1928

էս էլ էն Դիբա ու յինգիդունիայի հանգում, Արութինի ասած,

Մե խոսկ ունիմ իլթիմազով, անգաճ ա՛րա, օ՜վ աճկի՚լուս,
Սըրտումըս ինթիզար ունիմ, քու տիսը բարով, աճկի՚լուս,
Աջաբ քիզ ի՛նչ գեթ իմ արի՝ կենում իս խըռով, աճկի՚լուս,
Աշխարս աշխարով կըշտացավ, յիս քիզանից սով, աճկի՚լուս։

Մագամ օչ օվ յար չէ՞ սիրի, էս ի՞նչ արիր, էս ի՞նչ բան ա.
էշխեմեդ ջունուն իմ էլի, ման իմ գալի յանա-յանա,
էս դարդեն օչ օվ չը քաշե, վուր մե դանգին չի դիմանա,
Սիրտըս լուրի պես խորվեցիր էշխիդ կըրակով, աճկի՚լուս։

Դոստիրըս դուշման շինեցիր, յադերուն ինչպե՞ս դոստ անիմ,
Անցկացած օրը չիմ տեսնում, քանի գուզե վուր ղաստ անիմ,
Աստվաձ վըկա, խիստ դըժար է, գըլուխըս ինչպե՞ս դուս տանիմ,
Յիս մե փուքըր նավի նըման, քու էշխըն է ծով, աճկի՚լուս։

Գուզիմ բերանըս բաց անիմ, գովքըդ ասիմ թարիփի պես.
Տաս տարի է ման իմ գալիս փադիշահի շարիփի պես,
Օխտը տարի էլ ման գու քամ սազը ձեռիս Լարիբի պես.
Բութա Շահսանամըս դուն իս, է՛լ չունիմ օչ օվ, աճկի՚ լուս։

Թեգուզ հազար դարդ ունենամ, յիս սըրտումըս ա՜հ չիմ ասի.
Իմ հուքմի-հեքիմը դուն իս, յիս է՛լ ուրիշ շահ չիմ ասի.
Սայաթ Նովեն ասաց, զա՛լում, յիս էն մահին մահ չիմ ասի՝
Հենչաք ըլի՝ դուն վըրես լաս մազըդ շաղ տալով, աճկի՚ լուս։

Ես փափկահյուս ամպն ըլլայի սպիտակ
Որ իր կաթնաթույր թափանցկության տակ
Կսքողե դեմքիդ փողփողումն հստակ:

Մին ըլլայի ես անթիվ աստղերեն,
Մեղունե՛ր, որ շուրջդ, ո՛վ վարդ լուսեղեն,
Կպտուտքին միշտ ու հյութ կքաղեն:

Ես լեռն ըլլայի ճակտով թխահեր,
Ուր կթառիս պա՛հ մը երկինքն ի վեր
Դեռ չբացած լայն անտես քու թևեր:

Ըլլայի՜ անտառն, որուն խավարչտին
Ոստերուն մեջեն հուշիկ կը սահին,
Կը կախվին ոսկի մազերըդ նրբին:

Ես ծովն ըլլայի, որուն վրա առատ
Թույլ թույլ կը փռես քու լույսն անարատ,
Արծաթ ու ոսկի, հուր ու մեղր ու կաթ:

Ա՜խ, գեթ այն շիրիմն ըլլայի ցրտին,
Ուր գըգվող շողերդ կուգան մեղմագին
Հոսել լույս թախիծն իրենց արցունքին:

Նա չէր նախանձում ո՛չ իշխանական
Մեծապանծ անվան,
Ո՛չ կարոտում էր հպարտ հարուստի
Շլացնող փառքի:
Նա չէր փափագում հզոր հաղթանակ,
Դափնիք ու պսակ.

Ո՛չ երազում էր գովեստ դղրդող,
Արձան ու կոթող։

Ցրվել թշվառի տանջված ճակատից
Դառնության թախիծ.
Եվ կանգնել պաշտպան յուր անմե՜ղ, ընկճվա՜ծ
Եղբոր իրավանց
Այս է տենչալի նորա ջերմ փափագ,
Հոգվո նպատակ.
Եվ զոհված նա յուր ուխտին անսասան,
Իջավ գերեզման...
1889, 25 մայիսի

Թագաւոր գոլով քո յաշխարհ,
Մտեր ի քաղաքն Երուսաղէմ.
Նստեալ ի վերայ հողեղէն նոր յաւանակի,
Կոչել զհեթանոսս յերկրպագութիւն:

Ծերքն ոստովք ձիթենեօք,
Եւ տղայք ոստովք արմաւենեօք
Եւ երամ-երամ դասուքն աղաղակէին`
Ովսաննա, օրհնեալ եկեալ ի յանունն Տեառն:

Ցնծացաւ սուրբ Սիօվն,
Բերկրեցան սուրբ եկեղեցիք.
Եւ խնդութեամբ բազմաւ` ելին ընդ առաջ,
Օրհնէին զգալուստ քո, Փրկիչ, յաշխարհ:

Գոմեշը կամեցավ հարվածել իր խնամողին, բայց չկարողացավ, ուստի և տրտնջաց աստծու դեմ, թե.

Իմ եղջյուրները ուղիղ չես ստեղծել, այլ կորաձև:

Եվ խնամողը պատասխանելով ասաց.

Աստված գիտեր քո չար կամքը և դրա համար որոշեց, որ քեզ այդպիսի եղջյուրներ բուսնեն:

Երբևէ եղե՞լ է, որ լաց լինելու աստիճան հուզվեք մի բանի համար, որ ․․․ Հիմա կզարմանաք՝ իհարկե՛, բազմիցս․․․ Բայց, հարցս մինչև վերջ ձևակերպեմ, հետո մտածեք՝այո կամ ոչ։ Ինձ հետ գոնե երբեք չէր պատահել։ Ու եթե ինձ հարցնեին, առանց վարանելու, հարցի կեսն անգամ չլսած, միանգամից կասեի՝ իհարկե ո՛չ։ Ես շատ վաղուց եմ գրում։ Մի անգամ նույնիսկ անդրադարձել եմ իմ գրելու գրեթե ողջ պատմությանը։ Սկզբում ‹‹գրում էի›› բանավոր։ Ինչո՞ւ։ Դե ես այն ժամանակ տառաճանաչ չէի, դպրոց չէի հաճախում։ Շա՜տ փոքր էի, այդ պատճառով էլ տառերը չէի ճանաչում ու գրում էի հենց այդպես՝ բանավոր, բերանացի։ Այդ ժամանակ գոնե համոզված էի, որ ‹‹լուրջ գործ եմ անում››։ Այդ տարիները՝ թիթեռների պես գունավոր ու անհոգ, շատ արագ անցան։ Դե ես հետո էլ էի գրում, բայց արդեն հենց այնպես, գրելու համար։ Ու պատահեց այն, ինչ որ պատահեց։ Մի պատմվածք ունեմ, որն էլ հիմք դարձավ այս մտորումների համար։ ‹Լավն է››,- ասում էին բոլոր նրանք, ովքեր ուզում էին իմ գրածներին ծանոթանալ։ Հերթով կարդացին մարդիկ՝ աշխատանքային ընկերներ, ընկերներ․․․ Ես գիտեի, որ լավն է, այդ պատմությունը ծայրեծայր հորինված է, թեպետ ոմանք մտածում էին, թե՝ իրական։ Ամեն դեպքում, դա շատ վաղուց էր։ Գրեթե տասը-տասներկու տարի առաջ։ Կարդացին, հավանեցին, ուրախացա ու․․․ ու մնաց համակարգչիս մեջ։ Տարիներ անցան։ Հանկարծ հիշեցի, որ սխալ եմ եղել։ Արժե տպագրել։ Ու ի՞նչ։ Ի՞նչ եք կարծում, գրականությունը, Չարենցի ասած, ժամանակի շունչը պիտի լինի։ Իսկ իմ այս պատմվածքը լավ կլիներ հենց այդ տարիներին կարդալ, երբ որ ստեղծվել էր։

Հիմա հարցս ավարտին հասցնեմ, ամփոփեմ։

Երբևէ եղե՞լ է, որ ժամանակին չտպագրված ու հիմա արդեն մերժված պատմվածքի համար արտասվելու չափ տխրեք։ Ես էլ պատասխանեմ առաջինը՝ ինձ հետ եղել է, որովհետև երբևէ ուշադիր չեմ եղել իմ ստեղծածների հետագա ճակատագրի հանդեպ։ Ստեղծագործությունը երեխայի նման է, պիտ հետևել, մտահոգվել նրա ճակատագրով։ Ու հիմա ափսոսում եմ, որովհետև ամեն ինչ ժամանակի մեջ է բովանդակային։ Իհարկե, արդարացումն էլ ունեմ ՝ ա՜խր, այնքան հեշտ է տրվում։ Երբևէ դժվարություն չեմ ունեցել բառ գտնելու համար։ Սա էլ արդարացումս։ Իսկ ավելի ճիշտ ՝ ստեղծագործողի ափսոսանք։

Երկնի կայծեր բիւրափառ
Հըրոյ հովէն ցիր ու ցան,
Գիշեր-երկիր հիւրաբար՝
Լուսոյ ծովէն կաթեցան՝
Աչքին սօսուն,
Մըտքին խօսուն։

2020 թվականի մայիսի 3-ն է։ Երկար ժամանակ տնից դուրս չեմ եկել, մեկուսացել եմ ընկերներից, հարևաններից, աշխարհից, մեկուսացել և թաքնվել եմ պսակաձև ժահրից․ պսակաձև ժահրը շատերին է վախեցրել: Այս տարի գարունն էլ անձայն եկավ, արդեն գնում է․ պսակաձև ժահրը դեռ աղմկում է և չի ուզում հեռանալ։

Ուսանողներիս հետ կապվում և դասավանդում եմ տնից՝ համացանցի միջոցով։ Աշխարհում կատարվող դեպքերի վերաբերյալ նույնպես տեղեկանում եմ համացանցից․ ամեն օր համացանցում այնքան բան եմ կարդում՝ առաջին հերթին համաճարակի մասին։ Ոմանք մեղադրում են, ասում են, որ պսակաձև ժահրի պատճառով մոտեցել է աշխարհի վերջն ու Ահեղ դատասանի օրը։ Ոմանք արդարացնում են պսակաձև ժահրը, ասում են, որ աշխարհի կառավարիչները պատրաստվում էին պատերազմել, ասում են՝ եթե պսակաձև ժահրը չգար, նոր աշխարհամարտ կսկսվեր։

Լուրերի ու կարծիքների խեղդող հորձանուտում փորձում եմ գոնե մի լավ լուր գտնել։ Համացանցում հայտնված հոդվածներից մեկը պատմում է իմ ազգակցուհու մասին․ հոդվածն ասում է, որ սինջարցի եզդի աղջիկն ազատագրվել է ահաբեկիչների գերությունից։ Աղջկա անունը Ռոնիյա է։ «Ռոնի» իմ մայրենի լեզվով «լույս» է նշանակում։ Նայում եմ ազատագրված աղջկա լուսանկարին, աչքերս այրվում են, ասես շիկացրած շյուղեր մտցնեն բիբերիս մեջ, լուսանկարի միջից ինձ նայող Ռոնիյայի մոխրագույն հագուստի և մուգ կանաչ գլխաշորի գույները լղոզվում են։ Գլխաշորը թաքցրել է Ռոնիյայի մազերը․ տեսնես մազերն ի՞նչ գույն են։

2014 թ․ օգոստոսի 3-ին Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության՝ ԴԱԻՇ-ի ահաբեկիչ զինյալները հարձակվեցին եզդիաբնակ Սինջարի վրա, կոտորեցին իմ ազգակիցներից շատերին, երիտասարդ եզդի աղջիկներին ու կանանց էլ տարան՝ առարկայի պես իրար նվիրելու կամ վաճառելու։

Ռոնիյան վերապրել է Սինջարի եզդիական ցեղասպանությունը, 10 տարեկանից եղել է ստրկության մեջ, 14 տարեկանում ստիպված է եղել ամուսնանալ ահաբեկչի հետ․․․ Եվ հիմա, երբ աշխարհում պսակաձև ժահրի պատճառով բոլորը մեկուսացել են, Ռոնիյան վերջապես ազատագրվել է։ Սինջարի եզդիական ցեղասպանությունից հետո Ռոնիյայի ընտանիքի անդամները գաղթական են դարձել, թողել են հարազատ Սինջարը և ապաստան են գտել հեռավոր Կանադայում։ Ռոնիյայի ընտանիքի անդամները երևի հիմա սպասում են, որ համաճարակի պատճառով փակված սահմանները բացվեն, և իրենք նորից տեսնեն Ռոնիյային։

ԴԱԻՇ-ը կոտորել է և շարունակում է կոտորել իմ ազգակիցներին միայն այն բանի համար, որ նրանք եզդի են։ Մեր կրոնում սրբերից մեկը՝ Տաուսի Մալակը, սիրամարգի տեսք ունի․ մեր նախնիները պատմել են, որ արարիչը Տաուսի Մալակին երկիր է ուղարկել, պատմել են, որ Տաուսի Մալակը հեռավոր ժամանակներում կոտրել է աշխարհը պատած սառուցը և գարուն է նվիրել մարդկանց։ Մեր հարևան մուսուլմանները գուցե ոչինչ չեն իմացել գունեղ գարուն նվիրող սիրամարգի մասին։ Մեր հարևանները սիրամարգի պատկերը սատանայի խորհրդանիշ են համարել, իսկ եզդիներին անվանել են «սատայի երկրպագուներ»։

Դարեր շարունակ Իրաքի հյուսիսում՝ Լալիշում և Սինջարում եզդիներն ապրել են՝ հարևան մուսուլմաններից մեկուսացած։ Տեսնես ի՞նչն է այդ ժամանակ նախնիներիս ստիպել մեկուսանալ․ մի՞թե պսակաձև ժահրը։

Լալիշում եզդիները միավորվել են միջնադարյան Արևելքում հայտնի քարոզիչ Շեյխ Ադիի շուրջ․ ազգակիցներս նրան ուսուցիչ են անվանել և հավատացել են, որ Շեյխ Ադին աստվածային գիտության լույսն է փոխանցել մեզ։ Շեյխ Ադիի գիտությանը հետևող «սատանայապաշտներին» կոտորելու ժամանակ հարևանների ձեռքը երբեք չի դողացել։ Մի քանի անգամ հարևանները նույնիսկ փորձել են Շեյխ Ադիի շիրիմը պղծել․․․ Շատ եզդիներ փախել են Լալիշից, մեկուսացել են Սինջարի լեռներում և շրջակայքում, շատերն էլ ապաստան են գտել հայոց լեռներում, հայոց դաշտերում։

Երբ փոքր էի, եզդիների մասին հարցեր էի տալիս պապիկիս մայրիկին․ ես էլ պապիկիս նման նրան ընե էի անվանում, որ մեր լեզվով նշանակում է «մայրիկ», «նանի»։ Ընեն այնքան բան գիտեր մեր նախնիների մասին։

– Եզդիները ստեղծվել են Պիրաֆատի փեշի մեջ պահպանված մերանից․ Պիրաֆատը փրկել է այդ մերանը, – շշնջում էր ընեն՝ ձեռքերը դեպի երկինք պարզելով և վերև նայելով։

Ես մտածում էի՝ երևի Պիրաֆատը վերևում է ապրում․ ես հասկանում էի, որ ընեն երախտապարտ է Պիրաֆատին՝ մերանը փրկելու համար։ Ընեի խոսքերը լսելով՝ ամեն անգամ փորձում էի մտովի տեսնել Պիրաֆատին։ ԱհաՊիրաֆատն էլ ընեի պես եզդիական գույնզգույն տարազ է հագել և ինչ-որ բան է թաքցրել դարսավոր շրջազգեստի փեշի մեջ։ Հետո ես պատկերացնում էի, թե ինչպես են բոլոր եզդիները հավաքվում Պիրաֆատի շուրջ և նրան ասում․ «Ընե՛, ընե՛, պատմի՛ր մեր նախնիների մասին»։

Ընեի ձայնը կտրում էր իմ մտքի թելը, ընդհատում էր իմ երևակայական թռիչքը։ Ընեն պատմում էր, որ 1915 թվականին Օսմանյան կայսրության կազմակերպած ցեղասպանության պատճառով իր հայրական ընտանիքը փախել և պատսպարվել է Արարատյան դաշտում․ այդ ցեղասպանության ժամանակ ընեն երևի Ռոնիյայից էլ տարիքով փոքր է եղել։ Հիշում եմ՝ ընեն Օսմանյան կայսրությունն անվանում էր Ռոմ․ ընեի սերնդակից բոլոր եզդիները Օսմանյան կայսրությունը Ռոմ էին անվանում, իսկ իրենց ազգակիցներին ու հարևան հայերին կոտորած զինյալների խմբերին կոչում էին Ռոմա ռաշ, որ թարգմաբար «սև Ռոմ» է նշանակում․․․

– Հարևան մուսուլմանները մեզ սատանայապաշտ էին անվանում, – ասում էր ընեն, – նրանք 72 անգամ կոտորել են մեզ։

– Ընե՛, նրանք ինչու՞ էին մեզ կոտորում, – հարցնում էի ես։

– Նրանք ուզում էին ստիպել մեզ մոռանալ, որ մենք եզդի ենք, – ասում էր ընեն։

Երևի ամեն անգամ ցեղասպանության ենթարկվելիս եզդիները մտածել են, որ մոտեցել է աշխարհի վերջն ու Ահեղ դատաստանի օրը։ Ամեն անգամ ցեղասպանության ժամանակ մեկուսացած ազգակիցներս զգացել են, թե ինչ բան է միայնությունն ու լքվածությունը․․․ Երբ անգամ սրբերը օգնության չեն հասնում։

Ռոմա ռաշի մասին խոսելիս ընեն արտասվում էր, իր սիրուն, սպիտակ թաշկինակով սրբում էր աչքերը։

Ընեի թաշկինակի վրա ասեղնագործած սիրամարգ կար։

– Սա իմ հայ ընկերուհի Սոնիկի նվերն է, – ասում էր ընեն՝ հիացած շոյելով սիրամարգի պոչը։

– Ընե՛, քո ընկերուհի Սոնիկը լա՞վ էր նկարում,– հարցնում էի ես։

– Իմ Սոնիկն այնքա՜ն լավ էր նկարում, այնքա՜ն սիրուն հագուստներ էր կարում։ Սոնիկը աստվածուհու նման ասեղնագործել գիտեր, – ասում էր ընեն։

Ընեի խոսքերը լսելով՝ սկսում էի պատկերացնել, թե ինչպես են աստվածներն ու աստվածուհիները նստում երկնքում և սիրամարգի պատկերներ ասեղնագործում։

Համացանցում նորից աչքովս ընկնող հոդվածները կտրում են մտքիս թելը, ընդհատում են իմ երևակայական թռիչքը։ Նորից հիշում եմ համավարակը, հիշում եմ Լալիշում ու Սինջարում մեկուսացած իմ ազգակից եզդիներին, հիշում եմ՝ ինչպես ԴԱԻՇ-ը թիրախավորեց Սինջարի եզդիներին․․․ Իսկ հիմա պսակաձև ժահրը բոլոր մարդկանց է թիրախավորել։ Պսակաձև ժահրը կոտորում է բոլոր ժողովուրդների ներկայացացուցիչներին, տարբերություն չի դնում քրիստոնյաների, մուսուլմանների, եզդիների և մյուսների միջև։ Տեսնես ո՞ր մի բժիշկը կկարողանա այնպես բուժել, որ բոլոր ժողովուրդները դուրս գան մեկուսացումից։ Տեսնես մեկուսացումից դուրս գալուց հետո մարդիկ կհիշե՞ն, որ իրենք արարչի գլուխգործոցն են՝ աստվածների և աստվածուհիների նման օժտված արարելու, ասեղնագործելու հանճարով։

Եթե հիմա ընեն ողջ լիներ, վերև կնայեր ու կաղոթեր․ կաղոթեր բոլորի՝ տկարների, զինվորների, օտարության մեջ գտնվող մարդկանց, բանտարկյալների համար, երևի մեկուսացածների համար էլ աղոթեր, արարչից խնդրեր, որ մարդկությունը հաղթանակ տանի պսակաձև ժահրի նկատմամբ, դուրս գա մեկուսացումից, փակ ճանապարհները բացվեն և Ռոնիյան հանդիպի իր ընտանիքին։

Նորից Ռոնիյայի լուսանկարին եմ նայում․ արդեն աղի արցունքները չեն այրում աչքերիս բիբերը, Ռոնիյայի գլխաշորի և հագուստի գույները չեն լղոզվում․․․ Ռոնիյան ոչինչ չի մոռացել, Ռոնիյան շատ լավ է հիշում, որ ինքը եզդի է։ Սիրտս ասում է, որ արարիչը լսել է իմ ընեի, բոլորի ընեների աղոթքները։ Սիրտս ասում է, որ քիչ մնաց, ասում է, որ ճանապարհները կբացվեն, ինքնաթիռները նորից բոլորի ընտանիքների անդամներին կօգնեն հանդիպել, նորից կթռչեն՝ երկնի կապույտին թողնելով փետրաձև նախշեր։