Լինում էր և այսպես․ վերակարգիչը, մտնելով բարաք, «իրերդ հավաքիր» հրամանը հաղորդում էր ոչ թե մեկին կամ մի քանիսին, այլ ամբողջ բրիգադին կամ նույնիսկ մի քանի բրիգադի։

Կարգադրություն էր սաացվել՝ այդ ճամբարից մի այլ ճամբար փոխադրել հարյուր հիսուն մարդ։ Ետևում էին մնացել խոտհարքը բացատներում և ծառերի արանքներում՝ որտեղ որ հնարավոր էր։ Ետևում էին մնացել աշնանային տեղատարափ անձրևները՝ համարյա անընդհատ, և անտառային աշխատանքները՝ այդ անձրևի տակ։ Մինչև ուղն ու ծուծը թրջված կալանավորներն այդ ժամանակ, մի կողմ թողնելով չոր ամռան սին երազներր, երազում էին ու բաղձում, որ շուտ գար ձմեռն իր սառնամանիքով և կաշկանդեր երկրի ու երկնքի ջրերը։

Այժմ ձմեռ էր, անձրևներն ու ճահիճներն այլևս չէին նեղում կալանավորներին։ Նեղում էր նրանց երազած ու բաղձած սառնամանիքը։

Պատառոտված թաթմաններով ու ծակ գուլպանեբով, մի մասը «տելոգրեյկաների» վրա բուշլատներ հագած, իսկ մյուս, ավելի մեծ մասը՝ առանց մեկի կամ մյուսի, նրանք այժմ փայտ էին սղոցում ճամբարի կողքի հրապարակում և դարսում վանդակներով։ Վաղուց արդեն հայտնի էր, որ սղոցված էր մի քանի անգամ ավելի, քան հարկավոր էր ճամբարին՝ ամբողջ ձմեռը։ Բայց կալանավորները շարունակում էին սղոցել, որովհետև ճամբարում չկային այլ աշխատանքներ. շուրջը, մեծ տարածության վրա, անտառը խիստ վատորակ էր, ցանցառ, բացատներով ծածկված, և ծառակտրում հնարավոր չէր կատարել։ Ուստի և հարյուր հիսուն հոգուն վերաբերող «իրերդ հավաքիր» հրամանը միանգամայն ճիշտ էր, թեև չափից շատ մեծ ուշացումով ստացված։

Վաղուց էր, որ ճամբարում չէր տիրել այդպիսի տոնական տրամադրություն։ Վաղ առավոտից, իրենց նախաճաշն արդեն կերած, կալանավորները «հավաքում էին իրերը»։

Այդ վերջին նախադասությունը պատկանում էր աշխարհի ամենաանիմաստ նախադասությունների թվին։ Հրամայում էին հավաքել գոյություն չունեցածը։ Ուստի և «իրերդ հավաքիր»՝ իրապես նշանակում էր «սպասիր»։ Ի դեպ, անիմաստ էր նաև այդ բառը։ Ի՞նչ կարող էր անել կալանավորը եթե չսպասեր, պիտի գնար ոլրի՞շ տեղ, պիտի զբաղվեր ուրի՞շ գործով, թե ինչ։

Իրենց իրերը, իրոք որ, հավաքել և նախորդ օրը ձիասայլակով ուղարկել էին երեսունից ավելի պահակներ, որոնք նույնպես, այլևս պետք չէին գալու կալանավորներից կիսով չափ դատարկված այդ ճամբարում։

Մինչև որ կալանավորներին կանչեցին անուն֊ազդանուններով և «ֆորմուլյարների» այլ տվյալներով, մինչև որ հաշվեցին ու վերահաշվեցին նախ նրանց, ապա նաև նրանց ֆորմուլյարները՝ եղավ համարյա կեսօր, և օրը տաքացավ։ Տաքացավ, իհարկե, սառնամանիքի սահմաններում։

Երեսուն պահակներ շրջապատեցին հարյուր հիսուն կալանավորներին։ Ուղեպահակների պետը, մի շատ լավ մարդ, չարտասանեց նախազգուշական «աղոթքը»՝ փախուստի փորձի դեպքում զենքն առանց այլևայլության գործի մեջ դնելու մասին և նույնիսկ չպահանջեց, որ կալանավորները քայլեն շարքեր կազմած և լուռ։ Գնացին խառնիխուռը, աշխույժ զրուցելով, ընդ որում ոչ միայն իրար հետ, այլև կալանավորները՝ պահակների հետ և պահակները՝ կալանավորների։

Քաղաքացի պահակապետ, քա՞նի կիլոմետր ենք գնալու, հարցրեց մի կալանավոր։

Երեսունվեց, առանց դա գաղտնիք դարձնելու, հաղորդեց ուղեպահակների պետը։

Անտառը, որով գնում էր էտապը, համատարած չէր, շարունակ ընդհատվում էր փոքր ու մեծ, մանավանդ մեծ բացատներով։ Իսկ երբ, միանգամայն անսպասելի կերպով, երկնքում հայտնվեց արևր, ապա կալանավորների տրամադրությունը դարձավ համարյա զվարթ։

Իսկ զվարթության, ճիշտն ասած, ոչ մի հիմք չկար։ Ճանապարհ գնալը, որն աշխարհում ամենամեծ բավականություններից մեկն է մարդու համար և առհավատչյա է փոփոխությունների, բազմազանության, նորության, այդտեղ խաբուսիկ էր։ Գնո՞ւմ էին կալանավորները ճանապարհ, թե՞ չէին գնում, տա՞սը կիլոմետր էին գնում, թե հարյուր՝ միևնույնը չէ՞ր միթե։ Նրանք հասնելու էին ճիշտ նույն տեղը, այսինքն՝ հար և նման մի ճամբար։ Դա նման էր ոչ մի տեղ չգնալու, իր տեղում մնալու։ Միակ ռեալ ճանապարհը, որ կար նրանց առջև և որը նրանք անցնում էին այնպիսի սպանիչ դանդաղությամբ, դա նրանց դատապարտման ժամկետն էր…

Օրվա երկրորդ կեսին, ժամր 5֊ին, հասան մի ճամբար։ Նրանց համար դուրս բերեցին երկու տակառ և սկսեցին ճաշ բաժանել՝ աոաջին և երկրորդ։ Առավոտվա աշխուժությունն արդեն տեղի էր տվել զգալի հոգնածության ու մտահոգության։ Օրը համարյա ավարտվելու վրա էր, իսկ նրանք անցել էին րնդամենը տասնութ կիլոմետր… Դիմացը նրանց սպասում էր մոտակա երեկոն և դարձյալ տասնութ կիլոմետր…

Ճաշից հետո ուղեպահակների պետը դիմեց կալանավորներին.

Ուշադրությոլն, ճանապարհի կեսը դեռ մեր առջեվում է։ Ու քանի որ օրն ավարտվում է՝ մենք այսուհետև պիտի գնանք արագացրած քայլերով։ Ով որ ուժ չունի ճանապարհը շարունակելու կարող է մնալ այստեղ։ Ո՞վ է ուզում...

Մարդիկ նայեցին իրար։ Վեց ամսից ավելի միասին ապրած և իրար վարժված, նրանք չէին ուղում անջատվել ծանոթ կոլեկտիվից, րնևնել անծանոթների մեջ։

Դա ևս, մեկն էր ճամբարային մոլորություններից։ Կալանավորները մոռացել էին, որ ճիշտ այդպես, վեց ամիս առաջ, նրանք չէին ուզեցել անջատվել կալանավորների մի այլ կոլեկտիվից և միանալ սրանց, որոնցից չէին ուզում անջատվել այսօր…

Ճանապարհակեսի այդ ճամբարում մնալ համաձայնվեցին րնդամենը տասնմեկ մարդ։

Նախազգուշացնում եմ, կալանավորներ, մի անգամ ևս ասաց ուղեպահակների պետր, մեր ճանապարհի վրա չկա այլևս ոչ մի ճամբար, չկա ոչ մի գյուղ։ Այնպես որ, չեք կարող հույս դնել հանգստի վրա։ Պիտի քայլենք ու քայլենք։ Եվ այն էլ, նորից եմ կրկնում, արագացրած քայլերով։ Ուրիշ մնացողներ չկա՞ն, լավ մտածեցեք…

Ուղեպահակների պետը, իրոք որ, շատ լավ մարդ էր, որովհետև չբավականանալով այդքանով, շարունակեց.

Ինչպես ուզում եք։ Իսկ եթե ճանապարհին հոգնեցիք, ետ մնացիք...

Այդտեղ, սովորաբար, հաջորդում է սպառնալիքր։ Բայց նա ասաց.

Ես կարող եմ ձեզ հետ թողնել մի կամ երկու պահակի, որ քայլեք ավելի դանդաղ։ Բայց այդ դեպքում ստիպված պիտի լինեք քայլել ամբողջ գիշերը։ Մտածեցեք, կալանավորն եր…

Երեք րոպե հետո նա կարգադրեց. Քայլե՛լ…

Էտապր ճամփա ընկավ։

Ավաղ, ուղեպահակների շատ լավ այղ պետը, հոգատարությամբ նախազգուշացնելով կալանավորներին, հիշատակելով երեկոն, որը, բնականաբար, լինելու էր ավելի ցուրտ, հայտնելով ճամբարների և գյուղերի բացակայության մասին՝ ճանապարհի վրա, արագ֊արագ քայլելու անհրաժեշտության մասին և այլն, մոռացել էր նշել էլի մի հանգամանք։ Ճանապարհը, մի կիլոմետր այն կողմ, վերածվելու էր անընդհատ վերելքի՝ բավական դիք…

Թե՞ գուցե չէր մոռացել, այլ ինքն էլ չգիտեր, առաջին անգամն էր անցնում այդ տեղերով…

Կա մարդկային մարմնի հազար ու մի անզոր թուլություն։ Բայց դրանցից գուցե ամենասարսափելին ծնկների թուլությունն է։ Ծնկներից վերև՝ դու առույգ ես և ուժեղ, ծնկներից ներքև նույնպես։ Բայց ահա ծնկները… Դրանք կարծես պոկված լինեն և ոտքերիդ երկու մասերը բարակ թելով իրար միացված... Մարմինդ ձգտում է դեպի առաջ ու վեր՝ բացատի այդ վերելքով, թևերդ կատարում են կայտառ թափահարումներ, բայց ծնկներդ…

Դու քայլում ես էտապի մեջտեղում։ Քայլում ես՝ լարումից քրտնած։ Եվ նկատում ես, թե ինչպես քո ետևից գալիս և քեզ անցնում են ուրիշները, գալիս և անցնում են, գալիս և անցնում են քո կողքերով…

Եվ ահա դոկ մենակ ես, ամենավերջռւմ։ Քեզանից հետո միայն պահակն է՝ վերջին պահակը, բայց դա այդպես էլ պետք է լինի, նա իր տեղումն է։ Իսկ դո՞ւ…

Բարեկամական ձայն՝ քո ետևից.

Մեծ֊մեծ քայլիր, կալանավո՛ր։

Չեմ կարող…

Ուժ տուր, ոչի՛նչ։

Չեմ կարող…

Դու չես ուզում հանձն առնել իրողությունն ինքդ քո առաջ։ Դու վերջինն ես.. Միայն դու ես վերջինը…

Կալանավորն ու պահակը կտրվեցին էտապից։ Եվ այդտեղ արդեն, թույլ ձայնով․

Քաղաքացի պետ…

Եվ, ավելի ուժեղ մի այլ ձայն՝ պահակինը. Ընկեր պետ…

Ուղեպահակների պետը նայեց ետ և դեռ չէր մոտեցել, երբ ետ մնացին նաև երեքը։ Առաջին կալանավորը, այսինքն՝ առաջին վերջինր, ուրախացավ, նա մենակ չէ…

Չեմ կարող արագ… շշնջաց նա՝ մեղավորաբար նայելով ուղեպահակների պետին։

Վերջինս չբարկացավ, այլ դիմեց պահակին.

Ետ մնա և քայլեցեք ավելի դանդաղ։ Քա՞նի հոգի են, չո՞րս։ Ուրեմն չորս…

Եվ վազեց էտապի կողքով, առաջ։

Մի քանի րոպե անց, էտապը կորավ ետ մնացողների աչքից։

Իսկ ճանապարհը, թեկուզև այժմ ոչ֊շատ դիք, բարձրանում էր ու բարձրանում՝ ցանցառ անտառով, բացատներով։ Եվ վրա էր հասնում աղջամուղջը…

Սառնամանիքն ուժեղանում էր րոպե առ րոպե, և եթե կալանավորները դեռ չէին զգում լրիվ կերպով, թե որքան խիստ էր այն, ապա դա՝ շնորհիվ քայլելուն։

Պահակապետը շուտ֊շուտ նայում էր ետ։ Եվ դա իզուր չէր։ Շուտով ետ մնացին ևս չորս հողի։ Պետը կարգադրեց էլի մի պահակի.

Կորոթենկո, դու կմնաս հետները։

Դեռ նոր էր էտապն անհետացել փոքր խմբի աչքից, երբ Կորոբենկոն, ուկրաինացի երիտասարդ, կարգադրեց կալանավորներին՝ կանգ առնել։

Թող այն խումբն էլ մոտենա, բացատրեց նա, այդ դեպքում կդառնանք երկու պահակ և ութ կալանավոր…

Վտանգավոր սխալ էր դա, որ կատարեց Կորոբենկոն։ Միայն կանգ առնելուց հետո կալանավորներն զգացին, թե ինչպիսի քամի էր փչում այդտեղ բարձրադիր անտառի այղ բացատում, սառնամանիքի մեջ...

Կալանավորների հագուստները, որ թրջվել էին քրտնքից, մի րոպեում սառեցին՝ ինչպես թաց լվացքը ձմռանը, պարանի վրա։ Երբ հագուստի այս կամ այն մասը շփվում էր եալանավորի մարմնին, նա սրսփում էր սառնությունից։

Մյուս խումբր չկար։

Գնանք, խնդրեցին կալանավորները։

Սպասենք էլի մի քիչ, ասաց պահակը ինքն էլ չխկչխկացնելով ատամները։

Գնանք, նորից խնդրեցին կալանավորները։ Գուցե նրանք վերադարձել են ճամփակեսի ճամբարր։ Գնանք... Քաղաքացի պահակ, խնդրում ենք քեզ, գնանք... Գնանք, հանկարծ ճչաց կալանավոր Բոզարջյանը՝ հարավում ծնված և ապրած, իսկ այժմ այնքան վատ հագնված։ Գնանք, ես սառ… սառ…

Ծնոտների չխկչխկոցը թույլ չտվեց նրան ավարտել խոսքը։ Մութը թանձրանում էր վայրկյան առ վայրկյան։ Քամին, որ առաջ փչում էր լռելյայն՝ կարծես քսվելով կալանավորների հագուստների կակղությանը, այժմ վնգում էր ու վզզում խփվելով արդեն սառած այդ հագուստների կոշտ պատերին։

Երեք կալանավորները, իրենք էլ ցրտից կծկված ու դողահար, նայեցին չորրորդին։ Բոզարջյանի հետ կատարվում Էր ինչ-որ շատ վատ բան։

Գնանք, աղերսեց մեկը՝ Լեոպոլդ անունով, տեսեք, կալանավորը ձեռքից գնում Է…

Կորոբենկոն նայեց և հասկացավ։ Լեոպոլդն իրավացի Էր…

Նույն պահին, առաջին անգամ մի քանի տարվա րնթացքում, մարդիկ տեսան հեռվից դեպի նրանց սլացող մի բեռնատար մեքենա։ Պահակը կանգնեց ճանապարհի վրա, հրացանն առավ ծնկների արանքը, բարձրացրեց զույգ ձեռքերը։ Բայց մեքենան գալիս Էր նույն թափով՝ արհամարհելով ճանապարհի մեջտեղում կանգնածին։

Կորոբենկոն հազիվ հասցրեց ցատկել մի կողմ, և մեքենան սլացավ֊անցավ վաքրիկ խմբի մոտով։

Գնանք, շտապեցրեց այս անգամ Կորոբենկոն ինքը։ Քայլեցին քամու հարվածների տակ գլոլխները խոնարհած։

Բոզարջյանը քայլեց հարբածի պես՝ ոտները խճճելով իրար։ Նա այլես չէր մրսոլմ և ցնցվում։ Հաճելի տաքությունը պաշարել էր նրան։

Քայլիր, բղավեց նրա վրա կալանավորներից մեկը, քայլիր, սիմուլյանտ…

Խոսքերը հասան Բոզարջյանի գիտակցոլթյանր։ Նա ուզեց ժխտել, ասել, որ հիմք չունի սիմուլյացիա անելու։ Չէ որ ճանապարհին չկա ոչ մի ճամբար, ոչ մի գյուղ, որտեղ հնարավոր լիներ իջևանել։ Էլ ինչո՞ւ պիտի նա սիմուլյացիա անի… Բայց նրա բերանից թռան միայն ուժեղ հարբած մարդու մի քանի անկապ թոթովանքներ…

Քայլիր, սիմուլյանտ…

Քայլիր, սրիկա…

Քայլիր, կալանավոր…

Բայց, անելով ևս երկու քայլ, Բոզարջյանը տապալվեց գետին։ Նա ոչ միայն չզգաց ճանապարհի ամրացած ձյան չորությունր, այլև ժպտաց երանության մեջ, կարծես ընկղմել էր փափուկ մի անկողին։ Հաճելի մեղկությունը, ինչպիսին լինում է քնելուց առաջ, պաշարել էր նրան։

Քամին կատաղի շվում էր ու շաչում։ Սառնամանիքը, բազմակողմ աքցանների պես, սեղմել էր կալանավորներին ու Կորոբենկոյին՝ բոլոր կողմերից։ Կանգնելը հավասար էր մահվան։

Իսկ պառկե՞լը…

Վեր կաց, ոտքով կատաղած հարվածեց պառկածին չորս կալանավորների միջի միակ քրեականը։

Վեր կաց, ավելի ուժզին հարվածեց նաև մյուսր՝ երբեմնի գնդապետ, բարձրահասակ, ուժեղ։

Կարծես ոչ թե հարվածներ հասան ընկածի մարմնին, այլ ստվերներ։ Նա չզգաց ոչ միայն ցավ, այլև հպում։ Քաղաքացի պահակ, աղերսեց Լեոպոլզը, նա… նա ձեռքից գնում է… Մենք էլ նրա պատճառով… Գնդակահարեցեք նրան… որ մենք գնանք…

Գնդակահարեցեք նրան… խնդրեցին նաև մյուսները՝ քանի որ չէր կարելի թողնել կենդանի կալանավորին առանց հսկողության և հեռանալ։

Սարսափելի բառր հասավ Բոզարջյանի գիտակցոլթյանը։ Նա նայեց վերև՝ պահակի աչքերին, ինչպես գետնատարած անասունը՝ սպանդարին։

Մի գնդա… կահարեք ինձ… թոթովեց նա։ Ես… ես հիմա… ես հիմա վեր կկենամ… Հիմա…

Բայց այնպիսի անպատմելի երանություն էր զգում նա պառկելուց, որ չէր շտապում վեր կենալ, և մտածում էր ինքնիրեն. «հարկավոր է էլի մի քիչ խոսել, ձգձգել, ժամանակ շահել, որպեսզի մի քիչ էլ պառկած մնամ, մի քիչ էլ, մի քիչ էլ»…

Եվ կրկնում էր անկապ. «Հիմա… հիմա…»՝ շարունակ նայելով Կորոբենկոյի աչքերին։

Միայն մի կարճ վայրկյան մտածեց ուկրաինացի երիտասարդը՝ որոշում ընդունելու համար, և բղավեց բարկացած.

Ի՞նչպես թե գնդակահարել, խելագարվե՞լ եք, ի՞նչ է։ Կամ բոլորդ կսառչեք միասին, կամ կփրկեք ձեր ընկերոջը։ Ապա, բարձրացրեք նրան, բռնեք թևերից։ Շուտ…

Կալանավորները հասկացան, որ այլևս անկարելի էր սպասել ուրիշ բան։ Կատաղած բարձրացրին Բողարջյանին։ Քրեականն սկսեց անխնա խփել նրա դեմքին, վզակոթին… Բայց գուցե դա լավ էր, արյունր նորից շարժվեց հանգչողի երակներում։ Իսկ նա չէր զգում ոչ միայն ցավ, այլ մինչև իսկ հպում։ Կարծես ոչ թե բռունցք, այւ բռունցքի ստվեր էր անցնում նրա դեմքի վրայով…

Իսկ հիմա տարեք նրան ձեզ հետ։

Քայլեցին։ Մեռնողը, խիստ հարբածի նման, հազիվ էր գետնին հպում ոտքերը և ղրանով գոնե մի քիչ օգնում երկուսին՝ տանելու նրան։ Այդ երկուսր բռնել էին նրա թևերից։ Երրորդը շարունակում էր ոտքերով֊ձեռքերով հարվածել ու հարվածել նրան։ Կորոբենկոն չէր խանգարում։ Գոնե որևէ բանով պե՞տք է հանեին կալանավորներն իրևնց հերսը։

Դիմացից երևաց եզասայլ։ Ոչ թե սահնակ, այլ հենց սայլ։

Կորոբենկոն կանգնեցրեց, հարցրեց.

Կա՞ դիմացը որևէ գյուզ, մոտիկում։

Չկա… ասաց սայլապանը։

Պահակը մի պահ մտածեց ետ դարձնել սայլը, պահանջել, որ տանի կիսամեռին, բայց հասկացավ. սայլի վրա պառկած, անշարժության մեջ, նա կսառչի համարյա իսկույն։ Նրա փրկությունր քայլելու մեջ է։ Գուցե և այն բանի, որ քրեականն անխնա ծեծում է նրան, ծեծում…

Արդեն լիակատար մթություն էր։ Չէր երևում լույսի ոչ մի կետ։ Կորոբենկոն ծխող չէր։ Կալանավորները ծխող էին, բայց չունեին ծխախոտ։ Երկինքն ամպամած էր ծայրեծայր, ասաղեր չկային։

Եվ հանկարծ, հեռվում, այդ լիակատար մթության մեջ, անսպասելիորեն, պլպլաց մի փոքրիկ լույս։ Որքան էլ որ դա տարօրինակ է, առաջինը դա նկատեց կիսամեռ Բոզարջյանը…

Այն… ի՞նչ է… հարցրեց նա։ Ա՞ստղ… թե՞ կրակ…

Կրակ… բացականչեցին բոլորը՝ համարյա միանգամից։

Ուրեմն ես փրկված եմ... շշնջաց Բոզարջյանր և կորցրեց գիտակցությոլնր...

Երբ աչքերը բացեց նա պառկած էր գյուղական մի տաք խրճիթում, նստարանի վրա։

Առաջին բանը, որ նա տեսավ, դա սեղանն էր սենյակի հեռավոր անկյունում, իսկ սեղանի շուրջը՝ պահակը, երեք կալանավորները, մի տարիքոտ տղամարդ ու կին և մի փոքրիկ աղջիկ։ Նրանք բոլորը թեյում էին։

Ի՞նչ իմանար Բոզարջյանը, թե ինչ էր պատահել իր ուշագնաց լինելուց հետո...

Իսկ պատահել էր այն, որ նա տապալվել էր գետին, և ուժասպառ կալանավորներն այլևս անկարող էին եղել տանել նրան։

Կալանավորները որսացել էին ուկրաինացի երիտասարդի անհողդողդ հայացքը. նույնիսկ հիմա ես չեմ գնդակահարի նրան, տարեք ձեզ հետ, փրկեցեք…

Միջոցը գտել էր գնդապետը։ Ամուր կապելով Բոզարջյանի բամբակած գլխարկը նրա ծնոտի տակ, որպեսզի չարձակվի, վերցնել էր նրա ոտքերն իր թևերի տակ, լծվել էր նրան և քարշ տվել մեկ և կես կիլոմետր…

Կիչիգինո խուտորն ընկած էր ճանապարհից դուրս մի բլուրի վրա։ Փոքրիկ էտապը թեքվել էր այդ կողմ։

Բարձրանալով բլուր, պահակը թակել էր առաջին դուռը։ Արթնացել և դուռը բացել էր մի երիտասարդ կին։ Տեսնելով տղամարդկանց խումբը, այն էլ՝ կալանավորների, նա վախեցած փակել էր և փակ դռան ետևից հայտնել.

Իմ ամուսինը ռազմաճակատումն է, ես տանր մենակ եմ։ Թակեցեք մի ուրիշ դուռ…

Երկրորդ տանը մերժել էին երկրորդ պատճառով, երրորդ տանը՝ երրորդ, վեցերորդ տանը՝ վեցերորդ։ Իսկ խուտորը բաղկացած է յոթը տնից ինչպես լինում է հեքիաթներում, և մերժել էին վեցը՝ ինչպես, նույնպես, լինում է հեքիաթներում։

Չափից դուրս զայրացած Կորոբենկոն մոտեցել էր յոթերորդ դռանը և կատաղի թակել հրացանի կոթով։ Եվ բղավել էր դուռը բաց արած տղամարդու երեսն ի վար.

Մի՞թե դուք խիղճ չունեք, սրիկաներ։ Թույլ տվեք, որ մարդը գոնե մեռնի հարկի տակ…

Ի՞նչ է պատահել, զարմացել էր տանտերը։

Կորոբենկոն բացատրել էր կցկտուր։

Իսկ մի թե ես մերժել եմ, որդիս, դուռը լայն բաց էր արել տանտերը։ Համեցեք։ Շուտ, մտեք։ Էյ, երիտասարդ, սպասիր, թոզ նախ ներս բերեն սառածին…

Թեյասեղանի մոտ մեկը նկատեց ուշքի եկածի չռված, խելագարի աչքերի նմանվող աչքերը և թևով բոթեց իր հարևանին։ Բոլորր, բոթբթելով իրար, նայեցին։

Կենդանի է… ուրախացավ Կորոբենկոն։

Այո, հառաչեց տանտերը։ Բայց որքա՞ն ժամանակով… Վերցրու, երիտասարդ, այս կաթը, տար տուր նրան… Կխմի, իսկույն շուռ կտա սիրտր և կմեռնի… Ավելի լավ է՝ այդպես, քան երկար չարչարվելով։ Տար տուր կաթր… Ես շատ եմ տեսել, թե ինչպես են մեռնում ցրտահար եղածները…

Քրեականը մոտեցավ Բոզարջյանին.

Կաթ ուզո՞ւմ ես։

Ուզում եմ. շշնջաց պառկածը՝ դանդաղ նստելով։

Վերցրու…

Խմեց։ Եվ, ոչինչ, շուռ չտվեց։ Միայն թե նորից պառկեց։ Ուժ չուներ նստելու։

Իսկ կարտոֆիլ ուզո՞ւմ ես, ձայն տվեցին սեղանի մոտից։

Ուզում եմ…

Բերեցին երկու կարտոֆիլ։ Պառկածը կերավ մի հատը, իսկ մյուսը, իբր թե աննկատելիորեն, կոխեց գրպանը։ Բայց դա՝ գիտակցությունը չէր թելաղրողը, այլ կալանավորական֊ անասնական բնաղզը…

էլի ուզո՞ւմ ես։

Ուզում եմ…

Եվ էլի, մեկը՝ բերանը, մյուսը՝ գրպանը…

Իսկ… այդ ի՞նչ է… թթու կաղա՞մբ… շշուկով հարցրեց նա։

Այո։ Ուղո՞ւմ ես։

Խնդրում եմ… Մի քիչ…

Բերեցին։ Կյանքում չէր սիրել թթու կաղամբ։ Բայց, ինչպես կաթր, ինչպես կարտոֆիլը, այնպես էլ թթու կաղամբն՝ ունեին նույն համը նրա բերանում, այսինքն՝ չունեին ոչ մի համ։ Չունեին նույնիսկ ֆիզիկական գոյություն։ Բողարջյանր չէր շոշափում դրանք ո՛չ շուրթերով, ո՛չ լեզվով, ո՛չ քիմքով, ո՛չ կոկորդով։ Դա նման էր մտապատկերներ ուտելու…

Իսկ հիմա քնիր…

Բոզարջյան ը փակեց աչքերը։ Բայց, որ ամեսազարմա֊ նալին է, և ուղղակի անհավատալին, փակեց ոչ֊ընղմիշտ։

Առավոտյան նա արթնացավ։

Առաջին անգամն եմ տեսնում այսպիսի հրաշք, աչքերին չէր հավատում ուրալցին։ Ի՞նչը փրկեց նրան…

Եվ ոչ ոք չկարողացավ հասկանալ, որ կալանավորին փրկեց այն երջանիկ հանգամանքը, որ նա, հինգ տարվա ընդմիջումից հետո առաջին անգամ, իրեն գտել էր ընտանեկան հարկի տակ…

1907 թ. 29 ապրիլի

Գառագեղ մը չէր աս, ոչ ալ առյուծ մը մեջինը: Մարդու հասակի բարձրությամբ վանդակ մը որան երկաթե ցանցին մեջ զետեղված թառին վրա՝ բարակ շղթայով կապված կապիկ մը կը խաղա առտվընե մինչև իրիկուն. դեմն ալ թռչունի փոքրիկ վանդակի մը մեջ թութակ մը, որուն խնդալե ճաթող մարդու քահքահը փողոցի անցորդները կկեցնե ու դրացի տղաքը դրան առջև կը հավաքե ամեն օր:

Ամեն անգամ որ այցելության կ’երթամ տանտիրոջ՝ որուն իշխանավայել հյուրասիրությունը, ազնվական օսմանցիի վարքը՝ զինքը ճանչցողները կգրավե, վայրկյան մը կանգ կ’առնեմ պարտեզին մեջ, ներս մտնելե առաջ, և թութակին աղմկալից խնդուքը, այս անհիմն ու անտեղի ուրախությունը, մարդոց շատերուն ուրախությանը պես, ինծի մտածել կուտա:

Վայրկյան մըն ալ կկենամ կապիկին մոտ, իր ճարտար լարախաղացի մարզանքներուն կհետևիմ աչքովս, սուր և խելացի ակնարկը կը դիտեմ. իր ջղային, գերազանցապես ջղային արարածի տագնապներուն վրա կզմայլիմ: Հարկավ բան մը կպակսի անոր՝ կատարյալ մարդ ըլլալու համար. ի՞նչ արդյոք. ամեն պարագայի մեջ, պակսածը զգացումը չէ:

Եվ ամեն անգամ որ ծանոթներու, հետաքրքիրներու հետ կ’անցնինք կդառնանք քովեն, միշտ բառ մը կփոխանակենք իր վրան, ո´րը՝ այն օրվան հնարած անոր մեկ խաղը կամ չարությունը կը պատմե. ո´րը՝ խելքին կամ զգացումին նոր մեկ վարձին վրա կը խոսի. օրվան... մարդն էր այս կապիկը Փրինքիփոյի մեջ:

Տանը ծառաներեն զինքը խնամողներուն մեջ իր նախընտրածը սպասուհի մըն էր. persona grata-ն այս դժվարահաճ ու անհամբույր կենդանիին. պե՞տք էր արդյոք ավելցնել իսկույն որ եկող գացող հյուրերուն ալ հաճելի էր այս ուժով լուսով աղջիկը որ Արշիպեղագոսի կղզյակեն մեկտեղ բերած էր՝ դրսեցիի առույգ ու աննենգ աղվորությանը հետ՝ նայադի մը վրդովիչ հրապույրը:

Ծանոթներես նրբամիտ թյուրք օրագրող մը որ ինծի հետ այս տունը կհաճախեր, ու ինծի չափ այս կապիկին կյանքովը կը հետաքրքրվեր, տարօրինակ բաներ կպատմեր անոր վրա:

- Կհավատա՞ս,- կ’ըսեր ինծի օր մը՝ խնդալով,- որ այս հեք կապիկը սիրահարած է տանը սպասուհիին, ապացույց՝ որ ճաշակի մեջ ալ մենե ետ չի մնար այս կենդանին. խել մը գիրքերու մեջ կարդացած եմ որ Ամերիկայի օրանկութանները, հին ատեններու ասպետներուն պես, ճշմարիտ առևանգություններ և անվավեր ամուսնություններ կատարած են իրենց սիրած կիներով. չեմ զարմանար ուրեմն թե որ մեր կապիկն ալ Մարիղոն սիրե:

Եվ իմ տարակուսական ձևիս վրա՝

- Հավտա´,- կ’ավելցներ բարեկամս,- որ իրողություն մըն է ըսածս. ես այս կենդանին ուսումնասիրելու վրա եմ. հիմար ու բուռն սիրո մը ապացույցները ունիմ, Ռոմեո եւ Ժյուլիեթի սեր մը:

Իրոք, ամեն անգամ որ Մարիղոն կմոտենար կապիկին, դող կ’ելլեր անիկա, հրճվանքի սարսուռ մը կվազեր իր մազոտ մորթին վրա, աչքերը կը փայլեին. ցնորած, երջանկութենե արբշիռ էակի մը անկարգ ու անկապ բաները կ’ըներ, վայրկենական կերպով հլու և հնազանդ կդառնար, և սպասուհիին ձեռքին տակ կդներ փոքրիկ գլուխը որ այնքան չարությամբ լեցուն էր ուրիշներուն համար. իր նիհար թաթիկը փայփայանքի մը մեղմությամբ ու անհուն հեշտության մը դողովը աղջկան դպցնել կ’ուզեր միշտ: Ասոնք և ասոնց նման հազար մանր ու չնչին բաներ այս սիրո տառապանքը կմատնեին, մինչդեռ թութակը, դեմեն, ծաղրանքի խլացուցիչ քրքիջով մը կծիծաղեր, իր հավիտենական հեգնությունը կդներ իր չզգացած այս ցավին ու կսկիծին վրա:

Քիչ-քիչ ճշմարիտ գայթակղության մը համեմատությունները առավ այս տարփանքը: Կապիկը կնախանձեր և սուր ակռաները կկճրտեցներ Մարիղոյին մոտեցող ու խոսող էրիկ մարդոց դեմ: Իր փոքրիկ բանտին վիզին փակչող նուրբ բայց անփշրելի շղթային արտոնածին չափ՝ ցասմնակոծ ատելություն մը կհայտներ իր բոլոր ոսոխներուն դեմ և վախ կ’ազդեր: Այնքան որ հույն սպասուհին, իր կանացի բնազդովը, այս կաշկանդված անասունին վրա առաջ բերած տպավորութենեն կ’ամչնար, կպահվըտեր, և մյուս ծառաները կտանեին կերակուրը, որուն, կապիկը սրդողած հիմա, հազիվ կդպցներ իր շրթունքը. և այսպես օրերով իր զրկանքը այնքան հոժարությամբ հանձն կ’առներ որ տերը անոր անոթութենե մեռնելեն կվախնար:

Իր խոլ խաղերը, իր հիմար ոստումները դադրեր էին. ժամերով անկյուն մը սմքած կկենար ան որ հանգիստ ու դադար չէր գիտեր: Միայն՝ երբոր աղջիկը դիպվածով անցներ իր վանդակին քովեն, անսահման բերկրանքի խանդով մը կը ցատկեր տեղեն, կը քաշեր շղթան, կը դառնար, կ’ելևեջեր իր փոքրիկ տնակին մեջ:

Օր մըն ալ Մարիղոն ձգեց գնաց բոլորովին և փոքրիկ կենդանին ալ իզուր սպասեց տեսնել՝ իր կապված, գամված անկյունեն՝ զգացված էակը, վայելքի պատկերը որուն իրավունք ունենալ կկարծեր:

Թղթախաղերնուս էն տաք մեկ վայրկյանին էր երբոր լուրը բերին. ամենքնիս իսկույն ձգեցինք ելանք խաղը, սա անհավատալի բանը աչքով տեսնելու համար:

Փայտե թառին վրա ոլորված շղթային ծայրեն, որ այսպես կարճըցած հիմա՝ մինչև գետին չէր հասներ ա´լ, կապիկը կախված էր ուղղաձիգ և անշարժ. իր աջ թաթիկովը ուժով մը կսեղմեր դեռ, կարծես թե կփայփայեր, շղթան որ իր սրտահոժար մահվան գործիքը եղած էր. աչվըները գոց էին ու բոլոր դեմքին վրա, հարափոփոխ ու ծաղրածու դեմքին վրա, չեմ գիտեր ի´նչ ծանր ու լուրջ բան մը որ այս մեռելի մանկական երեսին՝ ազատագրության մը՝ վերջնական փրկության ու հանգստի մը վեհությունը կու տար:

Ի՞նչպես, ե՞րբ պատահեր էր ասիկա. պարզ դիպվա՞ծ արդյոք. և կապիկը, այնքան փորձ ու ճարտար, կարելի՞ էր որ մեկանց այնքան ապիկար եղած ըլլար՝ իր շղթային ոլորումներուն մեջ շնչահեղձ մնալու չափ:

Ծառաները, որոնք սակայն ամենեն աղեկ կճանչնային այս կապիկը, հավաստեցին թե անիկա կամովին սպաննած էր ինքզինքը, մարդոց շատերեն ավելի մեծ արհամարհանք մը ցուցնելով կյանքին:

Ու ես, զարմացած, դեռ կարծես կդիտեմ սա շղթային ծայրեն կախված փոքրիկ մարմինը, իր վար ծռած գլխովը, ու սա փոքրիկ թաթը որ վար չիյնալու համար շղթան բռներ է:

Ժամերով պիտի կենայի ասանկ, թե որ թութակը հանկարծ իր խնդալե մարելու մոտ մարդու քահքահովը, որ կյանքն ու մահը չի զանազաներ, չգար զիս սթափեցնել:

1899

Այսօր դիպուածաւ
Երբ փողոցը կամ հանրակառքին մէջ
Կամ երկինքին վրայ երկինքէն անդին
Երեսունըհինգ մոմ տեսնէք վառուած
Զահրատը յիշեցէք

Ձեր բանը գործը ձգեցէք մէկ դի
Պահ մը ձեր վիշտերն ու քէնը մոռցէք
Դիտեցէք մոմերու պուրակն այդ բռնկած
Ու մտածեցէք

Թէ օր մʼալ հով մը պիտի փչէ խօլ
Այս բոլոր մոմերը պիտի մարին
Ու պիտի ցրուին անջրպետին մէջ
Ուր ոչ մոմ կʼապրի ոչ դուք ոչ Զահրատ

Պահ մը խորհեցէք
Ու յետոյ դարձեալ
Դուք ձեր հոգերուն
Ես իմ մոմերուս

19 Մայիս 1959

Տնտեսությանը պլանով վարելու համար, ձմռան մի գիշեր Վասիլը մտքում դրեց օրագրի պես մի բան պահել, նշանակել եզան վարն ու կերը, ինչքա՞ն հաց են ուտում ամեն ամիս, քանի՞ խուրձ խոտ է հարկավոր իր երկու կովին, ե՞րբ է ծնելու կովը, քանի՞ ձու է քաղաք տանում ծախելու և այլն։

Ապագա հեռանկարների մասին մի քիչ մտածելուց հետո՝ Վասիլը շուռ եկավ կողքին և գլուխը բարձի վրա հարմար տեղավորելով, քնեց այն խոր ու հանգիստ քնով, որպիսին երևի ունենում է նավի կապիտանը փոթորկից հետո նավի սարք ու կարգը դիտելով, մինչև խաղաղ նավահանգիստը։

Վասիլի տնտեսության միակ ճեղքը հարևանի պարտքն էր և այդ ճեղքից հազար ու մի անախորժություն էր ներս մտնում, վրդովում նավի կանոնավոր ընթացքը, ճոճում, ուղղությունը կորցնում, ահ ու սարսափ տարածում նավաստիների՝ մոր, կնոջ, քրոջ ու երեխաների մեջ։

Այդ գիշեր, երբ ձմռան քամին ոռնում էր այնպես, ինչպես հազար պարտատեր միաբերան կոռնային, Վասիլի գլխում ծագած միտքը՝ օրագիր և հաշիվ պահելու մասին, անշուշտ ներքին և անքակտելի կապ ուներ պարտքի անխուսափելի հատուցման հետ։ Ամենայն հավանականությամբ բարձի վրա գլուխը հարմար տեղավորելուց առաջ, նրա գլխում ծագել է և երկրորդ միտքը՝ նավի ճեղքը Տիգրանուհով ծածկելու մասին։

Նրա օրագիրը հին, թերթերի ծայրերը մաշված երազահանի լուսանցքների վրա է գրած և կազմի կողին։ Վասիլն ամեն օր չի գրել։ Երևում է, որ գարնան սկզբին, երբ առավոտից մինչև իրիկուն քրտնել են ինքը, գոմեշը և տան անդամները, ժամանակ չի եղել ամեն օր գրելու։ Մատենագիրը բավականացել է միայն շաբաթվա կարևոր դեպքերն արձանագրելով լուսանցքի վրա, մինչև քունը հաղթեր։ Իսկ գարնան սկզբին միշտ էլ քունն է հաղթել և երկու-երեք բառ գրելուց հետո գրիչն ընկել է ձեռքից, նույնիսկ միտքը կիսատ թողնելով։

Վասիլի օրագիրը սկսվում է տան անդամների ցուցակով, որ ըստ երևույթին կազմված է հաջորդ առավոտյան, ուտելուց հետո, քանի որ թերթի անկյունում Վասիլի բութ մատի հետքը կա, թաթախված ինչ-որ պղտոր և մի քիչ էլ յուղոտ հեղուկի մեջ։

Ըստ այդ ցուցակի նավի վրա ութ մարդ էր՝ ինքը, մայրը, կինը, չորս երեխան և Տիգրանուհին։ Անունների դիմաց տան անդամների տարիքն է և այն կապը, որ ունի տան անդամը Վասիլի հետ։ Այսպես՝ «Տիգրանուհի, քույր, 16 տարեկան»։ Վասիլի կենդանի ինվենտարը երկու կով է, մի գոմեշ, ութ հավ։ Կովերն ու գոմեշը անուններով են, առանց տարիքի և տան անդամների ցուցակին անմիջապես կցած։ «Տիգրանուհի, քույր, 16 տարեկան» և հետս «Ծաղիկ կով»։

Որովհետև Վասիլը գեղագիտական նպատակի հետամուտ չի եղել, օրագրից չի կարելի որոշել, թե ինչպես էին Տիգրանուհու մազերը՝ սև թե շեկ, աչքերը կապույտ էին, թե թուխ։ Միակ հիշողությունը նրա արտաքինի մասին գրված է մայիսի 6-ին. «Տիգրանուհու համար առա դեյրա»։ Դիմացը նշանակված է գինը, որից երևում է, որ կտորը հասարակ չիթ է եղել։

Կա մի ուրիշ հիշատակություն, առանց ամսաթվի. «Տիգրանուհու համար չուստ չառա»։ Երազահանի այդ երեսին տպված է հետևյալը․ «Կոշիկ կամ տրեխ տեսանելը մեծ կորուստ է, երազն յոթն օրն կատարի»։ Կարելի է ենթադրել Տիգրանուհու տխրությունը չուստեր չունենալու համար և թե ինչպիսի երազ է թվացել մի զույգ չուստը։ Ստույգ է, որ Տիգրանուհին բոբիկ ոտքերով է գնացել քաղհանի, ինչպես նշանակել է Վասիլը մի քանի օր հետո։

Վասիլը շատ օրեր մանրամասն է գրել։ Օրինակ, հունիս 11-ին նշանակել է. «Մայրս գնացել է իր եղբոր որդու տունը ղոնաղ 4 օրով։ Վարսենիկը (կինս) զբաղված էր տանը մանր գործերով։ Կովը տվավ 12 գրվանքա կաթ, Ծաղիկը ոչ։ Տիգրանուհին գնացել էր ջաղաց ալյուր աղալու, բայց նոբաթ չլինելու պատճառով եկավ տուն։ Չէր աշխատում գոմեշը, հանգստացնելու համար գնացել էր դաշտն արածելու։ Եկավ անձրև։ Բադալի տղան տվեց իր պարտքը− կես կոտ ցորեն։ Առա մի բահի կոթ։ Եվս մի շաբաթում հավերը 12 ձու ածեցին, որից 5-ը ծախեցինք, ընդամենը 10 կոպեկ»։

Ամբողջ օրագրի մեջ հունիս 11-ը նշանավոր է երկարապատում և մանրամասն լինելով։ Խոսելով ապահովագրման թերթիկի մասին, որ երևի նույն օրն է ստացել, Վասիլն ավելորդ չի համարել հետևյալ խորհրդածությունն անել․ «կառավարության կողմից եկավ շրջիկ և խոսեց ապահովագրման մասին նաև բուրժուական կողմանից։ Ժողովուրդը բոլորը հասկացան միաբերան, կեցցեք դուք միություն»։

Անցյալ տարվա օրացույցով հունիսի 11-ին կիրակի էր։ Ըստ երևույթին այդ կիրակին Վասիլն անմահացրել է գինով և երեկոյան դեմ փիլիսոփայել «միության» և «բուրժուական կողմանից»։ Մի քանի օր հետո, հունիսի 16-ին Վասիլը գրել է. «Տիգրանուհին անորոշ աշխատանք էր անում։ Գաղթականը տարավ կես կոտ ցորեն գինու դիմաց»։

Այդ ամսին Վասիլն առաջին անգամ հիշատակում է պարտքը։ Գրելով, որ թրթուրն ուտում է կաղամբի տերևները, Վասիլն ավելացնում է. «պարտքից դուրս եկանք տասը մանեթ Տիգրանուհու աշխատանքի դիմաց, ևս տվի 12 մանեթ փողով»։

Տիգրանուհու մասին տեղեկությունները հուլիսին կցկտուր են։ Երևում է, որ ամբողջ ամսվա ընթացքում աղջիկն աշխատել է եղբոր պարտքի դիմաց։ «Տիգրանուհին քաղհան էր անում հարևանի բոստանը պարտքի դիմաց»։ «Առա եղան մի հատ։ Տիգրանուհին լոբի էր քաղում պարտքի կողմից։ Առա ծամոն վերքի համար։ Փոր եմ արել, հետո գնացի ցախ բերելու։ Ծաղիկը ցամաքեց անհայտ պատճառից»։

Հուլիսի վերջին նա գրել է. «Տիգրանուհին գնաց վերին արտը խուրձի, պարտքի դիմաց։ Եվս տվի 3 մանեթ»։ Թե ի՞նչ խուրձ է վերին արտում և ի՞նչ աշխատանք է արել Տիգրանուհին այդ արտում,− պարզ չի երևում։ Նույն օրը Վասիլը գրել է. «Վարսենիկը հիվանդ է. Տիգրանուհին եկավ ոտքին վերք։ Առա ծամոն վերքի համար»։

Վարսենիկի հիվանդությունը վերջացել է հաջորդ օրվա լուսաբացին։ Վասիլը գրել է. «Ծնվեց ինձ ևս մի աղջիկ»։ Եվ ուրիշ ոչինչ։ Այդ ամբողջ շաբաթը նա մի նախադասություն է նշանակել. «Պարտքից մնաց քառասուն»։

Աղջիկն ըստ երևույթին մի շաբաթից ավել չի ապրել։ «Գիշերս մահացավ նորածինը, առանց անուն դնելու»,− գրել է Վասիլը։ Հին երազահանը նույն երեսի վրա, Վասիլի գրածից մի քիչ ներքև ասում է. «Երազն բարի է և կատարվի ավուրն», իսկ Վասիլը դիմացը նշանակել է․ «Առա կաղին երեխաների համար 16 կոպեկ, ևս նավթ, գրվանքում մի կոպեկ պակաս, գումարով 30 կոպեկ»։

Տիգրանուհու մասին հետագայում եղած հիշումները միշտ էլ «պարտքի դիմաց» են կամ «պարտքի կողմանից»։ Նա բուրդ է լվանում, կալ է կալսում, լոբի է քաղում բոստանում։ Ինչ-ինչ նկատառումով Վասիլը կարևոր է համարել օգոստոսի 21-ին նշանակել, որ այդ օրը Տիգրանուհին չի աշխատել, «ոտքը մտել է փուշ»։

Օգոստոսը Վասիլի տարեգրության մեջ նշանավոր է դրամական հաշիվներով։ Համարյա ամեն երեսի գրել է փոքրիկ հաշիվներ օրվա ծախսը. «Հնձվորին մի օր ներքի արտում մի մանեթ 60 կոպեկ», «Մանուչարից առա գերանդի, պարտք մնացի 60 կոպեկ», «Ջրվորներին մի փութ ցորեն»։

Վասիլի մատյանում Տիգրանուհու չուստերի մասին մի անգամ էլ հիշատակված է օգոստոսի վերջին։ Թեև Վասիլը օրագիրը շարունակել է մինչև տարվա վերջը, սակայն շատ քիչ են հիշատակումներ Տիգրանուհու և նրա չուստերի մասին։

Վերջապես Վասիլը գնում է մի զույգ չուստ, սակայն Տիգրանուհու անունով գնած չուստերը դառնում են Վարսենիկի սեփականությունը, իբրև թե նրա ոտքին մեծ լինելու պատճառով։ Այդ առթիվ շատ մակերեսային դատողություն է արել Վասիլը, մոտավորապես այն ձևով, թե աշխարհը փուչ է, լավությունն էլ է կորչում, վատությունն էլ։

Չենթադրե՞լ արդյոք, որ ընդհարում է եղել Վարսենիկի և Տիգրանուհու միջև չուստերի համար, մեկը լաց է եղել, նորից բոբիկ ոտքերով («առի ծամոն վերքի համար») արտը գնացել «պարտքի դիմաց», մյուսը չուստերը պահել է հայրական տնից բերած սնդուկի մեջ։ Ինչպե՞ս հասկանալ Վասիլի գրածն այն մասին, թե «Տիգրանուհին խռովեց, զոռով բերեցինք կալատեղից»։

Սեպտեմբերին ծնում է Վասիլի երկրորդ կովը։ Այդ օրը նա ուրիշ բան չի արձանագրել։ Սեպտեմբեր ամսվա նշանավոր դեպքերից է և խոտի հաշիվը։ Անցյալ տարի ցանած առվույտը երկու անգամ հարելուց հետո Վասիլը շատ մանրամասն ելք ու մուտքի հաշիվ է կազմել։ Եվ մուտքը գերազանցել է («մաքուր եկամուտ խոտի կողմանից»)։

Մի շաբաթ հետո ստացած գարու մասին գրելիս, հանկարծ մի՞տն է ընկել Տիգրանուհին, թե գարու հաշիվն անելիս տանը վայնասուն է ընկել, ձեռքը դողացել է, ծածկել է երազահանը, վեր կացել։ Ինչպե՞ս է եղել, այդ ամենևին հայտնի չէ։ Գրված է միայն հետևյալը.

«Տիգրանուհին մահացավ առանցի կարծիքի, տեղոց տեղ, լավ թաղեցինք. եղավ ծախս ութը մանեթ փողով, ևս մի փութ գարի տերտերին, գումարով 9 մանեթ 70 կոպեկ։ Նաև առի երկու մոմ»։

Տիգրանուհու մասին էլ ուրիշ ոչինչ։ Տասնվեց տարի ապրեց, աշխատեց, մահացավ նույնպես հանկարծ, ինչպես այն նորածինը, որի մասին հուլիսի վերջին հայրը գրել է՝ «Գիշերս մահացավ նորածինն առանց անունը դնելու»։

Օրագրում Տիգրանուհու մավան առթիվ ուրիշ մանրամասնություն չկա։ Վասիլը երազահանի այդ երեսն էլ շրջել է նույն բութ մատով, որի կնիքը կա երազահանի շատ երեսների վրա։

Հաջորդ երեսը, որ գրվել է երկու օր հետո, սկսվում է այսպես.

− Պարտքից մնաց տասնչորս...

1925

Երկու ախպեր են լինում․ մինը՝ խելոք, մյուսը` հիմար։ Խելոք ախպերը միշտ բանեցնում ու չարչարում է հիմարին։ Էնքան չարչարում է, որ հիմարը հուսահատվում է, մի օր էլ կանգնում է, թե՝

- Ախպե՛ր, էլ չեմ ուզում քեզ հետ կենամ, բաժանվում եմ, իմ բաժինը տուր, գնամ ջոկ ապրեմ։

- Լա՛վ,- ասում է խելոքը,- էսօր էլ դու ապրանքը ջուրը տար, ես կերը տամ, երբ ջրից բերես, որ ապրանքը գոմը մտնի՝ ինձ, որը դուրսը մնա՝ քեզ։

Ժամանակն էլ լինում է ձմեռ։

Հիմարը համաձայնում է։ Ապրանքը ջուրն է տանում, ետ բերում։

Ձմեռվա ցուրտ օ՜ր, մրսած անասուններ․ հենց տաք գոմի դուռն են հասնում թե չէ՝ իրար ետևից ներս են թափում։ Դռանը մնում է մի հիվանդ քոսոտ մոզի՝ գերաններին քոր անելիս։ Էն է մնում հիմարին։

Էս հիմարը թոկը վիզն է կապում, իր մոզին տանում ծախելու։

- Ա՛ մոզի, արի, հե՜յ,- կանչելով գնում է։

Մի հին ավերակի մոտից անցնելիս էլ որ ձեն է տալի՝ ա՛ մոզի, արի, հե՜յ․․․, ավերակի արձագանքը կրկնում է․

- Հե՜յ․․․

Հիմարը կանգնում է։

- Ինձ հետ ես խոսում, հա՞․․․

Ավերակը ձայն է տալի․

֊ Հա՜․․․

- Մոզին ուզում ե՞ս։

- Ե՜ս․․․ Քանի՞ մանեթ կտաս։

Տա՜ս․․․

Հիմի կտա՞ս, թե՞ չէ։

Չէ՜․․․

Դե էգուց կգամ, որտեղից որ է՝ ճարի՜․․․

Արի՜․․․

Հիմարը համաձայնում է ու մոզին ծախված համարելով՝ ավերակի դռանը կապում է, շվշվացնելով վերադառնում տուն։

Մյուս օրը առավոտը վաղ վեր է կենում, գնում փողերն առնելու։ Դու մի՛ ասիլ՝ գիշերը գայլերը մոզին կերել են։ Գնում է տեսնում՝ ոսկորները դեսուդեն ցրված ավերակի առջև։

Հը՞, ասում է, մորթել ես, կերել, հա՜։

Հա՜․․․

Չաղ է՞ր, թե՞ չէ։

Չէ՜։

Հիմարը էստեղ վախենում է, կարծում է՝ ավերակի մտքումը կա, որ իր փողը չտա։

Էդ իմ բանը չի, ասում է, առել ես, պրծել, ես իմ փողի տերն եմ, բեր իմ փողը՝ տասը մանեթ դեղին ոսկի՜․․․

Սկի՜․․․

Էս էլ որ լսում է հիմարը, բարկանում է, ձեռի փետը ետ է տանում, տուր թե կտաս ավերակի խարխուլ պատերին։ Մին, երկու զարկում է․ պատերից մի քանի քար են վեր ընկնում։ Դու մի ասիլ՝ հնուց էդ պատում գանձ է եղել պահած։ Քարերը որ վեր են ընկնում՝ ոսկին թափում է հանկարծ առաջը, լցվում։

Ա՛յ էդպես․․․ բայց էսքանն ի՞նչ եմ անում, տասը մանեթ ես պարտ՝ իմ տասը մանեթը տուր, մնացածը քու փողն է, ընչի՞ս է պետք․․․

Մի ոսկի է վերցնում, գալի տուն։

Հը՞, մոզիդ ծախեցի՞ր, ծիծաղելով հարցնում է խելոք ախպերը։

Ծախեցի։

Ո՞ւմ վրա։ Ավերակի։

Հետո՞, փող տվա՞վ։

Իհարկե, տվավ։ Դեռ չէր ուզում տա, ամա ձեռիս փետովը որ մի քանի հասցրի, ինչ ուներ՝ առաջիս փռեց։ Իմ տասը մանեթը վեր կալա, մնացածն իրենն էր, հենց թողեցի էնպես փռված։

Ասում է ու ոսկին հանում, ցույց տալի։

Էդ ո՞րտեղ է, աչքերը չորս է անում խելոք ախպերը։

Է՛հ, ցույց չեմ տալ, դու աչքածակ ես, էնքան կհավաքես, շալակս կտաս, որ մեջքս կկոտրի։

Խելոքը երդվում է, որ մենակ ինքը կշալակի, միայն թե տեղը ցույց տա։

Բեր, ասում է, ձեռինդ էլ ինձ տուր, մնացածի տեղն էլ ցույց տուր, որ տեսնեմ ես՝ տկլոր ես, քեզ համար նոր շորեր առնեմ։

Հիմարը նոր շորերի անունը որ լսում է՝ ձեռինն էլ է տալի ախպորը, տանում է, մնացածի տեղն էլ ցույց տալի։ Խելոքը ոսկին հավաքում է, բերում տուն, հարստանում, բայց ախպոր համար նոր շորեր չի առնում։

Էս հիմարը ասում է, ասում է, որ տեսնում է՝ չի լինում, գնում է դատավորի մոտ գանգատ։

Պարոն դատավոր, ասում է, ես մի մոզի ունեի, տարա ավերակի վրա ծախեցի․․․

Հերի՛ք է, հերի՛ք, ընդհատում է դատավորը, էս հիմարը ո՞րտեղից եկավ, ո՜նց թե մոզին ավերակի վրա ծախեցի․․․ վրեն ծիծաղում է ու դուրս անում։

Գնում է, որիշներին գանգատվում, նրանք էլ են վրեն ծիծաղում։

Ու, ասում են, մինչև էսօր էլ խեղճ հիմարը կիսամերկ ման է գալի, պատահողին գանգատվում, բայց ոչ ոք չի հավատում, ամենքն էլ ծիծաղում են վրեն, ու խելոք ախպերն էլ ծիծաղում է ամենքի հետ։

Լազուր երկնքով ամպեր են անցնում,
Ու սալվի ուռին կուլա գետափին.
Ամպերի շուքը դաշտերն է ծածկում,
Սիրտս կրծում է կսկիծը խորին …

Վառ արևն հանգավ սրերի հետքում,
Մութը թևերը փռեց ամեն դին.
Անգյուման դարդը սիրտս է մաշում,
Ա˜խ, ծաղիկ թոռմար, ընկե՛ր իմ անգին …

Ո՞ւր ես, հոգի ջան, չկա՞ս դու հիմա, -
Հողերուն հավսար ու անգերեզման.
Ա˜խ, քամին հիմա վերադ կըսգա,
Դու չե՞ս իմանում, ազի՛զ ընկեր ջան …

1903

Ուր էիր, ուսկի՞ց եկար,
քան զամէն ծաղիկ դու պայծառ․
Եկիր ւ'ի հոգիս մըտար,
չես ի տար պահիկ մի դադար․
Սըրտիս մէջն ի ժուռ եկար,
ւ'ելնելու ճարա՛կ չի գըտար․
Զարկիր ի գըլխուս վերայ,
ւ'աչերուս ի վար թափեցար։