Ունիմ նկարչի տետրակ մը սիրուն,

որ ժամանակի ձեռքեն խլելով

տարեր պահեր եմ աչքերե հեռուն

խորքը հուշերուս, խորշ մը ապահով:

Առաջին էջը իրարու փարած

Թերատ գծերու ցանց մըն է նրբին,

որոնք հոն մրոտ խառնուրդեն հանկարծ

այն չար աղջկան դենքը կը ծնին:

Ուրիշ կուսական դեմքեր շարունակ

կը գտնեմ այնտեղ հայացքիս գերի,

միայն բոլորն ալ անորոշ, խառնակ,

անփույթ վրձինի մարզանք են թերի:

Անդին երազուն եւ ընկեր դեմքեր

կը ժպտին ինծի անուշ կարոտով.

իրենց նայվածքի թարմ մութերն ի վեր

բոցեր կը ժայթքեն. ե 'ւ կյանք, ե' ւ կորով:

Բանաստեղծական ֆանթազիներ ալ

պատկերներուս մեջ կան գծված հստակ.

Ոգեւորություն, Սեր ու Իտեալ,

եւ Գիտությունը `կին դիմակի տակ:

Ու խենթ իղձերու, սպասման, հուզման

եւ աշխատանքի, անհաս տենչանքի

հոն խառնափնթոր մարմնացումներ կան,

գծած ու ավրած, գծած կրկնակի:

Այո ', նկարչի տետրակ մը սիրուն,

որ մոռացության ճանկեն խլելով

իբրեւ նվեր մը գալիք օրերուն

պահեր եմ մտքիս մեկ խորշն ապահով:

Մի մարդ գնաց հեռու երկիր աշխատանք անելու։ Ընկավ մի գյուղ։ Տեսավ այս գյուղի մարդիկ ձեռով են փայտ կոտրատում։

- Ախպե՛ր,- ասավ,- ինչո՞ւ եք ձեռով փայտ անում, մի՞թե կացին չունեք։

- Կացինն ի՞նչ բան է,- հարցրեցին գյուղացիք։

Մարդը իր կացինը գոտկից հանեց, փայտը ջարդեց, մանրեց, դարսեց մյուս կողմը։ Գյուղացիք այս որ տեսան, վազեցին գյուղամեջ, ձայն տվին իրար․

- Տո՛, եկե՛ք, տեսե՛ք կացին ախպերը ինչ արավ։

Գյուղացիք հավաքվեցին կացնի տիրոջ գլխին, խնդրեցին, աղաչեցին, շատ ապրանք տվին ու կացինը ձեռքիցն առան։

Կացինն առան, որ հերթով կոտորեն իրանց փայտը։

Առաջին օրը տանուտերը տարավ։ Կացինը վրա բերավ թե չէ՝ ոտը կտրեց։ Գոռալով ընկավ գյուղամեջ։

- Տո՛, եկե՛ք, եկե՛ք, կացին ախպերը կատաղել է, ոտս կծեց։

Գյուղացիք եկան, հավաքվեցին, փայտերն առան, սկսեցին կացնին ծեծել։ Ծեծեցին, տեսան՝ բան չդառավ, փայտերը կիտեցին վրան, կրակեցին։

Բոցը բարձրացավ, չորս կողմը բռնեց։ Երբ կրակն իջավ, եկան բաց արին, տեսան՝ կացինը կարմրել է։

- Վա՜յ, տղե՛ք, կացին ախպերը բարկացել է, տեսե՛ք՝ ոնց է կարմրել, որտեղ որ է, մեր գլխին մի փորձանք կբերի։ Ի՞նչ անենք։ Մտածեցին, մտածեցին ու վճռեցին՝ տանեն բանտը գցեն։

Տարան գցեցին տանուտերի մարագը։ Մարագը լիքը դարման էր․ գցեցին թե չէ՝ կրակն առավ, բոցը երկինքը բարձրացավ։

Գյուղացիք սարսափած վազեցին տիրոջ ետևից․ «Ե՛կ, աստծու սիրուն, կացին ախպորը բա՛ն հասկացրու»։

Սարերուն մեջ կը կոծկոծի այգուն` կոչնակը վանքին,
եղնիկները մըթնշաղին դեպի գետափ կը դիմեն.
աղջիկ մըն է կարծես հովը` գինով մուրտի բուրումեն`
որ ջուրերուն վրա կը դառնա սարսուռի պարն հեշտագին:

Վանքի քովի արահետեն կարավանները կ’անցնի՜ն,
բոժոժներուն երգը լալով գիշերին մեջ տրտմորեն.
մինչ կը սպասեմ ջինջ լույսերուն` որոնք ծագիլ կը համեն.
ու կը լըսեմ շշուկներն` որ կը հծծեն մեջը ցանկին:

Կիրճին խորը, ժայռին ծոցն է գյուղանըկարը փռված,
տարտամորեն, հսկայական, արծիվի մը ձևերով,
մագիլները խորասուզած խորշերու մեջ մըթամած:

Արբշիռ բույրեն` զոր կը բերե ինձի առտուն անխըռով,
ես կ’երազեմ ծառերուն տակ ու կըսպասեմ խոլաբար,
լույս պարիկին` որ իղձերըս պըսակելու պիտի գար:

Չեմ տեսնում շքեղ զարդերը գարնան,
Վշտից խավարեց գոհարն աչքերիս.
Ծանրացավ աշխարն ուսերիս վրա,
Զուր ես հարցընում պատճառը վշտիս:

Ես` զավակ ճնշված ուդժբախտ ազգի,
Որ արյունով է իր ուղին թրջում.
Որ դարե˜ր, դարե˜ր թափը իր բազկի
Շղթան է կրծում ժանգոտ, շառաչուն:

Շղթան շառաչուն, ծանըր ու ժանգոտ,
Ինձ տապալել է, կաշկանդել գետնին.
Ինձ տրորում են անցնող ու դարձող,
Դո՛ւ մի կարեկցիր իմ անհուն վշտին:

Իմ մոր սուրբ խոսքը – ծաղրի նշավակ,
Իմ հայրենիքը – սիրտըս ու հոգիս –
Եվ հոշոտում են, պղծում ոտնատակ,
Դու չես ըմբենի անդունդը վշտիս …

Ես` զավակ ճնշված ու փոքրիկ ազգի,
Սրտիս արյունով մեծ վիշտս եմ գրում.
Վերքը անդարման իմ հայրենիքի
Իմ բյուր խոցոտված սրտումս եմ կրում:

Սիրե˜լ, երազե˜լ, թռչել եմ ուզում,
Բայց շղթան ինձ պինդ գամել է գետնին.
Կուռ լուծը ազգիս` ուսերս է փշրում,
Չես կարող հասնել իմ անափ վշտին:

Տիեզերական զայրույթով, թույնով
Արդ` ես ինքըս ինձ խայթում եմ ահա՛,
Թո՛ղ մեռնիմ, կորչիմ անհետ, անանուն,
Իմ անհույս վիշտը դու չես հասկանա …

1908
Թիֆլիս

Շենքը մեխված է փողոցին։ Ամենավերևում Քադն է։ Փողոցը երբեք ձայնը չի կտրում։ Ամեն երեկո Քադը ցավացող ոտքերով դուրս է գալիս պատշգամբ։ Խռովկան քաղաքն ամեն երեկո ապտակում է նրան ու ամոթանք տալիս իրեն չնկատելու համար։ Քադը ամաչում է և բանտարկվում տանը։ Սկզբում նա փորձում է քաղաքի հետ լեզու գտնել, բացատրել իր հոգնածության պատճառները, բայց քաղաքի համառությունը երկար է տևում, խոհանոցում եռացող ջրինը՝ կարճ։ Ջուրը բրինձ է ուզում, հետո սոխ ու կարտոֆիլ, հետո աղ ու պղպեղ, հետո ձու և կանաչի։ Խոհանոցը համբերել չգիտի, խոհանոցը բանականություն չունի։ Իսկ քաղաքն անվերջ նեղանում է։ Հաջորդ երեկո Քադը քաղաքին համոզում է, որ իր և խոհանոցի հարաբերությունները նեղ ստամոքսային են՝ ոչ մի լուջ բան, ինքը մի քիչ լարված է՝ ուտել է ուզում, ընտանիքը աշխատանքից հետո հոգնած է՝ սնվել է ուզում։ Բայց քաղաքը գիտի ստամոքսի լայնացման մասին, ուստի իրենց կապը համարում է վտանգված։
-Մենակ եմ ես, մենակ է իմ աջ ոտքն ու իմ ձախը, մենակ է գլուխն իմ ու երկար ժամանակ լռող իմ բերանը։ Մենակ է քաղաքը անգամ․․․

Քադը որոշում է լքել բնակարանն ու մի քանի օր ման գալ քաղաքից դուրս։ Զանգում է ընկերոջն ու երկուսով դուրս են գալիս։ Նստում են գնացք։ Հսկիչը պատռում է տոմսերը, խնդրում տեղավորվել կապ չունի՝ որտեղ։

Գնացքն անունով արագընթաց է, բայց երկու ժամ է՝ ճեմում է։ Ներսի մարդիկ նստած են ցաքուցրիվ, միմյանց հանդեպ անտարբեր, բայց միասնական աղմուկով։ Երկու կին են, որ պահում են ճանապարհին ծանոթանալու քաղցրությունն ու իրենց մտերմությունն ամրապնդում թոռնիկների նկարները ցույց տալով։ Նրանք զրուցում են հարմարավետ կոշիկների ու Դե վիտամինի պակասի մասին. գոհ են իրարից։ Քադի ընկերը կողքին ձանձրանում է, ասում է՝ Քադը 40-50 տարեկանի հագուստով է ու մեծ է երևում։ Քադը չի վիրավորվում։ Նա նայում է ճանապարհին ու հիշելու հետաքրքիր քիչ բան է գտնում։ Դիմացի նստարանի ծնողը մի աթոռ է կիսում որդու հետ ու գիրք կարդում։ Քադը ժպտում է տեսանելի սիրո համար, բռնում ընկերոջ ձեռքն ու հիշեցնում սիրելու մասին։ Ընկերը սեղմելով արձագանքում է։

Քադի ընկերը վիրավորելու աստիճան քնում է։ Քադը մնում է մենակ։ Նրա կողքին ավելանում են երիտասարդը, որը խոսելու կարիք ունի և իր տատիկը։ Վերջինս մեկումեջ դանթում է ապակուն հենած ձեռքի վրա։ Քադը աշխարհից մի բան է ուզում։ Զրուցել։ Քադը աշխարհից շատ բան է ուզում։ Անձրևը ծորում է ապակուն, ու ամայի է տեսարանը։ Քադը լցվել է խոսելու ցանկությամբ, ու ոչ ոք նրան մարդատեղ չի դնում։ Թվում է՝ սիրտը հիմա չդատարկված միզապարկի պես կպայթի։ Ոտք ծակող խոտեր են գնացքի դրսում։ Մի պողպատե արտաքինով ամերիկացի է գնացքի ներսում։ Երիտասարդը Քադի հետ խոսում է ամերիկացուց։ Քադը փնտրում է խոսակից։ Տատիկը թոռանը, որ վաղուց անկախ երիտասարդ է, համոզում է ջուր խմել ու քնել։ Տատիկը չի ուզում հետ մնալ խոսակցությունից և չի ուզում նաև՝ թոռը ջրազրկվի։

Մեկի ոտքերը քրտինք են բուրում։ Քադը ուզում է՝ պողպատի դեմքով ամերիկացունը լինի։ Հասնում է իրեն․ քաղցր է առաջարկում՝ զնգում է, չիփս է առաջարկում՝ զնգում է, առաջարկում է խաղալ՝ զնգում է ու հիշեցնում իր պողպատ լինելու մասին։ Պողպատները չեն ուտում՝ համազուրկ են, չեն խաղում՝ խաղազուրկ են։ Պողպատե դեմքով ամերիկացին վեր է ընկել տեղում, իսկ նրա բացակայող դեմքը մեկ մտնում է զուգարան ու քաշում ջուրը, մեկ՝ բացում ծորակն ու լվացվում։ Դեմքը թառում է Քադի ուսերին, անհանգստացնում նրան։ Քադը ուզում է դեմքը վերադարձնել տիրոջը։

Մոծակները գիշերը տեղը տեղին օգտվել են տատիկ ունեցող երիտասարդից, ու նրա ձեռքը քոս ընկածի պես չի անջատվում մարմնից։ Նրա լեզուն չի բանտվում բերանում, բայց և չի խոսում կարգին բաներից։ Քադը փորձում է ազատվել նրանից ու նայում է գնացքում այլ նստածների։ Քադը ապշում է։ Հիտլերն է։ Ո՞նց թե։ Մի քիչ երկարած բեղերով։ Անյպես է քնել, որ չճանաչեն։ Կուչ եկած ու կոմպլեքսավորված մարմնով։ Նրա երբեմնի հաղթականությունը փափուկ բարձի պես հետույքի տակ է առնվել ու տրորվում է ճանապարհը լավ չգնացող գնացքին հավասար։ Հիտլերը իրեն զգացնել չի տալիս։ Բայց հո վերարկուն ակնհա՞յտ է։ Ասում են՝ երբեք չի հանում։ Հիմա նա, որ արթնանա, կլռի իր մասին, անունը հարցնեն՝ կասի մի բան, ազգությունը հարցնեն՝ կասի հայ եմ, ամերիկացի եմ, թուրք չեմ։ Մտածում է Քադը։ Թվում է՝ նրանից բացի մեկ էլ մոծակներն են Հիտլերին տեղը բերել։ Կծելիս իրեն մի քիչ խնայել են՝ ուշ ուշ է քորվում։

Քադը սպասեց։ Հիտլերն արթնացավ, պողպատե դեմքով ամերիկացին նրան չճանաչեց ու զնգաց նույն նշանակությամբ՝ դատարկ, միատոն, անասելիք, պողպատահունչ։ Հիտլերը վարակվեց տատիկից ու դանթաց մի քիչ։

«Վախ փակ տարածությունից։- համոզվեց Քադը,- Կլաուստրաֆոբիա։ Աչքերը փակում է, որ զգացնել չտա։ Գնացքի խցիկն իր համար չափազանց փոքր է ու մատնող։ Ինչպե՞ս չէի գլխի ընկել»։ Գնացը տարիքն առած կնոջ պես քստքստում է, մեկ աջ տալիս, մեկ՝ ձախ։ Գնացքի մարդիկ կարդում են, սնվում, քնում։ Նրանցից ոչ ոք Հիտլերին չի նկատել։ Քադը բարձրաձայն ժամն է հարցնում։ Հիտլերը բացում է մի աչքը և նայում ժամին՝ մի ժամ տասը րոպեից կհասնենք։ Տասը րոպեից։ Գերմանամետ ճշգրտություն է։ Տասը րոպեից։ Քադին սառը քրտինք է պատում։

-Շնորհակալ եմ։ Համ էլ ողջույն,- ասում է Քադը,- գնացքը Ձեզ չի՞ ձանձրացնում։

-Ողջու՛յն, ամենևին։

-Տեղացի՞ եք։

-Ո՛չ։

-«Ի՞նչ ռիսկի տեր է։ Ուղիղ ասում է՝ ոչ»։

-Կընկերակցե՞ք ինձ, ընկերս քնած է, երկար ժամանակ է՝ նստած եմ։ Գնա՞նք ծխարան։

-Գնանք, ինչու՝ ոչ։

-Երկա՞ր ժամանակ է՝ ծխում եք։

-Վերջերս եմ սկսել։ Ինչու՞։

-Հավանաբար մինչ այդ մտածում էիք՝ ծխախոտը հնդկացիների վրեժն է սպիտակամորթներից։ Ու չէիք ծխում, չէ՞։

-Չէ՜։ Մտածում էի չվնասել առողջությունս։ Հիմա էլ կորցնելու բան չունեմ։

-Ինչու՞, որովհետև բոլորը կարծում են՝ մեռա՞ծ եք։

-Ի՞նչ տարօրինակ հարցեր եք տալիս։

-Օ՜հ, ներեցեք, ներեցեք։ Ի՞նչ նախասիրություններ ունեք։

-Բոլոր առողջ տղամարդկանց նման սիրում եմ ֆուտբոլ, երաժշտություն, գրականություն և կին։

-Սպասե՛ք կռահեմ,- գուգլում է Քադը,- Ֆուտբոլում՝ Շայկեն, գրողներից՝ Կարլ Մայնը, իսկ երաժշտության մեջ կարծում եմ Րիխարդ Վագներն անգերազանցելի է։

-Ի՜նչ եք ասում։ Նրանցից ոչ ոքի չեմ ճանաչում։

-Հըմ, ես առաջարկեցի, բայց ծխախոտս վերջացել է։ Դուք չէի՞ք․․․

Տղան, որ փռշտում է Քադից աջ, ստիպում է նրան կտրվել գործից ու իրեն առողջություն մաղթել։

-Վերջին երկուսն է, մեկը՝ Ձեզ, մեկն էլ ինձ։

-Շնորհակալ եմ։ Այս ի՞նչ ծխախոտ է, անծանոթ է։ Հի՜ն է երևում։

-Պարլամենտ է սովորական։ Սիլվեր։ Գրպանումս թրջվել էր անձրևից։ Արևի եմ տվել գույնը գցել է։

-Հա՜․․․ իսկ ի՞նչ գործով եք եկել։

-Ճամփորդում եմ էլի։

-Իսկ ինչու՞ չեք վերադառնում Գերմանիա։

-Չլինի՞ մենք ծանոթ ենք,- զարմացավ Հիտլերը։

-Հնարավոր է,- ժպտաց Քադը։

-Ես խիստ մոռացկոտ եմ վերջերս դարձել։

-Ձեր տարիքը դա թույլ է տալիս։ Ասում եք՝ ինչու՞ չեք վերադառնում։

-Անձնական պատճառներ ունեմ։ Եկեք վերադառնանք խցիկ։ Գիշերը լավ չեմ քնել, արժի մի փոքր էլ աչք կպցնել։

Քադի սիրտը պայթում էր վախից ու հաճույքից։ «Ում ասեմ՝ չի հավատա»։

Ամերիկացին ականջակալով է ծնվել, ու ականջակալով էլ պատրաստվում է մեռնել։ Երևի։ Տատիկ ունեցող երիտասարդը դատարկ ջրից դատարկված շիշը խփում է պատին։ Քնել չի կարողանում, բայց և չի ասում բարի լույս խոսակցությունը շարունակելու համար։

Քադը աչքը թեքում է, թե չէ՝ ամերիկացին չքանում է։

«Գնացել է դեմքի հետևից»,- մտածում է Քադը։

Քադի ընկերն այդպես էլ չի արթնանում։ Գնացքը հասնում է վերջնակետին։ Հիտլերը դուրս է գալիս։ Քադը հուսահատ վազում է ետևից․

-Մնաք բարով, Հի՛տլեր։

-Մնաս բարով, Քա՛դ։

Գոհություն ամենաբարձրյալին, որ հոգևորականները պարտավոր չեն կռվի դաշտ գնալու, ասաց իր մտքում 35 տարեկան առողջ, կայտառ վարդապետը, Էջմիածնի նախկին սան, միշտ ճառաբանող, միշտ լրագիրներում բանակռվող, միշտ ազատամիտ և ազատախոս Անոփրիոս հայր-սուրբը, երբ լրագիրներում կարդաց, թե ահեղ պատերազմի դաշտն են կանչվում բոլոր իր հասակակից երիտասարդները։

Չկարծեք թե նա երկչոտ էր կամ փոքրոգի։ Ամենևին։ Ընդհակառակը, տեղը եկած, նույնիսկ չեկած ժամանակ նա միշտ պաշտպանում էր կռվի գաղափարը «իբրև սրբություն սրբոց» հանուն հալածյալների։ Նա չէր վախենում շարունակ կրկնել.

Եթե մի օր հարկը պահանջե, կվերցնեմ մի ձեռս Քրիստոսի խաչը, մյուս ձեռս սուր, կընկնեմ կամավորների առաջ և կգնամ ազգիս թշնամիների դեմ:

Իսկ հայ-թուրքական ընդհարումների ժամանակ Անոփրիոս հայր- սուրբը երկու անգամ ձի նստեց և Վաղարշապատից Աշտարակ գնաց իմանալու, արդյոք այնտեղի հայերին կոտորած չի՞ սպառնում Դաղստանի կողմերից։ Հետո երկաթուղով շտապեց Ալեքսանդրապոլ տեղեկանալու համար, արդյոք, տեղական ազգաբնակությանը արշավանք չի՞ սպառնում Հնդկաստանից կամ Բելուջիստանից։

Եվ երբ իմացավ, որ թե այստեղ և թե այնտեղ իր սիրելի զավակներն ապահով են վտանգից, ինքը կռվեց տեղական տերտերների հետ։ Այնուհետև մտնելով մայր աստվածածնա եկեղեցին, մի մեծ ռազմական և ռազմագիտական քարոզ ասաց։ Ի միջի այլոց, նա արտասանեց հետևյալ նշանավոր խոսքերը, որ գեղագրության ուսուցիչ Ալթունբաշյանը անմիջապես հաղորդեց «Մարս» անունով լրագրին՝ անկասկած ի գիտություն ապագա պատմագրի.

Հայ հոգևորականությունը միշտ հայ ժողովրդից անբաժան է եղել նրա վշտի և ուրախության օրերում։ Մենք ենք փրկել ձեզ դարեր շարունակ փորձանքներից։ Մենք էլ կփրկենք այժմ և հավիտյանս հավիտենից։

Եվ «մենք» բառը նա արտասանեց այնպիսի աղաղակող ձայնով, որ ժամհարը քնից զարթնեց։ Ժամերգությունից հետո երկու տիրացու «Մարս» լրագրի թղթակցի և տեղական առևտրական դպրոցի տասնումեկ աշակերտների հետ «Հսկայական մանիֆեստացիա» սարքեցին (այսպես էր գրված լրագրում) նրա համար եկեղեցու գավթում։

Իսկ երեկոյան հայտնի մսավաճառ Սիրական Շորշոփյանը նրան հրավիրեց ընթրիքի, ասելով իր կնոջը․

Ես սիրում եմ դանակը փառաբանող հոգևորականներին, մանավանդ, երբ նրանք Անոփրիոս հայր-սրբի պես առողջ են, կարմրաթուշ և բավական հաստամարմին։ Նրանք ինձ հիշեցնում են իմ օրհնյալ արհեստը...

Վերադառնալով էջմիածին, հայր Անոփրիոսը պատմեց իր պաշտոնակիցներին, թե ինչպես հայ ժողովուրդը սարսափի մեջ էր, և թե ինքն իր ոգևորիչ քարոզներով քաջալերեց նրան և բարձրացրեց նրա մեջ քաջն Վարդան Մամիկոնյանի ոգին։

Գոհություն ամենաբարձրյալին, կրկնեց Անոփրիոս հայր-սուրբը, երբ, լրագիրը մի կողմ ձգելով, մոտեցավ իր սենյակի պատի վրա կախած հայելուն, որի վրա սիրահարված էր մանավանդ այն օրից, երբ լսել էր, որ ալյուրավաճառ Մատթևոս Բաբուլյանի կողակից հաստամարմին Գյուլնիզարը նրան համարում է «շատ գեղեցիկ տղամարդ»:

Նա հիացմամբ նայեց իր առողջ թշերին, որոնք կարծես ալիզարինով ներկած լինեին, նայեց խոշոր, վառվռուն աչքերին, շփեց սաթի պես սև և ավելի պես կոշտ մորուքը և երրորդ անգամ մտքում արտասանեց.

Գոհություն ամենաբարձրյալին, որ հոգևորական եմ, ապա թե ոչ այս աստվածային հրաշափառ պատկերը պիտի սրի կամ կրակի կերակուր դառնար։

Եվ այսպես ինքն իրեն հանգստացնելով, պատվարժան հայր-սուրբը կանչեց ծառային և հրամայեց պատրաստել տաճկական սուրճ, որ ամեն օր խմում էր ոչ պակաս, քան հինգ գավաթ։

Սակայն, ավա՜ղ, հոգեկան անդորրությունը աստվածային, հարատև պարգևներից չէ նույնիսկ ամենաառաքինի հոգևոր հայրերի համար։

Շուտով հայր Անոփրիոսը դարձյալ լրագիրներից իմացավ, որ պատերազմը զոհ է պահանջում ոչ միայն կռվի դաշտը գնացողներից, այլև նրանցից, որոնք հանգիստ նստած են իրենց տներում, թեկուզ տունը վարդապետի համեստ խուցը լինի։ Այդ անիրավ լրագիրները շարունակ պնդում են, թե պետք է նյութական զոհաբերություն անել հօգուտ պատերազմ գնացած զինվորների ընտանիքների, նաև հօգուտ վիրավորյալների։

Արդյոք գիտե՞ն մարդիկ, մտածեց հայր Անոփրիոսը, որ ես, մեղավորս, ունիմ մի քանի չնչին բանկային տոմսերի արժողությամբ 18.385 ռուբլու, վաստակած հաջորդության ժամանակ։

Նա մտածեց, մտածեց և գտավ, որ, համենայն դեպս, իր պաշտոնակիցներից ոմանց հայտնի է գաղտնիքը։ Հայտնի է նաև, որ ինքը մի չոր գլուխ է, չունի ոչ մերձավոր և ոչ հեռավոր ազգականներ, որոնց կտակեր այդ աննշան հոգեպահուստը։

Եվ մի հերոսական ճիգն անելով, որոշեց մյուս օրն ևեթ փոստով ուղարկել «Մարս» լրագրի խմբագրությանը 3 ռուբլի հօգուտ վիրավորյալերի։ Դրամի հետ նա ուղարկեց և չորս մեծադիր էջերից բաղկացած մի հոդված, ուր նա փառաբանում էր «ազգերի սրբազան պատերազմը» և այնուհետև կոչ անում իր պաշտոնակիցներին, որ նրանք էլ զոհեն իրենց լուման...

«Մարս» լրագիրը շտապեց ստանալուն պես տպագրել հայր Անոփրիոսի հոդվածը, վասնզի առաջինը՝ այնտեղ մի քանի գովասանական խոսքեր կային իր հասցեին, երկրորդը հեղինակին տողավարձ չպիտի տար։

Ազատվելով այդ պարտքից էլ, հայր Անոփրիոսը դարձյալ հանգստացավ։

Բայց, կրկնում եմ, հոգեկան անդորրությունը աստվածային հարատև պարգևներից չէ։

Մի քանի օր անցած՝ հայր Անոփրիոսն իմացավ կրկին այդ անիրավ լրագիրներից, որ պատերազմը մեծ ազդեցություն ունի բոլոր տեսակի բանկային թղթերի, հետնաբար և իր տոմսերի արժեքի վրա։

Այդ օրից նա դադարեց հետաքրքրվել լրագիրների մյուս բոլոր բաժիններով գոնե այնչափ, որչափ առաջ և իր ամբողջ ուշ ու միտքը նվիրեց բորսային և ֆինանսական բաժնին։

Մի օր նա հաշվեց և տեսավ, որ իր թղթերի արժեքն ընկել է այնչափ, որ նա կորցնում է մոտ 75 ռուբլի, հետո 120 ռուբլի, հետո 180 ռուբլի և այլն։

Նա սարսափեց և սկսեց այնպես անիծել Վիլհելմ Հոհենցոլլերնին, որպես ոչ մի մարդ աշխարհի երեսին դեռ չէր անիծել և չպիտի անիծեր։

Այժմ Անոփրիոս հայր-սուրբը առավոտները զարթնում է թե չէ, աղերսում է ամենաբարձրյալին, որ մի կերպ վերջ տա կորստաբեր պատերազմին, քանի որ ինքը չի սնանկացել...

Եվ օր-օրի վրա նրա կարմիր թշերը գունատվում են և վիզը բարակում։

Չեմ կարող չխոստովանիլ, որ շատ ձանձրալի են ինձ համար այս օրերը, չնայելով, որ, իհարկե, միայնակ չեմ բոլորովին, ինչքա՜ն երկար են թվում ինձ այս ժամերը, այժմ ես զգում եմ հատկապես, որ ոչ ոք չէ կարող փոխարինել քեզ ինձ համար. զարմանալի բան, երազի նման եմ հիշում քո այստեղ եղած ժամերը։ Զգալի է դառնում ինձ համար քո բացակայությունը, մանավանդ, երբ վերադառնում եմ կոնսիստորիայից կամ երեկոյան տուն եմ գալիս։

Բարևիր մեր կողմից Մուշեղին, հայրիկին, մայրիկին, Գիգոլին և Կատոյին։ Շաքարն այստեղ է և խնդրում է, որ մեզ համար թեյ բերելիս իրան համար էլ մի երկու գրվանքա բերեք։

Գրիր, թե երբ եք գալու, որ գամ երկաթուղու կայարանը։ Արդեն բոլորը քնած են, (ժամը 11½ է) ես եմ միայն, որ արթուն եմ և նամակ եմ գրում ահա։

<Հ. Գ.> Օլա ջան, մոռացա գրելու, որ անցյալ գիշեր երազում քեզ տեսա. թե ինչպես, ինչ դրության՝ ափսոս մոռացել եմ։

Ձկները մեղադրվեցին իրենց թագավորից.

Ինչո՞ւ եք ուտում ձեզնից մանր ձկներին։ Համարձակություն ստանալով ձկները պատասխանում են.

Որովհետև քեզնից սովորեցինք, շատերը եկան քեզ երկրպագելու, և կլանելով՝ քեզ կերակուր դարձրիր։

Ըստ այդմ իրենք ևս ավելի հանդուգն եղան:

Առակս հանդիմանում է, որ ոչ թե խոսքով, այլ գործով պետք է խրատող լինել։

Աստղերը մի օր յուսնյակին ասին.
- Ինչո՞ւ են անվերջ խոսում քո մասին.
Բանաստեղծները՛ լուսնոտի նման,
Մեզ էլ են գովում, բայց քեզ՝ անսահման…
Մինչդեռ մի հատ ես, մենք հազա՜ր մի հատ...
Եվ լուսինն ասաց.
-Մրջյունն էլ է շատ,
Այնինչ առյուծը մի ձագ է ծնում,
Միջակն հազար է, հանճարը՝ մի հատ,
Աշխարհում լավը միշտ քիչ է լինում,
Ծաղկունքը քիչ են, խոտերն՝ անհամար,
Վարդը մի հատ է, տերևը՝ հազար։
Վար նայեք դուք ձեր գոռոզ բարձունքից,
Տեսեք՛ աղբյուրն էլ աղի ծովի հետ
Ծնվում է մի մոր անմահ ակունքից,
Բայց նա է ցրում ծարավներն հավետ,
Ոսկին էլ փոքր է, արևն էլ մի հատ,
Բայց, նա է ցրում խավարն անընդհատ,
Այն, որ աստղերդ ցրել չեք կարող՝
Անթիվ աստղերդ, այն էլ դարերով...
Ինչ որ մի հատիկ արևը կանի՝
Չեն կարող անել աստղերն անհունի։