Շուշանիկ Կուրղինյան
Ես ձեզ խղճում եմ
Խղճում եմ ես ձեզ, բթամիտ կանայք.
Որ արդ ու զարդի հետևից ընկած,
Թրև եք գալիս միշտ աննպատակ,
Լպիրշ վաճառքի դեմքերդ՝ կոկած։
Որ ամեն հնար դուք գործ եք ածում
Միշտ արուների հաճույքը շոյել.
Եվ գիշեր ցերեկ միայն մտածում
Խանդոտ դավերի որոգայթ լարել։
Որ կողոպտում եք դառը վաստակի
Վերջին կոպեկը ձեզ սիրող մարդու.
Չեղած ժամանակ անսիրտ անհոգի
Կեղծ զոհ ձևացած լալիս որպես բու։
Որ ունեք բնազդ նուրբ առուտուրի`
Կարելիին չափ թանկ եք ծախում ձեզ.
Անվերջ պայքարով լոկ հրապույրի
Հագուստի մրցման շինում եք կրկես։
Խղճում եմ ես ձեզ` շվայտ գերիներ,
Միտք<ը> թավիշի ծալքերում կորցրած.
Որ ուղեղ ունեք, բայց չկան մտքեր,
Որ սրտեր ունեք կեղծիքով ներկած․․․
Մեսրոպ Մաշտոց
Զանապական ըզհոգեւոր...
Զանապական ըզհոգեւոր ըզգանձըն
Յապականացու կենցաղըս ծախեցի,
Այլ առ քեզ միայն պաղատիմ,
Բարերար փրկի'չ,
Խնայեա' ի մեղուցեալ ծառայս:
Ըզցանգ հոգւոյ իմոյ քակտեցի
Եւ եղէ անբարունակ որթ,
Այլ առ քեզ միայն պաղատիմ,
Բարերար փրկի'չ,
Խնայեա' ի մեղուցեալ ծառայս:
Ոստաքանց եղէ ես որպէս զարմաւենի
Պըտղակորոյս` որպէս ձիթենի,
Այլ առ անյիշաչար եւ անոխակալ փըրկի'չ,
Խնայեա' ի մեղուցեալ ծառայս:
Հրանտ Մաթևոսյան
Մշակույթը ապրելու կերպ է, ոչ թե կյանքի զարդարանք
Ահա արդեն 40 օր նա մեզ հետ, մեր կողքին չէ: Ինչքան իրադարձություններ եղան այս 40 օրերում՝ տոնական ու ողբերգական: Տարբեր առիթներով ինչքան խոսքեր ասվեցին՝ շնորհավորանքի, սփոփանքի, նախազգուշացումի, խոստումի, հորդորի, հավաստիացումի: Գուցե հենց այդ պատճառով է Հրանտ Մաթևոսյանի բացակայությունն այսքան տեսանելի, այսքան զգալի: Բացակայությունը մարդու, որ իր ցածրաձայն խոսքով կարողանում էր կտրել ամբոխի աղմուկը և «ազգի հայրերի» հիստերիկ ճիչերը: Բացակայությունը նրա, ով Աստծո ողորմությամբ, իր տաղանդի շնորհիվ կարողացել էր ոչ միայն ինքը բարձրանալ օրվա ունայնությունից ու այն ամենից, ինչ կոչվում է «պայքար կենսական խնդիրների համար», նա կարողանում էր մեզ ստիպել բարձրանալ ունայնությունից վեր, ստիպել մտածել՝ ով ենք մենք և ուր ենք գնում, ձեռք բերել և զգալ մեր ինքնությունը:
Այս հարցազրույցը ձայնագրվել է տարիուկես առաջ: Կարդալով զգում ես՝ որքան է մեզ պակասում Հրանտ Մաթեւոսյանի խոսքը: Նրա իմաստուն խոսքը: Իսկ գլխավորը՝ որքան է պակասում նա ինքը...
– Հայերն ունեցե՞լ են քաղաքական գաղափար, որ հատուկ է բոլոր դարերին, ընդհանուր միասնություն և հայկականության նպատակ:
– Քո հարցի մեջ ես պատասխանն եմ լսում գերմանացիների մեղադրանքի, թե մենք չենք ստացել գաղափարներ, որոնք մեզ թույլ կտային միավորվել, որոնք թույլ կտային միասնական լինել, ձևավորվել, ազգ դառնալ: Եվ դա է հայերի ողբերգական ճակատագրի պատճառը: Եթե քո հարցը տիրակալների մասին է՝ Պետրոս Մեծի, Բիսմարկի, ֆրանսիացիների, ամերիկացիների, ու դու ուզում ես քո ժողովրդին նրանց հետ համեմատել, ապա ես կարծում եմ, որ քո հարցը սխալ է: Պետք չէ նրանց կերպարը մեզ վերագրել, ինչպես հեքիաթի այն գորտը, որ փքվում էր գոմեշ դառնալու համար, բայց պայթեց: Այն, ինչ կա, միշտ մեր կարողությունն է եղել: Եվ փառք Աստծո, որ մենք չենք անհետացել, խուսափել ենք կործանումից, ազատագրվել ենք ու այսօրվա ժողովուրդների շքերթում քայլում ենք ոչ շատ մեծերի հետ, բայց ոչ փոքրերի ու անհետացածների:
– Այդ դեպքում հարցը վերաձևակերպենք՝ ո՞րն էր հայերիս հոգևոր գաղափարը, հանուն ինչի՞ էինք ապրում:
– Գուցե այդ դեպքում ասեք՝ ո՞րն է ռուսների գաղափարը, ո՞րն է գերմանացիների հոգևոր գաղափարը, թուրքերի, պարսիկների: Որտեղի՞ց է գալիս այդ հարցի հավակնոտությունը: Կարծես թե ժողովրդին, հրանոթի արկի նման, լիցքավորել են այն միջուկով, որ կամեցել են տիրակալը կամ ազգային իմպերատիվը: Այդպես չէ: Այնքան էլ այդպես չէ: Հարցը ենթադրում է, որ ժողովրդին, ազգին պետք է լիցքավորել ինչ-որ գաղափարով և ղեկավարել: Դա դեմոկրատի վերաբերմունք չէ, դա անցյալ ժամանակի կարծրատիպերից է: Կարծես մարդու էությունը ինչ-որ բան չէ, մարդը միայն կենդանի արարած է, իսկ ստեղծողն ինչ-որ տեղ վերևում է, և լցնում է այդ արարածին բովանդակությամբ, և ուղղորդում է իր նշած ուղղությամբ: Այդ հավակնոտությունը չեմ ընդունում: Ես գտնում եմ, որ Աստված, արքա, հերոս, ասպետ կա բոլոր մարդկանց մեջ: Եվ մենք չպետք է մեր արքաներին արտաքին աշխարհից սպասենք, որտեղից Արշակունիներն են եկել, իսկ Աստծուն երկնքից սպասենք, որ Քրիստոսի պես ցած կիջնի, իսկ հերոսներից սպասենք գերմարդկային արարքներ, կարծես մեզնից յուրաքանչյուրի մեջ հերոս ու ասպետ նստած չէ: Այդ հավակնոտությունը ես չեմ հասկանում: Ես գյուղացու զավակ եմ, իմ հոր մեջ տեսնում եմ Աստծուն, իմ մոր մեջ՝ Աստվածամորը, և այլ բաներ չեմ տեսնում:
– Բայց ինչո՞ւ հայերը ստեղծեցին իրենց եկեղեցին, իրենց այբուբենը:
– Դա մեր ծնողների եկեղեցին էր՝ մեր նախապապերի պետական մեծ միտքը հուշեց, որ կարողանանք ապրել ու չձուլվենք բյուզանդական եկեղեցուն: Այդ նպատակով գտնվեցին փոքրիկ արարողակարգային տարբերություններ: Եվ ստացվեց, որ հեթանոսությունից անցանք քրիստոնեությանը, քրիստոնեությունից՝ ազգային քրիստոնեությանը և տարբերվեցինք ուղղափառներից: Ուղղափառների մեջ ուղղափառ չենք, հեթանոսների մեջ հեթանոս չենք: Եվ պահպանեցինք հստակ Ես-ը: Մենք հասկացանք, որ պիտի ունենանք սեփական Ես-ը, մեր ժողովուրդը, չի կարելի ձուլվել: Թեպետ այդ պատճառով շատ ենք տառապել: Եվ պատժել են մեզ, և թշնամիներ ենք ձեռք բերել, ասենք՝ ի դեմս պարսիկների:
– Ինչո՞ւ էին հայերը այդպիսի նշանակություն տալիս դրան:
– Դա պատմության, հասարակական զարգացման ընթացքն էր: Նույնիսկ նույն արմատով ժողովուրդները՝ ուկրաինացիներն ու ռուսները իրարից տարբերվում են. լյախ-սլավոնը իրեն ռուս չի համարում, և մեր աչքի առաջ Հարավսլավիայում պատերազմում են իրար այդքան մոտ ժողովուրդները: Իսկ մենք աշխարհի մասն ենք և հակված ենք ինքնության՝ բոլորի նման: Եթե ամերիկացին նույնիսկ իր անգլերենը անգլերեն չի համարում, եթե այդ երկու ժողովուրդները մեծացել ու հասունացել են նույն Շեքսպիրի շնորհիվ, նշանակում է՝ դա մարդկության միակ ճանապարհն է: Ապրել սկսող երեխայի պես, որ ասում է Ես և ցանկանում է, որ իր Ես-ը հաստատվի, հաստատվում է և ազգային Ես-ը:
– Եվ ինչպիսի՞ն է այդ Ես-ը:
– Պատասխանելու համար պիտի հավաքել այն ամենը, ինչ մեր գրողները գրել են մեր մասին: Իսկ կարճ՝ մենք նրանք ենք, ովքեր միշտ դիմադրում են:
– Խոսքը բարոյակա՞ն դիմադրության մասին է:
– Այո, բարոյական դիմադրության: Հանուն մեր մշակութային ինքնատիպության, սեփական երգի, տիեզերքում սեփական տեղի:
– Ինչ եք կարծում՝ ի՞նչ գաղափարներ են այդ աշխարհում դեպի ապագա տանում:
– Հարգանք, ակնածանք բոլորիս նկատմամբ՝ Աստծո զավակների: Մեծի ու փոքրի նկատմամբ, տղամարդու ու կնոջ, սևի, սապատավորի, կույրի՝ հարգանք ամեն ապրողի նկատմամբ՝ ահա գա-ղափարը, որ ծնվել է Անգլիայում ու տարածվել ամբողջ աշխարհում: Բերկլիի, Շեքսպիրի գաղափարներն են այն մասին, որ տիեզերքը, աշխարհը նախ և առաջ սուբյեկտիվ են: Այդ գաղափարը իր գործնական հետևանքներով անհատին մեծ արժեք է տալիս: Թվում է՝ Ես-ը կա թե չկա, աշխարհը շարունակում է գոյություն ունենալ: Բայց ինչ մեծ նշանակություն է տրվում այդ Ես-ին, մարդուն, նրա աչքերին, նրա ընդունակություններին: Ես-ի հենց այդ փիլիսոփայությունը, այդ աշխարհընկալումը, այսօր դառնալով վերպետական, տարածվում են ամբողջ աշխարհում՝ իրենց ենթարկելով թագավո-րական տոհմերին, պետական իշխանությունը, տիրակալներին: Իհարկե, մարդու մեջ դեռ ուժեղ է բռնակալը, արքան,– իր մեջ տեսնում է Աստծուն,– բռնության ու կոպտության կենդանական հակումը: Շատ դժվար է այդ ամենին իշխելը, որովհետև այդ ամենը նոր կերպարանքներ է ընդունում: Բայց կյանքը շարունակվում է իր հունով: Ինչպես չինացիներն են ասում՝ ծաղիկը պիտի ծաղկի, ամեն ազգ իր տեղը կգտնի, ու ամեն մարդ Աստված կլինի:
– Բայց միևնույն գաղափարը, մյուս կողմից, մերժում է անհատականությունը, հավասարեցնում է բոլորի հատկանիշները:
– Բայց դա բարիք է, և դա գեղեցիկ է: Դա իշխանությանը աստվածային, արևային ուժ է տալիս, Թումանյանի խոսքով՝ «Արևը ստվեր չի տեսնում»: Եվ դա հիանալի է, որ նման արևային հայացքով օժտված են պետական կառույցները, պետական հարաբերությունները, ամեն մարդ:
– Հայե՞րն էլ այդ գաղափարների կրողներ են:
– Հայերը տարաբախտ են, և յուրաքանչյուրը, ով ծանոթ է հայոց պատմությանը, պետք է ուրախ լինի, որ հայերը դեռ գոյություն ունեն՝ մենք հավասարազոր չենք աշխարհի ուժեղներին: Բայց մեր մշակութային ժառանգությունը վկայում է, որ ցանկացածի հետ համեմատվելու հզորությունը մեր մեջ կա: Ես սքանչելի պատկեր եմ տեսել Փարվանա լճի ափին՝ ինչպես փոքրիկ երեխան ջրից դուրս եկավ ու սկսեց պարել իր այծիկի համար: Ոչ ոք չկար, նա ելավ իր ամենագեղեցիկ հագուստով ու սկսեց պարել իր այծիկի համար: Գյուղում էլ համարյա ոչ ոք չէր մնացել, ամայի գյուղ էր: Մեր անհատականությունը օժտված է այդ երեխայի ձգտումով: Բայց ես չգիտեմ այլ ժողովուրդներ, որ այդ ձգտումը չունեն: Այդպիսի աղջնակ կարող էր լինել Կարակումում, Գոբի անապատում, Տիբեթում, Աֆրիկայում: Ոչ ոք, այդ թվում մենք, չենք կարող զրկված լինել այդ համամարդկային ձգողականությունից: Ոչ կուլտուրական ազգեր ես չգիտեմ: Մշակույթը ապրելու կերպ է այս անհարմար, չափազանց սառը, չափազանց տաք երկրում, թշնամանքի մեջ: Մշակույթը պարզապես ապրելակերպ է: Բեդվինն անապատում ապրում է մի ուղտի շնորհիվ՝ բրդից վրան է հյուսում, կաթով սնվում է, մեզով՝ լվացվում: Ուղտը օգտագործվում է ոսկորներից մինչև շնչառություն՝ բեդվինին ապրեցնելով անապատում, և դա կոչվում է Ուղտի կուլտուրա: Թաթարներն այդ ամենը ստանում էին ձիուց: Մշակույթը կենցաղ է, մարդու կենցաղ: Նույնը տեղի է ունենում այսօրվա Ամերիկայում: Ամենուր մշակույթը վերածվել է քաղաքակրթության, և առաջին հերթին՝ կենցաղի: Մշակույթը ապրելու կերպ է, ոչ թե կյանքի զարդարանք:
– Բայց տպավորություն է ստեղծվում, որ հայերը հոգնել են և նախընտրում են այլ տեղում կենսագործել իրենց մշակութային պահանջները:
– Մի պարզունակացրու, մի մեղադրիր: Հնարավոր է՝ վաղը հենց դու վիզա խնդրես: Մի մոռացիր՝ փլուզվել է պետությունը՝ մեծ, միասնական պետությունը, մեծ կայսրությունը, որի քաղաքացին էինք մենք բոլորս: Երկրից առանձնացել է մի մասը, ինչպես սողունի պոչը, որը դեռ շարժվում է: Աշխատանք չկա՝ ահա ամենաահեղ խնդիրը: Հայերը, ավաղ, դրսում արցունքներ են հեղում ոչ հայրենիքի կարոտից:
– Բայց ոմանք մտածում են, որ իրենց հալածում է հենց գաղափարի բացակայությունը և որոնում կամ հայտնագործում են գաղափարներ: Դուք դա անօգո՞ւտ եք համարում:
– Դա հերոսական կեցվածք է: Դրա պատճառով մեր աչքի առաջ ժողովուրդները դուրս են եկել պայքարի, թաթախվել են արյունով ու զոհվել են: Փառք Աստծո, որ մեր գաղափարախոսներին ու պետական գործիչներին չի հաջողվել երկիրն ու ժողովուրդը ներքաշել գաղափարների մեջ ու երկիրը դժբախտությունների ու աղետների տանել: Մեր աչքի առաջ են Չեչնիան, Հարավսլավիան, քրդական շարժումը՝ համազգային աղետները, ողբերգությունները, դրանք բռնկվել են նույն այդ համազգային շառլատանության հետևանքով, որի մասին ասում ես:
– 200000 հայեր դարձել են աղանդավորներ, հավանաբար այն պատճառով, որ ինչ-որ գաղափար են որոնում:
– Շատ ափսոս, որ դարձել են աղանդավոր: Ներեցեք, ես պետք է կոպիտ արտահայտվեմ՝ դա օտարերկրյա հատուկ ծառայությունների աշխատանքն է, այդ կերպ տրոհում են բոլոր միությունները՝ լինի Գրողների միություն, թե Խորհրդային Միություն, թե՝ Եկեղեցիների միություն: Բոլոր այն կապերը, միությունները, որ դեռ մնացել են, նրանք ցանկանում են փլուզել:
– Եթե աշխարհում գերիշխող միտումը ժողովրդավարացումն ու յուրաքանչյուրին ըստ արժանվույն հատուցումն է, որտեղի՞ց են այդ մութ ուժերը:
– Չգիտեմ որտեղից են: Բայց եթե այսօր մենք կարողանանք հասկանալ մեր Ես-ը և նրան արժանին մատուցենք, մենք կանենք այն, ինչ ուրիշներն արել են ինքնաճնշման ճանապարհով: Պետրոս Մեծը բռնության տիրակալ էր, ճնշեց կենտրոնախույս ուժերին, ստեղծեց ռուսական կայսրություն: Նույն կերպ Մարտին Լյութերը պանծացնելով ազգային կրոնը և հաղթահարելով մյուս ձգտումները, գերմանացի ազգին հզորությամբ օժտեց: Կամ արտաքին բռնությամբ է դա արվում, կամ սեփական անհատականության վրա բռնանալով: Մաքիավելին ասել է, որ նույնիսկ այսպես կոչված գրավոր գաղափարները՝ Մովսեսինը, թե քրիստոնեական, ցանկացած մեծ գաղափար, առանց բռնության, առանց ուժի գործադրման չեն հաստատվել կյանքում: Ստացվում է կորուստները գերազանցող արդյունք, ավելի մեծ արդյունք, քան անհատականության բացարձակ ազատության ու բարենպաստ հանգամանքների դեպքում:
– Բայց ժողովուրդների ինքնուրույնության մշտական ձգտումը և աշխարհի գլոբալացման այսօրվա ձգտումը հակասում են միմյանց: Սպասվո՞ւմ է բախում:
– Անիմաստ ու կործանարար բախում: Գլոբալացումը դատապարտված է պարտության, ինչպես քրիստոնեությունը կամ մուսուլմանականությունը: Իշխում էին ամբողջ աշխարհում, տանում էին դեպի միասնական Աստված ու միասնական գաղափար, բայց ամեն ազգ ստեղծեց իր կրոնը ու իր Քրիստոսին: Միշտ էլ եղել են գլոբալացման այս ու այն տեսակները, և միշտ էլ ժողովուրդները կարողացել են համաշխարհային գաղափարները վերածել սեփականի:
– Քրիստոնեական գլոբալացումը տվեց ոչ ավել, ոչ պակաս Քրիստոս՝ ինչ-որ ազգային հատկանիշներ խլելով: Իսկ այսօրվա գլոբալացումը պարզապես խլում է ազգայինը և ի՞նչ է տալիս փոխարենը: Քաղաքակրթությո՞ւն:
– Այսինքն տվեց Քրիստոս ու խլեց Աստղիկին ու մյուս հին աստվածներին: Հիմա, միավորելով քաղաքական ու տնտեսական գործընթացները, ունեն մեծ ու լուսավոր ձգտում՝ բացառել պատե-րազմները, ազգամիջյան բախումները, սահմանները: Մյուս կողմից՝ պահպանվում են մեկ միասնական գմբեթի տակ ինքնարտահայտվելու ժողովուրդների հավիտենական ձգտումները, սեփական մշակույթ, սեփական լեզու ունենալու ձգտումները: Այնպես որ՝ կարողացանք, փառք Աստծո: Չկարողացանք՝ չկարողացանք: Բայց մենք պիտի կասկածենք, որ գլոբալացումն ամեն ինչ է ու հայի, չուկչիի, էլի ինչ-որ մեկի հարցերին կարող է պատասխաններ տալ: ...Պարզվում է, օրինակ, Իսպանիայում հինգ լեզվով գրականություն է ստեղծվում՝ մենք գիտեինք մեկ-միասնական Իսպանիա, իսկ այնտեղ հինգ լեզուներ կան: Նրանք չեն կորցրել իրենց ինքնատիպությունը:
– Վերջին քսան տարիներին մշակույթը ամբողջ աշխարհում թուլացել է, կորցրել է իր նշանակությունը...
– Այդպես էլ պետք է լիներ: Պարզապես Խորհրդային երկրում իրավիճակը մի քիչ այլ էր, և մենք դա այդքան չէինք զգում: Բայց դրսում արվեստը վաղուց ներքաշվել էր կենցաղի մեջ: Կերպարվեստն այսօր ինքնուրույն գոյություն չունի, ներքաշվել է, օրինակ, քաղաքաշինության մեջ: Ամերիկացին, կանադացին, եվրոպացին կերպարվեստը գտնում են իրենց այգում, բակում, նախասրահում: Եվ հազիվ թե կերպարվեստը վերադառնա իր նախկին շրջանակներին: Այդ պատճառով թվում է, որ այլևս ռեմբրանդտներ ու մոցարտներ չկան: Բայց դրա փոխարեն բարձրացել է հուզական հագեցածությունը: Ամբողջ ժողովուրդներ այլևս հուզական ծարավ չեն ապրում: Դրանք ժամանակավորապես բավարարված են: Որոշ ժամանակ այդպես կլինի: Եվ արդեն այդ նոր մակարդակում կբարձրանան նոր մոցարտներն ու ռեմբրանդտները:
– Հայոց պատմությունից ու մշակույթից ինձ միշտ թվացել է, որ այն, ինչ մեզ հայտնի է, ընդամենը մեծ ծովի կղզյակներ են: Իսկ ամենակարևորը՝ էականը, թաքնված է ու կա հայկական Ատլանտիդա, որ անհետացել է ժամանակի խորքերում, բայց առաջվա պես գոյություն ունի մեր հոգու խորքում: Խելոք մարդիկ ինձ ասում էին, որ դա ոչ թե անցյալի, այլ ապագայի զգացումն է: Երբևէ նման բան զգացե՞լ եք:
– Թող քո զգացումը իսկական լինի և թող մեզնից յուրաքանչյուրի մեջ այդ գաղտնիքը պահպանվի ու արտացոլվի, որ մեր մեջ անմահություն արթնացնի և դիմադրության ունակություն: Մենք պետք է ձգտենք «չլուսավորվել ուրիշի լույսով», ինչպես ասում էր Չարենցը «Պատմության քառուղիներով» պոեմում (այնտեղ շատ կոշտ ու անհարգալից վերաբերմունք կա մեր նախնիների նկատմամբ, որ համաշխարհային պատմությունը կապկելու փորձեր են արել): Ապագայում էլ մենք պետք է ձգտենք ստեղծել մեր կերպարը մեր դրոշի վրա, մենք պետք է ունենանք մեր Աստծո կերպարը և մեր սեփական տեղը ժողովուրդների շքերթում:
– Ինչպիսի՞ն է այդ կերպարը, որ պիտի լինի մեր դրոշին:
– Երբ երիտասարդ էի ու իմ խոսքն ավելի ինքնավստահ ու համարձակ էր, ես ասում էի. եթե երբևէ ՄԱԿ-ը որոշի մարդկության խղճին արձան կանգնեցնել, պիտի հայի կերպարը քանդակվի:
– Ինչո՞վ է տարբերվում հայի խիղճը:
– Մեր ժողովուրդների մասին նույնը կասենք ես ու Վասիլի Բելովը: Եվ մենք երկուսս էլ կհաստատենք մեր Ես-ը: Բայց արդեն ուրիշ մեկը պիտի ասի՝ ինչո՞վ են իրարից տարբերվում իմ աստվածն ու Վասիլի Բելովի աստվածը: Գլխավորը, որ հոգու խորքում մենք բոլորս շատ նման ենք: Այն խորքերում, որ դեռ չեն դարձել կերպարային, որ իրենց դեռ չեն դրսևորել: Եվ իմ խոսքն այն մասին է, որ պետք է գնալ դեպի համընդհանուրը, խորքայինը:
– Ճի՞շտ հասկացա՝ որ հայկական խիղճը առավել մոտ է խղճին ընդհանրապես:
– Այո: Ես կին չեմ, ես ռուս չեմ, ես ազնվական չեմ՝ ես ծնվել եմ գյուղում, բայց իմ մեջ տեսնում եմ Աննա Կարենինային: Գրական հաջողությունն այն է, որ հասնում է ճշմարտությանը: Դա այն է, ինչ իմ մասին է: Աշխարհում շատ չէ այդպիսի գրականությունը, բայց այդ գրականությունը այն է, ինչ իմ մասին է և ուրիշ հասցեատեր չունի: Կարծում եմ՝ իմ գրական հաջողություններն էլ, հայ գրականության հաջողություններն էլ այդ են ապացուցում: Կկարդա չինացին ու կասի. «Սա իմ մասին է: Ես չինացի եմ, բայց հասկանում եմ այնպես, ասես ծնվել ու մեծացել եմ Հայաստանում»: Կա մարդկային հոգու խորք, ուր համատեղվում են, ինչպես դու ես ասում, բոլոր հակամարտող «գաղափարները»: Եվ այդ խորքը բոլորից բարձր է: Օրինակ՝ թվում է, թե քրիստոնեությունն ու մահմեդականությունը ձգտում են միմյանց ոչնչացնել, բայց խորքում նույն ձգտումն է, նույն աստվածորոնումը, իրենից բարձր ինչ-որ բան ստեղծելու և ստեղծածի մեջ լինելու ձգտումը: Սեփական պատմության մեջ: Պատմության ընթացքը բոլոր տոտալ գաղափարները բերեց մարդու ոտքը, և դա գեղեցիկ է:
Նույնիսկ ազգային գաղափարը կարելի է համարել բռնություն մարդու նկատմամբ, եթե այն հանդգնում է աստվածացնել իրեն, բարձր դասել անհատի բարեկեցությունը: Անհրաժեշտ է մշտական փոխադարձ պատասխանատվություն Ես-ի ու Մենք-ի գաղափարների միջև՝ այն տեսակետից, թե ինչն է ավելի օգտակար հավերժության մեջ սեփական Ես-ի ինքնահաստատման համար: Որքան ուժեղ է Ես-ը, այնքան ուժեղ է Մենք-ը: Ռուսերեն «сволочь» բառը «сволакивать» բառից է, որ նշանակում է ստորին դաս՝ այսինչ բարինն ուներ այսքան «сволочь», 400 «сволочь», և դրանցից ոչ մեկը անուն չուներ: Նրանք բոլորն Իվանի «сволочь»-ներն էին, մարդը մոռացված էր: Բայց պատմությունը, ժամանակը քակեցին այդ կապանքները և ամեն մարդու տվեցին իր անունը, բացարձակեցրին նրա Ես-ը:
– Հետաքրքիր է՝ մարդիկ ինչպե՞ս են փոխգործակցելու: Առաջ նրանց ասում էին «պետք է», և իրենք էլ գիտեին, որ «պետք է»: Եվ պատրաստ էին գնալ դեպի մահ:
– Այո, հետաքրքիր է՝ ինչպես Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ժամանակ անգլիացի արիստոկրատները կարողացան միասին ինչ-որ բան անել՝ չկորցնելով ոչ իրենց արիստոկրա-տությունը, ոչ անունը, ոչ անցյալը: Ուրեմն դա հնարավոր է: Կամ՝ միլիարդատերերի Ամերիկան, որտեղ յուրաքանչյուրն ունի մի պետության կարողություն: Նրանք կարող են համատեղել իրենց ջանքերը հանուն ընդհանուր շահերի՝ միասին ու առանձին լինելով: Ես հույս ունեմ, որ ամեն հայ հասկանում է, որ ինքը ոչինչ է, եթե կամավոր չի պատկանում ազգային ընդհանրությանը:
Հրեաները, օրինակ, ռուս գրականության մեջ յուրաքանչյուրը եզակի մեծություն է, բայց միասին ինչ-որ բանով պատկանում են հրեական հավերժությանը: Այնպես որ, դա հնարավոր է: Մենք՝ հայերս սփռվում ենք ու սփռվելու ենք, բայց ինչ-որ բանում մնում ենք ու ճակատագրի վճռական պահերին արթնանալու ենք ու վերադառնալու ենք մեր հայրենիքը:
Ինչպես հրեաների համար Իսրայելը ապաստարան է, հպանցիկ, կերպար, խորհրդանիշ, Հայաստանն էլ կպահպանվի ոչ իբրև նպատակ, այլ ապաստարան պատմության տարածքում: Ինչ-որ բաներ մենք միշտ կկարողանանք պահպանել, որ պատմության դաժան մի պահի հայերը կարողանան հիշել, որ հայրենիք ունեն: Փախուստի վայր: Ապաստարան: Արմատ: Բառը չգիտեմ:
Մեր մի կեսը հողի վրա է, մի կեսը օդում, մի կեսը Լոս Անջելեսում, մի կեսը իրերն է հավաքում, բայց այդուհանդերձ մենք պատկանում ենք միմյանց, և այդ պատկանելությունը մեզ ներքին ուժ է տալիս:
Արա ՆԵԴՈԼՅԱՆ
«Նովոյե վրեմյա» («Новое время»), 30.01.2003 թ.
Ալեքսանդր Շիրվանզադե
Նամուս
իմ մորը, Օվսաննա Մովսիսյանին
ՀԵՂԻՆԱԿ
1859 թվականի մայիս ամսին պատահած երկրաշարժը մեծ թշվառություն էր Շամախու համար։ Բավական ծաղկած և կանոնավորված նահանգական քաղաքը մի րոպեում կերպարանափոխվեց, դարձավ ավերակ։ Ստորերկրյա զորեղ հարվածը մի ակնթարթում դուրս թափեց փողոցները հազարավոր ընտանիքներ, որոնք մինչև այդ րոպե հանգիստ իրանց տներում նստած` չգիտեին բնությունն ինչ դժբախտություն է պատրաստել իրանց համար։ Հայ, ռուս, թուրք, բոլորը խառնվեցին իրարու, և փողոցներն ու հրապարակները մի րոպեում սևացան մարդկանցով։ Բարձրացավ աննկարագրելի աղմուկ, խլացուցիչ դղրդոց։ Քառասուն հազար բնակիչների միաձայն գոռում ու գոչումները, խառնվելով փլատակվող շինությունների թնդումների հետ, ականջներ էին խլացնում։
Ընդհանուր աղմուկին մասնակցում էին տնային կենդանիների աններդաշնակ ձայները։ Տավարների բառանչումները, շներիմեջ, ահաբեկել էին ժողովրդին։
Առաջին վտանգալի րոպեին մարդիկ մոռացան ամեն ինչ, նույնիսկ յուր սրտին ամենամերձավոր արյունակիցներին։ Այդ մահաբեր րոպեն մոռացնել տվեց մորն յուր զավակներին, որոնց համար մի փոքր առաջ պատրաստ էր կյանքը զոհել։ Հանկարծահաս վտանգի բուռն զգացմունքների ճնշման ներքո սեփական անձի փրկության խնդիրը երկրաշարժի րոպեում խավարեցրեց, անհետացրեց ամեն ինչ։
Անցավ առաջին ահարկու րոպեն։ Մարդիկ փրկված են վտանգից։ Ամենքը, փլչող պատերից հեռացած, խռնվում են փողոցներում։ Այստեղ միայն առաջին անգամ յուրաքանչյուրը սկսում է մտաբերել յուր արյունակիցներին։ Կրկին սոսկումը տիրում է ամենքին, և ահա թշվառները գունաթափված, մեռելային դեմքերով, ընդհանուր խառնաշփոթության մեջ չվարված, որոնում են իրարու։
Օդը թնդում է հազարավոր վայվույներով։
Աղբերս վա՛յ, աղբերս վա՛յ, բացականչում է մի կողմում մի նազելի աղջիկ, փետտելով գլխի մազերը և մերկ կրծքին բռունցքներ տալով։
Սովորական ամոթխածությունը նրան չի նեղում այդ րոպեին։ Նա մոռացել է յուր ծննդավայրի ավանդությունը, որը չափահաս աղջկան արգելում է օտար տղամարդկանց առաջ բերան բանալն անգամ։
Օրիորդն ուշադրություն չի դարձնում յուր շուրջը, չի քաշվում ոչ ոքից։ Նրա ուշ ու միտքը կենտրոնացած է հողի ու քարերի մի բարձր կույտի վրա։ Այստեղ կենդանի թաղված է նրա թանկագին եղբայրը, որ մի րոպե առաջ նրա հետ խոսում էր, զվարճանում էր կամ գուցե կռվում։ Ձեռներն առաջ տարածելով, նա աղաչում, պաղատում է անցորդներին, որ օգնեն դուրս բերելու եղբորը հողի ու քարերի տակից։ Ո՛չ ոք ուշադրություն չի դարձնում նրա աղերսալի գոռոցների վրա։ Ամենքը զբաղված են իրանց մոտավորների վիճակով․ երևի, ամենքն ունեն մի-մի այդպիսի կենդանի թաղված, անխելքություն է մեկից օգնություն
սպասելը։ Տեսնելով,շտապում է դեպի կենդանի եղբոր տարօրինակ գերեզմանը։ Յուր քնքուշ մատներով նա աշխատում է բարձրացնել առաջին մեծ քարը։ Քարը չի շարժվում տեղից, շատ ծանր է։ Քնքուշ մատներից հեղում է վարդագույն արյունը, եղունգները փշրտվում են, բայց քարը դարձյալ չի շարժվում։ Անեծք քեզ, անսիրտ քար։
Մի ակնթարթում աղջիկը զգում է, որ կանգնած է եղբոր գերեզմանի վրա։ Զգում է, որ ինքը, փոխանակ թեթևացնելու, ավելի ևս ծանրացնում է այդ գերեզմանը յուր մարմնի կշռով։ Ծայրահեղ սարսափը վերջնականապես ուշաթափ է անում սիրող քրոջը, և նա, մի ճիչ արձակելով, կամենում է հեռու փախչել, բայց ծնկները չեն հնազանդվում, և գնդակահարվածի պես փռվում է հողի ու քարերի կույտի վրա։
Կնի՜կս, բալաներս, ա՛յ քրիստոնյաներ, ա՛յ ձեր հերը լույս դառնա, ա՛յ, հրես էստեղ է, բացականչում է մի ուրիշ կողմից մի տղամարդ, ցույց տալով մի մեծ գերան, որի տակից երևում է նրա կնոջ գլուխը։
Դժվար է նկարագրել այդ կնոջ դեմքը։ Նրա վրա ամեն ինչ այլանդակվել է։ Ծանրակշիռ գերանը, որ հորիզոնաձև ընկած է նրա վրա, այնքան ճնշում է, որ քթի ծակերից թափվող արյունը տեղ չի գտնում հոսալու։ Մի քիչ նրանից հեռու երևում են երկու մանկական գլուխներ և չորս ձեռիկներ, իրարու գրկած։ Ձեռիկներից մեկում սեղմված է մի փոքրիկ խնձոր, մյուսում մի գույնզգույն տիկնիկ։
Ողորմելի՛ ամուսին, տարաբա՛խտ հայր։ Նա, կարծես, խելագարվել է, ուժ է անում գերանի ծայրը բարձրացնելու, սակայն անզոր է, գերանը անշարժ է։ Կինը ծանր բեռան տակից արձակում է հազիվ լսելի տնքոցներ։ Ամուսինը կուրծքը գերանին դեմ տված անդադար ուժ է անում։ Զո՛ւր։
Այսպես շարունակվում է, մինչև որ մի քանի հարևաններ, կանխապես հավաստիանալով իրանց արյունակիցների ապահովության մասին, շտապում են օգնելու թշվառ հարևանին։
Հարյուրավոր այսպիսի տեսարանների բեմ էր ներկայացնում Շամախին
նույն ժամին, երբ երկրաշարժ ասված աղետալի երևույթըժամանակ ամբողջ Կովկասի պարծանքն էր յուր սքանչելի մետաքսով և առատ պտղաբերութամբ․․․
Քաղաքի արևմտյան կողմում, մալականյան անվանված թաղի փողոցներից մեկում, գտնվում էին երկու փոքրիկ միհարկանի հարևան տներ։ Այս տները իրանց արտաքին համեստ ու անշուք տեսքով իրարուց զանազանվում էին մի բանով միայն, այն, որ մեկը փողոցի կողմից ուներ մի փոքրիկ պատուհան, մյուսը չուներ։ Երկրաշարժից ուղիղ մի ժամ առաջ այս պատուհանի առջև նստած էր մի կին, մոտ երեսունհինգ տարեկան։ Դերձակ Բարխուդարի ամուսինը, Գյուլնազն էր։ Նստած էր նա մի ծնկան վրա, մյուսը ձգած դեպի սենյակի հատակը, որ ծածկված էր ասիական գորգերով։ Փողոցից միայն նրա կիսադեմն էր երևում։ Միջօրեի ախորժելի արեգակի ճառագայթները, անցնելով երկաթե ցանցով պաշտպանված լուսամուտի ապակիներով, սփռվել էին նրա վրա։ Չնայելով Գյուլնազի տարիքին, նրա ոչ այնքան նիհար այտերի վրա դեռ պահպանվում էր երիտասարդական թարմությունը, իսկ խոշոր, սևագույն աչքերի մեջ փայլում էր մի կրակոտ արտահայտություն։ Մեխակագույն, նուրբ բրդից գործված շալի տակից մազերի ծայրերը հասնում էին մինչև մեջքը։ Նա գույնզգույն գուլպա էր հյուսում, թուրքերեն բարբառով երգելով շամախեցի կնոջ աղերսալի բայաթին․
Դա՛դ, ինձի բռնեցին,
Շամփրի վրա խորովեցին,
Միսս կերան, կշտացան,
Ոսկորներս ձգեցին։
Տանը, բացի Գյուլնազից, ոչ ոք չկար։ Նրա ամուսինը, Բարխուդարը, խանութումն էր, որ գտնվում էր քաղաքի թրքաբնակ թաղում, իսկ մեծ որդին, միակ արու զավակը, տասնուհինգ տարեկան Սմբատը,
դեռ ուսումնարանից չէր վերադարձել։մի խումբ, պատուհանի տակ հավաքված, ինչ-որ մանկական խաղ էր խաղում։ Ստեպ-ստեպ Գյուլնազը յուր հայացքը դարձնում էր փողոց և նայում խաղացող մանուկներին։ Մանկական անմեղ ճլվլոցների ձայնը, հազիվ թափանցելով փակված պատուհանով, հասնում էր նրա ականջներին։ Այս մանուկների հետ խաղում էր և նրա միակ աղջիկը, մոտ տասը տարեկան Սուսանը։ Գյուլնազը ծնողական զգացմունքների ամբողջ թափով սիրում է յուր Սուսանին և սիրում է այնչափ, որ չի վստահանում րոպե անգամ աչքից հեռացնել։ Այս պատճառով, պատուհանի մոտ նստած, հսկում է Սուսանին մայրական զգաստ աչքերով։ Ահ, չլինի թե մեկը ընկերներից որևէ վնաս հասցնի նրա զավակին։
Դուրեկան էր, գեղեցիկ էր փոքրիկ Սուսանը։ Նա գեղեցիկ էր, որովհետև ներկայացնում էր յուր մոր, Գյուլնազի կատարելատիպը։ Փոքրիկ աղջիկը ժառանգաբար ստացել էր բնությունից յուր մոր բոլոր ֆիզիկական հատկությունները, ամենաաննշան մանրամասնություններով անգամ։ Բարխուդարը, ամեն անգամ աղջկա երեսին նայելիս, սովորություն ուներ ասելու․ «Փառք քո զորութենին, տեր ամենակարող աստված, էդքան էլ նմանություն, կասես, մեր ու աղջիկ մի խնձոր լինեն, երկու տեղ բաժանած»։ Պակաս չէր զարմանում և ինքը, Գյուլնազը այդ նմանության վրա։ Նա մտաբերում էր յուր մանկությունն ամեն րոպե, երբ նայում էր Սուսանի երեսին։ Նրան թվում էր, թե այդ փոքրիկ դեմքի վրա, ինչպես հայելու մեջ, տեսնում է յուր դեմքը։ Նույն փայլուն, սևորակ աչքերը երկայն թերթերունքներով, նույն շնորհալի սրածայր քիթը, նուրբ, վարդագույն շրթունքները, գեղեցիկ այտերը, իհարկե, մանկաթյան հատուկ թարմությամբ։
Սուսանի հետ խաղացող երեխաների թվում կար մոտ տասնումեկ տարեկան մի տղա։ Սա ամենամոտիկ հարևան «կուժ ծախող» Հայրապետի որդի Սեյրանն էր։ Հայրապետը յուր ընտանիքով ապրում էր այն տան մեջ, որ գտնվում էր դերձակ Բարխուդարի տանը կից։
Սուսանի և Սեյրանի մեջ նկատվում էր մի տեսակ մտերմություն, մի մտերմություն, որ, երևի, առաջացել էր երկու մանուկներինամանավանդ այն ժամանակ, երբ Սեյրանը կամ Սուսանը կռվում էին իրանց ընկերակիցների հետ։ Այսպիսի դեպքերում մեկը պաշտպանում էր մյուսին, օրինակ, երբ Սեյրանը կռվում էր մեկի հետ, Սուսանը իսկույն հարձակվում էր նրա հակառակորդի վրա, յուր փոքրիկ ձեռքերով բռնում էր նրա արխալուղի փեշերը քամակից և բոլոր ուժով քաշում։ Այսպիսով նա նպաստում էր Սեյրանի հաղթության։ Իսկ երբ Սեյրանի հակառակորդների թիվը մեկից ավելի էր լինում, այդ ժամանակ Սուսանը անմիջապես վաղում էր Սեյրանի մորը հայտնելու։
Մարիամ բաջի, Մարիամ բաջի, Սեյրանին երեխերքը սպանեցին, ասում էր նա, արտասուքն աչքերում և հոզմունքից ամբողջ մարմնով դողդողալով։
Մարիամ բաջին իսկույն դուրս էր թռչում և կռվող մանուկներին իրարուց բաժանում։ Սույն պաշտպանությունը փոխադարձաբար ցույց էր տալիս Սեյրանը յուր կողմից Սուսանին, երբ վերջինին պատահում էր մեկի հետ կռվել։ Իսկ այս փոխադարձ պաշտպանությունը նրանց մյուս ընկերակիցների մեջ զարթեցնում էր նախանձ, որ շատ անգամ արտահայտվում էր բացարձակ թշնամությամբ։ Սուսանին և Սեյրանին ծաղրում էին, նրանց վրա ծիծաղում էին և պատահում էր մինչև անգամ, որ, ամենքը միանալով, հարձակվում էին նրանց վրա ու ծեծում։
Գյուլնազին վաղուց էր հայտնի այս ամենը։ Այս էր պատճառը, որ նա շուտ-շուտ նայում էր փողոց։ Մի առանձին ախորժելի, միևնույն ժամանակ դառն ժպիտ էր սահում Գյուլնազի երեսով ամեն անգամ, երբ նա հայացքը ձգում էր Սուսանի վրա։ Նա տեսնում էր, թե ինչպես փոքրիկի դեմքը բերկրությամբ փայլում է, երբ Սեյրանը մոտենալով նրան և ձեռք-ձեռքի տալով քաշում է խաղի ասպարեզը, որտեղից Սուսանը սովորություն ուներ շուտ-շուտ հեռանալ և քաշվել պատի տակ։ Նա տեսնում էր, թե ինչպես Սեյրանը հոնքերը կիտում էր ու դեմքը թթվացնում, երբ որևէ բանով անբավական էր լինում Սուսանը։
Այդ րոպեներին Գյուլնազի գլխով տեսակ-տեսակ մտքեր էին անցնում,
և նրա մայրական քնքուշ սիրտը սկսում էր բաբախել
էր յուր անցյալը, սեփական մանկությունը և այդ մանկության հետ կապված շատ հիշատակներ։ Նա Կրծքի խորքից արձակում էր խորը հառաչանքներ։
Ահա այդ հառաչանքներից մեկի վայրկյանին էր, երբ Գյուլնազը հանկարծ զգաց մի զորեղ շարժում։ Երկար մտածել չէր կարելի, նա իմացավ, թե ինչ է նշանակում այդ շարժումը։ Գուլպան ձգեց մի կողմ և մի ակնթարթում դուրս թռավ։
Առաջին վայրկյան նա մտածեց յուր զավակների, հետո միայն ամուսնու մասին։ Որդին Սմբատը ուսումնարանում է, իսկ ուսումնարանը բավական հեռու է, ուրեմն նախ հարկավոր է որոնել Սուսանին։ Գյուլնազը վազեց փողոց, որ արդեն լցվել էր հարևաններով։
Ախչի՛, Գյուլնա՛զ, Գյուլնա՛զ, այ բոյիդ մեռնեմ, բալաներս, բալաներս, ասելով հանդիպեց նրան փողոցի դռանը մի միջահասակ կին, երկու ձեռներով ճանկռտելով մերկ կուրծքը։
Սա հարևան «կուժ ծախող» Հայրապետի կինն էր, Սեյրանի մայրը, Մարիամ բաջին։ Գյուլնազի մեջ կենդանություն չէր մնացել, նրա լեզուն կաշկանդվել էր․ խոսելու ուժ չուներ։ Առանց պատասխան տալու, թռավ առաջ և ընկավ Մարիամ բաջու գիրկը, ինքն էլ չգիտեր ինչու համար։
Ձեռ քաշիր, ախչի՛, խելքդ գլուխդ հավաքիր, որ տեսնենք բալաներս ինչ տեղ մնացին, բղավեց Մարիամ բաջին, բոլոր ուժով հրելով Գյուլնազի կրծքին։
Խեղճ կինը բոլորովին ուժաթափ եղավ, բայց ոչ երկար ժամանակ։ Մայրական սերը կրկին վերադարձրեց նրան բնական աշխուժությունը։ Նա, գլխակոր վազելով, հետևեց Մարիամ բաջուն, որ նույն վայրկյանին ինքն էլ չգիտեր, ուր է վազում։
Այս ամենը անցնում էր երկրաշարժը պատահած րոպեին, երբ մարդիկ զգում էին, թե դեռ երկիրը չի դադարել օրորվելուց։ Երկու մայրերը չգիտեին ինչտեղ էին իրանց զավակները։ Գյուլնազը այնքան շփոթված էր, որ մոռացել էր, թե մի րոպե առաջ նրա Սուսանը խաղում էր մանուկների հետ հենց իրանց տան պատուհանի առջև, ուրեմն այդ
կարճ միջոցում նրանք չէին կարող շատկաշին մերկացել։ Բացի Բարխուդարից, խանութում գործում էին երեք աշակերտներ և մի քյարգյար (օգնական վարպետի Բարխուդարը յուր փոքրավորներին և՛ սիրում էր, և՛ ատում․ նա և՛ կակղությամբ էր վարվում նրանց հետ, և՛ խստությամբ, նայելով ինչ հոգեկան տրամադրության մեջ էր։ Եթե գոհ էր յուր աշակերտների վարք ու բարքից, կատարած գործերից, կատարյալ հայր էր նրանց համար։ Սիրում էր նրանց, ինչպես յուր Սմբատին և Սուսանին, պարգևներ էր բաշխում, հետը տուն էր տանում ճաշելու, ընթրելու կամ թեյ խմելու։ Մուշտարի եկած ժամանակ աշխատում էր, որքան կարելի է «շագիր դանա» շատ պոկել։ Իսկ երբ նա տխուր էր կամ աշակերտներից անբավական, այն ժամանակ կատաղում էր, և ի՛նչպես։ Նրա մշտական մռայլ դեմքը կարմրում էր, աչքերը արյունով լցվում էին․ նա մոռանում էր ամեն բան։ էլ մկրատներ, գազաչափեր, մոմի կռուճներ, մատնոցներ, մահուդի կտորտանք չէին մնում, որ նստած տեղից չհասցներ հանցավոր աշակերտի գլխին։ Երբեմն պատահում էր, որ գործ էր դնում կրակով լիք արդուկը կամ տեղից վեր էր կենում, բարձրացնում էր փոքրիկ հանցավորին մինչև յուր գլուխը և միանգամից վայր խփում գետնին։ Աշակերտը զգում էր, թե իբր մի բարձր ծառից է ընկնում, այնքան երկայն էր վարպետի հասակը։ Այս բավական չէր․ պատժվելուց հետո հանցավորը չէր կարող բարձր ձայնով լաց լինել, եթե ոչ հավատացած էր, որ երկրորդ անգամ կպատժվի։ Նա քաշվում էր խանութի մի անկյունը, և սովորաբար այն անկյունը, ուր ածուխ էր հավաքած և, նստելով այստեղ, լաց էր լինում կամացուկ, մինչև որ սիրտը հանդարտվում էր։ Այնուհետև Բարխուդարը սկսում էր նրա սիրտն առնել, խրատներ տալ, իհարկե, միևնույն ժամանակ, արտաքուստ ցույց չտալով, թե զղջամ է յուր խստության մասին։
Քիչ տզտզիր, վե՛ր կաց, էս չուխան տար տուր տիրոջը, ամա տես
հա՛, առանց շագիրդանի չի պուք գաս։Երկրաշարժը պատահած րոպեին Բարխուդարը դարձյալ բարկացած էր աշակերտներից մեկի վրա։ Նա հենց նոր էր վերջացրել կշտին դրած մոմի կռուճները, գազաչափերը, մահուդի կտորտանքը և ուզում էր տեղից բարձրանալ, երբ բոլոր մարմնով դողաց և «թրըփ» մեկ էլ նորից նստեց տեղը։
Ուստա, դո՛ւրս թռիր, տափը տիրուն ա կյամ, գոռաց քյարգյար Սարգիսը և, պատասխանի չսպասելով, ինքը մի ոստումով թռավ փողոց։
Բարխուդարը և աշակերտները անմիջապես հետևեցին նրան։
Սարգի՛ս, դուքանը ձեռաց կապիր, ես տուն եմ վազում, ասաց և գդակը գլխից հանելով (ինքն էլ չգիտեր ինչու), վազեց դեպի տուն։
Տունը բավական հեռու էր, գտնվում էր քաղաքի մյուս ծայրում։ Ամբողջ ճանապարհը Բարխուդարը պիտի բարձրանար դեպի վեր, որ մի մեծ դժվարություն էր նրա համար այդպիսի դրության մեջ։ Նա սկսեց յուր երկայն ոտներին ուժ տալ։ Մի քանի քայլ չանցած, նրան հանդիպեց Հայրապետը։
Զրընգ, զրընգ, փշրվեցին, Բարխուդար, տունս քանդվեց։
Քեչի ջան հարայընդա, ղասաբ փի, պատասխանեց միայն Բարխուդարը, ուշադրություն չդարձնելով Հայրապետի վրա և մինչև անգամ չնայելով նրա երեսին։
Հարևաններր շարունակեցին իրանց ճանապարհը դեպի տուն։ Բարխուդարը արագիլի նման էր ընթանում, մինչդեռ Հայրապետը հազիվ հազ կարողանում էր հետևել նրան։ Կարճահասակ մարդը ճարահատյալ սկսեց վազ տալ, որպեսզի հետ չմնա յուր հարևանից։
Քաղաքը չէր հանդարտվում, փողոցները դեռ լիքն էին խառնիճաղանջ ամբոխով։ Հայրապետը և Բարխուդարը դժվարությամբ էին կարողանում իրանց համար ճանապարհ բանալ։ Ամեն մի քայլափոխում նրանց առաջ հանդիսանում էին մեկը մյուսից զարհուրելի տեսարաններ։ Մի կողմում երեք-չորս մարդիկ փալասի մեջ փաթաթած տանում էին բազարից
դեպի տուն իրանց ազգականներիցնրանց աչքերի արտասուքը չորացել է․ նրանք առաջ են շարժվում լուռ ու մունջ, ինչպես գիշերային ուրվականներ։ Մյուս կողմում մեջքից ծոված մի ծերունի, կանգնած յուր փլատակված տան ավերակների վրա, ողբում է յուր որդու կորուստը, ուժաթափ ձեռները խփելով ալեզարդ գլխին։ Այստեղ հավաքված են մի խումբ մանուկներ։ Նրանք, իրանց մոր դիակը շրջապատած, մի այնպիսի աղաղակ են բարձրացրել, որ լսողի գլխի մազերն են ցցվում։ Այնտեղ ահա, ուղիղ փողոցի մեջտեղում, մի կին է նստած։ Նա յուր գրկում բռնած է մի մանկահասակ աղջկա ջարդ ու փշուր եղած գլուխը, կատաղի համբուրում է նրան։ Երբեմն բարձրացնում է յուր գլուխը և, երկու ձեռներով բռնելով անցորդների հագուստի փեշերից, բղավում է վայրենի ձայնով․
Տվեք ինձ, ի՛նձ տվեք մինիկ աղջկանս, դուք եք նրան սպանել, անաստվածներ, դուք չօգնեցիք նրան հողի տակից դուրս բերելու։
Սակայն անցորդները ուշադրություն չեն դարձնում նրա վրա, միայն մի վայրկյան նայում են նրա արյունալի աչքերին, «գժվել է», բացականչում են և, գլուխները շարժելով, շարունակում են իրանց ճանապարհը։
Եվ այսպես, ամեն քայլափոխում Բարխուդարը և Հայրապետը հանդիպում էին մեկը մյուսից ավելի ողբերգական, ավելի սարսափելի պատկերների։
Վերջապես, հասան այն փողոցը, ուր գտնվում էին նրանց տները։ Դեռ փողոցի ծայրից Բարխուդարը տեսավ, որ յուր տան հանդեպ խառնվում են մարդիկ։
«Տունս թափվել է, կնիկս ու բալաներս տակն են մնացել», անցավ նրա մտքով, և նա զգաց սոսկում։ Պակաս չսարսեց և Հայրապետը, բայց նույն վայրկյանին հանկարծ նրանց առաջը կտրեց մի գունաթափ պատանի։
Սա Բարխուդարի որդի Սմբատն էր։
Սուսանին էլ դուրս բերեցին հողի տակից, Սեյրանին էլ, սաղ սալամաթ
են։ Մի քիչ Սեյրանի գլուխը արնվել է, ինքը լաց չի լինում, ասում է, չի ցավում, ծիծաղում է։Հայրապետը։
Չիմ, չիմ սաղ սալամաթ են։ Մարիամ բաջին ինձ ասեց, որ վազ տամ ու ձեզանից խաբար իմանամ։ Շուտ հասեք, նրանք նիգարան են, դրսում հավաքված լաց են լինում։
Փողոցում նրանք հանդիպեցին Գյուլնազին և Մարիամ բաջուն։ Մաբիամ բաջին, տեսնելով յուր ամուսնուն կենդանի է անվնաս, չկարողացավ զսպել յուր ուրախությունը։ Նա վազեց առաջ և ուզում էև փաթաթվել Հայրապետի վզովը, բայց հանկարծ մտաբերեց, որ փողոցումն է և ետ քաշվեց։ Իսկ ամոթխած Գյուլնազը ուրախության արտաքին ոչինչ նշան չցույց տվավ։
Սաղ սալամաթ են, խոսեց վերջապես Մարիամ բաջին, Սեյրանս ու Սուսանս ազատվեցին, օղորմի մեր հարևանների մեռելներին, նրանք մեզ ձեռք հասցրին, հանեցինք հողի տակից։
Փառք աստուծո, փառք աստուծո, ասացին միաբերան Բարխուդարն ու Հայրապետը, իրանց երեսների քրտինքը սրբելով։
Ամատունս քանդվեց, Մարիամ ջան, զրընգ-զրընգ կուժ ու կուլաս փշրվեցին։ Ու՛ֆ, հենց կասես ոսկորներս էին փշրվում, հավատաս, մի հատ էլ սաղ չի մնացել։ Պիտի վազ տամ, տեսնեմ։
Փիեե՜, զահլա տարիր հո, հանդիմանեց Բարխուդարը յուր հարևանին, ինչ անշնորհակալ մարդ ես, մին երեսիդ խաչահանիր, որ մենք ամեններս սաղ սալամաթ ազատվել ենք։
Այս ասելով, Բարխուդարը մյուսների հետ շտապեց ներս։
Երկու հարևաններից ոչ մեկի տունը չէր քանդվել, միայն բակի կողմից ցած պարիսպը փլատակվել էր կիսով չափ։ Նույնպես մի քանի տեղերից ճաքճքվել էր փողոցի պարիսպը։ Այս կողմից երկու հարևանները համեմատաբար բախտավոր էին, քան մյուս հարևանները, որոնցից շատերի տները կատարյալ ավերակ էին դարձել։
Բարխուդարը և Հայրապետը, տեղեկանալով Սուսանի և Սեյրանի մասին, շտապեցին իրանց ազգականների ու բարեկամների մոտ` «հալ օվհալ» իմանալու։
Մի երկու ժամից հետո վերադարձան և հայտնեցին, թե փառքբավական ընդարձակ տեղ էր պատրաստել երկու ընտանիքների համար։
Բարխուդարի և Հայրապետի ընտանիքների մեջ կար մի անկեղծ բարեկամություն նահապետական ձևով։ Երկու հարևան ընտանիքները մոտ քսան տարի էր, որ խաղաղ և անխախտ շարունակում էին այդ բարեկամությունը։ Քսան տարիներ ապրելով միասին, նրանք այնչափ ընտելացել էին իրարու, որչափ հազիվ կարողանան ընտելանալ երկու ազգական ընտանիքներ։ Մեկի տխրությունը բնականաբար տխրություն էր պատճառում մյուսին, ուրախությունը ուրախություն։
Մի հատ քեզ պես հարևանը ինձ համար թանկ է, քան տասը ազգականներ, դեպքը պատահած ժամանակ Հայրապետը չէր մոռանում կրկնել Բարխուդարին։
Եթե պատահում էր, որ նրանցից մեկը այս կամ այն ձախորդության պատճառով ընկնում էր նյութական կամ բարոյական նեղ դրության մեջ, իսկույն մյուսը, առանց հարցնելու, աշխատում էր յուր հարևանին դուրս բերել նեղությունից։
Բարխադա՛ր։
Հը՞մ։
Ախար երեկ էլի «սուխարի» (ժլատ) Սարգիսը բազարում բռնեց ինձ։
Պատճա՞ռը։
Դուքանի քրեհ է ուզում։
Լա՛վ։
Եվ Բարխուդարը մյուս օրը, մի կերպ հաշիվը վերջացնելով «սուխարի» Սարգսի հետ, Հայրապետի օձիքը ազատում էր նրա ձեռքից։
Այս սերտ բարեկամության շնորհիվ շատ հազիվ էր պատահում, որ երկու ընտանիքները նեղ դրության մեջ մնային։
Ունայնություն ունայնությանց, այսօր բաղումն ենք, վաղը հողումը, կրկնում էր Բարխուդարը ստեպ-ստեպ։
Մյուս հարևանները, տեսնելով Բարխուդարի և Հայրապետի
այս բարեկամությունը, զարմանում էին, մանավանդ նրանք, որոնքԱյսպիսիների համար հանելուկ էր, արդյոք ինչն է նպաստում Հայրապետի և Բարխուդարի այդչափ սերտ բարեկամությանը։ Նրանք երկար միջոց իրարու հետ վիճաբանում էին այս մասին։ Վերջ ի վերջո, իրանց կարծիքով, մի կերպ իբրև թե հանելուկը բացատրեցին։
Առաջ Հայրապետի ու Բարխուդարի հարևանները այսպես էին դատում։
Տանձ ու խնձոր մի ծառի վրա ո՛վ է տեսել։ Ախար մինը կրակի կտոր գայլ է, մյուսը գլուխը բոշ-ոչխար, յարաբ ի՞նչպես են իրարու աչքը մտել։
Իսկ հետո, երբ, իրանց կարծիքով, գաղտնիքը իմացան, այսպես էին դատում․
Մինը էշ է, մյուսը փալան։
Այսպես թե այնպես, Հայրապետը և Բարխուդարը բարեկամներ էին, և այս բարեկամությունը իրավունք էր տալիս նրանց ընտանիքներին միասին գիշերելու։
Բարխուդարը նստած էր փափուկ մինդարներից մեկի վրա։ Նա, մի կուռը բարձին հենած, մյուս ձեռով երկայն ու բարակ չիբուխը բռնած, մտածողության մեջ թաղված, ծխում էր։ Դաղստանի դառն թամբաքուի ծուխը, քուլա-քուլա դուրս սրընթալով նրա հաստ բեղերի տակից, ոլոր-մոլոր պտույտներով բարձրանում էր խաղաղ օդի մեջ։ Ամեն անգամ, ծխի քուլաները բերանից դուրս արձակելու ժամանակ, Բարխուդարը գլուխը բարձրացնում էր վեր և, կրկին ցած ձգելով, «չըրթ» թքում գետնին։ Հայրապետը նստած էր նրա դեմ ու դեմ։ Այս մարդը նույնպես ինչ-որ մտածմունքների մեչ էր, ինչպես այդ երևում էր նրա ճակատի կնճիռներից։ Երկայն տերողորմյայի սև ու խոշոր հատիկները, կանոնավոր կերպով պտույտ գալով նրա ձեռում, չխկչխկում էին միատեսակ ձայնով։ Կար մի տեսակ ներդաշնակություն այդ չխկչխկոցների և Բարխուդարի բերանից դուրս եկող ծխի քուլաների մեջ։
Սմբատը, մի կողմ քաշված, ճրագի առաջ ինչ-որ գիրք էր թերթում։ Նրանից մի փոքր հեռու Մարիամ բաջին և Գյուլնազը, քիթ քթի տված,
ընթրիքի պատրաստություն էին տեսնում, երբեմնձախ կողմում, ջոկ-ջոկ անկողինների մեջ։
Սեյրանի գլուխը և ձախ աչքը փաթաթված էին կարմիր թաշկինակով։ Սուսանը բոլորովին անվնաս էր պրծել։
Վտանգից փրկված մանուկները, իրարու դեմ պառկած, խոսակցում էին մի քանի ժամ առաջ իրանց գլխով անցած փորձանքի մասին։ Նրանք խոսում էին այնպիսի սառնասրտությամբ, որ կարող էր ամաչեցնել հասակավորներին։
Ես հողի տակ չլսեցի կարմիր կովի ձայնը, ասում էր Սեյրանը։
Ես լսեցի․ նա մին բառաչում էր, մին բառաչում էր, որ ջանս զարզանդում էր, պատասխանեց Սուսանը։
Ի՞նչպիսի կով էր․ պոզեր ունե՞ր։
Ուներ, ուներ, ամեն պոզը էն ծառի բոյի, Սուսանը յուր փոքրիկ ձեռքով ցույց տվավ բակում գտնվող կանաչազարդ թթենին։
Աչքեր էլ ունե՞ր, կրկին հարցրեց Սեյրանը։
Բաս, բաս, այ էսպես, Սուսանը վերմակի տակից հանեց երկու ձեռները և, նրանց ծայրերը իրարու մոտեցնելով, կռներով մի շրջանակ կազմեց։
Ես պոզերն էլ տեսա, գլուխն էլ տեսա, աչքերն էլ տեսա, շարունակեց Սուսանը, չիմ տեսա, չիմ։ Սեյրան, նա բերանը բաց էր արել ու ինձ ասում էր․ «Սուսան, Սուսան, ես քեզ կուլ կտամ, իմանո՞ւմ ես»։ Սեյրան, նրա բերանից, քթի ծակերից, աչքերից մին կրակ էր փչում, մին կրակ էր փչում, որ կասես, մեր էն մեծ թոնիրն էր։ Դու տեսե՞լ ես մեր մեծ թոնիրը։
Հա՛, տեսել եմ։
Իմանո՞ւմ ես, որ հաց թխելիս նրա մեջ ալովը ինչպես է «գուփ-գուփ» անում։
Հա, տեսել եմ, իմանում եմ։
Այ, կովի բերանի կրակն էլ հենց էնենց «գուփ-գուփ» էր անում։ Իմանո՞ւմ ես։ Բաս լեզուն, էլ մի՛ ասա, վա՜յ, վա՜յ․ հենց կասես, որ նոր թխած կարմիր հաց լիներ։
Սուտ ես ասում, ես չեմ հավատում, ընդմիջեց նրան Սեյրանը, ուղղելով
յուր գլխի թաշկինակը։գլուխը բարձրացնելով և ձեռներով ճակատի վրա թափած գանգուր մազերը հետ դարսելով։ Բաս չե՞ս իմանում, որ տափի տակին կարմիր կով կա։ Չե՞ս իմանում, որ երբ որ մարդիկ կարմիր կովին շատ են կթում, էլ նրա պստիկ բալի համար կաթ չեն թողնում, կովը հրսոտվում է մեզ վրա։ Չե՞ս իմանում, որ պոզերով տափը ժաժ է տալիս ու մեզ էլ տակովն է անում էսօրվա պես։ Հը՞մ, հը՞մ, չե՞ս իմանում։
Քեզանից էլ լավ եմ իմանում, ինչպես չեմ իմանում, ամա դու էլի սո՛ւտ ես ասում, ինչու որ նրան հողի տակը իսկի չես տեսել։
Սուտը դու ես, որ չես հավատում։ Սուտ, սուտ, սուո՛ւտ։
Ուտես հավի կո՛ւտ, հը՛ը, դեհ, լա՞վ էր, բարկացավ Սուսանը և կարմրեց։
Հա՛ հա՛ հա՛, կչկչաց Սեյրանը։
Ծիծաղիր, ծիծաղիր, անհավատ, հարցու հայրիկից։
էլի ի՞նչ կա, ինչո՞ւ համար եք կռիվ անում, մեջ մտավ Բարխուդարը, վերջապես չիբուխը հանելով բերանից և կշտին դնելով։
Սեյրանը չի հավատում, որ տափի տակին կարմիր կով կա։
Սուտ է ասում Սուսանը, ես հավատում եմ, արդարացավ Սեյրանը։
Հա, կա, բալաներս, բաս որ չլիներ, էսօր տափը ժաժ կգա՛ր, ասաց Բարխուդարը, քաղցրությամբ շոյելով Սուսանի մազերը և համբուրելով նրա ճակատը։
Ո՛վ էր հրսոտացրել կարմիր կովին, որ մեզ հողի տակ թողեց, հարցրեց Սեյրանը։
Զեզ պես չար ու կռվարար երեխերքը։
Մենք ի՞նչ ենք արել, որ ասում ես։
Էլ ի՞նչ պիտի անեք, մեր խոսքը չեք լսում, մեր ասածը չեք կատարում, չարություններ եք անում, երեխաների հետ կռիվ եք անում ամեն օր, այ ինչ եք անում:
Ես իսկի կռիվ չեմ անում, հակառակեց Սուսանը։
Ես Սուսանին էնքան եմ սիրում, էնքան եմ սիրում, որՍեյրանը։
Շատ լավ եք անում, շատ լավ եք անում, բալաներս, ուրիշ երեխաների հետ էլ էդպես սիրով վարվեցեք, նրանց հետ էլ կռիվ մի անեք։
Իրանք են մեր հետ կռիվ անում, մենք իսկի կռիվ չենք անում, պատասխանեցին միաբերան մանուկները։
Մեզ փախըլություն են անում նրանք, շարունակեց Սեյրանը, հենց տեսնում են, որ ես ու Սուսանը մի տեղ խաղ ենք անում, թափվում են մեզ վրա, ծիծաղում են, մեր աչքերին հող են ածում, մեզ «հըռհըռ» են կանչում։ Մենք էլ հրսոտվում ենք նրանց վրա ու կռիվ անում։ Այ, էն օրը Թափտուղանց Ջհանգիրը ուզում էր Սուսանի մազերից քաշի, ամա հենց որ ես մոտեցա, մի սիլլա տվի, մի սիլլա տվի, որ մի բաշ փախավ իրանց տուն։
Ի՞նչ էիր խոսում, Սուսի ջան, Սեյրանի հետ հողի տակ, հարցրեց Հայրապետը, վերջապես, ընդհատելով յուր տերողորմյայի չխկչխկոցը։
Ի՞նչ էր խոսում, հա, չէ, չէ, չեմ իմանում․ միտս չի, Սեյրանը կասի։
Խոսում չէինք, լաց էինք իլում, մեջ մտավ Սեյրանը։
Հերիք է, Սեյրան, քիչ խոսիր, այ տղա, գլուխդ կցավի, շշնջաց Մարիամ բաջին, մոտենալով յուր որդուն։
Հետո նա շալը բերանին պահած, մոտեցավ յուր ամուսնուն և ցած ձայնով ավելացրեց․
Այ մարդ, երեխիս մի թողնիր, որ հողի տակ մնալը միտը գցի, ախար կզարզանդի ու հետո կհիվանդանա։
Քո բանը չի, թող ինչքան ուզում է` խոսի, սիրտը կպինդանա, մին էլ, որ կմեծանա, կմոռանա, ասաց Հայրապետը։ Ասա, բալաս, ի՞նչպես մնացիր հողի տակ, ի՞նչ էիք խոսում։
Սեյրանը, կարծես, հենց մի այդպիսի առիթ էր որոնում։ Նա գլուխը բարձրացրեց, ծալապատիկ նստեց անկողնի մեջ և այսպես սկսեց․
Սուսանը տիկին տիկին էր խաղում Սուսամբարի, Թագուհու,
Զազառի, Սապանի, Խաթայի, Նուրջիի ու Հուռուսիկի հետ,գոռգոռեց, տափը լըխլխեց, գլուխս շուռ տվավ, ոտի վրա կանգնել չկարողացա։ Չիմ փախան, ես ու մեկ էլ Սուսանը մնացինք։ Ես էլ կփախչեի, ամա Սուսանը մնաց, եկավ կպավ շորերիցս, պուկ չեկավ, ես էլ չկարողացա ոտ փոխել։ Մին վախտ տեսնենք Ախչամանանց դուռը «թարախկ» մեզ վրա ընկավ, մի քիչ գլխիս կպավ, ամա մին ցավացրեց, մին ցավացրեց, որ ես հարայ տվի ու տեղնուտեղը ընկա։ Սուսանն էլ ընկավ իմ կողքին։ Խեղճը մին լաց էր իլում, որ մազերս դիք-դիք էր կանգնում, սիրտս մըղկըտ-մըղկըտ էր անում։ Մին էլ տեսնեմ «գյուռ-գյուռ» հողը սելի պես թափվեց մեր գլխին, ամա Ախչամանանց դուռը ընկած էր մեզ վրա ու չէր թողնում, որ հողը մեզ շատ զոռ անի։ Սուսանը վախութենից ինձ ղուջ արավ, «ա՜խ մամա, վա՜յ մամա» կանչելով։
Հետո, հետո, հա, տեղս նեղ չէր, ամա գլխիս ճղված տեղը շատ ցավում էր, նաֆասս էլ մին քիչ փաթաթվում էր։ Սուսանը ասեց. «Սեյրան, դա տափի տակը կարմիր կովն է․ էլի հրսոտվել է մեզ վրա»... Հետո՞․ հետո ես ասացի․ «Սուսան, եկ մենք էստեղից դուրս գալուց հետո էլ չարություն չանենք, կարմիր կովին չհրսոտացնենք, երեխաների հետ կռիվ չանենք, չիմին սիրենք»։ Սուսանը ասեց․ «Հա, կսիրեմ, կսիրեմ, չիմ երեխաներին կսիրեմ, մինիկ եղբորս արևը վկա, կսիրեմ․ թող մին ազատվենք, թող մինիկ մամիս երեսը տեսնեմ»։
էս որ ասեց, էլի լաց իլավ, ես էլ լաց իլա, երկուսներս էլ ձեն ձենի տվինք ու լաց իլանք։ Եմ խեղճս գալիս էր Սուսանին: Հետո... հետո,հետո ի՞նչ իլավ, հա չեմ ասիլ։
Սեյրանը, վերջին խոսքերը ասելով, գլուխը ցած թեքեց և սկսեց ամոթխածությամբ աչքերի տակով նայել Սուսանին։ Նրա ականջները և երեսը կարմրեցին։ Սուսանը աչքերը պլշած, ուշադրությամբ լսում էր նրան։
Հետո ի՞նչ իլավ, հարցրեց Հայրապետը, ձեռքերով շոյելով Սեյրանի գլուխը։
Հետո ես դռնի տակից ձեռներս մեկնեցի, ղուջ արի ու պաչեցի, էլ նրանից հետո ինչ իլավ, ինչ չիլավ, միտս չի։
Ո՞ւմին պաչեցիր։
Պարույր Սևակ
Սրտի ցավով
19.XI.1959թ.
Չանախչի
Շուշանիկ Կուրղինյան
Փուշն ու ճամփորդը
Փուշը մտել էր ճամփորդի ոտքը․ ո՛չ դուրս էր գալիս, ո՛չ էլ թողնում, որ մարդը անցավ գնար իր ճամփով։
Անիծված փուշ, ասաց ոտքը, ավելի լավ չէ՞ր լինի տեղդ մնայիր ու ազատ ապրեիր հիմար մացառիդ վրա։
Բայց չէ՞ որ դու խանգարեցիր ինձ ազատ ապրելու։
Ինչպե՜ս, զարմացավ ոտքը։
Շատ հասարակ կերպով։ Դու կոխեցիր ինձ, տրորեցիր․ միևնույն չէ՞ ինձ համար այժմ ուր և ինչպես մեռնելը։
Ալեքսանդր Շիրվանզադե
Եղբայրասպանը
Բարի լույս, եղբայրս, ինձ ձեռաց երեք ռուբլի փող է հարկավոր։ Տուր։
Այս, ասելով, Միսակը կանգնեց փողոցում, պատի տակ և իր կեղտոտ ձեռը անմիջապես պարզեց Արամին։ Երևի նա միանգամայն հավատացած էր, որ առանց, այլևայլի ուզածն իսկույն պիտի ստանա, ինչպես ստացել էր ամեն շաբաթ տասնումեկ տարի շարունակ։
Մինչդեռ Արամն այն օրը ոչ միայն տրամադիր չէր եղբորը փող տալու, այլև հաստատապես վճռել էր մի անգամ ընդմիշտ ազատվել նրա անամոթ մուրացկանությունից, որ վաղուց արդեն ձանձրացրել էր նրան։ Այսպես էր պահանջում նրանից իր կինը հանուն հինգ փոքրիկ զավակների, որոնց կերակրելն ու հագցնելը դյուրին բան չէր մի հասարակ արհեստավորի համար։ Կար և մի ուրիշ նշանավոր պատճառ, որ ստիպում էր Արամին կտրել ամեն կապ իր հարազատ եղբոր հետ։ Եվ այս պատճառն այսօր նրան թվում էր այնքան ստիպողական, որ դեռ առավոտ թեյի միջոցին ինքն իրեն մտածում էր, թե ինչպես է, որ մինչև այժմ նա դեռ հարաբերություն ունի իր եղբոր հետ կամ նույնիսկ թույլ է տալիս իրեն հետ խոսելու։Իսկի չարժե մտիկ անել, ասաց Միսակը, ձեռը շարժելով օդի մեջ, դատարկ բան է։ Քարվանսարայի ծույլ գործակատարները գործադուլ են արել։
Էլի՞։
Էլի, շարունակեց Միսակը, կանգնելով եղբոր առջև,– ստիպում են խանութները փակել։ Իսկ ոստիկանները պահանջում են բաց անել։ Խեղճ վաճառականները հա, հա, հա, երկու կրակի մեջ են։ Դես են նայում՝ հարված են ստանում, դեն են նայում՝ ապտակ։ Մի պառավ կնիկ աչքերիս առջև ընկավ ձիերի ոտների տակ և լավ ճխլտվեց։
Ինչու՞։
Որդին գործակատար է, ապստամբվողներից մեկն է։ Մայրն ուզում էր նրան ազատել ոստիկաններից։ Ինձ էլ մի քանի հարվածներ հասան։
Հետո՞, ի՞նչ պատահեց այն պառավ կնոջը, հարցրեց Արամը, հակառակ իր կամքի, երեսը դարձնելով եղբորը։
Ազատվեց։ Եվ գիտե՞ս ում շնորհիվ, այ քո հարազատ եղբոր, Միսակ Առաքելովիչ Դաբաղյանի։ Այո, գնդակի արագությամբ ընկա ձիերի մեջ, դես հրեցի, դեն հրեցի, վերցրի գետնի վրա փռված պառավին և դուրս բերեցի ամբոխի միջից։ Հենց այդ ժամանակ ինձ հասան մտրակի հարվածները։ Ախ, ինչպես են զարկում, ինչպես, աստված ազատի Արամ, Արամ, շատ վատ ժամանակներում ենք ապրում։ Մարդու կյանքը բոլորովին ապահով չէ։ Եթե խելք ունես, իսկի գլուխդ բնիցդ դուրս մի հանիր։ Հասկանո՞ւմ ես ինչ եմ ասում։ Եթե չես հասկանռւմ, վայ քո գլխին, վայ քո կնոջը, երեխաներին ու արհեստանոցին։ Ես շատ մոտիկ բարեկամ մարդու, մի քանի անգամ զգուշացրի, ուշադրություն չդարձրեց։ Այժմ նա կամրջի գլխի պալատումն է։ Գիտե՞ս ինչ եմ ասում, եղբայր պատվական։ Փորձանք եկավ գլխին. ինքն է մեղավոր։ Առհասարակ այդ գործում փորձանքի մեջ ընկնողները բոլորն էլ իրանք են մեղավոր։ Այո, ժամանակները վատացել են, շատ են կատաղել։ Տուր շուտով երեք ռուբլի։
Մինչ Միսակը բարբառում էր, Արամը ուշադիր դիտում էր նրաԱրամը շաբաթը մեկ անգամ տեսնում էր այդ եղկելի արհեստանոցի դռների առջև կանգնած՝ սովորական տուրքին սպասելիս։ Տեսնում էր նրա օր-օրի վրա վայր ու վայր ընկնելը և ցավում էր ու վշտանում, որպես կարող է վշտանալ միևնույն արգանդից ծնված եղբայրը։ Նա վաղուց էր իր եղբորը համարում կորած և վաղուց էր դադարել համոզել նրա հետ դառնալ դեպի անդունդ տանող ճանապարհից, մի անգամ առմիշտ համոզվելով, որ ոչ մի խրատ և ոչ մի քարոզ չի կարող փրկել նրան։ Հարբեցողությունը, սուտը, անամոթությունը, խաբեությունը, ծուլությունը այդ մարդու մեջ գտել էին հավիտենական բուն։ Վերջին ժամանակները նա սկսել էր մինչև անգամ գողության անել, թեև այնքան զգույշ, որ դեռ ոստիկանության ձեռքը չէր ընկել, կամ գուցե ընկել էր և դուրս պրծել․․․ սովորական ճանապարհով։ Այս բոլոր ախտերը հայտնի էին Արամին, և նա դեռ եղբայր էր համարում նրան, դեռ օգնում էր նրան․․․ կարեկցությունից դրդված։
Իսկ այժմ․․․ Այժմ պատահել էր մի բան, որի հետ չէին կարոդ հաշտվել Արամի զգացումները։ Նա նայեց եղբոր կարմրած աչքերին, որոնց իմաստն այսօր աոաջին անգամ թվաց նրան այնչափ կասկածելի և հրող, ու զգաց դեպի նա նոր տեսակի ատելություն։ Ատելություն, որ խառն էր սուր զզվանքի հետ։ Այն մարդը, որ մինչև այժմ նրա մեջ զարթեցրել էր միայն ամոթի, կարեկցության և վշտի զգացում, այսօր թվաց նրան այնպիսի մի արարած, որին համենայն դեպս կարեկցել չէր կարելի։ Եվ տպավորությունն այնքան խորն էր, որ Արամը հանկարծակի ցնցվեց։
Այո, եղբայր, շարունակեց Միսակը, տեսնելով, որ իր խոսակցությունը այսօր, հակառակ սովորականին, գրավում էր եղբոր ուշադրությունը, ես շատերին եմ ասում, իսկ քեզ պարտավոր եմ ասել, որովհետև հարազատ եղբայրդ եմ, այն էլ մեծ եղբայրդ, լսիր, լավ լսիր։
Նա մի քայլ ևս աոաջ դրեց և բերանը մոտեցրեց եղբոր ականջին։
Այստեղ քո կազմարանում դու ունիս մի քանի արհեստավորներ։ Ջահել տղերք են, տաք գլուխներ, չեն հասկանում ինչ են անում։ ԱհաՍուս, մեր մեջ մնա, նրանց ոչինչ չասես։ Կարող են ինձ մյուս աշխարհն ուղարկել․․․
Ամենքից վտանգավորները կազմարարներն են, որովհետև նրանք գիրք շատ են կարդում։ Հըմ, ճշմարիտ չե՞մ ասում։ Լավ մտածիր։ Հենց մեկը դու։ Օ՜, օ, ես գիտեմ, թե ինչեր ես կարդացել, է այժմ գլուխդ ինչով է լցված․․․
Հետո, հետո, ընդհատեց հանկարծ Արամը, որ մինչև այդ ժամանակ լուռ էր և զննող հայացքով նայում էր եղբորը, շարունակիր։
Ուրիշ ոչինչ, ես ասացի բոլորը։
Ինչո՞վ է լիքը գլուխս, հըմ, ինչո՞վ։
Թքիր, ես քեզ հետ կռվելու չեմ եկել այստեղ։ Թողնենք։ Վախենում եմ։ Մեկ էլ տեսաք կնիկդ եկավ, երեսիս թքեց, վզակոթիս տվեց և դուրս արավ տնից։ Հա, հա, հա, տնից դուրս արավ։ Ինչպես, քանի որ տունդ իսկի՛ մի անգամ էլ ոտ չեմ դրել։ Չես թողել, որ ներս մտնեմ։ Կնիկդ ինձ ատելով ատում է։ Ինձ, կոլեժսկի ռեգիստրատորիս։ Ո՞վ։ Մի կալատոզի աղջիկ։ Մի նեղանար, եղբայր, կնիկդ քեզ շատ է փոխել։ Առաջ դու ավելի բարի էիր։ Նա զզվում է ինձանից։ Ինչու՞։ Որովհետև պիջակս յուղոտ է, պատառոտված, շապիկիս վրա գինու բծեր կան, օձիքս սևացած է, կոշիկներս ծակ, վարտիքիս ծայրերը գզգզված՝ գլխիս կեղտոտ մազերիս պես։ Իսկ քիթս, նրա ասելով փտած բադիրջանի է նման։ Հոտ է գալիս ինձանից, ինչպես խոզից կամ շնից։ Խի, խի, խի․․․ Տերը նրա հետ։ Կալատոզի աղջիկն իրան կոմսուհի է համարում։ Մի նեղանար, եղբայր, ես ճշմարիտ եմ ասում։
Իմ կնիկը բոլորովին այդ բաների համար չէ, որ քեզ ատում է, Միսակ, արտասանեց Արամը այնպիսի հուզումով, որից նրա ձայնը դողաց, իմ կնիկը քեզ շատ բաներ է ներել, էլի կների, եթե դու չլինեիր․․․
Նա կանգ աոավ, շրթունքները սեղմելով ատամներով։
Եթե ես ի՞նչ չլինեի, ասա, ասա, ինչո՞ւ կիսատ թողեցիր։ Էհե, բարեկամ, դու ինձ հիմար չկարծես, հասկանում եմ ինչ էիր ուզում ասել։ Ես հարբեցող եմ, անզործ, անպիտան, փչացած․․․ Միսակը նայեց եղբորը, որ կարմրած հիվանդոտ աչքերով և տարօրինակ ժպտաց։
֊ Ախ, եղբայր, եղբայր պատվական, խոսեց նա մի քանի վայրկյան լոելուց հետո, նայում եմ քեզ և ուրախանում։ Ինչ ահագին տարբերություն կա քո և իմ մեջ։
Դու օրինավոր մարդ ես, երևելի կազմարար, հա, հա, հա, կրթված կազմարար, իսկ ես․․․ թյու, ահա թե ինչ եմ, ցեխ, աղբ․․․ հա, հա, հա, ինտելիգենտ մարդկանց հետ ես նստում ու վեր կեեում։ Լրագրերում հոդվածներ ես գրում արհեստավորների ուԱյդ միջոցին երկու ոստիկաններ մի կապույտ շապիկավոր երիտասարդի, աջ ու ձախ թևերից բռնած, տանում էին դիմացի մայթով։
Հանկարծ Միսակը կտրեց իր, ըստ երևույթին, անկապ խոսքերի թելը, նայեց նրանց և ապա դեպի երկինք, որպես թե անփույթ։ Ինչ-որ մի նենգ և բազմախորհուրդ բան ժպիտի պես աղավաղեց նրա առանց այն էլ այլանդակված դեմքը։
Արամի զննող հայացքից չխուսափեց այդ վայրկենական տեսարանը։
Երկար ժամանակ Արամը աչքերով հետևում էր ոստիկաններին և ձերբակալվածներին։ Սպասում էր, որ մեկն ու մեկը նրանցից հետ կդարձնի երեսը և կնայի ուրիշ ոչ ոքի, եթե ոչ միայն Միսակին։ Բայց ոչ մեկը չնայեց։ Նրանք անհետացան փողոցի ծայրում։ Միսակը հասկացավ եղբոր մտքերը, հազաց խռպոտ ձայնով, թքեց մայթի վրա և շարունակեց.
Պետք է ասած, որ ես քեզանից շնորհակալ եմ, եղբայր պատվական։ Մեր ժամանակներում եղբայրություն ասած բանը չկա։ Իսկ դու վատ եղբայր չես։ Դու մեկ-մեկ ինձ գրպանի ծախս ես տալիս։ Հենց դրա համար է, որ քեզ սիրում եմ և ուզում եմ պաշտպանել ամեն կերպ։ Եղբայր պատվական, ուշադրություն դարձրու քո աշակերտների վրա։ Նրանք ինչ գործ ունեն ուսանողների հետ։ Մի թողնիր, որ ոչ մի ուսանող կամ բանվոր, կամ անծանոթ ոտք դնի քո արհեստանոցն առանց գործի, հենց այնպես։ Հասկացա՞ր։ Պետք է որ հասկանաս, հիմար խոմ չես։
Հասկանում եմ, այո, հասկանում եմ, արտասանեց Արամը եռանդով ու ջերմագին։ Եվ նրա ձայնը դարձյալ դողաց։Եվ ո՞վ է մեղավոր, որ դու այդպես ես, գոչեց Արամը։
Ի՞նչ, ո՞վ է մեղավոր։ Դու չգիտե՞ս, որ հարցնում ես։ Մոռացե՞լ ես կնոջս։ Ախ, այն գարշելի արարածին։ Աստծուն է հայտնի, որ ես նրան սիրում էի։ Ինչ արավ նա ինձ։ Ախ, մինչև այն սարսափելի օրը ես օրինավոր մարդ էի, օղու հոտը չէի իմանում։ Այն օրից ես սկսեցի ընկնել ու ընկնել և հասա, ահա, այս դրության։ Ես միայն մի բանում եմ մեղավոր, այն է, որ, այդ րոպեին հենց անկողնի մեջ երկուսին միասին շանսատակ չարի։ Էհ, եղբայր, ինչու ինձ հիշեցրիր այդ պատմությունը։ Թքիր։
Բավական է, լռիր, արտասանեց Արամը խուլ ձայնով, դու արդեն սպանել ես թե մեկին, թե մյուսին։
Ի՛նչ ես հիմար-հիմար խոսում, վրդովվեց Միսակը, եթե միայն կարող է վրդովվել մի մարդ, որ կորցրել է ամեն մի զգացում։
Ես գիտեմ ինչ եմ ասում, գիտեմ։
Դեհ, բավական է ինչքան խոսեցինք, հանկարծ հանդարտվեց Միսակը, խնդիրն այն է, որ այսօր ես ոչինչ եմ, զրո, սողուն, խլեզ, ճիճու, գորտ, ինչ կամենաս, միայն ոչ մարդ։ Դու կարծում ես, որ ես չգիտեմ, որ դու ինձ չես սիրում։ Ինձ ոչ ոք բանի տեղ չի դնում։ Բայց թող հայտնի լինի ամենքին, որ ես էլ թքել եմ բոլորի վրա․․․
Այդ ես գիտեմ, գիտեմ, ընդհատեց Արամը դառն հեգնությամբ։Պատահեց մի բան, որին Միսակը չէր կարող սպասել։ Արամի աչքերը լցվեցին արյունով։ Նա գունատվեց։ Հետո կարմրեց, հետո կապտեց և հանկարծ, կատվի արագությամբ, հարձակվեց եղբոր վրա, բռնելով նրա օձիքից, գոռաց.
Լռիր, լռիր, գարշելի, ապա թե ոչ՝ խելքս կորցնում եմ։
Միսակը մի կերպ ազատվեց եղբոր ձեռքից, մի քայլ հետ կանգնեց վախեցած։
Ի՞նչ պատահեց քեզ, դու իսկ որ խելքդ կորցրիր, ասաց նա շնչասպառ։
Արի ներս, փողոցում նայողներ կան, արի ներս, ես քեզ հետ գործ ունեմ, գոչեց Արամը և բռնելով եղբոր ձեռքից, ուժով քաշեց, տարավ արհեստանոց։
Այնտեղ ոչ ոք չկար։ Օրը կիրակի էր, Արամի արհեստավորներն ու աշակերտներն ազատ էին։ Առաջին սենյակը, ուր տարավ Արամը եղբորը, ներկայացնում էր կեսընդունարան և կեսարհեստանոց։ Նա քաշեց եղբորը մի մութ անկյուն և, սեղմելով նրան պատին, մի ձեռքով բռնեց նրա օձիքը և ասաց. Այսօր դատի օր է, դու պետք է ինձ հաշիվ տաս։
Բաց թող օձիքս, բաց թող ասում եմ։ Դու գժվել ես։ Ինչի՞ մասին ես ինձանից հաշիվ պահանջում։ Մեր հայրը ժառանգություն չի թողել։
Թողել է, անիրավ, թողել է, մռնչաց Արամը, ավելի սեղմելով նրան պատին, մի մաքուր անուն։ Դու ապականել ես այն։ Հենց այս պահին պիտի հաշիվ տաս։ Եվ այսօր, անպատճառ այսօր։ Ասա այս րոպեին, ո՞ւր է իմ նախկին աշակերտը, այն խելոք, աշխատասեր Հակոբը, որ իր շրջանի պարծանքն էր, ո՞ւր է։Ինչո՞ւ, անիրավ, ասա ի՞նչ մեղքի համար։
Աստված գիտե, ես ինչ իմանամ, ես պրոկուրո՞ր եմ։
Դո՞ւ չգիտես։ Օ, օ, դու շատ բան գիտես։ Մատնիչ․․․
Տիրեց մի քանի վայրկյան լռություն։
Երկու եղբայր նայում էին միմյանց աչքերին, մեկը համարձակ դատավորի սոսկալի հայացքով, մյուսը ընկճված, բայց լիրբ և անպատկառ։
Մատնիչ, կրկնեց Արամը, խոստովանիր բոլորը, քանի որ լեզուդ բերանումդ է։ Սողուն, ես բոլորը ներել եմ քեզ, բոլորը, բայց այդ մեկը, օ, օ, ոչ, անկարելի է ներել։ Դու գերեզման հասցրիր մեր հորը քո խայտառակ կյանքով, ներեցի։ Դու ծեծով ու տանջանքով կնոջդ ստիպեցիր դավաճանել քեզ, ասացի այդ քո գործն է, մտար գողերի ու սրիկաների շրջանը, ես քեզ խղճացի։ Եվ միշտ օգնում էի։ Դու զրպարտել ես ինձ, իմ կնոջն անգամ, գոռալով այս ու այն տեղ, թե մենք զրկել ենք քեզ։ Ես համբերեցի։ Ես քո բոլոր խայտառակությունները տարել եմ համբերությամբ։ Բայց այդ մեկ ախտդ ես ներել չեմ կարող. իրավունք չունեմ ներելու, որովհետև թքում են երեսիս ամեն կողմից։ Ես երկար ժամանակ չէի հավատում տարածված լուրին։ Չէի ուզում հավատալ։ Անտանելի է, դառն։ Օ, օ, քանի անքուն գիշերներ եմ անցկացրել քո պատճառով։ Այժմ արդեն ապացուցված է, որ դու այն ես, ինչ-որ անվանում են քեզ։ Ես անհերքելի փաստեր ունեմ, ահա, այնտեղ, սեղանի մեջ։ Դու մոտ քառասուն մարդ ես․․․ Ասա, ինչո՞ւ համար, ո՞վ է քեզ ստիպում։
Համոզմունքս, հազիվ կարողացավ արտասանել Միսակը։
Ուրեմն խոստովանո՞ւմ ես։ Միթե քեզ նման մի սողուն կարո՞ղ է համոզմունք ունենալ։ Լսիր, շարունակեց Արամը, հազիվ շունչ քաշելով և եղբոր օձիքը բաց թողնելով, ես պահանջում եմ քեզնից, ահա ինչ։ Ես կկանչեմ այստեղ բոլորին, որոնք խոսում են քո մասին։ Դու պետք է նրանց առջև խոստովանես, թե ով ես դու։ Դու մեղա կգաս ծնկաչոք և ահա դրանով ինքդ վերջ կտաս քո գարշելի կյանքին։
Վերջին խոսքերն արտասանելիս՝ նա սենյակի անկյունում դրած գրասեղանի արկղից հանեց մի ատրճանակ և դրեց սեղանի վրա։
Հի, հի, հի, ծիծաղեց Միսակը բարձրաձայն, ինչ վախկոտ մարդ ես գտել։ Ես գիտեմ, որ իմ կյանքի դատավճիռը տրված է արդեն։ Բայց ես ոչ ոքից չեմ վախենում, լսո՞ւմ ես, ոչ ոքից․․․ Դիր իր տեղն ատրճանակդ և հանգիստ թող ինձ, ապա թե ոչ, գիտես, ես քեզ էլ․․․Ասա, կկատարե՞ս իմ պահանջը, թե չէ։
Միսակը, նայելով նրան լկտի հայացքով, քայլերն ուղղեց դեպի դռները։
Մնաս բարով, դու քոնն արա, ես էլ իմը կանեմ։
Արամը կտրեց նրա ճանապարհը, նորից փակեց դռները և եղբորն այնպես հրեց դեպի սեղանը, որ նա, հինգ քայլ հետ գնալով, ընկավ գրասեղանի վրա։ Նրա մի ձեռքը դիպավ ատրճանակին։ Նա բնազդաբար խլեց զենքը, ուղղվեց։ Այդ րոպեին նրա քայքայված դեմքը սոսկալի էր։
Կռվենք, ուրեմն, բղավեց նա ատրճանակը բարձրացնելով։
Այնտեղ, հակառակ անկյունում, փոքրիկ, կեղտոտ նստարանի վրա դրված էր մի մեծ և սուր դանակ, որպեսին գործ են ածում կազմարարները։
Արամը խլեց դանակը։
Նրա աչքերը մթնել էին, արյունը գլխովն էր գնում։ Նա ոչինչ չէր զգում և մտածում այլևս, բացի մի բանից, որ իր առջև կանգնած է մի վնասարար սողուն, որին պիտի ոչնչացնել։
Միսակն զգաց, որ դրությունը վտանգավոր է։ Եվ վճռեց պաշտպանվել։ Սակայն հազիվ նա մի շարժում էր արել, երբ զգաց իր կրծքի վրա պողպատի սառնությունը։ Լսվեց մի խուլ դղրդյուն, և նա ընկավ հատակի վրա։
Այդպես, ուրեմն դու հանաք չէիր անում, արտասանեց մատնիչը, գալարվելով հատակի վրա, ախ, ինչ վատ ձեռք ունես։
Արամն արյունոտ դանակը ձեռքին՝ մի քանի վայրկյան գազանային աչքերով դիտում էր արածը։ Նա զգաց, որ հարվածը մահացու է, դանակը ցցվել է ուղիղ եղբոր սրտի մեջ։ Գցեց դանակը մի կողմ և նստելով նստարանի վրա, աչքերը ձեռքերով ծածկեց։
Կանչիր այստեղ վկաներ։ Ես կասեմ, որ ինքս ինձ սպանեցի։ Եղբայրասպան։ Կանչիր։ Երեխաներ ունես։ Կանչիր, խեղճ ես․․․
Վիրավորվածն սկսեց խռխռալ և ձգվել։ Արամը ցնցվելով, ոտքի կանգնեց և մի քայլ մոտենալով եղբորը, բևեռվեց տեղն ու տեղը ու արտասվեց.
Ինչ արի․․․ Եղբորս։ Միսակը մի վայրկյան աչքերը բաց արավ։
Ասա բոլորին, որ ես մարդկանց ատում էի, որովհետև ինձանից զզվում էին ամենքը։ Բայց ոչ մի կոպեկ չեմ վերցրել արածներիս համար։
Եվ երեսը դարձնելով պատի կողմը, լռեց հավիտյան․․․
Ավետիք Իսահակյան
Թռչուններն ուրախ
Թռչուններն ուրախ`
Նորեկ գարունքին
Սիրով, սրտագին,
Խոսում են կրկին:
Ա˜խ, կար ժամանակ,
Ես ա˜յնպես ներհուն
Իմանում էի
Հավքերի լեզուն;
Բայց սին ու դժնյա
Խաղերից կյանքիս
Օր – օրի վրա
Նանրացավ հոգիս:
Եվ հիմա նրանց
Լեզուն իմաստուն,
Լեզուն երազի,
Էլ չեմ հասկանում…
1918
Ժընև
Ռուբեն Սևակ
Եկո՜ւր
Եկո՜ւր, եկո՜ւր, ճամփաներեն անուրջիս,
Սրտիս ջահերն այրեցի քեզ ի հանդես,
Վերջին անցորդ տառապանքի կամուրջես,
Երգի մը պես, քրոջ մը պես, մոր մը պես
Եկո՜ւր, եկո՜ւր ճամփաներեն անուրջիս․․․
Եկո՜ւր, ես քուկդ եմ, քեզ արքա՛ ու գերի,
Ես, մեղապարտ անոթը սուրբ համբույրիդ․․․
Հևքս աղոթքի պես դեմքիդ շուրջ կ'դեգերի,
Պաշտամունքիդ ես խնկանոթ միամիտ։
Եկո՜ւր, ես քուկդ եմ, քեզ արքա ու գերի․․․
Քու տաճարիդ ես քուրմ երգիչն եմ դողդոջ.
Ու դուն մարմինն ես անմարմին երգերուս,
Խենթեցընող հավերժահարսը բողբոջ,
Ցող մահացնող սրտի հազար վերքերուս.
Սուրբ տաճարիդ ես քուրմ երգիչն եմ դողդոջ․․․
Քու անունովդ պատանքեցին ծեր հոգիս,
Քեզ երգելեն արյունեցան, խենթեցան
Յոթը վերքերն իմ բարունակ սրինգիս,
Սրտիդ ճամփուն վրա մերկ ոտներս այրեցան,
Քու անունովդ պատանքեցին ծեր հոգիս․․․
Բա՛ց ինձ կարմի՜ր շրթներդ կարմիր վերքի պես.
Բա՛ց ինձ թևերդ, հավերժական բա՜նտ անուշ,
Բա՛ց ինձ հոգուդ հրաշքներուն մուտքն անտես
Ու տո՜ւր ինձ հոն անէանալ, լուռ, անհուշ,
Բա՛ց ինձ կարմիր շրթներըդ լայն վերքի պես․․․
Ահա թոշնած շուշաններով քեզ կուգամ,
Ահա ոտքիդ տակ փառքիս խեղճ Սարդենին.
Ահա սրտիս խոպան դաշտն, ուր մի՛ անգամ
Չըծաղկելով սիրո նիհար վարդենին,
Ահա իմ սև շուշաններովս քեզ կուգամ․․․
Եկո՜ւր, եկո՜ւր, եկուր սիրե՜նք կաթոգին,
Ով չի սիրեր պիտի մեռնի առհավետ.
Սերը պե՛տքն է, երազն է կյանքը կյանքին.
Սերը մահվան մեջ անուրջն է արփավետ.
Եկո՜ւր, եկո՜ւր, եկո՜ւր սիրենք կաթոգին։
Ռուբեն Սևակ
Սիրո աղբյուր
Ահա՛ կուգամ երջանկության ակերեն,
Արյունըս դեռ երազորեն կը հեւա
Ու արցունքներ արտեւանունքըս կ'այրեն։
Աղբյո՜ւր, աղբյո՜ւր, ի՜նչ հըրճվանքով տենդագին
Երկարեցի թըշվառ շրթներըս ակիդ
Ու ի՜նչ սիրով ըմպեցի ջո՛ւրըդ անգին։
Ոհ, կուզեի մընալ հավետ ակիդ քով,
Նիհար ճակատս կռթնցընել քու քարիդ.
Թաղվիլ ջուրիդ երջանկությա՜ն պատանքով։
Ու կուզեի հալիլ կուրծքիդ մեջ անհետ,
Լույծ մարմնույդ մեջ կաթի՛լ մ'ըլլալ, կե՛տ մ'ըլլալ,
Երգե՜լ, հեւա՜լ, քեզի նըման, քեզի հետ։
Ի՜նչ մոգություն կար մարմինիդ մեջ համակ,
Ի՜նչ կ'ըսեին ալիքներըդ վազելով,
Ու ի՜նչ հմայք կար փրփուրիդ մեջ ճերմակ։
Շրթունքս դեռ քեզ կը փնտռեն տենդագին,
Ու հըրատապ այտերես վար մեղմորեն
Դողդըղալով կը սահի ցո՛ղը կյանքին...
Ահա կուգամ երջանկության ակերեն։
Սայաթ Նովա
Ինձ սիրեցիր, էշխը նըգար
Ղազալի. Էսպես Արութինն ու իր սիրեկանը որ խոսել են՝ Էն Է, սիրեկանը Էս ասել Է ուղղակի Սայաթ Նովայի Էրեսին, Էսպես ասել Է մեկ հավատարիմ յարը մյուս Էրեսին Սայաթ Նովեն.
Ինձ սիրեցիր, Էշխը նընգար, խաղի դավթար իմ քիզ ամա.
Մի՛ քաղի փըշի ծաղիկը՝ վարթ, սուսանբար իմ քիզ ամա.
Չիմ թողնի արեգագումը՝ բաղչի սաջուր իմ քեզ ամա.
Յիս քու մահը վո՞ւնց կա խընդրիմ՝ նուղլ ու շաքար իմ քիզ ամա.
Էլ քու բաղին մըտիկ արա, ուրիշ բաղեն վարթ չին տա քիզ.
Աղ ու հացը մի՛ դեն գըցի, շափթենը մեկ մըտիկ տու միզ,
Թեգուզ աշխարհըս պըտուտ գաս՝ չիս տեսնի ինձի պես ա՛զիզ.
Թաք ուրիշ գոզալ չը սիրիս՝ իղրարով յար իմ քիզ ամա։
Թակ յիս մորես չէի ծընի, վա՛յ էն օրին՝ յիս քիզ տեհա.
Դուն բլբուլ իս, յիս կարմիր վարթ, չասիս, թե՝ վարթը ջալգ կեհա.
Մե փաքըր էտենց դիմացի, շուտով Հընդստան մի՛ էհա.
Անգորձիլ, անխարջ ու քըրիհ՝ մանդիլի զար իմ քիզ ամա։
Աստվաձ վըկա, ղիմիշ արած գըլուխըս քիզ մատաղ ըլի.
Յի՚կ քիզիդ սիրով դամ անիմ, օվ գուզե բեդամաղ ըլի.
Յիս քու խոսկեն չիմ անց կենա, թաք քու դամաղը չաղ ըլի.
Թեգուզ անմահութին ուզիս, սիրով կու ճարիմ քիզ ամա։
Քու դարդըն ինձի պառվեցուց ո՞ւմըն ասիմ, Սա՚յաթ Նովա.
Մի՛ գըցի ձեռնեմեն ձեռը՝ օսկե թաս իմ, Սա՚յաթ Նովա.
Փռանգըստանու միչեն ելած՝ զար ատլաս իմ, Սա՚յաթ Նովա.
Ծալե դավթարըդ, ղութին դի՛, ռանգ ու ռուքար իմ քիզ ամա։
Պարույր Սևակ
Անվերնագիր 7
17.V.1946թ. VII.1953թ.
Երևան Չանախչի
Մեսրոպ Մաշտոց
Ծով կենցաղոյս...
Ծով կենցաղոյս հանապազ զիս ալեկոծէ.
Մրրկեալ ալիք թշնամին ինձ յարուցանէ.
Նաւապետ բարի, լեր անձին իմոյ ապաւեն:
Ի համբառնալ իմում առ քեզ զաչս իմ` օգնեա ինձ, տէր:
Ի յօրհնութիւն նոր օրհնեսցուք զքեզ, Քրիստոս փրկիչ մեր:
Այցելու մեր և փրկիչ, կեցո զանձինըս մեր:
Միսաք Մեծարենց
Խոնջ իրիկունն արագորեն
Խոնջ իրիկունն արագորեն կը խոնարհի դեպի խավար
բուրմունքներու հաշիշն հոգվույս մեջ կը ցանե հեշտանք մը թույլ,
երգի խազեր կը կրքոտին տակավ տենդոտ հուզումնավար:
Անօրինակ մըրափի մը մեջ կիսազգած կը թափառիմ,
ցնցված ձայնեն ճոկաններուն` որոնք կուլան դուրսը անդուլ.
պատուհանեն կը խրկե ինձ հովիկն համբույրն իր մտերիմ:
Մութ սենյակիս մեջ կը շրջիմ առջի համբույրն անրջելեն,
ու շրթունքներս են բոցավառ` ջերմութենեն երազային.
փակ են աչքերս, և կամ հանկարծ մերթ անձկությամբ դուրս կը նային.
ա՜հ, լըռությունն որ կը տևե՜, և ըստվերներն ու կը քալե՜ն…
Շուրջիս անփույթ իրեն համակ հարցումերուս հանդեպ խուլ են,
հանդիսատես կ’ըլլամ մտքիս պատկերներուն քայքայումին
դուն չե՜ս գիտեր թե ի՛նչ կը զգամ գուրգուրանքես երբոր իմին`
քեզի համար տենդով հյուսած երազանքնե՜րս իսկ կը խըլեն…
Հովհաննես Թումանյան
Իսրայել
Պանդուխտ, հալածված, հոգնած, վշտաբեկ,
Եվ ոչ մի երկրում հանգիստ չըգտա.
Դարձյալ դեպի քեզ, հայրենիք իմ հեգ,
Հարազատ որդիդ թռչում եմ ահա։
Բայց և քո գրկում, ավա՜ղ, կորած է
Տենչալի կյանքի հույսը հավիտյան,
Քո գրկում նաև ինձ սպասում են
Ստրըկի վիճակ, օրեր հեծության։
Քո իրավունքից զրկված Սիոնի
Սրբազան գավթում լումա են փոխում,
Կորած է փառքը Երուսաղեմի,
Եվ լիրբ ոսոխի սիրտը չէ դողում։
Եվ գերի որդիդ, ո՛վ գերված աշխարհ,
Ազատ քայլերով, և ո՛չ մի անգամ,
Այն սուրբ վայրերում, ուր որ մեծացա,
Եվ այսուհետև չպիտի ման գամ։
Անիրավ տիրող թշնամու ձեռքը
Ինձ կըհալածի քո երկնքի տակ,
Եվ թաքուն կերգեմ ես իմ ողբերգը՝
Քո սար ու ձորում հեծելով մենակ...
Ա՜խ, մենք պատրաստ չենք միասին կռվի,
Եվ մեզ թշնամին խեղդում է ջոկ-ջոկ,
Մենք հալածված ենք առանց մեղքերի
Եվ չի պաշտպանում մեր դատը ոչ ոք։
Հրաշալի հեղինակներ
15 ամենակարդացված ստեղծագործությունները
Սիրված արվեստոտ կայքեր Յատուկից
Մենք ստեղծել ենք մի քանի արվեստոտ կայքեր, որտեղ դու կարող ես վայելել հայ արվեստը
Հայ ամենահայտնի դասական և ժամանակակից նկարիչների լավագույն գեղանկարներով պատրաստված օնլայն փազլներ
Հայ ամենահայտնի դասական և ժամանակակից կոմպոզիտորների լավագույն երաժշտությունների գործիքային կատարումներով երգացանկ
Սիրված արվեստոտ ապրանքներ՝ փազլներ, փոստային բացիկների և մագնիսով էջանշանների հավաքածուներ
