառնում ուշ գիշերին: Առանց այն էլ բրոնզի գույն ունենալով, նրա դեմքը միանգամայն դեղնել էր, կնճիռները փափկել կախ էին ընկել, շապոն այլևս ծուռ չէր դնում, այլ աչքերի վրա վար թողած, իսկ մատանիները չքացել էին մատներից, բայց ձեռնոցները և ձեռնափայտ կրում էր առաջվա պես: Առաջ էլի պատահում էր, որ բակի կենողների կամ ծանոթների հետ հանդիպած ժամանակ կանգնում խոսում էր, բայց այժմ հազիվ միայն լուռ բարևում էր և անցնում գնում:

Վերջ ի վերջո այդ տունն էլ ազգայնացվեց ընդհանուր կարգով, և Դավիթ Ֆոմիչի ընդարձակ բնակարանում եկավ տեղավորվեց մի՝ ինչ-որ հիմնարկություն: Գրավվեց բնակարանի ամբողջ կահավորանքը, այդ թվում նաև լյուդվիկոսյան սեղանն ու գահավորակները: Հետագայում, երբ Դավիթ Ֆոմիչն արդեն հաշտվել էր իր դրության հետ և իր նախկին հարստությունից ու պատվից զրկված՝ բարեկամացել ինձ հետ, դառնությամբ գանգատվելով ասում էր, թե ճիշտ է, սկզբում շատ էր մտահոգվում իր բնակարանի համար, բայց չէր կարծում, թե բնակարանի հետ կահավորանքն էլ կգրավեն:

Այլապես, ավելացնում էր նա, որ գիտենայի, թե կահավորանքս էլ պիտի գրավեն, հերները կանիծեի, մի մազ անգամ չէի թողնի, որ աչքները կոխեն: Աղքատ ազգականներ շատ ունեմ, բաժան-բաժան կանեի, ամեն մեկին մի բան կտայի, ձեզ կտայի, դռնապանիս կտայի, մի խոսքով շուն ու գելի կտայի, բայց չէի թողնի, որ նրանք գան տիրանան իմ ընտանեկան պետքերի համար իմ հատուկ ճաշակով պատրաստել տված իրեղեններին:

Դավիթ Ֆոմիչին թույլ տվին իր պետքերի համար վերցնել ամենաանհրաժեշտ իրեղեններն ու հագուստեղենը և հատկացրին նրան խոհանոցին կից գտնված մի սենյակ, ուր առաջ գիշերում էին նրա խոհարարն ու ծառաները:

Սկզբում Դավիթ Ֆոմիչն այս հարվածը տարավ զարմանալի տոկունությամբ ու մինչև սրտի խորքը վիրավորված մարդու լուռ հպարտությամբ: Առաջվա պես ամեն առավոտ գնում էր ուր-որ և վերադառնում ուշ գիշերին: Ոչ ոքի հետ ոչ խոսում էր, ոչ էլ՝ բարևում: Նրա սենյակին կից խոհանոցում տեղավորված էին հիմնարկության սպասավորներից երկու հոգի՝ կուրիերը և սրա կինը, որը մաքրում էր սենյակները և հիմնարկության ծառայողների համար թեյ պատրաստում: Երևում էր, որ Դավիթ Ֆոմիչը տանել չէր կարողանում նրանց հարևանությունը և ավելի այդ հարևանությունից էր, որ փախչում էր:

Այնուհետև մինչև այս նախավերջին տարին շատ փոփոխություններ կատարվեցին այդ տան մեջ. մի հիմնարկության տեղ եկավ մի ուրիշը, սա էլ գնաց, տունը վերջնականապես դարձավ ժակտ, ներքին խանութներում տեղավորվեց բանկոոպը, մասնավոր վաճառականները հեռացվեցին իրենց բնակարաններից, նրանց տեղ եկան բանվորներ, ի միջի այլոց և իրեն՝ Դավիթ Ֆոմիչի նախկին սապոնի գործարանի մի քանի բանվորներ իրենց ընտանիքներով, վերևը բնակություն հաստատեցին խորհրդային պատասխանատու պաշտոնյաներ, իսկ իրեն՝ Դավիթ Ֆոմիչին, վերևից քշեցին և բերին տեղավորեցին իմ նախկին սենյակում կամ, ուրիշ խոսքով ասած, իրեն իսկ նախկին հավաբնում, որտեղից ես ամուսնանալու պատճառով վաղուց դուրս էի եկել և բնակվում էի նույն բակում դատարկված մի ավելի հարմար բնակարանում:

Այս հարվածն արդեն չկարողացավ տանել Դավիթ Ֆոմիչը: Ինչպես որ գազով լի շշի խցանը հանես, և գազը ֆշշալով ու թշշալով դուրս պրծնի հանկարծ, այնպես էլ Դավիթ Ֆոմիչի գոռոզ սրտի մեջ մինչև այդ հավաքված վիրավորանքի և նվաստացման թույնը արտավիժեց միանգամից: Ծայր աստիճան կատաղած, փրփուրը բերանին, արնակալ աչքերը շուռումուռ տալով, սկսեց ոտները գետնովը տալ, սպառնալ, թե ցույց կտա նրանց, կգնա կգանգատվի ուր պետք է, բայց նրա սպառնալիքների վրա միայն ծիծաղեցին և հասկացրին նրան, որ հիմա ոչ պրիստավ կա, ոչ գուբերնատոր, և ուր էլ որ գնա գանգատվելու, ամեն տեղ էլ իր դիմաց կտեսնի իրենց նման բանվորների, որոնք նույնպես կծիծաղեն իր վրա. ավելի լավ է սուս անի և հանգիստ նստի իր տեղը, թե որ չի ուզում այդ սենյակից էլ զրկվել:

Այդ խրատից հետո Դավիթ Ֆոմիչը թեև սուս արավ, բայց հանգիստ չնստեց իր տեղը: Մի քանի օր կորած էր, ոչ ցերեկն էր երևում, ոչ՝ գիշերը: Ո՞րտեղ էր լինում, ի՞նչ էր անում հայտնի չէ: Միայն մի առավոտ տեսնեմ եկել փսփսում է իր նախկին հավաբնում: Իմ հարցին, թե ի՞նչ է անում այնտեղ Դավիթ Ֆոմիչը, դռնապան Պողոսը ծիծաղելով պատասխանեց.

Ի՞նչ պըտի անի, տեղավորում ա իր հափուռ-չփուռը: Ասած ա՝ կկակղի կուտի:

Այժմ նա, ինչպես ասում են, միանգամից կոտրվել էր, ծերացել, մեջքից կորացել: Սանձն արդեն շատ էին պինդ քաշել, և նա այլևս չէր կարողանում առաջվա պես գլուխը բարձր պահել: Դեղնավուն դեմքը հետզհետե սևանում էր, միշտ մաքուր սափրած երեսը ծածկվում էր սևը սպիտակի հետ խառն մազի փշերով, առաջվա միշտ անբիծ, միշտ արդուկած հագուստը ճմրթվում էր, ծալծլվում և ծածկվում վրան թափված կերակրի փոշակալ բծերով, գեղեցիկ շապոյին հրաժեշտ էր տվել և շատ հասարակ գդակ էր դնում գլխրն:

Երբեմն գիշերները նրա պատուհանի մոտով անցնելիս տեսնում էի նրան սեղանի մոտ ակնոցը քթին ինչ-որ գրելիս: Երևի նամակներ էր գրում արտասահման իր րնտանիքին: Իսկ շատ հաճախ նրան տեսնում էի հասարակաց այգու մի խուլ անկյունում իր պես խունացած նախկին մարդկանց հետ նստած խաղաղ զրույց անելիս: Այգու այդ անկյունը նրանց հավաքատեղին էր, որ նրանք ամեն օր միևնույն ժամերին գալիս նստում էին միշտ միևնույն նստարանների վրա իրար դիմաց՝ խոսելու անցած-գնացած օրերի և գուշակություններ անելու եկած ու գալիք օրերի մասին: Նրանց մեջ կային մի նախկին գեներալ իր երբեմնի կարմրաստառ շինելով, առանց ուսադիրների, մի գնդապետ քաղաքացիական էժանագին վերարկոտվ, մի չինովնիկ իր չինովնիկական հնամյա գլխարկով առանց կոկարդի, որի տեղը մի ծակ էր և ծակի շուրջը մի սպիտակ շրջան խունացած մահուդի կապույտ ֆոնի վրա: Այնուհետև այդ անտիկների շրջանը կազմում էին նախկին առևտրական խոշոր տան մի ներկայացուցիչ, մի նոտարիուս, մի դատավոր, բորսային մի մակլեր և նույնիսկ երբեմն-երբեմն էլ նախկին հարուստ ծխերի տեր մի՝ տերտեր, որ ֆարաջան հանել վերարկու էր հագել, բայց շարունակում էր կրել իր տերտերական մորուքը և ամեն գերեզմանօրհնեքին վազում էր գերեզմանատուն գերեզմաններ օրհնելու, պահանջված դեպքումն էլ, որ շատ քիչ էր պատահում, մեռել թաղելու:

Մի անգամ Դավիթ Ֆոմիչը դռնապան Պողոսի բերանով թել ու ասեղ էր խնդրել կնոջիցս: Երբ Պողոսին հարցրի, թե Դավիթ Ֆոմիչը ի՞նչ էր անում թել ու ասեղը, պատասխանեց, թե ուզում է վարտիքի կոճակը կարել:

Ես թելեցի ասեղը, ասաց նա, աչքերը կտրում չի: Լափ գնացել ա ձեռքից: Հա՛խն ա, ավելացրեց Պողոսը սրտանց, խի՞ էր օղլուշաղը զագրանիցա ճամփում, բալշեվիկնին հու ուտելու չէի՞ն նրանց. որտեղ ինքը, ընտեղ էլ նրանք: Հըմի լավ ա՞, որ մին կոճակ կարող էլ չունի, բայղուշի պես մենակ նստած ա մնացել տանը: Փիս մարդ էր, փիս էլ վերջացնում ա իր օրերը: Քսան տարի իր դռան շունն էր արել ինձ, տվածը մի զադ չէր, ինչքան խնդրում ի, որ մին օթախ տա, օղլուշաղս հանեմ պադվալից՝ մեջը կենան, արևի լիս տեսնան, տվավ ոչ, թե՝ քու ըրեխանց ղալմաղալի գլուխ չունեմ: Հըմի՝ լավ իրան հանեցին բերին մկան ծակուռը կոխեցին: Դե թող հըմի գնա մեզպեսների ղադրը իմանա: Համա ի՞նչ, անցածը անցած ա. հըմի որ տեսնում եմ նրան էն հավաբնում կուչ եկած, խեղճս գալիս ա: Մին-մին վախտ հաց ա ուզում, տալիս եմ: Հացի կնիժկա չունի:

Մի՞թե մինչև անգամ հացի փող չունի, զարմացա ես:

Է՛, ի՞նչ ես ասում, վարժապետ ջան. ունի, ո՞նց կարա չունենա: Ասած ա՝ ուղտը ինչքան էլ որ սատկի, կաշին էլի մի իշաբեռ դուրս կգա:

Բա էդ ո՞նց է, որ հացը քեզնից է ուզում:

Որ ասի, թե տեսեք, բալշևիկնին ինչ օրի են հասցրել խեղճ հալևորիս: Շատ զալում քավթառ ա, որ ասիլ չի ուզի:

Դավիթ Ֆոմիչը կամաց-կամաց նշաններ էր ցույց տալիս ինձ մոտենալու, այն Դավիթ Ֆոմիչը, որ առաջ հազիվ էր լայեղ անում բարև տալ աղքատ վարժապետիս: Սկզբում, առավելապես ցուրտ և անձրևային եղանակներին, երբ տեղ չուներ գնալու, երեկոները մտնում էր ինձ մոտ տաքանալու և ժամանակ անցկացնելու համար: Մնում էր ժամերով, գանգատվում էր, թե տանջվում է անքնությունից, հարցնում էր, թե արտասահմանի հետ առհասարակ պոստային ազատ հաղորդակցություն կա՞, թե ոչ: Կինս շատ էր խղճում նրան և չէր խնայում թեյով կամ տանը գտնված որևէ բանով հյուրասիրելու ի մեծ դժգոհություն կոմերիտ տղայիս, որը տանել չէր կարողանում նրա ներկայությունը: Ասենք տղաս նրա եկած, ժամանակ մեծ մասամբ տանը չէր լինում, որովհետև բանֆակում դասերը տեղի էին ունենում երեկոները:

Այնուհետև Դավիթ Ֆոմիչն իր այցելությունները ձանձրացնելու չափ սովորություն դարձրեց և համարյա ամեն օր մեր հյուրն էր, այնպես որ կինս արդեն սկսել էր քրթմնջալ: «Ցավ դառա՞վ մեր գլխին», ասում էր նա, բայց և այնպես էլի շարունակում էր հյուրասիրել:

Դավիթ Ֆոմիչը մեր տանը շատ զգուշաբար էր խոսում բոլշևիկների մասին, որովհետև գիտեր, որ մեծ որդիս հենց իր բոլշևիկ լինելու պատճառով էր զոհվել մայիսյան ապստամբության ժամանակ, մյուս որդիս նույնպես բոլշևիկ և կուսակցական հրահանգիչ էր գավառում, իսկ փոքր տղաս– կոմերիտ, թեև սրան բանի տեղ չէր դնում և երեխա էր համարում: Բայց հենց որ հին ցավերը նորոգվում էին, էլ չէր կարողանում զսպել իրեն, սկսում էր հայհոյել բոլշևիկներին էլ, խորհրդային իշխանությանն էլ և սրանց հայհոյելիս առանձին կատաղությամբ գերեզմաններից հանում շների բերանն էր գցում բոլոր ցարերին և առանձնապես Նիկոլայ ll-ին, որը չէր լսել կադետների խորհուրդը, ժամանակին եվրոպական պառլամենտական կարգեր և պատասխանատու մինիստրություն չէր մտցրել, ցրել էր պետական դուման և այլն:

Եթե նա ժամանակին կատարեր կադետների պահանջը, ասում էր Դավիթ Ֆոմիչը, ոչ հեղափոխություն կլիներ, ոչ մենշևիկ ու բոլշևիկ, ոչ սավետ ու մավետ, ոչ ժակտ ու մակտ, ինքն էլ շանսատակ չէր լինի:

Ժակտ անունը մանավանդ սոսկալի ատելությամբ էր արտասանում Դավիթ Ֆոմիչը: Նրա համարյա ամենօրյա գանգատը ժակտից «իր» տան համար էր. ասում էր, թե տունը օրը օրին քայքայվում է, կտուրը կաթում է, անձրևի խողովակները ժանգից ծակծկվել են, մի քանիսը թափվել, ջրերը պատերի վրայից անցնելով թափում են ծեփերը և պատերը խոնավացնում, կենողներն անկարգ, բիրտ մարդիկ են, ջարդում են պատուհանների ապակիները, թիթեղե վառարաններ են դրել սենյակներում, ծխնելույզները դուրս են հանել պատուհաններից, պատի կառնիզները սևացրել ծխի ծեփով ծածկել և այլն, և այլն, և այս բոլորի վրա ժակտը ոչ մի ուշադրություն չի դարձնում:

Լավ, ձե՞զ ինչ, Դավիթ Ֆոմիչ, ասացի ես մի անգամ, երբ նորից սկսել էր գանգատվել այս մասին, տունը խո ձերը չէ այլևս:

Նայեց ինձ աչքերի այնպիսի մի ցոլքով, որպիսին տեսել էի նրա աչքերի մեջ անցյալներում իր լավ ժամանակ, երբ որևէ բանի վրա կատաղած էր լինում:

Տունը իմս էր և իմս էլ կլինի, ասաց նա ծանր ծանր, հատկապես շեշտելով «իմս» բառը և ամեն մի «իմս»-ի հետ բռունցքը խփելով սեղանին:

Այդ ինչպե՞ս, Դավիթ Ֆոմիչ:

Այդ ե՜ս գիտեմ, թե ինչպես, նորից շեշտեց «ես» բառը մի առանձին խորհրդավորությամբ:

Եվ ե՞րբ, Դավիթ Ֆոմիչ, շարունակեցի հարցուփորձս: Ինձ արդեն զվարճություն էին պատճառում նրա անվերապահ պնդումները:

Երբ որ. երբը կգա, պատասխանեց նույն խորհրդավորությամբ:

Ե՞րբ կգա այդ երբը:

Շուտո՜վ, շուտո՜վ: Որովհետև մի երկիր չի կարելի երկար ժամանակ կառավարել ավազակներով:

Այս անգամ «ավազակներ» բառը շեշտեց մի առանձին կրքոտությամբ և, ըստ երևույթին, ուզում էր շարունակել, երբ հանկարծ հարևան սենյակիս դուռը բացվեց արտասովոր շրխկոցով և ոչ թե մտավ, այլ մի տեսակ ներս նետվեց կոմերիտ տղաս: Ինչպես երևում էր, նա տանն էր եղել, որ ես չգիտեի, և հարևան սենյակից լսելիս էր եղել մեր խոսակցությունը: Մտնելու ձևը որ տեսա և նայեցի աչքերին, իսկույն հասկացա, որ նրան վառել էր Դավիթ Ֆոմիչի արտասանած «ավազակներ» բառը:

Եվ չսխալվեցի:

Նա ուղղակի գնաց կանգնեց Դավիթ Ֆոմիչի առջև և հարցրեց.

Ովքե՞ր են այդ «ավազակները»:

Նրա ձայնի մեջ զսպված վրդովմունքի և սպառնալից մարտակոչի շեշտեր զրնգացին:

Դավիթ Ֆոմիչը հոնքերի տակից մի սաստող հայացք ձգեց նրա վրա և ասաց հանգիստ ձայնով,

Քեզ հետ չեն խոսում, դու դեռ երեխա ես:

Տղաս տեղնուտեղը կրակ կտրեց մեկեն: Ես մինչև անգամ վախեցա, թե կարող է խփել ծերունուն:

Ո՜չ ի՜նձ հետ խոսեցեք, ի՜նձ հետ, աղաղակեց նա իր պատանեկան ձայնի զիլ հնչյուններով: Նստել հորս հետ եք խոսում, որը քիչ է մնում համաձայնի ձեզ հետ: Ի՛նձ հետ, մե՛զ հետ խոսեցեք, մեզ հետ, որովհետև մե՜նք ենք, մե՜նք, ձեր կարծած երեխաներս ենք, որ հաշիվ ենք պահանջում ձեզնից, և մե՛նք ենք, որ պատժում ենք ձեզ ու պիտի շարունակենք պատժել այնքան, մինչև որ միանգամայն սրբենք ձեր սերունդն ու դասակարգը երկրի երեսից: Ավազակներ ասում եք: Ձեզնից ավելի մե՛ծ ավազակներ, որ դարեր շարունակ քամում, ծծում էիք բանվորների արյուն-քրտինքի վաստակը, ձեզ համար պալատներ շինում, շռայլ ու ցոփ կյանք վարում և անպետք ու անառակ մի սերունդ արտադրում, որ շարունակի ձեր գարշելի գործը:

Մի կողմից ես, մյուս կողմից կինս, որ ներս էր վազել նրա աղաղակների վրա, իզուր աշխատում էինք նրան հանգստացնել և դուրս տանել, նա թևերով դես-դեն էր հրում մեզ և, զայրույթից ու վրդովմունքից ծայր աստիճան տաքացած, շարունակում էր իր ֆիլիպիկները կոմերիտական անվախ խիզախությամբ ծանր մուրճի հարվածների պես թրխկացնել բուրժուազիայի գլխին՝ հանձին Դավիթ Ֆոմիչի:

Վերջապես կնոջս մի կերպ հաջողվեց համարյա զոռով նրա թևից բռնած՝ քարշ տալով տանել նրան մյուս սենյակը և դուռը փակել:

Ես նայեցի Դավիթ Ֆոմիչին: Աչքերը, անմիտ բացած, հառել էր դեմքիս, գլուխը երերվում էր սաստիկ: Մարմինը վեր ու վեր էր ցնցվում և հանկարծ ցած ընկնում, քարանում: Ծանր լռության մեջ մի քանի րոպե այդպես մնալուց հետո ուզեց վեր կենալ, չկարողացավ մի անգամից, հետո երկու ձեռքով հենվեց սեղանին, ծանրացած մարմինը հազիվ վեր բարձրացրեց և պառավական երերուն քայլերով դուրս գնաց, առանց մի խոսք արտասանելու:

Այն գնալն էր, որ գնաց, էլ երբեք ոտք չդրեց մեր տունը: Երբ որդուս հանդիմանեցի իր վարմունքի համար, ասելով, որ ընկածին չեն ծեծում, նա երեսովս տվավ, թե ես հաշտվողական եմ, թե այդպիսիներին ոչ միայն պիտի ծեծել, այլև անխնա ոտի տակ տրորել, ճխլել միանգամայն, որ ընկած տեղից այլևս երբեք վեր չկենան:

Այլապես, թե որ վեր կացան, հայրիկ, վա՛յ քեզ ու մեզ և նրանց, որոնք հազիվ են ազատվել նրանց ճիրաններից, ավելացրեց նա:

Այս դեպքից հետո անցել է մի քանի ամիս: Այս մի քանի ամսվա ընթացքում շատ քիչ էր պատահում, որ նույնիսկ բակում հանդիպեի Դավիթ Ֆոմիչին: Հանդիպելիս էլ չտեսնելուն էր տալիս և անցնում գնում: Շատ թունդ էր խռովել:

Մի օր, երբ ճաշին տուն դարձա, կինս ասաց, թե մի քանի ժամ առաջ Դավիթ Ֆոմիչին հանկարծ կաթված էր խփել և հենց նոր նրան հիվանդանոց են տարել շտապ օգնության կառքով:

Պատճառն անշուշտ եղել էր այդ օրվա թերթերում տպված գործակալության մի հեռագիրը Մոսկվայից, որ ես կարդացել էի դեռևս այդ առավոտ: Հեռագիրը վերաբերում էր Պետքաղվարչության ձեռքն ընկած տեռորիստական-լրտեսական մի խմբի դատավարության: Այդ խմբի մարդիկ, որոնք զանազան ժամանակներում կեղծ անցագրերով անցած են եղել սահմանը, ուղարկված են եղել արտասահմանյան ռուս մոնարխիստական մի կազմակերպության կողմից՝ տեռորներ կատարելու և լրտեսելու համար: Դատվելուց հետո նրանք դատապարտվել էին սոցիալական պաշտպանության գերագույն միջոցի գնդակահարության: Հեռագրի մեջ մեկ առ մեկ հիշված էին գնդակահարվածների անուն-ազգանունները և ով լինելը:

Դրանց թվումն էր և Դավիթ Ֆոմիչի նախկին յունկեր տղան:

Այդ հեռագիրը պարունակող լրագրի համարը գտել էին Դավիթ Ֆոմիչի ձեռքին կաթված ստացած միջոցին:

Ճաշին մեր խոսակցության առարկան այդ դեպքն էր:

Տեսար, հայրիկ, ո՛ւմ էիր դու պաշտպանում, նորից էրեսովս տվավ կոմերիտ տղաս:

Ես ծիծաղեցի: Չգիտեմ, ո՞րտեղից էր նրա գլխում ցցվել այդ մեխը, թե ես պաշտպանում էի Դավիթ Ֆոմիչին և նրա նմաններին իրենց իժի ծնունդներով:

Հետաքրքրությունից մի օր վեր կացա և գնացի հիվանդանոց՝ Դավիթ Ֆոմիչին տեսնելու:

Կաթվածը տարել էր նրա մարմնի ամբողջ կեսը, գլխի ձախ մասից բռնած մինչև ձախ ոտը: Դեմքն այնպես էր ծռմռվել, որ հազիվ ճանաչեցի: Աջ աչքը փոքրացել, կուչ էր եկել, իսկ ձախն այնքան էր մեծացել ու այլանդակվել, որ ակամա զարզանդ զգացի: Այդ աչքը դուրս էր պրծել կոպերից մի ահագին անփայլ սպիտակուցով, որը կարծես պինդ խաշած ձվի սպիտակուց լիներ, և բոլորովին չէր շարժվում: Բերնի կեսը վերև էր թռել, կեսն իջել և կողքից լորձունք էր ծորում: Խոսել չէր կարողանում, բառերը դուրս էին գալիս կիսատ և աղավաղված, այնպես որ հասկանալ չէր լինում: Երբ հարցրի, թե ի՞նչ է ուզում, հազիվ կարողացավ արտասանեի

Մըը-մե... մըը-մե...

Եվ որպեսզի հասկացնի, թե ինչ է ուզում ասել, աջ աչքը փակեց և ձեռքը վերև բարձրացրեց: Գլխի ընկա, որ ուզում էր ասել՝ «մեռնել-մեռնել»: Կարճ լռությունից հետո թոթովեց,

Վըը-ո... մըր-ե... տըը-տե... թըը-ա...

Երկար ժամանակ չէի հասկանում այս թոթվանքը, և նա ահագին ջանք թափելուց հետո զանազան նշաններով կարողացավ հասկացնել, թե ուզում է ասել, «որ մեռնեմ, տերտերով թաղեցեք»:

Դավիթ Ֆոմիչ, ասացի, որքան գիտեմ, դուք ազատամիտ մարդ էիք, տերտեր-մերտեր չէիք ճանաչում, թեև երեցփոխ էիք, այդ ի՞նչպես է, որ տերտերով եք ուզում թաղվել, այն էլ հիմա, երբ տերտերով, ժամ-պատարագով էլ ոչ ոք չի թաղվում:

Նրա կուչ եկած աջ աչքը հանկարծ բացվեց, մեջը կատաղության նման մի բան ցոլաց և կաթվածահար լեզուն անսպասելի կերպով արագ-արագ վրա տվեց,

Բըբո ջըգը, բըբը ջըգը… Այս կցկտոր բառերն էլ հասկացրեց, ուզում էր ասել՝ «բոլշևիկների ջգրու, բոլշևիկների ջգրու»:

Ինչո՞ւ էր կարծում, թե տերտերով որ թաղվի, բոլշևիկներից հանած կլինի իր ջիգրը, այդ էլ իր գաղտնիքը մնաց:

Այդ առաջին այցելությունից հետո չտեսա Դավիթ Ֆոմիչին: Թե քանի օր ապրեց, ե՞րբ մեռավ, ի՞նչպես և ո՞րտեղ թաղվեց ոչ ոք չիմացավ:

Միայն մի օր ինչ-որ ժառանգներ հայտնվեցին, երևի այն աղքատ ազգականները, որոնց Դավիթ Ֆոմիչը չէր կարողացել կամ, ավելի շուտ, չէր կամեցել բաժան-բաժան անել իր բնակարանը կահավորանքը, եկան բաց անել տվին նրա սենյակի կնքած դուռը և ունեցած-չունեցածը տարան: Այդ ունեցած-չունեցածի մեջ էր և մի ահագին սնդուկ, մեջը արտասահմանից բերած ամենաընտիր կոստյումներ, որոնցից մի քանիսը դեռ ամենևին չէր էլ հագել:

Ո՜րքան ճիշտ է, չգիտեմ, միայն ասում էին և պնդում, թե այդ միևնույն սնդուկի մի առանձին ծածուկ անկյունում գտնվել էին կլորիկ ոսկիներ տասնոցներ:

Ենթադրվում է, որ այդ «Մի հայ մի ոսկի» ֆոնդի «ավելցուկը» պիտի լի՞ներ, որ Դավիթ Ֆոմիչը պահել էր «սև օրվա» համար:

Այսպես ապրեց և այսպես մեռավ մեկը հին աշխարհի այն վերջին մոհիկաններից, որոնք, նոր կյանքի ասպարեզից դուրս նետված, ամեն օր միևնույն ժամերին հավաքվում էին հասարակաց այգու խուլ անկյունում՝ խոսելու անցած-գնացած օրերի և գուշակություններ անելու եկած ու գալիք օրերի մասին:

1930