Ախ, էլ ինչո՞վ, ինչու՞ ապրեմ,
Երբ չպիտի սիրով հարբեմ,
Երբ համբույրիս հետքը չկա
Շուրթին սիրած իմ աղջկա:

Սիրուց քաղցր էլ ի՞նչ կա որ,
Սիրուց քաղցր սերն է միայն,-
Հասիր, ծաղկենք, իմ հեռավոր,
Վարենք հանգած օջախն իմ տան:

Թե քո սերը թևեր տա ինձ,
Քեզ արծվի կաթ կբերեմ,
Ետ կխլես դու ինձ մահից,
Թե մի գիշեր քեզ համբուրեմ:

Դու, որ ինձ չսիրես սրտանց,
Էլ ո՞վ սիրե, իմ հայուհի,-
Հասիր, թե իմ սերն է Աստված,
Դու իմ միակ աստվածուհի..

Այս գիշեր զքեզ ես երազեցի
Եվ կփնտըրեմ այսօր ամեն տեղ
Մազերըդ՝ խավար, նայվածքըդ՝ կանթեղ,
Ակռաներդ՝ մարգրիտ, ականջըդ՝ խեցի։
Այս գիշեր զքեզ ես երազեցի
Եվ բերնիս վրա շրթունքիդ հյութեղ
Վերադարձավ համն ու դողաց այնտեղ։
Քայլերուդ առաջ լայնորեն բացի
Ժանգոտած հոգիս և եկար, անգե՛տ,
ճամփորդութենե մը ինչպես երկար
Բազուկներուս մեջ՝ որբ քու մարմինեդ։
Օ՛հ, նստե հիմա և ա՛լ մի՛ երթար,
Հիմա՛, մեղքըցիր և եթե կրնաս
Զիս քիչ մը սիրե՛, ո՛վ բարի տղաս...

Չեմ տեսնում շքեղ զարդերը գարնան,
Վշտից խավարեց գոհարն աչքերիս.
Ծանրացավ աշխարն ուսերիս վրա,
Զուր ես հարցընում պատճառը վշտիս:

Ես` զավակ ճնշված ուդժբախտ ազգի,
Որ արյունով է իր ուղին թրջում.
Որ դարե˜ր, դարե˜ր թափը իր բազկի
Շղթան է կրծում ժանգոտ, շառաչուն:

Շղթան շառաչուն, ծանըր ու ժանգոտ,
Ինձ տապալել է, կաշկանդել գետնին.
Ինձ տրորում են անցնող ու դարձող,
Դո՛ւ մի կարեկցիր իմ անհուն վշտին:

Իմ մոր սուրբ խոսքը – ծաղրի նշավակ,
Իմ հայրենիքը – սիրտըս ու հոգիս –
Եվ հոշոտում են, պղծում ոտնատակ,
Դու չես ըմբենի անդունդը վշտիս …

Ես` զավակ ճնշված ու փոքրիկ ազգի,
Սրտիս արյունով մեծ վիշտս եմ գրում.
Վերքը անդարման իմ հայրենիքի
Իմ բյուր խոցոտված սրտումս եմ կրում:

Սիրե˜լ, երազե˜լ, թռչել եմ ուզում,
Բայց շղթան ինձ պինդ գամել է գետնին.
Կուռ լուծը ազգիս` ուսերս է փշրում,
Չես կարող հասնել իմ անափ վշտին:

Տիեզերական զայրույթով, թույնով
Արդ` ես ինքըս ինձ խայթում եմ ահա՛,
Թո՛ղ մեռնիմ, կորչիմ անհետ, անանուն,
Իմ անհույս վիշտը դու չես հասկանա …

1908
Թիֆլիս

... Բոլոր հոգով պիտի կենտրոնանամ այն մեծ նյութի, գործի վըա, որ անունը «Յոթ օր ապատում, յոթ գիշեր անապատում» եմ դրել, որտեղ պիտի մտցնեմ բոլոր իմ հիմարություններն ու ոչ-հիմարությունները... Շա՜տ-շատերի մոտ եմ կարդացել այդ գրվածքի կոնսպեկտն ու մշակված կտորները, ե բոլոոն էլ գովել են... Մենակ այդ պիտի գրեմ և վերջ տամ գրելուս և գոհ կլինեմ, որ մեռնիմ...
(Հեղափոխական էպոսիս թեման շա՛տ հետաքրքիր է)։
Այժմ խնդրում եմ, որ պ. Արասխանյանցին դիմեք, որ ինձ տեղ տա «Մուրճ»–ում և այս տետրիցս տպագրեցեք «Մուրճ»–ում, հենց մոտ համարներից <մեկում>: Շատ եմ ուզում «Մուրճ»–ում գոել, իբրև լուրջ օրգանում, ուստի խընդրում եմ, որ ինձ էլ* տեղ տաք։
Իմ ոտանավորները խստությամբ քննելիս բացատրեք մի քանի տողով լիրիզմի նշանակությունը, ապա անցեք ոտանավորներին։ Քննադատելիս աչքի անցրեք և՛ տետրում գրածներս... Մի փոքր երկար կանգ սաեք ժողովրդական մոտիվների վրա։ Դիտեցեք և՛ այն, որ իմ հանգերը այսպես կոչված «ճոխ» տեասկիցն են - օրինակ լիքն են այսպիսի 1 անընթ.– «մրմունջ-սրտունջ, շողա-ցողա, դողա-լողա»... Հենց ժողովրդական տարրը...
Եթե կարող եք՝ ջախջախեք իմ մեջ այս ինքնահավան - կարծիքը. <...>

Ես զարմանալի~ մի ծաղիկ տեսա.
_Զգո~ւյշ, սիրելիս, շա~տ եմ վախենում.

Չգիտե՛մ, ե՞րգ, թե՞ գուշակում է սա.
_Զգո~ւյշ, սիրելիս, շա~տ եմ վախենում.

Այդ ծաղիկը ճիշ քո տարի՛քն ունի.
_Զգո~ւյշ, սիրելիս, շա~տ եմ վախենում.

Բայց դեռ չի~ ծաղկել ոչ մի գարունից.
_Զգո~ւյշ, սիրելիս, շա~տ եմ վախենում.

Մի անգա՛մ է նա,_ ասում են,_ ծաղկում.
_Զգո~ւյշ, սիրելիս, շա~տ եմ վախենում.

Ծաղկո՛ւմ ու… իսկույն մեռնո~ւմ է կյանքում,
_Զգո~ւյշ, սիրելիս, շա~տ եմ վախենում.

Ինձ այդ ծաղկի հետ ծանոթացրի~ն…
Ի~նչ նմանություն,
Կարծես դո՛ւ լինես……


Վախենո~ւմ եմ քո մրրիկից… լռին,
Ի՛նչ կպատահի, եթե դու … սիրե~ս:

Դեղնել եմ խընկիդ նըման,
գունատել եմ զէտ ըզզաֆրան.
Չի գիտեմ՝ քո սէ՞րդ արել.
թէ՞ եկել է օրս ի մահուան:
Ասցին, թէ դու դեղ ունիս,
տուր ինձի, որ կենդանանամ.
Թէ չէ՝ կու մեռնիմ, գընամ,
գան ասեն քեզ մարդասպան:

ԿԱՄ՝ ՀՐԱՆՏ ՄԱԹԵՎՈՍՅԱՆԸ 60-Ի ՇԵՄԻՆ

Մարդիկ կան, գալիս-խրվում են քո օրվա մեջ, և այլևս դու չես օրվադ տերը, մարդիկ կան, գալիս-խրվում են կյանքդ ու քեզ տեր են դառնում, ավելին՝ տեր են դարձնում քեզ... Ու ապրում են այդ մարդիկ քեզ հետ, քո մեջ՝ անկախ նրանից՝ հեռո՞ւ են, մո՞տ, ծանո՞թ են, անծանո՞թ: Իրենք են, և առանց իրենց դու արդեն դու չես...
- Ո՞վ եք Դուք ըստ Ձեզ:
- Այդ հարցին պատասխան տվել են իմ գործն ու իմ քննադատները: Հակոբ Մնձուրու իմ բնորոշումը վերադարձվել է ինձ՝ «Անցյալի մոլորված առաքյալը այսօրվա քաղաքակրթության բավիղներում»:
- Ամեն դարաշրջան առաջադրում է իր հերոսին. ինչպիսի՞ն պիտի լինի 20-րդ դարավերջին հայ գրականության տիպական հերոսը կամ ինչպիսի՞ն է:
- Հայ գրականության կայացած հերոսների վարքի հաշվառումով՝ շատ քիչ ենք հարաբերվել մեծ գրականության ոլորտներին և ըստ այդմ կերպավորված հերոսը չունենք: Նոր ժամանակներ, նոր պատասխանի պահանջ՝ հայ գրականությունը շատ քիչ է արձագանքում նոր ժամանակներին իր նոր կերպարներով: Թերևս ճշգրիտ պատասխանն էպոսն է տվել, հանձին Փոքր Մհերի, և էպոսին հարաբերվելով կամ կրկնելով, կամ ինքնուրույն խուզարկումներով ժամանակի մեջ գտնելով գլխավորը, մի քանի գրողներ միայն կարողացել են հարաբերվել նոր ժամանակների նոր հերոսին: Հեղհեղուկ ժամանակներ, թշնամու խուսափուկ կերպար, ծավալվող ողբերգություն, ուր ոչ ողբերգությունն է ձևավորվում, ոչ հերոսներն են անուն առնում, ոչ թշնամին է անուն առնում, իսկ ողբերգությունն, այնուամենայնիվ, ահագնանում է: Սա պիտի բացվի, պիտի գրվի: Քո հարցից հետո անմիջապես հիշեցի Կաֆկային: Շոլոխովին չհիշեցի՝ «Խաղաղ Դոնը», որ ողբերգություն է՝ ժամանակի ու անհատի, հասարակության ողբերգություն, բայց Շոլոխովը անցյալ դարակեսերի գրականության, ասենք, Տոլստոյի գրականության մի մասն էր: Իսկ Տոլստոյից հետո ձևավորվել էր մի իրականություն, որտեղ նոր ողբերգությունը հնին ամենևին նման չէր... Իսկ մեր ձեռքերը կապված էին միտումնավոր, կողմնակալ գրականության կապանքներով, և մենք ի զորու չէինք իսկապես բացել ժամանակն ու կերպարները, գտնել էականը, կերպավորել գլխավորը: Գրականության այդ առաքելությունը փաստորեն չկայացավ: Հսկայածավալ երկիրը փլուզվեց, ու ոչինչ չկարողացանք անել կործանումից խուսափելու համար: Այդ գրականությունը պիտի գրվի:
- Կողմնակալ էր գրականությունն իր հերթին, բայց կողմնակալ էր նաև քննադատությունը:
- Ես ամբողջության մեջ եմ վերցնում երևույթը, եթե կուզես՝ փիլիսոփայությունն էլ ներառյալ:
- Այդ դեպքում պիտի գրականությունից շեղվենք դեպի քաղաքականություն:
- Փիլիսոփայությունն էլ, գրականությունն էլ, քաղաքականությունն էլ էթիկայի ու իրականության որդիներն են, սա նույնպես նկատված է:
- Ուրեմն 20-րդ դարավերջի մարդու ու հայ մարդու նշանաբանը ո՞րը պիտի լինի Ձեր կարծիքով:
- Բաներ կան, որ ես չեմ կարողանում հասկանալ:
- Հարցի՞ց, թե՞ մարդուց:
- Ինչ-որ սադրիչ երանգ կա հարցի մեջ այնքանով, որ համաշխարհային գրական միտքը ձևավորել ու հրապարակ է բերել, ու մենք էլ, ինչպես թույլերին է հատուկ, ահա այդ ձևավորված հոսանքի մեջ ենք ընկնում ու քշվում: Մեր վիճակը չենք կարողանում առանձնացնել ու մեր խոսքն ասել: Հարցը միշտ այդպես են դնում՝ մա՞րդը, թե՞ պետությունը, հասարակությո՞ւնը, թե՞ մարդը, ու մենք առաջին հերթին ասում ենք՝ իհարկե մարդը: «Պղնձե հեծյալում», օրինակ, իհարկե, Եվգենին և ոչ Պյոտրը: Եթե անհատը, եկեք ամբողջ հասարակությամբ, գրական-պատմափիլիսոփայական խորքով միանանք, լծվենք պետության կործանման գործին: Լծվեցինք, կործանեցինք՝ եղավ կործանված հայրենիք, արդյունքում՝ կործանվում է յուրաքանչյուր անհատ:
- Փաստորեն ռուս առաջադիմական դեմոկրատիան հենց դրանով էլ զբաղվել է մոտ 200 տարի՝ կործանել պետությունը՝ սկսած դեկաբրիստներից, վերջացրած ռուս նորօրյա դեմոկրատներով:
- Հարցը այդպես է դրված եղել, բայց պետությունը, այնուամենայնիվ, պահպանվել է:
- Ուրեմն ինչպե՞ս բացատրել այդ երևույթը:
- Պատասխանատու պահին հենց այդ արիստոկրատներն ու դեմոկրատները կանգնել են պետության կողքին, ոչ թե մարդու:
- Գուցե դա հենց նշանակում էր մարդու կողքին կանգնել՝ պետության միջոցով: Ի վերջո՝ ինչի՞ համար է պետությունը, այն զուտ ցարերի քմահաճույք չէր, չէ՞, երկիր, ազգ, ժողովուրդ պահող մեխանիզմ էր:
- Քո գալուց առաջ մտածում էի Դոստոևսկու մասին. «Դևերի»: Ահա անհատը, և համակրանքը խեղճերի, թշվառների կողմն է, բայց ահա եկել է բունտարների ժամանակը, տեռորն է մոլեգնում, և համակրանքը շրջվում է դեպի պահպանողականություն, պետություն:
- Նախորդ հարցի Ձեր պատասխանի մեջ ինձ շատ հետաքրքրեց մի փաստ, որի մասին ինքս էլ շատ եմ մտածել՝ Փոքր Մհերի խնդիրը. արդյո՞ք Փոքր Մհերը մեր ազգային գենի նահանջի առաջին դրսևորումը չէր, ինչո՞ւ գնաց-մտավ Ագռավաքար, ինչո՞ւ չմտածեց ինչ-որ ձևով ինքը հողը պահելու մասին: Ինչո՞ւ «Հողն ինձ չի պահում»: Ես Ագռավաքարում փակվելու այդ ֆենոմենը չգիտեմ ինչու կապում եմ մեր պետականության կորստի, և այլնի, և այլնի հետ: Այնուամենայնիվ, ինչո՞ւ մեր ազգային հերոսն ընտրեց հեռանալու, ինքնամեկուսացման ճանապարհը, ի՞նչ էր դա, ազգային երազի անիրականալիությո՞ւնը. ինչո՞ւ հենց այդ անիրականալին դարձավ մեր ազգային իդեալը: Ընդհանրապես՝ ո՞րն է հայ ֆենոմենը: Ի՞նչ է դա:
- Հայ ազգային հերոսն ի վերջո Դավիթն է:
- Բայց ինչո՞ւ Դավիթով չավարտվեց մեր ազգային էպոսը. թող ավարտվեր Դավիթով, ավարտվեց Մհերով, ու Մհերը հեռացավ: Ամենահզորը բոլոր դեպքերում երևի թե Մհերն էր, չէ որ միշտ ամենափոքրն է ուժեղ լինում՝ թագավորի փոքր տղան:
- Քննադատական հայացքով պետք է նայել էպոսին: Այդ պահը հանճարեղ կռահումն է, ժողովրդի հանճարեղ կռահումը, որ ինչ-ինչ եզրերով հարաբերվում է արևելյան փիլիսոփայության, համաշխարհային մտքի հետ: Ես երբեք ինձ չեմ հարցրել, ինչո՞ւ ժողովուրդը, մեր միտքը կամ որևէ միտք ունեցել է կյանքը վերափոխելու, Աստծուն, բնությանը դեմ գնալու ձգտում, ոչ թե կատարել-անելու, այլ լինելու: Դավիթն անում էր, Մհերը՝ լինում: Այս հարցին պատասխանելիս շատ ավելի պիտի խոսել խորաթափանց իրապաշտության մասին՝ հողը կակղած է, հերոսները մանրացած են, նույնիսկ Կոզբադին չկա, կան Կոզբադնի թոռներ, մանրիկ հերոսներ, մանրիկ ռեսեր, որ կաշկանդում են հսկային, նա հալածվում է այդ գաճաճներից:
- «Մեր կյանքի հիմներն անդո՞ւնդը ընկան»:
- Դա կա: Այո, այդ հրաշալի, հոյակապ բանաստեղծությունն էլ մի պատասխան է:
- Հիշում եք, չէ, մանրացել են արաները, արաների համար նոր բավական է մի ժպիտ...
- «Բայց կլինի մի գիշեր»... Դիպուկ, խելացի բանաստեղծություն է: Դոն Կիխոտն ի վերջո նույն պատմությունն է ապրում՝ իր ֆանտազիաները, իր կռիվն ու իր պարտությունը: Համլետն էլ նույն երկվության մեջ է:
- Բայց Համլետը մեռավ, չէ՞, իսկ Մհերը հեռացավ: Ինչո՞ւ հեռացավ:
- Նույնը չի՞: Ինքդ պատասխանիր, ես ի՞նչ գիտեմ:
- Ես Ձեր պատասխանն եմ ուզում: Այստեղ հուզողը, դրդողը ոչ այնքան էպոսային պահն է, որքան առնչությունը մեր ժամանակին ու Փոքր Մհերի վարքագծի կրկնությունը մեր օրերում, որ արդիական է դարձնում հարցը՝ ինչո՞ւ:
- Ժամանակին ես շատ եմ մտածել Մհերի մասին: Մեր հասարակարգը, մեր հաղթանակած, մեր լիովին դրսևորված անհատների կյանքերը կրկնում են Մհերին, ոչ Դավթին: Ժամանակին մտածում էի «Մհերը» վիպագրել, հրապուրում էր՝ և՛ պատմությունը, և՛ էպոսը, ստիլիզացիայի հնարավորությունը: Նաև Թումանյանի մասին էի մտածում, որ նույն Մհերն է, նա էլ քարայր մտավ, Չարենցն էլ պարտվեց:
- Ո՞րն էր Չարենցի պարտությունը: Մա՞հը:
- Մահն էլ:
... Մյուս դաշտերը - չլուտ ու չոր,
Ու դաշտերում այն - գրաստ-ապին,
Հագին նեխած մի, ցեխոտ շապիկ,
Հոգին միշտ համր, հրատոչոր...
- Չէ, ես մտածում եմ, որ Չարենցը չի պարտվել:
- Դե, Թումանյանն էլ չի պարտվել:
- Գուցե Թումանյանի ժամանակն է պարտվել: Թումանյանի տիպը:
- Քո հարցով դու ինձ կարծես շտկեցիր, այդ դեպքում Չարենցի էլ ժամանակը պարտվեց:
- Հիշո՞ւմ եք Չարենցի «Երկու աշխարհի սահմանագծում»՝ գյումրեցի Ավոն, լոռեցի Օհանեսը, ախալքալաքցի Վահանը...
- Դա կա, կա, բայց և Չարենցի ժամանակը պարտվեց:
- Ո՞ր Չարենցի: Մենք ունենք 3-4 Չարենց, ո՞ր Չարենցի:
- 18-23 թթ. Չարենցի: «Հետշավարշյան» Չարենցի: Եթե ասում ենք Թումանյանի պարտությունը չէր՝ ժամանակի պարտությունն էր, ապա Չարենցի ժամանակն էլ պարտվեց:
- Լավ, հիմա ես կտամ սադրիչ, գուցե անպատկառ հարց՝ ո՞վ էր նրանցից ամենահա՛յ հայը: Ես հասկանում եմ, որ դա անհարգալից վերաբերմունք է նրանց նկատմամբ, այնուամենայնիվ, մեր ժամանակի չափանիշներով գնահատած՝ ո՞վ էր ավելին:
- Այնքան նույնական, այնքան նման են, որ սադրանքիդ չեմ ենթարկվի: Այնքան են նրանք նման իրար՝ Խորենացին, էպոսը, Նարեկացին, որ առանձին խոսակցություն է, Աբովյանը, Թումանյանը, Սարյանը, Տերյանը, Արամ Խաչատրյանը, Արշիլ Գորկին, Վիլյամ Սարոյանը... Տարբեր լեզուներում, մշակույթի տարբեր ոլորտներում՝ այնքան են նույնանում, այնքան են նման: Ամենահայ հայն այդ ամբողջի միությունից է հառնում:
- Կարո՞ղ եք մի նախադասությամբ բանաձևել հայի ֆենոմենը:
- Մի ժամանակ կարող էի:
- Ժամանա՞կը փոխվեց, հա՞յը փոխվեց, թե՞ Դուք:
- Բոլորս միասին: Կային բաներ, որ չէի ուզում տեսնել, ինչպես չես ուզում մորդ մերկ կամ հորդ խեղճ տեսնել, անկման մեջ տեսնել: Կային բաներ, որ ենթադրում էիր, բայց խղճում էիր, չէիր ուզում այդպես տեսնել և ուզում էիր հայի այն կերպարը տեսնել, որ ստեղծում է, վերապրում է: Ես եղեռնից հետո էի եկել և իմ անձնական ճակատագրով, իմ դաստիարակությամբ այդ վերապրող սերնդից եմ, համընդհանուր նահանջի, փախուստի, մեր աչքի առաջ ծավալվող կործանումի պատկերի առաջ ուզում էի տեսնել, գտնել, ստեղծել մի կերպար, որ ստեղծիչ է, որ շրջանցում է պարտությունը, կործանումը, անկումը:
- Ի՞նչ, «Նահանջ առանց երգի՞»:
- Նահանջ երգով:
- Բայց արդյո՞ք նահանջ էիք ուզում: Ինձ թվում է՝ Ձեր որոնածը նահանջի երգը չէր:
- Նահանջ կար, ուզեի-չուզեի: Հողից զրկվել ես, աչքիդ առաջ ժողովուրդդ ցնդում է՝ հեռանում են Մերձավոր Արևելքից, հայրենիքից: Առաջանալիք հայրենիքի հնարավորությունները նվազում են, և դու հետապնդում էիր ստեղծի՛չ կերպարը, ամբողջականությունը, խոցելի տեղերը մոռացության տալով: Այդպիսով առաջանում էր թերարժեք, մի քիչ կողմնակալ, կիսատ...
- Գուցե անանկեղծ: Մի քիչ «մտքում պահված» գրականություն:
- Ուղղակի՝ որ ազգային նիհիլիզմ չլիներ: Դա պարտադրված մի բան էր, ամբողջ սովետական գրականությունն էր համակված դրանով՝ միմյանցից ծածկել թերությունները՝ կիրգիզը բարձր մարդ է, վրացին բարձր մարդ է, ռուսը բարձր մարդ է, միմյանցից թաքցնում էինք մեր վատ ու թույլ կողմերը, կուսակցության գաղափարախոսությունն էլ հենց դա էր:
- Ինձ թվում է՝ առնվազն գոնե Դուք չէիք թաքցնում:
- Ըստ երևույթին՝ արածս ուրիշ բան է եղել, ձգտումներս՝ ուրիշ:
- Արածը գուցե ավելի ճիշտը, բարձրը, իրապատումն է եղել:
- Ըստ երևույթին գրիչը ձեռքներիս չէինք կարողանում գաղափարներով առաջնորդվել, նյութը տանում էր իր ետևից:
- Գիտե՞ք ինչ հիշեցի, Միքելանջելոյի օրագրում այսպիսի գրառում կա՝ փառահեղ են բոլոր կարգի մտահղացումները, բայց երբ մուրճը առնում ես ձեռքդ ու ինչ-որ բան ես անում, այդ ժամանակ մտածողը մուրճն է, ու ինչ-որ ստեղծվեց, թեկուզ հազար անգամ քո աչքի համար քո մտահղացմանը զիջի, կատարյալը ստեղծածդ է:
- Դա իսկապես այդպես է: Կա: Իսկապես պռատ են այն գործերը, որոնք արվել են մտածվածի պես: Մեզ նյութն է տիրում, մենք կատարում ենք նյութի կամքը:
- Հնարավոր չէ՞, որ նյութի տարերքը ձախողի ստեղծագործությունը:
- Ֆոլքների՞ն նկատի ունես՝ ձախողում, դարձյալ ձախողո՛ւմ, կրկին ձախողո՛ւմ - ամեն անգամ, երբ լայն ընդգրկման էր գնում: Հեմինգուեյին կշտամբում էին զգուշավորության համար՝ անում է այն, ինչ ուզում է:
- Թե՞ այն, ինչ գիտի:
- Այն, ինչ ուզում է ու ինչ գիտի:
- Ծավալուն, մեծ, չըմբռնվող, փոփոխվող իրականությունից վերցնում ես ինչքան հնարավոր է շատ: Վերցնում ես ու չես կարողանում ամբողջացնել, և ահա ձևավորվում է ձախողումը, որ Ֆոլքները համարում էր մեծագույն հաջողություն:
- Ասում են՝ արվեստն անկում է ապրում, արվեստ չկա, ու ասում են՝ միանգամայն հակառակը՝ արվեստը հիմա, նոր-նոր է սկսվում. Ձեր խոսքի մեջ էլ այդ երանգները հնչեցին, Ձեր կարծիքով արվեստի ո՞ր վիճակն է հիմա:
- Այնքան թուղթ է գրվել ու այնքան է գրվում, բայց, այնուհանդերձ, գրականությունը նոր-նոր իրեն գտնում է: Այնքան քիչ է գտնվածը, գոնե հասկացողների համար, որ ամբողջ արվածը կարելի է միայն սկիզբ համարել: Իսկական գրականությունը նոր է գտնվելու: Գրականության անկման առասպելներին ես չեմ հավատում: Ես չեմ հավատում, թե ընթերցող ենք կորցնում, հարյուրից հինգը կամ երեքը մշտապես եղել է ու լինելու է, գրականություն է պահանջելու, նրա գրողը միշտ առաջանալու է, միշտ պահպանելու է գրականության միջուկը, այն միջուկը, որ միությունն է «Հաջի Մուրադի», թումանյանական «Եղջերվի», չարենցյան «Շավարշի», բակունցյան «Տիգրանուհու»: Սրանք գրականության համար ձեռագիր են, կայուն, հանճարեղ նյարդերից հյուսված:
- «Արվեստը արվեստի համար». կա՞ այդ սկզբունքը՝ մաքուր արվեստը: Որքանո՞վ են Ձեզ համար այդ հասկացություններն իրական:
- Երբ արվեստն արվեստի համար է՝ միայն այդ դեպքում է դառնում մարդու համար: Արվեստն արվեստի համար է արվում, երբ պատվեր չի կատարում, իդեալ է տալիս, հասարակությանը հարստացնում է, դառնում կատարելության զինանշան:
- Այնքան շնորհակալ եմ Ձեր այդ պատասխանի համար:
- Նայիր նույն Չարենցի օրինակով, երբ փորձել է ոճավորել, գրել կուսակցության համար, հանճարեղ մարդ էր, այդ գործերն էլ կարող ես փրկված համարել: Եթե մի ուրիշը հարձակվի, ես այդ գործերը կպաշտպանեմ, բայց դա չէր իրական, մեծ գրականությունը, այլ այն, որ ստեղծվեց միայն իր համար՝ «Դեպի լյառն Մասիս» - արվեստն արվեստի համար, գրականության համար: Ոճավորումներն ի՜նչ փառահեղ էին, չէ՞...
- «Կապկազ թամաշան», էպոսի մշակումը, լենինյան շարքը: Գիտեք՝ ինչքա՜ն եմ սիրում «Ռոմանս անսերը»: Ստորություն է, նողկալի, բայց հրաշք ստորություն է՝ զգում ես, որ ո՛ւժ կա, Չարե՜նց կա, «Դանակը բկին» չէ: Գուցե դա էլ էր նյութի տարերքի հաղթանակ:
- Այդ կտրուկ վերաբերմունքն անհրաժեշտություն էր ժամանակին...
- «Կգա, կպառկի, կակուղ, կմոտենամ, ոնց որ ինձ Հայկոոպփայ տան մի»: Գարշելի է, չէ՞: Բայց պարուրում է քեզ, ձգում է, ապրում ես այդ գարշանքով...
- ...Եթե նկատի ունենանք միջակության ստեղծած այն շարադրանքը, որ նրա այդ վերաբերմունքի ետնաբեմում է, լորձոտ մի գրականություն, որի դեմ կռվում էր Չարենցը:
- Չարենցը մնում է այն Չարենցը, որ հայ գրականության մեջ թերևս ամենահզոր բնորոշումն է տվել կնոջը՝ «Թանգարաններում մրսող քույրեր»: Հիշո՞ւմ եք:
- «Էլեգիան» եմ ես սիրում.
Տեսի երկիրը ես Իտալիո,
Եվ Վենետիկը, և գոնդոլներ...
Այնտեղ շրջում էր պոետը մեր
Երազային իր տարտամ քայլով:
Իսահակյանը ճշգրիտ է բնութագրված, Իսահակյանի բերանով ասվածը՝ մարգարեություն - ցնդելու է ձեր հեղափոխությունը, զառանցանք է ձեր հեղափոխությունը...
- Չգիտեմ, ինձ թվում է՝ Չարենցն ահավոր թեմա է, որ ո՛չ կհասնես, ո՛չ կհեռանաս:
- Իսկ դու պատկերացրու մի մշակույթ, որի Չարենցները շա՛տ խոշոր, բայց առօրյա են իրենց համար և անընդհատ այդքան սուր են դնում պրոբլեմները ու գրականության անընդհատ մակարդակ ապահովում: Մեզանում դա հնարավոր չեղավ. ով փորձեց բարձրանալ՝ գավառը գլխին խփեց:
- Մեր կյանքի բոլոր ոլորտներում էլ, ինչքան տեսնում եմ, զգում եմ, մտածում եմ, գավառականությունը բոլորիս հերն անիծել է: Եվ մեր կյանքի ահավորության պատճառը շատ դեպքերում հենց այդ գավառականությունն է: Մեր դիլետանտությունը նաև, հազիվ տառաճանաչ՝ քիչ է մնում Մաշտոցին հարություն տանք, այբուբենը սովորեցնենք:
- Այդպես է: Թերուսների ժամանակ է: Երբևէ ավելի հաստատ էի այդ մասին խոսում, պլատֆորմ կար, կարող էի դաժանորեն խփել՝ տգետ վարժապետներ, պռատ բժիշկներ, տհաս ուսանողներ, կիսատ գոյությունների հանրապետություն է, գավառ, խեղճության հաղթահանդես: Ձգտում չկա: 20-22 տարեկան թուրքի տղան ավտոբուս էր նստել-եկել Հրանտ Մաթևոսյանին տեսնելու: Գրականություն էր մտնելու ու իրեն առաքելությամբ էր օժտել, իմանալ՝ ո՞ր հրապարակում է աշխատելու, շուրջն ի՞նչ կա, հասել էր Իրկուտսկ, Ռասպուտինի մոտ, Վոլոգդա էր եկել՝ Բելովի մոտ...
- Չե՞ք կարծում, որ պատճառը մեր հավակնոտությունն է: Հիշո՞ւմ եք Սևակի հոդվածն ազգային սնապարծության մասին:
- Մեծ, անհրաժեշտ ներկայություն էր, բայց նրա լիցքը ես շատ ավելի վերագրում եմ մեր քննադատական մտքի բացակայության. շարադրողների փաղանգներ կային, վտառներ, երամներ, կային, գրում էին, հեկտարներո՜վ, և ոչ մեկը իր պատկերը չէր տեսնում քննադատության մեջ: Սուրեն Աղաբաբյանը փորձեց մի քիչ բոլորին իրենց տեղը դնել... և միայն:
- Չդրեց, չէ՞, մինչև վերջ:
- Ոչ, թերևս: Ու պիտի գար Սևակը, ում խոսքի կեսը կռիվ է, հոդված: Եթե քննադատությունն ասած լիներ սա ով է, էսինչն ով է, մյուսն ով է, լավը վատից ջոկեր և գորշությունը չտիրապետեր՝ Սևակն այդքան դասատու չէր լինի: Նա նուրբ թրթիռների, նուրբ ընկալումների մարդ էր, բայց գավառական մեր խավարը նրան ամբիոն էր բարձրացրել անընդհատ, գործով և ուղիղ խոսքով սովորեցնելու, թե ինչ անենք և ինչ չանենք:
- Երևի թե եզակի համաձուլվածք էր՝ գրող, քննադատ, բանաստեղծ, ընթերցող, ուսուցիչ:
- Այնուամենայնիվ՝ խոսքաշատ էր, խիտ ու ծանր չէր, և պատճառը մեր «լինելությունն» էր: Նա սկիզբ պիտի լիներ, ոչ ավարտական վկայագիր:
- Իսկ չե՞ք մտածել, թե Սևակը քանի՜-քանի բանաստեղծի է սպանել:
- Իր մեղքը չէ, իր շնորհն է:
- Հիշո՞ւմ եք հենց Սևակի խոստովանությունը՝ կարդացի Չարենցին, զգացի, որ բանաստեղծ չեմ: Թողեցի գրելը: Հետո նորից գրեցի:
- Լավ օրինակ է, բնություն հիշեցրեց: Աղվեսի ոտքերը կարճ են, մի երկու ցատկով շները ետևից կհասնեն, բայց մի սքանչելի, սիրուն, փափլիկ պոչ ունի և ձորի պռնկով է փախչում. շները ահա պիտի բռնեն՝ պոչը աջ է թեքում, շները ձորն են թափվում, շները ձորում են, ինքը նազուկ վազում-գնում է անդունդի եզրով: Սևակը պոչն ահա ձորն է գցել և պոչի հետ նրանց, որ հենց ձորում էլ պիտի լինեին: Շնորհակալ ենք:
- Գուցե տվյալ պահին շնորհակալ ենք: Այնուամենայնիվ, ես դա նկատել եմ ոչ միայն Սևակի պարագայում, ընդհանրապես, համաշխարհային գրականության մեջ, երբ հանդես են գալիս չասեմ հարյուրամյակի, ասեմ հազարամյակի գրողներ, նրանց շուրջը ձևավորվում է վակուում:
- Չէ՛, այդպես չէ, նրանք ստեղծվում են այդ հսկային առաջացնելու: Քանի «Անուշ» է գրվել, ես ստույգ չգիտեմ ժամանակի պարբերականներն ու ձեռագրերը, բայց ինչ որ գիտեմ. մի անգամ Րաֆֆին՝ սոցիալ-քաղաքական պոեմ, մի անգամ Պռոշյանը՝ «Սոս և Վարդիթեր», Միրաքյանը՝ «Լալվարի որսը», «Անուշի» 92-ի տարբերակը, եղա՞վ չորս, և ապա այն, որ եզակի, անկրկնելի «Անուշն» է: Դա ժողովրդի, դա լեզվի ձգտումն է՝ ինչ-որ բան կայացնելու: Դա վակուում չէ, ձգտում է: Այլևս «Անուշ» չի գրվելու: Մարդն անկրկնելի ծնունդ է, նույնն էլ գրական գործը:
- Դժվար է գրականությունից դուրս գալ, բայց պիտի հարցնեմ՝ ինչպե՞ս եք վերաբերվում մեր կյանքի համընդհանուր քաղաքականացմանը:
- Չի կարող այդպես չլինել: Վատ եմ վերաբերվում, նյարդեր է մաշում, մարդ է սպանում, գործ է ոչնչացնում, մեծից փոքր այդ անպտուղ խաղով են զբաղված: Մենք մամուլի ու գրականության աշխատողներ ենք ու առնչված ենք քաղաքականությանը, բայց իսկապե՞ս ամբողջ ժողովուրդն ու բոլորը զբաղված են քաղաքականությամբ:
- Հետաքրքիր հարցադրում է, մի՞թե այդքան քաղաքականամոլ ենք, թե՞ մի անգամ ասել ենք ու մենք էլ հավատացել: Թերևս՝ ոչ, որովհետև աշխարհը դեռ փուլ չի եկել: Այնուամենայնիվ, Դուք ինչո՞ւ գնացիք ու ինչո՞ւ հեռացաք հայոց նորընտիր խորհրդարանից:
- Գնացի Զորյանի, Սարյանի, Սևակի՝ նախորդ խորհրդարանների նախորդ գրող-պատգամավորների հետքերով, որ տարին մեկ-երկու անգամ գնում-նստում էին, հետո իրենց գործերին դառնում: Ահա, նաև փառասիրության խնդիրը կար, չգիտեի՝ ի՜նչ զարհուրելի է լինելու: Դա ծանր աշխատանք էր, առաջին օրերին, առաջին ամիսներին գնում էի, ջանում էի իսկապես պատգամավոր լինել, դեպքերի ընթացքի վրա ազդել, հետո տեսա, որ կամ ես, կամ՝ խորհրդարանը:
- Այսինքն՝ կամ գրո՞ղ, կամ պատգամավո՞ր:
- Այո, դա շատ ծանր, շատ լուրջ աշխատանք է, որ չի կարելի իմ պարագայում հարադրել ու համադրել գրողի քո գործի հետ: Խորհրդարանում մնալով չէի կարող մտածել, թե գրող եմ մնալու: Մարդիկ կան, որ կարողանում են, ես՝ ոչ: Իմ հացը իմ գրասեղանին էր, ես իմ հացին էի դառնալու: Մյուս կողմից՝ խորհրդարանում ձայն ունենալու համար պետք է որևէ խմբակցություն, կուսակցություն ունենալ ու ձայների որոշակի քանակով ազդել այս կամ այն խնդրի ձևավորման վրա, իսկ դա կազմակերպչական աշխատանք է, անհարիր իմ բնույթին, ես «խմբի տղա չեմ», անմարդամոտ եմ, ես չեմ կարող բանակցել ու չեմ կարող համոզել, դա ինձ դավ է հիշեցնում: Վատ եմ տանում, երբ ֆրակցիայի անդամը քեզ հետ ջերմ հարաբերությունների մեջ է, բայց իր կուսակցության շահերն է պաշտպանելու: Թեպետ ինչ-որ բան փորձեցի, կլոր սեղանի գաղափարը, օրինակ, կամ հակոտնյա խմբերին ի մի բերելու ցանկությունը: Թվում էր՝ հակասությունները թյուրըմբռնման, թերասացության արդյունք են, ու պետք է մարդկանց իրարու բերել՝ պարզելու համար:
- Չէին գա:
- Չէին գա՝ կծավալվեր ահա այս ողբերգությունը, որ ուրիշինը չէ, հենց իրենցն է:
- Ինչպե՞ս եք վերաբերվում նախագահի վերջին հրամանագրին՝ նկատի ունեմ Դաշնակցության գործունեության կասեցումը: Շատերը ասում էին ու ասում են, թե դա դաշնակցականներին ընտրություններից հեռացնելու քայլ էր: Արդյո՞ք այդպես է, թե՞ դա պոպուլիստական, մակերեսային գնահատական է միայն:
- Քո այդ հարցով դու մեր զրույցը փակուղի ես քաշում, ինչպես որ նախագահի հրամանագիրը և այդ կուսակցության այդ գործունեությունն են փակուղի մտցնում իմ գործն ու կյանքը, նրանք խնդիրը կամ-կամ են դնում՝ կամ ես - կամ դու, կամ մենք - կամ դուք, իսկ ես կամ-կամ չեմ - և կուսակցությո՛ւնն է ազգային իմ մարմնի էական բաղադրյալը, և՛ նախագահն ու պետականությունը. մեկի կամ մյուսի բացառումն իմ կյանքից՝ ի՛մ ջլատումն է, իրենց համար դա գուցեև խաղ է (քաղաքակա՜ն, կարևո՜ր, շահաբե՜ր, հեռագնա՜), ինձ համար՝ մահ: Բայց պետք է որ և իրենք հասկանալիս լինեն, որ միմյանց օտարելով, միմյանցից օտարվելով՝ հենց իրենք, իրենցից յուրաքանչյուրն է թալանվում: Չի՛ կարելի համազգային զորությունը այդպես անխղճորեն մսխել, չի կարելի: Ասում են՝ չենք թալանում, իշխող խմբակցությունն ասում է՝ չեմ թալանում, մյուսը՝ նույնպես, ասում են՝ ուժեղանում ենք, և գուցե իրոք ուժեղանում են, բայց ահա այս է, որ խարան է՝ «կուսակցական էգոիզմ», խարան են առաջին զոհի՝ առաջին հանրապետության վրա, խարան է դառնում այսօրվա հանրապետության հիվանդ մարմնին:
Բայց այս խնդիրը մե՞նք ենք քննելու, այսօ՞ր, որտե՞ղ: Կլոր սեղանի կարիք չի՞ զգացվում - երես երեսի գային, խոսք խոսքի, մի խոսքի...
- Ո՞վ պիտի քննարկեր ամենից առաջ ու հետո՝ չգիտեմ, բայց քննարկումների ժամանակ բոլորս սիրում ենք ամեն ինչ իջեցնել-բերել կենցաղային մակարդակի, վերածել առտնին խոսակցության: Տե՜ր Աստված, չպիտի՞ լինի մի ժամանակ, երբ երկրի նախագահը ինչ-որ բան որոշի, որ ընդունենք առանց քննարկումի, իբրև երկրի տիրոջ խոսք:
- Քո խոսքն ինձ համար մի քիչ ուշացած է, բառը բառին, ելևէջը ելևէջին ես նույն վերաբերմունքն եմ ունեցել ու արտահայտել եմ: Օրինակ, անտանելի է, որ նախագահին պարոն նախագահ չեն ասում՝ Լևոն ու վերջ: Իսկ եթե գլխներիս թուրքի փաշա նստած լիներ կամ մոսկովյան մի բյուրոկրատ, այդքան կհայհոյեի՞նք, ինչքան այս մի երկու տարում մեր մսից ու ոսկորից շինված նախագահին:
- Գուցե հենց պատճառն էլ դա է՝ մեր մարդն էր, ինքն ո՜ւր հասավ, մենք ո՜ւր մնացինք:
- Ահա, մեր թագավորները չէին ասում ձեզնից ենք, ասում էին Ճենաց աշխարհից ենք եկել:
- Մարգարեն իր հայրենիքում տեղ չունի՜:
- Շատ անգամներ եմ տեսել, որ ի՛ր խոսքը պետք է լինի, որովհետև երբ միտքս փակուղի է մտել, հնչել է նախագահի իր վճռական խոսքը:
Հայ-հայկական պատերազմի վտանգը, հայ-ադրբեջանական բաց, ցուցադիր, անկանխատեսելի հետևանքներով լեցուն պատերազմից խուսանավելը...
- Ձեր վերաբերմունքը նոր ընտրություններին: Որևէ սպասելիք ունե՞ք նոր ընտրվելիք խորհրդարանից ու ի՞նչ սպասելիք:
- Իմ կարծիքով քաղաքականապես ավելի հասուն այրեր չեն առաջադրվի, քան հներն էին: Այս խորհրդարանը՝ կարող, կայուն, սկզբում նույնպես սիրելի մարդիկ էին, ինչո՞ւ չկայացավ՝ չգիտեմ, ըստ երևույթին կուսակցական էգոիզմը տնաքանդ, սարսափելի ուժ է, որ թույլ չտվեց միմյանց հասկանալ, առաջացավ էս գզվռտոցը, ջուր ծեծելը, սպանիչ տաղտուկը, խորհրդարանի ու խորհրդարանական մտքի վարկաբեկումը:
- Նո՞րն էլ այդպես կլինի:
- Դե եթե ՀՀՇ-ի բացարձակ հաղթանակը լինի, մյուս կուսակցություններն իրենց զրկված ու նվաստացած են զգալու, հակառակ դեպքում՝ անպայման սրանից վատ է լինելու:
- Ցրե՞նք խորհրդարանը:
- Մի ժամանակ ասել եմ, թե ես դիկտատուրա եմ ուզում, աղբի, արևելյան այս բազարի, այս համաճարակային փնթի թալանի, այս գազազած խեղճության հարցերը լուծող դիկտատուրա եմ ուզում: Հարց լուծող դիկտատուրա: Կոմունիստները վատ հեռացան, բայց եկողներն էլ ուշ հասկացան՝ ինչ է կատարվել, կարծում էին ուրիշ երկիր է: Չէին տեսնում, որ իրենց երկիրն են քանդում ու կողոպտում: Պապանձվել էի, եթե հրապարակի զառանցանքին իմն ավելացնեի՝ ինչո՞վ էի տարբերվելու բազարի կնկանից... Հիմա էլ չեմ խոսում, արդեն պատմություն է, եղած-անցած, երեկվան չնայենք: Խոսենք այսօրից:
- Լավ, իսկ գրողների համագումարում ինչո՞ւ էիք լռում:
- Համագումարը ձգտում էր միությունը պահել, պահպանել, ես համաձայն էի, ուրիշ ի՞նչ խոսեի:
- Եթե ինչ խոսել ենք, համարենք Հայաստանի ներկա վիճակի գնահատական, ի՞նչ է լինելու մեր վաղվա օրը Ձեր պատկերացմամբ:
- Իշխանությունը և ունեցվածքը այսպես նույնազոր չեն լինելու (անիծյալ ժառանգություն), իշխանությունը այսպես ունեցվածքի երաշխիք չի լինելու և ուրեմն միջկուսակցական կռիվները ազգային գոյապայքարի մեջ այսպես պատերազմների կերպարանք չեն ստանալու, և երանի այդ օրերին:
- Ամենից շատ ո՞ր գույնն եք սիրում:
- Կարմիրն էի սիրում, հիմա կանաչն եմ սիրում, բաց կանաչը, գարնան տերևի կանաչը:
- Ո՞ր թիվն եք սիրում:
- Թի՞վը, թվանշա՞նը: Երևի 1960 կամ 1959:
- Ձեր սիրած երգը:
- «Սոլվեյգի կանչը»՝ Գրիգ:
- Իսկ փողո՞ցը:
- Չկա արդեն. Ջիմ Թորոսյանը կերավ: Հին Ջրաշատի փողոցը: Գերագույն խորհրդի ետևն էր, Խաչատուր Աբովյանի վերացած, կորած այգու գլխին, մեծ քաղաքում էր ու այնքա՜ն խաղաղություն կար:
- Ո՞նց է սկսվում ու ավարտվում Ձեր օրը:
- Իմ երազած օրը, որ երբեք էլ այդպես չի լինում, սկսվում է երեկվա արածիս հետ կապերի մեջ մտնելով, երբ որևէ կերպ գտնում եմ տողը: Սովորաբար պարբերությունը չեմ փակում, որ հաջորդ օրվա համար մուտք ունենամ: Եթե գրելը ստացվում է՝ կենդանություն է, սարսափելին հետո է, երբ չգիտես ինչ անես, հեռուստացույցը սպանիչ է, ռեստորանները թանկ են, խմիչքները վայրենի են, մամուլը՝ տաղտկալի:
- Ասենք՝ ունեք երեք ցանկություն, մեկնումեկը տեղնուտեղը կատարվում է, ո՞րը կընտրեք:
- Մաքուր, կոկ առանձնատների Երևան քաղաք ունենալ:
- Ձեր ինչի՞ն է պետք այդպիսի կլայեկված քաղաքը:
- Մաքուր, կոկ առանձնատների Երևան և վերջ: Հետո որ այդ քաղաքում մարդիկ ժպտան, ինչպես որ 60-70-ական թթ., դրանից հետո կատաղածների-չարացածների քաղաք դարձանք:
- Գուցե 60-70-ական թթ. Դուք էիք երիտասարդ, ոչ թե մարդիկ էին ժպտուն:
- Ըստ Արտո Փելեշյանի՝ այո: Դիմանալու, ներելու, հանդուրժելու, սիրելու համբերությունը տարիքի հետ պակասում է, բայց ժպիտն էլ է պակասել:
- Չէի ասի, որ ինքներդ շատ ժպտուն եք:
- Գեղարվեստի կատարյալ գործ եմ ուզում: Զորեղ, զրնգուն, հրաշալի կյանք է հորդում՝ մենք կողքին կապված-կաշկանդված ենք: Գրական մի խոշոր հաղթանակ եմ ուզում: Մարդն առհասարակ ինքն իրեն խաբում է, բացահայտ ձախողումն անգամ հաջողություն կարող է համարել: Զղջալը, սխալն ընդունելն ահավոր դժվար է: Կուզենայի այն հաջողությունը ունենալ, որ Աստծո առաջ իմ նախորդների ու ժամանակակիցների կողքին բացճակատ կանգնեի:
- Ի՞նչ վերաբերմունք ունեք անակնկալին:
- Չգիտեմ: Կա՞ն անակնկալներ:
- Լի՜քը:
- Չէ: Եկեք ճշտենք: Կա՞ն անակնկալներ, թե՞ ոգեկոչել էիր՝ և դեմդ կանգնեց: Անակնկալներ չկան:
- Իսկ ինձ թվում է՝ կան:
- Կա՞ն:
- Կա՛ն: Անպայման կա՛ն:
- Քո հարցերի նպատակը ո՞րն է: Ի՞նչ ես ուզում:
- Պահի մեջ ու պատկերի մեջ տեսնել ու ճանաչել մարդուն:
- Անակնկալները մարդուն մերկացնում են, այո՞:
- Բոլոր դեպքերում մարդը դեմ առ դեմ է մնում իր ուժին, իր թուլությանը, համենայն դեպս ոչ այնպիսին, ինչպիսին ինքն իրեն պատկերացնում է, այլ՝ կա: Ո՞վ ես դու: Դո՛ւ ու դո՛ւ: Դու ո՞վ ես:
- Այնուամենայնիվ, ես սիրում եմ նրանց, ովքեր իրենցից մի ուրիշ կերպար են ստեղծում ու փորձում են իրենց ներսի անասունին ճնշած պահել և իրենց պատկերացման կերպարը դառնալ: Բոլորս բոլորիս համար ուսուցիչներ ենք, ապրում ենք միմյանց կենսառիթմերով, և իմ համակրանքը նրանց կողմն է, ովքեր լիցքավորվում են այդ ռիթմերով, թեկուզ դառնան դոնկիխոտներ: Մեզ կերպարներն են, չէ՞, առաջնորդում:
- Շա՛հն է առաջնորդում:
- Շահն էլ կերպավորված է առաջնորդում: Այսօր մեզ ի՞նչն է առաջնորդողը: Մեր հիմնական ցավն այսօր գիտե՞ս որն է: Մեզ մեր կերպարը չի առաջնորդում, մեզնից ստեղծված կերպարը չի, մեր հնարավորությունների կերպարը չի, աղքատ, զրկված, ցնցված, մինչև տակը սրբված հանրապետությանը, այսուհանդերձ, ներքևից վերև առաջնորդում է հարստության կերպարը:
- Հարստությա՞ն, թե՞ ուժի:
- Երկուսը միասին՝ ուժեղ հարուստի, հարուստ ուժեղի:
- Ես չէի ուզենա, որ մենք լինեինք հարուստ երկիր, ես կուզենայի ուժեղ երկիր ունենալ:
- Այդպիսի բան չկա: Երկուսը միասին են: Առաջնորդում է հարստության կերպարը: Ռուսներին էլ առաջնորդում է միասնացման, հարուստ, զորեղ երկրի կերպարը՝ մենատուն, ընտանիք, ապահով երեխաներ, ամառանոց, ամառները ճանապարհորդություն երկրագնդով մեկ՝ ամենակարողություն, գերմարդ, գերհարուստ: Այդտեղ եղբայրը եղբորը ոտնատակ կարող է տալ, ուրանալ, մոռանալ: Այս բացատն ինձ շատ էր դուր գալիս, սքանչելի անտառ է, սոճի, գետակ, միայն մի պակասություն ունի՝ մենատուն չկա, ի՛մ մենատունը... ամառանոց եմ կառուցում, շուռ գալիս, տեսնում, որ բացատը չկա, ոչնչացրել եմ:
- Բայց չէ որ հիմա դա Ձերն է:
- Ոչնչացված է իմը, ուրեմն ես վրիպեցի՝ ուրիշների, օտարների մենատունը Նյու Ջերսիից բերեցի այստեղ:
- Հապա Ձերը ո՞րն է:
- Իմն այստեղ պիտի առաջանա: Դրա համար էլ հաճախ եմ ասում, որ մեր երգը չենք երգում, մեր խոսքը չենք խոսում, չենք գտել դեռ մերը:
- Ինչո՞ւ: Որոնում ենք՝ չե՞նք գտնում: Իդեալ չունենք՝ չե՞նք գտնում: Չգիտենք ինչ ենք ուզում՝ չե՞նք գտնում: Ինչո՞ւ:
- Վերևները պարտադրեցին իրենց կերպարը: Ազատության, անկախության սպարտակյան ժամանակների կուռքը մղեցին, մեզ առաջնորդ կարգեցին, մենք էլ հաճույքով գնացինք օտար կուռքի ետևից և մեր փոքրիշատե ապահով վիճակը մի օրվա մեջ ուրացանք-մոռացանք, հայտնվեցինք այսօրվա մեջ:
- Ուրացա՞նք որ...
- Չեմ կարողանում մոռանալ, թե ինչու Սպիտակի շաքարի գործարանը քանդեցինք ու տվեցինք վրացիներին, հենց այնպես, Ալավերդու պղնձի գիգանտը կործանեցինք, Կիրովականի ամիակի արտադրամասը ռուսները քանդեցին, 70 միլիոն դոլարով տվեցին Հարավային Կորեային: Այսպես հանրապետության զորությունը զրոյի հավասարվեց: Բոլոր դեպքերում տվյալ պահին կարծես արդարացված քայլեր էին, բայց ինչպե՞ս եղավ, որ մենք մեզ տեր չկանգնեցինք - իմ գործարանն է՝ չեմ քանդում, իմ երկրաշարժն է՝ հեռո՛ւ իմ աղետից:
- Մտածո՞ւմ եք մահվան մասին:
- Երբ մտածել եմ՝ սարսափել եմ: Բնազդով խուսանավում եմ: Մահը սարսափելի է:
- Հոգիների վերաբնակությանը չե՞ք հավատում:
- Գրական հնարք է, սիրելի հեքիաթ: Մենք բոլորս անկրկնելի ենք:
- Չէ, ինչո՞ւ: Չի՞ եղել, որ անցել եք ծառի, քարի, մարդու կողքից ու ահավոր հարազատություն եք զգացել, շատ ծանոթ ու շատ սիրելի գուցե ինչ-որ մեկի հոգին է եղել այդ քարի, այդ թփի, այդ ծաղկի, այդ գույնի, այդ ձայնի, այդ աչքերի մեջ...
- Դա հրաշալի է, բայց դա...
- Պոեզիա՞ է:
- Չէ, գիտես իմ կիսատ գործի մեջ էլ այդպիսի պահեր կան, ես լրջորեն խորանում էի ու մտածում, թե ահա լավ հատված է լինելու գործի մեջ: Մինչև որ ինքս էլ դառնում էի այնքան զգայուն, որ վախենում էի հարաբերվել այդ ամենին: Մի քանի այդպիսի կերպարներ սկսել ու կիսատ եմ թողել, որովհետև այնքան եմ զգայունացել, որ կրկնել եմ նման վիճակը, հիմա զգուշանում ու հետ եմ քաշվում, որովհետև գրելիս ես պետք է իշխեմ և՛ իմ հերոսների, և՛ ինձ վրա:
- Իսկ հանդերձյալ կյանքին հավատո՞ւմ եք:
- Իհարկե չեմ հավատում:
- Ինչո՞ւ, դա շատ լուսավոր, բնական կլիներ: Երևի թե կոպիտ էլ հնչի՝ ձեռնտուն հավատն է, չէ որ դա կյանքի հարատևության հնարավորություն է:
- Ես հավատում եմ, գուրգուրում եմ, սիրում եմ, ուզում եմ մի քիչ աշխատանք ու ոսկեփոշի թափել Ստեփանակերտի վրա, Ղափանի, Վանաձորի վրա՝ Շվեյցարիա կլինեինք, կփոխենք գորշ կղմինդրը, կարմիր կղմինդրածածկ տանիքների, պուրակների, այգիների երկիր կդառնանք... Ես դրան էի հավատում:
- Հիմա չե՞ք հավատում:
- Հուսահատվելու պահեր շատ կան: Դեպի «ուզվոր ազգ» այս սողացող ուխտագնացության առաջը ինչպե՞ս առնենք, էսօր-վաղը մեր մռութին խփելու են՝ ո՞ւր է ձեր հայրենիքը, կորեք ձեր երկիր: Ուզած-չուզած՝ վերադառնալու ենք տուն:
- Ստացվում է՝ ընկածին պիտի խփես, որ կանգնի:
- Ստացվում է, որ արժե խփել: Այս օգնությունը մոլորություն է: Այս օգնությունը ոչնչացնում է մեր կարողությունը:
- Հոգեբանական սպանություն է՝ կեցցե՜ մարմինը անդամալույծի ու մուրացկանի իր սինդրոմով:
- Ի սկզբանե էի կռահում, որ գութը պարոնտիրոջ խոսք է. դու ողորմում ես՝ ինքը գթում, ի սկզբանե էի զզվում տաճարների առաջ ի մեջ մարդկան գթացողներից ու ողորմացողներից: Իմոնց մեջ թերևս հենց այդ էի տեսնում և ոչ արդար եղբայրությունը:
- Աստծուն հավատո՞ւմ եք:
- Ինչո՞ւ ես այդ հարցը տալիս:
- Ուզում եմ իմանալ:
- Աստծուն չեմ հավատում:
- Ինչո՞ւ:
- Աստծուն չեմ հավատում: Հավատում եմ որդուս, դստերս, քեզ, մարդու աստվածային կարողություններին, յուրաքանչյուրիս մեջ Աստված կա, դրան եմ հավատում:
- Հապա ինչո՞ւ մեր աստվածությունները ստում, սպանում, ստորացնում, իրար են ուտում:
- Վախից: Թյուրիմացությունից:
- Ինչո՞ւ ենք վախենում: Ինչո՞ւ ենք թյուրիմացության մեջ:
- Կարծում ենք՝ Աստված կա, ինքն է կարգավորելու: Եթե միմյանց հավատանք, ոչ թե Աստծուն, ամեն ինչ լավ կլինի:
- Մենք կարո՞ղ ենք այդքան ուժեղ լինել:
- Անպայման կարող ենք:
- Որտեղի՞ց այդ ուժը:
- Մի պատմվածք էի գրել՝ մի կնոջ մասին, տգետ է, բայց երեխային դպրոցում խնդիր են տվել, պիտի լուծի, տառերն էլ չի ճանաչում, չգիտի՝ խողովակն ինչ է, բայց պիտի լուծի մի խողովակով պարպվող ու երկուսով լցվող ավազանի խնդիրը: Ու այդ կինը լուծեց խնդիրը իր երեխայի համար՝ ահա այդ կնոջ մեջ, հայ կնոջ մեջ ես աստված եմ տեսնում և ուրիշ աստծո կարիք չեմ զգում:
- Կինը ո՞ւժ է, թե՞ կինը թուլություն է:
- Կինը ուժ է, կինը կյանքն է:
- Ուժեղ կանայք տղամարդկանց թուլությունը չե՞ն:
- Դա ուրիշ հարց է:
- Ձեր հարցը ինձ:
- Ձեր հայ ու այլազգի կոլեգաները հարցազրույց են անում ինձ հետ, ինչո՞ւ ռուսներինը լավ է ստացվում: Ինչո՞ւ է այդպես, չէ որ ակունքը ես եմ:
- Դուք Ձեզ եք հարց տալիս, ի՛նձ հարց տվեք:
- Ամենից շատ ի՞նչ ես սիրում:
- Ծով ու ամառ ու արև:
- Այսօ՞ր, թե՞ միշտ:
- Մի՛շտ ու մի՛շտ:
- Մի խոսքով՝ բնություն ու ազատություն...
- Ազատությո՛ւն ու բնությո՛ւն...
- Լայն-լիքը գետ լիներ կանաչ ափերով. դա է ինձ սնել:
- Գուցե չենք հեռանում մեր մանկությունից, ու դա է մեր ուժը:
- Չե՞նք հեռանում:
- Հեռանո՞ւմ ենք:
- Հուշերս քրքրելով պիտի ասեմ, որ այդ շրջանը հաղթահարելու, օտարին, անծանոթին շփվելու դողը ունեցել եմ, հրճվագին դողը, այնուամենայնիվ, կարծես երեք ոտքով եմ ու մի ոտքս այդ շրջանից չեմ կտրել:
- Բայց երեք ոտքով տեղից կպոկվե՞ք որ...
Բանաձևած է, չէ՞, գրականության հավերժական նյութը՝ չկա վերադարձ դեպի տուն, բայց և, մեր ընթացքը անընդհատ ընթացք է դեպի տուն, դեպի մանկություն, առաջին գործս այդ մասին է եղել և անընդհատ տեսնում եմ այդ նույն ճանապարհը՝ անընդհատ վերադարձ:
- Հիմա ո՞ւր եք վերադառնում:
- Իոն Դրուցեն (շատ լավ գրող է) մի զրույցի ժամանակ ասաց. «Գիտես, Հրանտ, էլ գյուղ մի՛ գնա: Պատկերը թող մնա ինչպես կար, երբ տեսնում ես այս աղարտվածը՝ աղարտում ես նաև հիշողություններդ»: Այնքան եղբայրական էր այս խորհուրդը: Բայց իմ երկիրը այնքան փոքր է, որ անհնար է նույն արահետին երկրորդ և երրորդ անգամ ոտք չդնել: Ես իսկապես ուզում եմ չվերադառնալ, բայց ինչպե՞ս:
- Աշխարհում ամենից լավ Ձեզ որտե՞ղ եք զգում:
- Ցավալիորեն արդեն միայն սպիտակ էջի առաջ, իմ մարմնի վրա բռնանալով, իմ կարոտները ճնշելով:
- Չե՞ք վախենում սպիտակ էջից:
- Վախենում եմ:
- Սիրո՞ւմ եք այդ էջը, կռվո՞ւմ եք, թե՞ կանչում է, գնում եք:
- Ամեն անգամ մտածում եմ էջը փրկելու մասին, գործը փրկելու մասին. երբ գլուխ է գալիս, լավ եմ զգում:
- Է՞ջն եք փրկում, թե՞ Ձեզ:
- Ես էջն եմ: Նույնն ենք: Ցավալին այն է, որ այնքան քիչ եմ գրում, որ չեմ կարողանում գեղեցիկ ավելորդը նետել, խմբագրել:
- Շա՛տ գրեք:
- Շատ չի կարելի, շատը, օ՜յ, ես ես չէի լինի:
- Շա՞տ զզվելի բան ասացի:
- Ախր լավն այնքան քիչ ենք արել... լիքը մեռած էջեր, մեռած գրքեր, մեռած խոսք, չգիտես ինչո՞ւ ենք գրել, երբեմն վիճակդ այնքան է նեղվում, որ երանի ես տալիս իրենց տհասությանը, որ, միամի՜տ, կարծել է, թե մի բան է անում ու հա՜ շարադրել է, հա՜ գրել է...
- Ձեր ամենասիրած գրական ստեղծագործությունը:
- Ինչո՞ւ ես այդպիսի տարբերակում դնում:
- Ուզում եմ իմանալ: Օրինակ, Չարենցն ասում էր՝ «Իմ ամենաչքնաղ երկը՝ «Նավզիկեն»:
- Չարենցն իր գործերից էր ասում:
- Այո, ես էլ ուզում եմ Ձերն իմանալ:
- Ի՞մ գրածից:
- Ձեր էլ, ուրիշների էլ:
- «Հաջի Մուրադ»՝ Տոլստոյի, «Խմբապետ Շավարշը»՝ Չարենցի, «Եղջերուն»՝ Թումանյանի, «Թիֆլիս»՝ Աղասի Այվազյանի, «Տիգրանուհին»՝ Բակունցի և այլն: Թումանյանի մանկական ամբողջ գործը, էպոսը, իհարկե, էպոսը, մեջս այնքան գեղեցիկ բան կա Իսահակյանից: Չե՞ս սիրում: Չեղավ, «Փոքր Մհերի» իր պատումը, երբ կարդացի... այնպիսի՜ շքեղություն է՝ հանրագիտարանային, պիտի ամբողջ հայ մտավորականությունը ժողովես, որ կարողանա քեզ այդքան բառ ու լեզու, ազգապատմություն, ազգագրություն տալ... այնպիսի լայն ու խոր իմացություն է... Առհասարակ, ազգի վերածնության շրջանի այդ սերունդը հրաշալի էր: Թումանյան, Իսահակյան, Տերյան, Չարենց...
- Եվրոպան էր, Թումանյանին բացառած, Եվրոպան էր: Թումանյանն էլ Արևելքն էր:
- Թումանյանը չգերվեց - մնաց Արևելքում, Իսահակյանի որոշ գործերում Արևելքը հենց Արևելք էլ մնում է, Թումանյանը Արևելքը բարձրացրեց այն ոլորտը, որտեղ չկան Արևելք ու Արևմուտք, հակադրված չեն, միասին են, համաշխարհային են:
- Չգիտեմ: Իսահակյանին չեմ սիրում, չեմ կարողանում այդ արյունը, այդ որակը, այդ կտրվածքը ընդունել: Իմը չի, լավն է, բայց իմը չի:
- Գիտես ինչ, այդպես լինում է, շրջան է, կանցնի ու կգաս Իսահակյանին:
- Շրջան չկա, հարևանի տուն է:
- Արձակում չսիրվող էջեր կան:
- Բանաստեղծություններում էլ:
- Մանավանդ առակները, սիրելի չեն նաև որպես թե մանկական գործերը:
- Գրողներ կան, կարդում ես, ու քո տունն է, Իսահակյանն ինձ համար միշտ եղել է հարևանի տուն, այնտեղ էլ շատ լավ բաներ կան, բայց քեզ ինչ, դու չես, հարևանդ է, քոնը չէ, ուրիշինն է:
- Այդպես խոսելու համար ես պիտի իմ թարմ ընկալումների ժամանակը հիշեմ: Մի ժամանակ կինոռեժիսոր ընկերներիցս մեկի հետ վիճում էի, ասաց. «Հեռուստացույցը քեզ կերել է: Այնքան կինո ես նայել, ճաշակդ փչացել է»: Կարող է պատահել, որ ես իրոք հիմա կորցրել եմ գրականության զգացողությունը:
- Հեռուստացույցով Հենրիկ Մալյանի ֆիլմերն էլ էին ցույց տալիս: Հրա՛շք էին:
- «Եռանկյունին»: Մալյանը կարողացավ ձեռագիր ունենալ:
- Մալյանը ստեղծեց ազգային կինոմտածողություն: Գուցե ինչ-որ չափով Մալյանը ստեղծեց այսօրվա մեր մտավորականությանը Հայրենիքի իր ընկալումով: Ես Մալյանի պաշտամունքն ունեի, բայց և՝ իմ կռիվը Մալյանի հետ: Ուղղակի կռիվը՝ չէի ուզում Մալյանը հեքիաթ տար: Մալյանը հեքիաթ էր տալիս: Կյանքի հեքիաթը՝ մաքուր, լուսավոր, երկինքոտ:
- Իրականության այդ հասարակացումը, որ կյանքը միաշերտ է տեսնում, կար Մալյանի ֆիլմերում:
- Հասարակացումը Ալբերտ Մկրտչյանի ֆիլմերում է: Փառահե՜ղ ֆիլմեր են: Շատ եմ սիրում՝ «Մեր մանկության տանգոն», «Հին օրերի երգը»: Հրաշալի ֆիլմեր են, բայց...
- Երկրորդված, հուշված զգացումների գործեր են, ի՞նչն է հրաշալի:
- Չգիտեմ: Լավն են, լավ ֆիլմեր են, մանավանդ դերասանների խաղը, աստվածային են խաղում:
- Բայց ինչի՞ց է, որ այդ ֆիլմերը քոնը չեն դառնում:
- Չգիտեմ, բայց այդ ֆիլմերը երբեք չեն տա այն, ինչ տալիս էր Մալյանը: Մալյանի ֆիլմերը հարազատ էին, հայն էր ու հայկականը՝ բնածին, արյունով:
- Աղջիկ կա՝ հագուկապը տեղը, տեսքը տեղը, բայց անհմա, այդպես էլ գեղարվեստի գործերը, ամեն ինչ կատարյալ է, բայց հմայք չկա, կենսադաշտ չեն ստեղծում:
- Աստծո շունչը չկա:
- Այո, Աստծո շունչը չկա: Մի ձեռագիր էին բերել ինձ, տնային կառավարչության փականագործի գրածը, փականագործն էլ էր եկել՝ գլխին 30-ականների մի գդակ, բաճկոնը երկար կախված մնալուց ուսերը ուղիղ, ինքը շատ շփոթված: Տետրակն իր խոստովանությունն էր ու իր կարծիքով վատ բան էր արածը՝ իր կյանքը օտար մարդու առաջ ի ցույց էր դնում: Բերեց տվեց, մյուս օրը եկավ տարավ: 24 էջ էր, անգրագետ, անստորակետ-անվերջակետ: Տգե՜տ, մոտավորապե՜ս-մոտավորապե՜ս: Մի կերպ էի կռահում ինչ է ասում, մի կերպ-մի կերպ: Բայց այդպիսի հմայք ես չեմ տեսել՝ ի՜նչ գեղեցկություն էր մեր շինովի գրականության կողքին:
- Կյա՛նքի փիլիսոփայությունն է:
- Այնպիսի՛ կյանք կար, այնպիսի՛ գեղեցկություն: Գրականության այս խեղճ որոնումների, սուտ իդեալների մեջ: Եկավ տարավ, ինչ արեցի-չարեցի, ասացի՝ քո անունով կտպեմ, չհամաձայնեց, բայց մի ընթերցումով ամեն ինչ տպավորվել է, տող առ տող կարող եմ վերականգնել: Ա՜յ մարդը, ա՜յ գրողը, ա՜յ ուսուցիչը, ուսուցիչ մեզ համար, որ խոսում ու խոսում ենք, բայց բանը չի կայանում, խոսքը մեռնում է, չկա:
- Կա՞ր այնպիսի հարց, որին սպասում էիք, բայց չլսեցիք:
- Կարծես ոչինչ չեմ լսել, կարծես ոչնչի չեմ պատասխանել:
- Ինչպե՞ս:
- Դու առանձին, ես առանձին, վստահ եմ, կարողանալու էինք երկու շատ լավ հոդված պատրաստել, հիմա զրուցեցինք, բայց տեքստ չդարձավ: Հարցազրույցի այս մակաբույծ ժանրը փչացնում է խոսքը, ուրեմն գրողն ու լրագրողը չե՞ն կարող հոդված, մարմին սարքել, պիտի հա՞րցը օգնության գա:
- Չէ, ինչո՞ւ: Հարցազրույցն իր հրաշալի կողմերն էլ ունի. իր ժանրը ու իր ոճը, պարզապես պիտի վարպետ լինես ու քո խոսքով խոսակցիդ չճնշես, թողնես խոսի ու հետո էլ չհամահարթես, չկոկես խոսքը, որովհետև հարցազրույցը պիտի կենդանի խոսք ունենա ու չհիշեցնի գիտական հոդված կամ ուսումնասիրություն, հարցազրույցն իր կանոններն ունի, և երբ ժանրի երակը բռնես՝ շատ ու շատ խորքեր կբացվեն:
- Ռիշինան Լիխաչովի, Այթմատովի հետ լավ զրույցներ էր վարում՝ ձուլված-կոփված չափի մեջ: Պիտի գեղեցիկ լինի, հակիրճ, ստույգ, խելացի: Դա էլ է մարմին, չէ՞:
- Չգիտեմ, նայած մարմնին ի՞նչ պահանջներ ես առաջադրում ու ո՞նց ես օգտագործում:
- Դա մարմին է որպես պատմվածքը, որպես վիպակը, ունի իր ռիթմը: Չէ՞: Ունի իր ծավալը, իր ժամանակը: Պատմվածքի առաջին տողերը կարդում ես՝ գիտես քանի էջ է գնալու:
- Եթե գրողը դրան բնազդով է գալիս, քննադատը գիտի, լրագրողը պտտվում է շուրջբոլորը:
- Շուրջբոլորը պտտվողը արդեն լրագրող չէ:
Այսպես ասաց Հրանտ Մաթևոսյանը: Չգիտեմ: Երևի: Թեև գուցե լրագրողի գործը հենց դեպքերի, փաստերի շուրջբոլորը պտտվելն է ու կենտրոնում լինելը: Կենտրոնում, բայց ոչ կենտրոն: Իսկ գուցե ոչ: Աստված գիտի: «Ու գնաց, գնաց, գնաց, դեմ առավ պատին» գրված թե չգրված բանաստեղծության ինչ-որ տող համառ կպել էր լեզվիս ու ունկիս ու պոկ չէր գալիս: Անտեղի, անիմաստ տող էր՝ «Ու գնաց-գնաց-գնաց, դեմ առավ պատին»: Անհեթեթ տող էր այս պարագայում: Ես բարի, շատ բարի էի, լիքը, շատ լիքն էր իմ այս կիրակին, միայն մի մեղք կար. Հրանտ Մաթևոսյանին գուցե կտրել էի իր սպիտակ թղթից, բայց այդ մեղքը քավվող էր, գիտեի, տեսել էի գրասեղանին սպիտակ թղթերը, պատրաստի գրիչները ու կիսատ ձեռագիրը:
Արվեստի ճգնաժա՞մ: Հիմարությո՜ւն: Գրողը գրում է, չգրողը հերյուրում: Սեփական գրչի սնանկությունը համաշխարհային աղետ հայտարարածների վայնասուն, հարայ-հրոց... Արվեստը չի մեռնում, մեռավ արվեստը՝ մարդկությունն անելիք չունի, կմեռնի մարդկությունը:

Հ. Գ.
Հրանտ Մաթևոսյանը չի սիրում հարց ու պատասխանի խաղը, նա գերադասում է հարցազրույցում մենախոսությունը, որ մարմին ունի: Ես չգիտեմ՝ մարմին ունեցա՞վ այս հարցազրույցը, բայց զարմանալիորեն նրա լավագույն պատասխանը իմ... չտրված հարցին էր, ու ես ուղղակի իրավունք չունեմ չհրապարակել մեր երկխոսության մեջ հնչած այս մենախոսությունը:
«Մեր գյուղը սարերի ետևն է, թնդանոթների ձայնը Ոսկեպարից գալիս էր, չէի ուզում ետ գալ, շրջգործկոմի նախագահը եկավ, բարձրացանք սարերը: Ուզում էինք նորից Ոսկեպար գնալ, Ոսկեպարից փախածներ կային. գդակը ծուռ դրած, հենց մեզ տեսան՝ արաղը մի կողմ դրին, խմիչքն էլ, ուտելիքն էլ մեզ համար պահեցին, փախածներ էին, խեղճերի հացը մենք կերանք, քիչ հետո մեր ուտելիքը հասավ, արաղը վերադարձրինք: Հետո կարկուտը խփեց, երեք րոպեում ամեն ինչ ծածկեց, ցրվեցինք: Ես մեր գյուղ գնացի - հորս բաճկոնի բույրը, որ ուսերիս էի առել, շունը, վառարանի հոտը, կաթը, մեր տունը... Տեսա, որ չեմ ուզում Երևան գալ, յոթ օր ինձ համար լա՜վ, մոր ծոցն ընկած երեխայի պես տաքուկ տեղ գտած՝ ապրեցի: Էդ լռությո՜ւնը: Էդ աշնանային խաղաղությո՜ւնը, պիտի լքեի, պիտի գայի, մեքենա չկար, ոտքով ճամփա ընկա... գույները, ծաղիկները վերջին անգամ էդ օրն եմ տեսել: Շա՜տ լաջվարդ ծաղիկներ էին, շատ կապույտ, շատ ծաղիկներ: Դանդաղ գալիս էի ու՝ Տե՜ր Աստված, էստեղ ավտո չուղարկես, ավտո չհանդիպի: Էդպես մի յոթ կիլոմետր ոտքով եկա, հետո ավտո գտնվեց, եկա-ընկա էս դժոխքը: Հերս ասում էր՝ մի՛ գնա, ի՜նչ գործ ունես, էդ քաղաքը քո տեղը չի: Ինքն էլ գեղամեջ չսիրող մարդ է, մեր տունն էլ անտառի մեջ էր, մեր այգու ծառերի կեսը վայրի կաղնիներ էին: Հերս գեղամեջը չէր սիրում, էդ աղմուկը, էդ ժողովը... ես էլ չէի սիրում: Ձեռքիս կիսատ գործը, որ գրում եմ, մի տարբերակի անունը «Գեղամեջ» էր: Առաջին ժխորը, որ հիշում եմ՝ հորս գրկին եմ, հացի հերթ է, ինչ-որ սպիտակ գլխարկ ու կատաղած աղմուկ: Ես հորս գրկին եմ ու շատ վախեցած եմ՝ շատ ժողովրդից, աղմուկից, էդ կանանցից, տղամարդկանցից, գեղամիջի աղմուկից, ու հիմա գետն ի վար գալիս եմ, ոչ մի մեքենա չկա, գետի վշշոցն է, տունս էստեղ է: Գյուղ էինք գնում. Սարոյանին ասացի. «Մնալու եմ էնտեղ»: Ասաց. «Հրա՜նտ, երեխեքը չեն թողնի»: Այդպես է, չկա վերադարձ»:

Անահիտ ԱԴԱՄՅԱՆ
«Հայաստանի Հանրապետություն», 11.02.1995 թ.

Ես այն մարդկանցից չեմ, քանի որ ինքս պառավել եմ, հինացել եմ, հին մարդկանց, հին սովորություններ ու հին օրենքներ գովեմ ու ամեն նոր բանի, նոր մարդու վրա մի– մի փուտ գտնեմ, չէ՛ ես այդպիսիներից չեմ. լավին լավ կասեմ, կուզի հին լինի, կուզի՝ նոր, այդպես էլ՝ վատին վատ կասեմ, կուզի պապերիս պապաներիս ժամանակվա բան լինի։

Մեր Նախիջևանը դեռ քանի՞ տարվա քաղաք է որ, իմ կարծիքով հարյուր տարի դեռ անցած չպիտի լինի նրա հիմնադրման օրից (մի անգամ խելքս վրաս, որ մի լավ համբրեմ, հաստատ կիմանամ, թյո՜ւֆ, թյո՜ւֆ, հետս թզբեհս չեմ վերցրել, թե չէ նրա հաշիվը գտնելը խիստ հեշտ է. ի՛նչ էլ որ լինի)։ Նախիջևանը հայի քաղաքների մեջ ամենանորն է. Թիֆլիս, Աժտերխան՝ դրանք շատ հին քաղաքներ են. նրանց շինող թագավորների անունը, երևի, կորցված, մոռացված էլ լինի, որովհետև նրանց հիմքերը գցողները երևի կամ Հայկի, կամ Տրդատի որդիներն են. Հայկի ու Տրդատի մեռնելը, չէ՛-չէ՛, հինգհարյուր տարի կլինի, կարող է ավելի էլ, նրանց գերեզմանների քարերը վաղո՜ւց փտել են, ոչնչացել են։ Այն ժամանակները գիր, հաշիվ լինելը շատ կասկածելի է։ Հիմա, Աստվածդ կսիրես, առանց գրի, առանց հաշվի դրա հաշիվը ինչպե՞ս կգտնեն մարդիկ... Մեղքիդ տերը լինեմ, որ այդ հիմիկվա՝ հին ժամանակվա վրա պատմություն գրողները բոլորը փորներից չհանեն, ինձ որ հարցնես՝ նրանց չզմզածը բոլորը սուտ է, բոլորը հնարած բաներ են։

Ամմա՝ այդպես չիմանաս աստվածաշունչ-ավետարանը, նա ճիշտ-ճիշտ գրած բաներ են, գրքի մեջ էլ գրած է, որ մի օր Աստված նստել է պուռլեկենի անտառի մեջ, պուռլեկենի անտառն էլ վառվում, չէր վերջանում, վառվում էր վառվում չէր վերջանում։ Աստված ասաց. «Մոսես, Մոսես»։ Մոսեսն էլ ասաց. «Հրամե, Տեր իմ»։ Աստված ասաց. «Գնա՛, իմ պատմությունը պատմի իմ ժողովրդին»; Մոսեսն ասաց. «Ինչպե՞ս պատմեմ, որ լեզուս թլվատ է», ասաց։ Աստվածն էլ ասաց. «Լեզուդ թլվատ թող լինի էլի՛, մենք դրա ճարը չե՞նք գտնի, ինչ է, ասաց, բերանդ մի բաց, նայեմ»։ Մոսեսը բերանը բացեց. Աստված էլ նրա բերնին իրեն սունչը փչեց շիկացած ածուխի պես։

Սունչ որ ասում են, գրոց խոսք է, որ նեֆես ասել է։ Է՜յ, ինչ էլ որ լինի։ Երբ որ Մոսեսի փորը Աստծու նեֆեսով լցվեց, Մոսեսն էլ, ֆսեռավնո իմաստուն գիտունի պես մի բան դարձավ՝ (սկզբում պալըխճի, ձուկ բռնող), անցածն ու գալիքը մի մինուտվա մեջ սովորեց, առավ, ջանս, երկու հատ քարե տախտակ ու նրանց վրա սկսեց գրել-աշխարհիս երեսին ի՛նչ կա, ի՛նչ չկա, բոլորը գրեց։ Թրդատն էլ է այնտեղ, Գրիգոր Լըսավորիչի տասներկու չարչարանքն էլ է այնտեղ, Պիղատոսի մատնությունն էլ է այնտեղ, տերն մեր Հիսուս Քրիստոսի տանջանքն էլ է այնտեղ, առաքելոցների հրեղեն լեզվով քարոզությունն էլ է այնտեղ, կարճ՝ առաջվա բոլոր հին պատմությունը այնտեղ է, այդ Մոսեսի տախտակների վրա է գրված։ Մոսեսն էլ, ջանս, ինքը ջհուդ էր, բայց քանի որ այն ժամանակները, հայերիցս բացի, արիշ մի ազգ գիր–կարդում չուներ, նողայի պես մի բան էին, առավ ու երեի այդ ամեն պատմությունները հայի խոսքով գրեց, բայց այն ժամանակվա հայի լեզուն հիմիկվա պես խառնիխուռն ու կեղտոտ չէր. այն ժամանակվանը գրափառերեն էր, գրոց էր ասվում։

Վենետիկի ձուկ ուտող վարդապետները, երեի, գտել են այդ տախտակները, մագաղաթի վրա երեսը հանել են ու հետո տպել են, տպելուց հետո էլ ժամերին են բաժանել։ Դե, այդ տպած գրքերն են, որ ավետարան, աստվածաշունչ են ասվում...

Բայց ես կարծես թե մի քիչ խորացա, միտքս բան կար, ուզում էի ասել՝ մոռացա ու ուրիշ բան սկսեցի...

Հա՛, այդ էի ուզում ասել, խոսքի վրա՝ այսօր վարթեվոր է. ժողովուրդը ինչպես որ գիտես, սյուրու-սյուրու, որը ֆաեթոնով, որը թևավոր դրոգներով, բազարի փռասթոյ դռոգով, որն էլ ոտքով դեպի Սուրբ Խաչ պիտի քաշվեին, ինչպես որ հիմա է. առաջվա ժամանակն էլ, նմին-նման այդպես էր, այնքան որ, սուտ չէ, այն ժամանակները հիմիկվա պես թանկանոց ձի էքիպաժ չկար, իմ ջահելության ժամանակ ամենաթանկանոց ձին երեսունհինգ ռուբլի ացինացիա էր ու ամենավերի, հիշվական աղան մի բռիչքա էր ունենում, մյուսները հասարակ արաբա կամ սայլ էին ունենում ու դրանով էին գնում Սուրբ Խաչ ու Սուրբ Կարապետ... Բայց հիմա, ջանս, հասարակ արաբան, սայլը ու բռիչքան մոդից դուրս եկան, դու էդ ի՞նչ ես ասում, տոռոշքան էլ մոդից դուրս եկավ, տոռոշքան, ճիշտն ասեմ, ինքս էլ շատ չէի հավանում, ամենաառաջ տոռոշքայի մոդան մեր ծաղիկ Մառյա Կոռովնան ու Կուսիկի Թոթայը մտցրին, դրանք երկուսը Նախիջևանի առաջվա մոդնիցաներն էին, է՛հ, ինչ էլ որ լինի։ Առաջները վարթեվորը արիշ տեսակ էինք կատարում... Հա՛, այդ պիտի հարցնեի, այդ վարթեվոր, որ ասում են, արդյոք դրա թարգմանությունը ի՞նչ ասել է. ջուր լցնել չլինի՞, որովհետև մեր տեղում, հանաք անելով, մեկ մեկու վրա փայտե ջրամանով, փարչով, մեկ-մեկ էլ դույլով ջուր որ լցնում են, վարթեվոր են ասում ու ծիծաղից մեռնում են. այս մերոնց ամենասիրած կատակն է, ինչպես որ բարիկենդանին փեշը դոշակի կամ բարձի կաբելը, կամ մարդուս միամիտ կանգնած տեղը՝ «կրա՜կ» կանչելը ու լեղին պատռելը։ Շատ տարօրինակն են մեր տեղի ժողովուրդը։

Հա՛, այդ էի ասում։ Որ Սուրբ Խաչ էինք գնում՝ փոքր էի, բայց հիշում եմ. գնում էինք բաղչան, մի-մի հատ վայրի շուշան էինք պոկում, դանակով ջրացիր էինք պատրաստում ու Սուրբ Խաչի ջրի մոտ, եղեգնուտի ետևը թաքնվում էինք՝ ջրացիրով անցնող-դարձնողի վրա ջուր էինք ցայտեցնում ու «վարթեվոր» էինք ասում։ Այս պստիկներս էինք անում։ Մեծերն էլ մեզնից պակաս չէին, տղամարդ, կին, ջահել տղա, երիտասարդ աղջիկ, բոլորն էլ սովորաբար ձեռքներին միմի աման էին ունենում, հա՛ այն տղմոտ, կեղտոտ ջուրը վերցնում էին, հա՛ մեկ-մեկու վրա էին լցնում «վարթեվոր» է, իբր։ ժամանակ առ ժամանակ էլ մեկը մեկին բոթում, մանավանդ մարդուս ափին կանգնած ժամանակ, ու ճո՜մփ էին անում, ջուրը գցում։ Ջուրը ընկնողն էլ այնքան թրջվելուց չէր վախենում, ինչքան որ վրան-գլուխը ցեխոտվելուց էր վախենում, որովհետև Սուրբ Խաչի ջրի մեջ ջրից ավելի ցեխ կա, մեջը որ ընկնես, կասկածելի է, կկարողանա՞ս ինքդ քեզ վեր կենալ, թե՞ քանի գնաս մեջը խորունկ կխրվես, ցեխն էլ հոտա՜ա՜ա՜ծ, մեջը լիքը գորտեր, տզրուկներ ու տեսակ-տեսակ զզվելի ջանավարներ՝ ճահիճ է, էլի...

Այդպես էր առաջվա ժամանակները։ Ինչ էլ որ լինի, ափսոս մեր այն ժամանակվա Սուրբ Խաչը։ Ճի՛շտ է, հիմիկվա պես շիփ-շիտակ ու մեջքիս հաստությունով ծառեր չկային՝ ու եղածն էլ ծուո-մուռ, բորբոսնած, վրաները սարդի ոստայններ բսած, թրթուրոտ ծառեր էին, բայց էլի, ինչ սուտս պահեմ, մեջը հիմիկվանից շեն էր։

Մեկ-մեկ մտքիցս անցնում է, թե ինչո՞ւ մարդս իրեն ջահելության սովորությունները ավելի է սիրում ու նոր բաների վրա աչք չունի նայելու, արդյոք նրա համար է, որ առաջվա բաները լա՞վ էին, թե՞ իրեն անցած ջահել օրերը միտքը բերելով՝ նրա հետ կապված ամեն խաղերը ու քեֆերը սրտին լավ են գալիս՝ չգիտեմ, բայց ինձ այնպես է թվում, որ աշխարհքս քանի գնում վատանում է... Իհարկե, այս նոր ժամանակներս շատ լավ-լավ բաներ հնարվեցին, բայց դու ի՛նչ ուզում ես՝ ասա՛, այն փակված, տոթ վագոնով տեղից տեղ գնալը ամենաչսիրած բանս է։ Աչքը սիրեմ առաջվա թռոյքա-արաբային. հանգիստ կերպով հինգ-վեց հոգի մեջը տառեխի պես սղմվում էինք նստում, ձիերի վիզը մի-մի, երկու-երկու այն զանգուլակներից էինք կախում, «ժա՜նկուռ, ժա՜նկուռ», այսպես ճանապարհ էինք ելնում։ Ճամփին էլ ջուր, կամ կանաչ արոտ, կամ ծառի հով էինք տեսնում թե չէ՝ «տղերք, այս չոլի մեջտեղը մի երկու գավաթ չայի հետ ինչպե՞ս եք», ասում էինք ու ձիերը արձակում էինք, արոտի մեջ բաց թողնում, մենք էլ սամովարի հետ էինք լինում, փամիլը՜յ, դրանից էլ ավելի ուրախություն պե՞տք է որ։ Այն ժամանակվա պաղած միսը, կամ հավի բուդը կռծելը, վրայից էլ կեղտոտ ջրով եփած չայը՝ փշրած, թոզ կտրած ու կուպրի հոտ առած լոխամով խմելը, Աստված հավատա՛, որ հիսիկվա մառոժնիի ու փլոմպիրի հետ չեմ փոխի... Թե չէ, Աստվածդ կսիրես, այս ի՛նչ ձև է. ժամանակ-անժամանակ քանթուքթոռի հրամանքով մաշինը կանգնեցնում են, քանտուքթոռի հրամանքով վագոնի դռները բացում են, դուրս են թափում, քանտուքթոռի հրամանքով շտապելով պիտի ուտես, լեզուդ, բերանդ էրելով մի սթաքան չայ պիտի խմես ու դրա համար կրակի գին տաս. թքե՜մ ես այսպես ճամփա գնալու վրա. հետո՞, սրա անունը ես ճամփորդությո՞ւն պիտի ասեմ, այդ հո մարդուս՝ յաշչիքը դրված ապրանքի պես են ման տալիս, ոչ թե ինքը իրեն քեֆին է ման գալիս։ Այդ նոր ժամանակվա զարմանալի բաները որ կան, բոլորս մեզ պես ղազերիս տանջելու, քիսաներս դատարկելու համար են հնարված։ Բայց ի՞նչ պիտի անես, ճարդ ի՞նչ է, ժամանակի հարմար պիտի շարժվես, որ ծիծաղելի չլինես։

Խոսքս էլի առաջվա վարթեվորի ու Սուրբ Խաչի վրան է։ Այն ժամանակները հիմիկվա ռոթոնտը ու պաֆեթը չկար, ու ուխտավորներս էլ ամենքս մեզ համար ինչ որ պետք էր, տնից հետներս բերում էինք, օրինակ գիշերվանից դեզ–դեզ սամսաները, հացտապակները, ղավուրմա, տապկած ճտերը պատրաստում էինք, չայ, շաքար, չիլիմ ձուկ, խավյար, պանիր, ռոմ, գինի, արաղ, քյաբաբի միս, ածուխից ու տաշեղից բացի ամեն ինչ վերցնում էինք հետներս։ Սուրբ Խաչ որ գալիս էինք, հանգիստ կերպով, որս ծառերի շվաքին վրան էր խփում, որն էլ որ վրան չունենար, մատղաշ արոտի վրա խալի ու կարպետ էր փռում, առաջվա վարքով, տղամարդ, կնիկ զույգեր էինք կազմում, որս էլ գլուխը բարձին խո՜ռ-խո՜ռ քուն էր լինում, այդ ընթացքում էլ ջահելները սթաքանները, պիլութները, չայնիքը, ու ռոմի շիշն էին հանում, սամովարը դնում էին, քյաբաբի կրակը հազիրում, երբ որ սամովարը խըփը՜ռ-խըփը՜ռ թափվում էր ու քյաբաբի մուխը երկինք-գետին մեկ էր անում (այդ կծու մուխը մոծակի ու քոռ ճանճի մեծ թշնամին է), մենք էլ, այստեղ լսի՛ր, քուներիցս զարթնում էինք ու սկսում մեր քեֆը, փամիլը՜յ, արքավութին էր որ կար, դրանից ավելի ի՞նչ քեֆ էր պետք ադամորդուս։

Թքեմ ես մարդկանց հիմիկվա քեֆի վրա։ Աստվածդ կսիրես, այդ ի՞նչ բան է. բաղչայի հենց մեջտեղը մի փայտի տուն են շինել, անունը ռոթոնտ են դրել, մեջը բավականին ռուս լաքեյներ են դրել սա էլ պուֆեթ է, ասում են. տան չորս կողմն էլ, ծառերի հովին տաշեղի հավարներ են շարել, սա էլ պեսեթքա է, ասում են. մի սթաքան չայ է սիրտդ ուզում խմելու՝ տասը-տասնհինգ կոպեկդ առնում են... Հա՜յ ձեր պուֆեթին էլ, ռոթոնտին էլ, լաքեյներին էլ... Սա խոմ ափաշկարա, հարամիություն է դրանց արածը։

Հա՛, սուտ չի՛, դու էլի քեզ համար կարող ես հին վարքով արոտի վրա սամովար դնել, բան անել, բայց դու մի նայի, լաքեյները անընդհատ կողքիցդ անցնելիս ինչպես քիթ ու պռունկ են անում, ծիծաղում վրադ, մյուս կողմից էլ մոդնի հաքված աղջիկդ է նազեր ծախում, «դե՛, պապա՛, ուրիշները չեն անում՝ մենք ինչո՞ւ պիտի անենք, դե՛, ուրիշները մեզ վրա լեզու կբարձրացնեն», չգիտեմ ինչ, չգիտես ինչ... Դու էլ ձանձրանում ես, թքում ու մյուսների վարքով շարժվում-շարժվում ես, բայց արի տե՛ս, որ ամեն մի Սուրբ Խաչ գնալդ իննը-տասը մանեթի դուոն է. էն քեֆին ի՞նչ ասեմ, որ մի քանի ժամվա մեջ այդքան փողից մարդուս հանում է։ Այդ պուֆեթը ու ոոթոնտը հնարած օրից սատանա եմ տեսնում մեր այդ Սուրբ Խաչի բաղչում՝ այնքան աչքիցս ընկել է։

Այդ ռոթոնտը ու պուլվարը շինած ու Ռոստովի սադը մեջտեղ եկած օրից մեր քաղաքի ծախսը մեկը մեկով եղավ, գուցե դեռ ավելի էլ։ Կհավատա՞ս, այն վերջին արապաճիի աղջիկը մոդից ետ մնալ չի ուզում, հոժար է տանը քաղցած ուռելու, ուրիշների կար-կարկատնից աչքի լույսը խավարացնելու, միայն թե պուլվարի տեղը, կամ Սուրբ Խաչի բաղչայում, այն երկար պոչով փլաթին հագած, ծանոթ աղջիկների հետ թև-թևի մտած ման գա, ինչ է որ փեսացուների սիրտը դեպի իրեն տաքացնի, մի քիչ բարձր մարդկանց համար հո ասել էլ չեմ ուզում, նրանք վաղո՜ւց ռուս փամեշչիցաներից կոխել են, անցել են. Մոսկով չտեսածդ այստեղ կտեսնես՝ որ ասեմ, սուտ չեմ լինի։

Առաջները մեր գանգատը կանանց փլաթիցուի խասի ու թանգի վրան էր. ինչ էլ որ լինի, տրտնջալով, բամբասելով, ծիծաղելով՝ թանկանոց փլաթիցաներից հրաժարեցրինք, հիմա փլաթիցուն աժաննոց է, բայց կարելու վարձը շատ թանկացավ, դրանից էլ բացի, առաջվա մի փլաթիի տեղը, հիմա հինգը-վեցն են հագնում, էլի եղավ են։

Իհարկե, ինչպես որ հիմա, այնպես էլ առաջները այդ բոլոր ֆենտերը ամուսնացու որսալու համար է, բայց մտքիս մեջ ասում եմ, արդյոք առաջվա տղամարդ է եղել թե կին խղճմտանքը, նամուսը, երեխաների մեռոնը մի քիչ ավելի չէ՞ր հիմիկվանից։

...Նախիջևանում քեֆի երկու տեղ կա. մեկ սուրբ Գևորգի բակն ու պարտեզը (ես պարտեզ եմ ասում, դու գերեզմանոց հասկացի), մյուսն էլ Սուրբ Խաչ վանքի պարտեզը, երկուսն էլ, խոսքը մեր մեջ մնա, աղոթքի և ուխտի պատրվակով՝ տանը մնացած ազապ աղջիկների համար փեսացու փնտրելու համար են։ Քանի որ վարթեվորի մասին խոսք եղավ, արի քեզ մի բան պատմեմ՝ վարթեվորի օրը պատահած, լսել եմ, որ ղու շատ ես սիրում հին բաներ լսել ու գրի առնել. դա լավ է, գեշ բան չէ. եթե պատմությունը լավ է, մեր որդիքը թող մեզանից օրինակ առնեն, իսկ եթե վատ է՝ թող մեր արած սխալներից զգույշ մնան։ Ափսո՛ս, որ մեր տեղի մարդիկ վախենում են իրենց պակասությունը ցույց տալուց, ի՞նչ կլիներ հիվանդի վիճակը, եթե նա բժշկից գաղտնի պահեր իր մարմնի վերքերը, ցավն ու հիվանդությունը։

Հայրս՝ Աստված ողորմի հոգուն, խանութը եղած-չեղածով ինձ էր հանձնել, ծախսիս–հաշվիս է՛լ չէր խառնվում, ամբողջ օրը կա՛մ սրճարանն էր նստում, ժամանակ անցկացնելու համար թուղթ խաղում, կա՛մ շուկա էր գնամ իր հասակակից մարդկանց հետ ժամերով զրույցի բռնվում. մեր տեղի զրույցն էլ ի՞նչ է՝ տերտեր –վարդապետի բամբասանք, այդ էլ չեղավ՝ նստարանին նստած՝ պատին կհենվեր ու ժամերով կխռմփացներ։ Շատ քիչ էր պատահում, որ խանութը մտներ, մտներ էլ՝ մի քիչ կմնար տղոց հետ հանաք-չանաք կաներ ու վեր կկենար, կգնար իր բանին։ Ի բնե խաղաղ բնույթք ուներ հայրս, Աստված ողորմի հոգուն։

Ինչպես ասի՝ ծախսիս–հաշվիս հեչ չէր խառնվում. «Օգուտ կանես, ասում էր միշտ, քեզ համար կանես, վնաս կանես՝ այդ էլ քեզ համար, այսօրվանից ես քո գլխին հա՛ կամ, հա՛ չէ, իմ բանս արդեն պրծել է. ալյուրս մաղել եմ, մաղս պատից կախել եմ։ Զահել ժամանակս բավական աշխատեցի, չարչարվեցի, գոնե ծերությանս այս մի քանի տարին ինձ համար հանգիստ անցկացնեմ։ Ունեցած-չունեցածս ողջ քեզ տվի. թե քեզնից մի ժանգոտ կոպեկ պահել եմ՝ դժոխքի պահեմ՝ ո՞ւմ պիտի տամ։ Հետս մյուս աշխա՞րհքը պիտի տանեմ, ի՞նչ է... եթե իմ ու մորդ ճերմակ մազերին խղճաս ու մեզ դրկցի դուռ չգցես՝ շեն կենաս, թե որ չէ՝ այն էլ դու գիտես, մեղքը-վարձքը վիզդ, էլ ի՞նչ ասեմ, որդիս։

Մինչև այս տարիքդ թե խելքի ես եկել՝ լավ, թե չէ՝ սրանից հետո խելքի գալը դժվար է. այս տարիքիդ քեզ խրատելն ուշ է (այն ժամանակ կլինեի քսանչորս-քսանհինգ տարեկան), արա՛ ինչ որ խելքդ կկտրե, գնե, ծախե՛, ա՛ռ, տո՛ւր՝ վրադ դատավոր չկա. բայց այնպես արա, որ՝ թե ընկնես, նորից ոտի կանգնել կարողանաս, թե կորցնես՝ նորից վաստակելու դուռը գտնես, չլինի թե հույսդ կտրես ու որբևայրի կնոջ պես շվարես... Բայց եթե քեզ համար կին ուզենաս ընտրել՝ առանց ինձ ու մորդ մի՛ ընտրիր, անշուշտ մենք, որ այս տարիքին ենք հասել՝ խոտ ու դարման չենք կերել, կնիկարմատ ասած բանից մենք էլ քիչ ու միչ հասկանում ենք. ուզում եմ ասել, եթե ամուսնանալու միտք ունենաս՝ մեզ խորհուրդ չհարցրած՝ մարդու խոսք չտաս, իսկ եթե չուզենաս՝ այդ էլ դու գիտես, քանի որ կինդ քեզ հետ պիտի ծերանա, չար ու բարին քեզ հետ պիտի քաշե, ուրախություն ու տրտմություն միասին պիտի տանեք։ Ասելս այն է, որ եթե տներս հարս բերելու լինես՝ մի այնպիսին բեր, որ մենք երեսը նայենք, ուրախանանք...»։

Ամեն տարի, ծնունդի ժամանակները, ապրանքի համար Մոսկվա էի գնում։ Երբ որ ապրանքն առնում, վերջացնում էի ու գնած բարիս հաջողությամբ ճամփա էի գցում, դրանից հետո մի–երկու շաբաթ քեֆիս համար մնում էի Մոսկվայում, այդպես, մի տեսակ, սովորություն էի արել։ Շատ էի սիրում մոսկովցի վաճառականների կանանց ու ջահել աղջիկների հետ խոսք ու զրույց անել, մեկ-մեկ էլ հետները թատրոն, պարահանդես գնալ, մեղքս ի՞նչ թաքցնեմ՝ վալս, էքասես, ապա քատրիլ էլ էի խաղում հետները և, հորերից ու ամուսիններից գաղտնի, մեկ-մեկ զբոսանքի էինք դուրս գալիս և ամեն տեսակ մանր-մունր նվերներ էլ էի տալիս։ Ի բնե հայտնի է, որ կինը կատակ, զվարճություն շատ է սիրում։ Է՜հ ջահելությո՛ւն, ջահելությո՛ւն...

Ահա այսպես հետները միշտ կատակ ու զրույց էի անում, բայց մեր զրույցն ինչից էլ սկսվեր, անհնար էր, որ վերջի ի վերջո պսակի խոսքը մեջտեղ չգար։ Ռուս կանայք միշտ կատակով ինձ ասում էին, թե հայրս ու մայրս ականջիցս պիտի բռնեն ու զոռով պիտի պսակեն, իմ կամքս հեչ չեն հարցնելու, նրանք ո՛ւմ հավանեն՝ նրա հետ էլ պիտի պսակեն, որովհետև, ասում էին, դա ձեր՝ ասիացիների սովորությունն է։ Ես էլ նրանց ասում էի. «Եթե ուրիշ բաների մեջ մորս ու հորս խոսքից դուրս չգամ, ամուսնանալու մեջ նրանց հրամանը ո՛չ լսելու եմ, ո՛չ էլ կամքները հարցնելու եմ»։ Կանայք ավելի եռանդով էին կատակում հետս ու ասում էին. «Մի՞թե կհանդգնես ծնողքիդ կամքից դուրս գալ. չէ՞ որ նրանք կանիծեն քեզ, ապա թագավորին կգրեն, թե այսպիսի անառակ որդի ունենք, ու քեզ զինվոր կտանեն», և այսպիսի խոսքերով այն տեղը հասցրին ինձ, որ մի օր էլ նրանց ասացի. «Ես մարդ չլինեմ, աշխարհքիս երեսին օր ու արև չտեսնեմ, ունենալիք զավակներովս չուրախանամ, եթե ես, ինքս ինձ, առանց նրանց հարցնելու չնշանվեմ»։

Այդ կանանց կատակների իմաստը պարզ էր. նրանք փորձել էին ուզում, թե արդյոք նրանցից որեէ մեկի հետ չե՞մ ամուսնանալու, որովհետե մեր հայը ի բնե իր հավատին կանգնած է. այլազգի աղջիկ առնելը, կամ իր աղջիկը այլազգու մեջ գցելը ո՛չ միայն ամոթ, այլև մեղք է համարում։

Վարթեվորի կիրակին էր։ Մայրս, հայրս, հայ քրիստոնյայի սովորությամբ, վարթեվորի պասը բռնած, հենց որ նավակատիկ են հասնում, շաբաթ օրը ախորժակով ուտում են մի աման ձկնապուր, վրայից էլ անուշ են անում մի մեծ ափսե կաթնապուր, դրա վրա էլ մի թավա ձվածեղ որ մաքրազարդում են՝ քեֆները ավրվում է, կիրակին տնքալով են լուսացնում, կեսօրին կարգին հիվանդանում և անկողին են ընկնում։

Քանի որ միտքս դրել էի պսակվել, շատ էի ուզում այդ կիրակի Սուրբ Խաչ գնալ, գուցե, մտածում էի, երկնավոր տերը բախտս բանա։ Երիցս հայտնի էր, որ սրտիս մեջ մի դարդ ունիմ. մայրս, Աստված ողորմի հոգուն, նկատում է այդ, ու չնայած որ հիվանդ էր, ասում է ինձ. «Մեզ համար ինչո՞ւ ես վիզդ ծռած քայլում, դու ջահել ես. կառքը լծել տուր, գնա Սուրբ Խաչ ու քեֆիդ նայե. մեզի համար ետ մի՛ մնա, ինչպես էլ լինի, մի օր կանցկացնենք ու Աստծով վաղը ոտքի կելնենք, գնա՛, որդիս, սիրտդ թո՛ղ բացվի, իրիկվա կողմը տուն գալուդ գուցե մի ուրախ լուր հայտնես»։ Իմ ուզածն էլ այդ էր։ Իսկույն կառքը լծել տվի։ Բայց հորս երեսից երևում էր, որ մորս խոսքերին հավան չէր։ «Էդ ի՞նչ ես ասում, ասաց մորս, ինչո՞ւ տղին զոռով կողքիցդ քշում ես. գուցե տղան չի ուզում, զոհ անելդ ո՞րն է։ Եղանակն էլ անձրևային է. երեկ գիշերվանից էր երևում, գլուխս կտամ, թե այսօր անձրև չգա»։ Բայց ես նրա խոսքերը չլսելու տվի, գնացի սենյակս, Մոսկվայում կարել տված պիջակը, բաճկոնս ու շալվարս շտապ հագա, վրայից էլ՝ ծալքավոր. օձիքով վերարկուս, բոլորովին նոր գլխարկս դրի, կառք թռաա ու ճամփա ընկա։

Սուրբ Խաչ որ հասա՝ արդեն ժամը մեկը կլիներ։ Վանքի բակը լի էր եռաձի կառքերով, սայլերով ու սայլակներով, բոլոր սենյակներըւ բռնած էին. հազար տեղ կրակ էր վառած, որի վրա կաթսա էր կախած՝ տեսակ–տեսակ կերակուրներով, որի՛ վրա էլ խորովածի շամփուրներն էին պտույտ գալիս, վառած փայտի, քակորի, ցախի ու նրանց վրա կաթկթած յուղի հոտը աշխարհք էր բռնել։ Ձիերի, եզների ձայները (գյուղացիներն այն ժամանակներն ավելի շատ եզասայլ էին գործածում), հարբած գյուղացիների կռիվն ու աղմուկ-աղաղակը, տիրացուների տաղերը, բոլորն իրար էին խառնվել, մարդ այնպես էր կարծում, թե դժոխքի մեջտեղն է ընկել։ Դժոխք էր, որ կար։

Նախ, սովորության համաձայն, մտա ժամ, հինգ-վեց սրբերի առջև մեկ-մեկ մոմ վառեցի, մի քանի անգամ երեսս խաչ հանեցի, երկրպագություն արի. Անիից բերած քարե սուրբ խաչն էլ բանալ տվի, համբուրեցի և աղոթքս ավարտեցի, նորից բակ ելա և, որովհետև մի տարի առաջ ժամի մոտ թաղված էր ողորմած հոգի Հարություն վարդապետը, և նրա հիշատակը, հիմիկվա նման, ժողովրդի մտքից չէր ելել, մի երկու անգամ նրա գերեզմանն էլ համբուրեցի, հայր-մեր ասի, հետո իջա պարտեզ։ Սանդուխքներից իջել էի ու մեկ ոտս կամուրջի վրա էր, երբ դիմացս ելան երկու աղջիկ, երկուսն էլ ճերմակ շոր հագած, երկուսն էլ մի հասակի, բայց նրանցից մեկը հրեշտակի պես գեղեցիկ էր, իսկ մյուսը, տնից-դռնից հեռու, սատանայի պատկեր ուներ՝ սև, տգեղ ու չոփուր, քիթը խիստ երկար ու ծուռ, բերանը մեծ, մինչև ականջների բլթակներին էր հասնում, վիզը բարակ ու երկար՝ իսկը կռունկի վիզ։ Աչքիս ծայրով բավական նայեցի գեղեցիկ աղջկան, քանի ես գեղեցիկին էի նայում՝ տգեղն աչքերը լայնացրած վրաս էր չռել ու, կարծես, ինձ հում-հում ուտել էր ուզում։ Խորշելու բան էր։ Մտքիս մեջ ասում էի. «Տե՜ր Աստված, այսպես էլ անճոռնի, այլանդակ արարած լինի՜, վա՜յ դրա էրկանը ախորժակին»։

Ապա ուշքս ու միտքս գեղեցկուհուն դարձնելով, ինքս ինձ այսպես էի ասում.

«Երնե՜կ նրան, ում բախտ պիտի ընկնես, քեզ ոտից գլուխ ոսկով ու մարգարիտով էլ որ ծածկի՝ էլի քիչ է ու շատ չէ– արդյոք հողեղեն ո՞ր արարածին պիտի գրկեն հրեշտակի թևերի պես այդ ձեռներդ. արդյոք ո՞ւմ այտերին պիտի կպչեն այս վարդագույն շուրթերդ. արդյոք ո՞վ պիտի համբուրե, չեմ համարձակվում ասել՝ պագնել, այդ ատլաս, մախմուր այտերդ, աստղի պես ցոլուն աչքերդ... Բախտ որ ասում են՝ սա է բախտը, այսպիսի կնիկ ունենալն է բախտը...»։

Աղջիկները սանդուղքի մինչև կեսը հասել էին, անշուշտ ժամ էին գնում, ես էլ կամրջին կանգնած, աչքս պաղած նրանց էի նայում։ Մեկ էլ ետևիցս մի մարդ անունս տվեց ու ձեռքը ուսիս դրեց, ետ դառնամ տեսնեմ՝ խութուռճի Ասատուրն է։ Մարդը լավ քեֆով էր։ Երևում էր, որ ճաշին, մսաջրի մեջ սոխ ու սխտորն առատ էր եղել, խորովածն էլ նորից առանց սոխի չի եղել, քանի որ ամեն անգամ որձկալիս սոխի հոտը քթիս էր դիպչում ու գլուխս պտտվում էր։ Թյո՛ւ, սաստիկ չեմ սիրում, երբ խոզի խռխռալու պես բարձր-բարձր որձկում են, և միշտ զգուշանում եմ ճաշի սեղանից նոր վերկացած մարդու հետ զրույցի բռնվելուց, հեռու լսողաց՝ բերաններից գեշ հոտ է գալիս։ Թյո՜ւ։ Ինչ որ է։

Որի՞ն ես նայում, հարցրեց Ասատուրը։ Հայացքս բարձրացրի սանդուղքներին ու սպիտակ շոր հագած երկու աղջիկներին մատնացույց արի։

Հավանե՞լ ես, ինչ է, ասաց Ասատուրը։

Չհավանելու բա՞ն է որ։

Քու հավանելը հեչ է, մի կոպեկ չարժե, տեսնենք հայրդ ու մայրդ էլ հավանո՞ւմ են։

Իսկույն միտս ընկան մոսկովցի իմ ծանոթ ռուս կանանց խոսքերը և, բարկությունս եկավ։

Ես որ չհավանիմ՝ հորս, մորս հավանածը կուզեմ որ, նրանց ի՞նչ բանն է իմ բախտի մեջ խառնվելը, թո՛ղ ինձ չբարկացնեն, թե չէ առանց նրանց էլ նշանը կտամ... Այդ չէ՝ դա այն ասա, տեղով գիտե՞ս, թե ո՞ւմ աղջիկն է։

Բա չգիտե՞մ, ես էլ որ չիմանամ՝ ո՞վ պիտի իմանա, ասաց Ասատուրը։

Հետո՞, ո՞ւմն է, հարցրի։

Ո՞ւմը պիտի լինի, իհարկե՝ իմն է, ասաց Ասատուրը։

Ճի՞շտ ես ասում, Ասատուր աղա, թե՞ կատակ ես անում։

Այդ ի՞նչ հանաքի բան է, որ ուրիշի աղջիկը իմն է, ասեմ։ Իհարկե՝ իմն է. Անուշս է, չգիտե՞ս, ի՞նչ է։

Առաջին անգամ եմ լսում, ասի, անունն էլ ի՜նչպես սազում է՝ Անուշ... Իսկապես վարդի մուրաբայի պես անուշ է։ Իսկ մյուսը, հետը գնացողը (ամաչեցի ասելու՝ տգեղը) ո՞ւմ աղջիկն է։

Հետը գնացո՞ղը, նա աղայիս... ին աղջիկն է։

Հեչ լսած չէի այդպիսի գեղեցիկ աղջիկ ունենալդ, ի՜նչ ծածկամիտն ես եղել, հիմա տեղը չէ՞ քեզանից մաղարիչ առնելը...

Դրա հաշիվը հետո կտեսնենք, ասաց Ասատուր աղան, ուզո՞ւմ ես հիմա գնանք մեր տունը հանդիպենք, գյուղը հեռու չէ. արի կառքս նստենք, մի րոպեում կհասնենք։

Ճիշտ որ գյուղը հեռու չէր. մի քանի րոպեում հասանք։ Ասատուր աղան հրամայեց սեղան սարքել, էլ ի՛նչ ասես բերին՝ տեսակ-տեսակ ուտելեղեն՝ ձուկ, տան երշիկ, տան պանիր, կարագ, սեր, շերտ-շերտ կտրած կարկանդակ, հետն էլ մի շիշ կարմիր գինի և երկու բաժակ։

Ես խմելու հետ գլուխ չունեի, բայց այն օրը Անուշի ազիզ խաթեր համար բավական խմեցի, չգիտեմ՝ յոթներորդ շի՞շն էր, որ դատարկել էինք, թե՞ ութերորդ, օրը արդեն մթնելու վրա էր. գլուխս արդեն սկսել էր կարգին պտտվել: Իմ օրում այսպես քեֆով եղած չէի։ Այդ միջոցին իմ տեսած երկու աղջիկը բակովն անցան և մի ուրիշ դռնից ներս մտան, երևում էր, որ Սուրբ Խաչից էին գալիս։ Եռացող ինքնաեռն էլ ծառան ներս բերեց, որովհետե արդեն թեյի ժամանակն էր։ Աղապալին հորինած երգը միտս ընկավ։

Չայ ասածըդ խիստ աղեկ բան է,

Քնհատ մարդուն ռահատ կանե՞:

Մեկ էլ տեսնեմ՝ դուռը կամացուկ բացվեցավ ու շեմքին, մատուցարանի վրա թեյի բաժակները շարած, գեղեցիկ Անուշը երեաց. նա ուղիղ դեպի մեզ էր գալիս, ամաչելուց երեսը վարդ էր դարձել, անպիտան աղջիկն ավելի էր գեղեցկացել։ Թե ի՛նչպես վերցրի թեյի բաժակը, ի՛նչպես սեղանին դրի՝ չգիտեմ, այնքանը միայն գիտեմ, որ այդ րոպեին գժի պես մի բան էի։ Թեյը տվեց, և աղջիկը գնաց։

Ասատուր աղա, ասի, այդ Անուշը ճի՞շտ քո հարազատ աղջիկն է։

Ա՛յ տղա, գի՞ժ ես, թե՞ ուրիշին ես գժվացնում, ասաց Ասատուր աղան, որ իմը չլիներ, ինչո՞ւ պիտի ասեի, թե իմն է. իհարկե իմն է, ո՞ւմը պիտի լինի։

Ինձ կտա՞ս, ասի ամաչելով։

Ինչո՞ւ չպիտի տամ որ, դու ումի՞ց պակաս տղա ես, իհարկե կտամ, բայց երկու-երեք գավաթ օղի չխմած՝ դրա մասին չեմ ուզում խոսել։

Երկու-երեք գավաթ օղու տեղը տասը-տասնհինգական դատարկեցինք. սենյակն սկսեց չորս կողմս պտտվել, գլխիս մեջ դնգդնգ էր անում, ականջիս ետևի և ճակատիս երակները մատիս հաստության ուռել էին։

Գինետնից ելած, աչքերը ծռված, օրորվելով քայլող հարբած մարդ տեսե՞լ ես, որ գնում-գնում՝ վայր է ընկնում, գնամ-գնում՝ վայր է ընկնում ու կանգնած տեղը քնում է՝ այդ իրիկուն ես էլ ճիշտ այդպիսի հարբածի էի նմանում։

Դու մի՛ ասի՝ հյուրեր են կանչել, տերտեր-տիրացու են եկել, նշանդրեքս, ինչպես որ կարգն է, կատարվել է և հետո մեղավո՛րիս առոք-փառոք տան են ուղարկել, իսկ ես ոչ մի բանից տեղեկություն չունեմ։ Այդպես էլ ստորություն կլինի՜։

Մյուս օրն եմ իմանում, ինչ իմանամ՝ լավ է, որ այն տգեղ աղջկա հետ եմ նշանված եղել։ Փշաքաղվում եմ։ Հայրս ու մայրս տեր են կանգնում, դես-ղեն են ընկնում՝ հոգևոր դատարան, մագիստրատ խնդիր են տալիս։ Բայց մյուս կողմից էլ Ասատուրը կանգնում է, թե՝ «որդիդ ինքը՛ եկավ, աղջկաս իրեն աչքով տեսավ, շատ հավնեցավ. մարդ նրան զոռ արած չէ. նշանն էլ իրեն կամքով տվեց (մի՛ ասի՝ դրանք իմ անունով միջնո՛րդից ալմաստ մատանի են առել ու աղջկա մատն են անցկացրել), հեչ կարելի՞ բան է Աստծու անունով եղած բանը քանդել... Նշանից ետ եղած աղջկան ո՞վ պիտի տանի... ուզում եք խեղճ աղջկանն առանց դանակի մորթե ՞լ... Նշանը կես պսակ է»։ Այսպես ասին իրենց ասելիքը։ Ես այդ բոլորը մի գրոշի չէի առնի և նշանը ետ տալու ճարն ու ճանապարհը կգտնեի, դրա ծախսն ընդամենը մի երեք հարյուրանոց էր, բայց ափսո՜ս, որ մեջտեղն արիշ հաշիվ կար։

Նշանից երեք օր էր անցել, խանութս նստել եմ, մեկ էլ տեսնեմ՝ երեք գազ բոյով մի տարօրինակ աժդահա մարդ, ձեռքը ձիապանի մի մտրակ՝ խանութս է մտնում. «Ես, ասում է, Անուշի ախպերն եմ»։ Սիրտս տապ արավ։ «Ինձ, ասում է, եըլխըճի Գևորգ են ասում։ Դու նշանից ետ քաշվելու միտքն ես ունեցել, բայց էս ղամշիս տեսա՞ր ասում է ու չաթ-չաթ մտրակը պատին է զարկում, ձեռքիս այս մտրակով կռնակիդ վրա կարմիր խազեր կքաշեմ, բայց էլի օձիքդ բաց չեմ թողնի։ Տե՛ս, քեզ մի շաբաթ ժամանակ եմ տալիս, պսակվեցիր լավ, չպսակվեցիր՝ օձիքիցդ կբռնեմ, ղամշիլամիշ անելով ժամ կտանեմ, կպսակեմ ու ղամշիլամիշ անելով ժամեն տուն կբերեմ, կհանվեցնեմ ու քրոջս ծոցը կպառկեցնեմ, լսո՞ւմ ես։ Ինձ եըլխըճի Գևորգ են ասում»։

Եըլխըճի Գևորգի տեսքից երևում էր, որ ո՛չ միայն ասող, անող էլ էր։ Հիմի ես ո՞ր քարին, ո՞ր պատին տամ գլուխս։ Ճարս կտրած, մի շաբաթից, սուս-փուս հարսանիք արինք, պսակվեցինք, այս օրվա օրս էլ ութը զավակի տեր եմ, հինգն էլ թաղել եմ։ Բայց՝ ցավն այն չէ, որ աշխարհքիս ամենատգեղի, ամենաանճոռնու, ամենաչսիրածիս հետ պսակվեցի, ցավն այն է, որ վարթեվորի իրիկունը, երբ որ ես Սուրբ Խաչ վանքն էի, Ասատուրի տանը ինքս իմ ձեռքով բախտս էի փակում, մայրս, հիվանդ-հիվանդ խնամի է ուղարկում X-աղայի տունը ու նրա աղջկան՝ Մարթային (իմ տեսած գեղեցկուհին նա էր եղել) ինձ համար է ուզում, ու խնամին ուրախ-ուրախ լուր է բերում, թե՝ համաձայն են։ Ցավս հենց այդ է։ Է՛հ, ինչ որ է։ Հիմի անցել գնացել է. դու գլխիդ հազար վայ էլ կարդաս՝ ի՞նչ օգուտ, այդ բոլորից հետո։

Այդ օրից վարթեվորի անունը որ լսում եմ՝ կարծես մահվանս գալն եմ լսում։

Անտուն քամու պես փակ դուռըդ, գիտե՞ս,
Ես շատ եմ ծեծել ու դու չես բացել.
Սարերն եմ ընկել վշտից խելագար
Ժայռերին զարկվել ու շատ եմ լացել:

Սարերն են վկա, որ օրից մի օր
Վատ չեմ խոսացել, գանգատվել քեզնից.
Ավա˜ղ, լցրել եմ լացով սար ու ձոր,
Բայց չեմ գանգատվել, բամբասել քեզնից:

1904

Սրտամաշ ժամերն անցան, վերջապես,
Ա՜խ, ինչպես պայծառ շողում է արև.
Սևաթույր ամպերն, հաղթված զորքի պես
Փախել, պահվել են սարերի ետև։
Եվ շուրջս կրկին ազատ, համարձակ,
Հարավի փարթամ բնության գրկում
Եռում է կյանքը։ Ահա ներդաշնակ
Հյուսում է տաղեր ծառերի խորքում
Երգիչ֊բլբուլը. նորան ձայնակից
Անթիվ թռչուններ, ասես, մրցելով,
Այս ու այն ծառից, թփերի տակից
Օդն են թնդացնում գողտրիկ երգերով.
Եվ վարդի թփեր, ծառ, ծաղիկ ու խոտ
Փոթորկից հետո կյանք առած նորից,
ժպտում են ուրախ, սփռում անուշ հոտ.
Անուշ զովություն փչում է ծովից...
Եվ այդ ընդհանուր սթափմունքի մեջ,
Կարծես, լսում եմ մի ձայն հուսատու.
«Ո՜րբ ազգի երգիչ, վիշտը չէ՜ անվերջ.
«Զվարթ, լույս օրեր կըտեսնես և՛ դու»։
1896, Գուրզուֆ

Քո՜ւյր, ղողանջի՛ պես ճախրել ու գնալ,
Հմայված ու հեզ ճախրել ու գնալ...

Երկնքից երկինք, իրիկվա մովում,
Անմարմին, անտես ճախրել ու գնա՛լ...

Դեպի Ամենտի եզերքը կապույտ
Քո՜ւյր, ղողանջի պես ճախրել ու գնալ...

1914 թվականին, երբ ես 6 տարեկան էի, մի ծերունի երևաց մեզ մոտ Սան Բենիտո փողոցում. նա գնում էր զառամյալների տուն։ Ծերունին գնում էր փող փչելով ու մեկ էլ կանգ առավ մեր տան առաջ։ Ես բակից դուրս թռա մայթի վրա, որպեսզի ականջ դնեմ, բայց նա այլևս չէր փչում։

Ես ասացի.

Մի բան էլ նվագեք։ Ես շատ եմ ուզում լսել։

Իսկ նա ասաց.

Երիտասարդ, մի բաժակ ջուր բերեք ծերուկիս, որի սիրտն այստեղ չէ, այլ լեռներում։

Ո՞ր լեռներում, հարցրի ես։

Շոտլանդական, ասաց ծերունին։ Մի բաժակ ջուր կբերե՞ք։

Իսկ ի՞նչ է անում ձեր սիրտը շոտլանդական լեռներում:

Թախծում է, ասաց ծերունին։ Խնդրում եմ, մի բաժակ սառը ջուր տվեք։

Իսկ որտե՞ղ է ձեր մայրը, ասացի ես։

Իմ մայրը Տալսում է, Օկլահոմայի նահանգում, բայց նրա սիրտը այնտեղ չէ։

Հապա որտե՞ղ է, ասացի ես։

Շոտլանդական լեռներում, ասաց ծերունին։ Երիտասարդ, ես սաստիկ ծարավ եմ։

Այդ ո՞նց Է, որ ձեր ընտանիքի բոլոր անդամները սրտները թողնում են լեռներում,– ասացի ես։

Ինչ արած, մենք այդպես ենք ստեղծված, ասաց ծերունին։– Այսօր այստեղ ենք, իսկ վաղը՝ մնաք բարով։

Այսօր այստեղ, իսկ վաղը՝ մնաք բարո՞վ, ասացի ես։ Այդ ինչպե՞ս։

Հիմա մենք ողջ ենք, ու մեկ էլ տեսար՝ չկանք,– ասաց ծերունին:

Իսկ որտե՞ղ է ձեր մոր մայրը, ասացի ես։

Վերմոնտ նահանգում է` Ուայթ-Ռիվր-Ջանքշն փոքրիկ քաղաքում, ասաց ծերունին, բայց նրա սիրտն այնտեղ չէ

Նրա խեղճ ծերացած, չորացած սիրտն է՞լ է լեռներում, ասացի ես։

Այո, իսկ և իսկ լեռներում, ասաց ծերունին։ Տղաս, ես ծարավից մեռնում եմ։

Այստեղ արտասանդուղք ելավ իմ հայրը և մռնչաց, ինչպես վատ երազներից արթնացած առյուծը։

Ջոնի, մռնչաց նա, վերջապես հանգիստ թող այդ խեղճ ծերուկին։ Մի կուժ ջուր տուր նրան, քանի դեռ տեղնուտեղը լի ընկել ու մեռել։ Գրողը տանի, այդ ի՞նչ վարվելաձև է։

Ինչ է, մարդ իր կյանքում մի անգա՞մ էլ իրավունք չունի հարցուփորձ անելու ճամփորդին, ասացի ես։

Շուտ ջուր տուր ծեր ջենտլմենին, ասաց հայրս։– Գրողը տանի, մի տնկվի դդումի պես։ Ջուր տուր մարդուն, քանի դեո տեղնուտեղը չի ընկել ու մեռել։

Ինքդ տուր, էլի։ Մեկ է, ոչինչ չես անում։

Ե՞ս ոչինչ չեմ անում, ասաց հայրս։ Ինչպե՜ս, Ջոնի, գրողը տանի, դու հիանալի գիտես, որ ես նոր եմ ստեղծում։

Իսկ ի՞նչ իմանամ, ասացի ես։– Ձեռքերդ քշտած կանգնում ես հովնոցում, ահա և բոլորը։ Ես ի՞նչ իմանամ։

Դե-դե, դու պետք է որ իմանայիր, ասաց հայրս։

Բարի օր, դիմեց ծերունին հորս։ Ձեր որդին պատմեց ինձ, թե այս կողմերում ինչ զով, հիանալի կլիմա է։

«Հիսուս Քրիստոս, մտածեցի ես, կլիմայի մասին ես նրան ոչինչ չեմ ասել։ Այդ ո՞րտեղից հնարեց»։

Բարի օր, ասաց հայրս։– Չէի՞ք անցնի մեզ մոտ մի փոքր հանգստանալու։ Գուցե պատիվ կանեք մեզ հետ բաժանելու մեր համեստ սեղանը։

Սըր, ասաց ծերունին, ես քաղցից մեռնում եմ։ Գալիս եմ։

Իսկ դուք նվագո՞ւմ եք «Միայն հայացքով ըմպիր կենացս», հարցրի ես ծերունուն։ Այդ իմ սիրած երգն է, կուզեի լսել։ Նվագեցեք, հը՞։ Հիանալի երգ է:

Տղաս, ասաց ծերունին, երբ դու հասնես իմ տարիքին, կհասկանաս, որ երգը կարևոր չէ։ Հաց՝ ահա թե ինչն է կարևորը։

Ինչ որ է, ասացի ես։ Շատ կուզեի այդ երգը նվագեիք։

Ծերունին բարձրացավ արտասանդուղք ու սեղմեց հորս ձեռքը։

Ինձ կոչում են Ջասպր Մաք-Գրեգոր, ասաց նա:– Ես դերասան եմ։

Անչափ ուրախ եմ ձեզ հետ ծանոթանալու,– ասաց հայրս։- Ջոնի, մի կուժ չուր բեր միստր Մաք-Գրեգորի համար։

Ես վազեցի դեպի ջրհորը, կժով սառը ջուր առա ու տվեցի ծերունուն։ Նա ամբողջ կուժը միանգամից խմեց։ Հետո աչք ածեց շուրջը, նայեց երկնքին ու Սան Բենիտո փողոցի կողմը, ուր արևն արդեն մայր էր մտնում։

Այստեղից մինչև իմ տունը թերևս հինգ հազար մղոն լինի,– ասաց նա։ Ինչ եք կարծում, մի կտոր հաց ու պանիր չուտե՞նք, որպեսզի հոգին մարմնից չբաժանվի։

Ջոնի, ասաց հայրս, վազիր նպարավաճառի մոտ, վերցրու մեկ հատ ֆրանսիական բատոն և մի ֆունտ պանիր։

Փողը տուր, ասացի ես։

Միստր Կոզակին ասա՝ ապառիկ տա, ասաց հայրս։ Ես ոչ մի սենթ չունեմ, Ջոնի։

Ախր նա ապառիկ չի տա, ասացի ես։ Նա մեզանից արդեն ձանձրացել է։ Նա զայրանում է։ Ասում է, որ մենք չենք աշխատում ու երբեք չենք վճարում ըստ հաշիվների։ Մենք նրան պարտք են քառասուն սենթ:

Գնա, գնա նրա մոտ ու համոզիր, ասաց հայրս։ Ինքդ գիտես` ինչպես, դա քո մասնագիտությունն է։

Ախր նա լսել անգամ չի ուզում, ասացի ես: Ասում է՝ ոչինչ չեմ ուզում իմանալ, նախ տվեք իմ քառասուն սենթը, և վերջ։

- Գնա, գնա,– ասաց հայրս,– համոզիր, որ մեկ հատ ֆրանսիական բատոն տա ու մի ֆունտ պանիր։ Դու այդ բանը կարողանում ես։

- Գնա, տղաս– ասաց ծերունին, և ասա միստր Կոզակին, որ տա քեզ մեկ ֆրանսիական բատոն ու մի ֆունտ պանիր։

Գնա, Ջոնի, ասաց հայրս։ Դեռ ոչ մի անգամ դու նրա մոտից դատարկաձեռն չես վերադարձել։ Տասը րոպե չանցած տուն կվերադառնաս արքայավայել պարենով։

Չգիտեմ, ասացի ես։ Միստր Կոզակն ասում է, որ մենք ուզում ենք իրեն խաբել։ Նա ուզում է իմանալ, թե դու ի՞նչ գործի ես։

Լավ, գնա նրա մոտ ու ասա: Ես թաքցնելու բան չունեմ։ Ես բանաստեղծություններ եմ գրում։ Այդպես էլ ասա միստր Կոզակին, որ ես գիշեր-ցերեկ բանաստեղծություններ եմ գրում։

- Լավ,– ասացի ես։ Բայց հազիվ թե դա մի առանձին տպավորություն թողնի նրա վրա։ Նա ասում է, որ դու աշխատանք փնտրելու համար մի քայլ էլ չես անում, ինչպես մյուս գործազուրկները։ Ասում է, որ դու ծույլ ես ու անբան։

Գնա ասա, որ նա գժվել է, Ջոնի, ասաց հայրս։ Ասա այդ մարդուն, որ քո հայրը մեր օրերի մեծագույն անհայտ բանաստեղծներից մեկն է։

Իսկ նրա համար՝ թքած, ասացի ես։ Լավ, գնամ փորձեմ: Մի՞թե տանը ոչինչ չունենք։

Միայն եգիպտացորեն, ասաց հայրս։ Չորս օր իրար վրա միայն եգիպտացորեն ենք ծամում։ Ջոնի, եթե ուզում ես, որ ես այդ մեծ պոեմն ավարտեմ, անպայման պիտի հաց ու պանիր ճարես:

Լավ, կփորձեմ, ասացի ես։

Եվ շատ մի ուշանա, ասաց ծերունին։ Այստեղից մինչև իմ տունը հինգ հազար մղոն է։

Վազելով կգնամ,- ասացի ես։

Տես հա, ասաց հայրս, թե որ ճամփին փող գտնես, կեսը իմն է, չմոռանաս։

Ամբողջ ճանապարհը մինչև կրպակ վազեցի, շարունակ ոտքերիս տակ նայելով, բայց անգամ մի պեննի չգտա։

Մտա կրպակ։ Միստր Կոզակն աչքերը բացեց։

Միստր Կոզակ, ասացի ես, ի՞նչ կանեիք, եթե հանկարծ մեն-մենակ ընկնեիք Չինաստան և ոչ մի պեննի չունենայիք գրպաններումդ։ Մի՞թե հույս չէիք դնի, որ այնտեղի քրիստոնյաներից մեկնումեկը մի ֆունտ բրինձ կտա ձեզ։

Ուզածդ ի՞նչ է, ասաց միստր Կոզակը։

Դե ես հենց այնպես, խոսելու համար, ասացի։ Դուք հավանորեն կհուսայիք, թե արիական ցեղի որևէ ներկայացուցիչ անպայման կօգնի ձեզ, ճի՞շտ է, միստր Կոզակ։

- Ինչքա՞ն փող ես բերել, ասաց նա։

Խոսքը փողի մասին չէ, միստր Կոզակ, ասացի ես։ Խոսքը վերաբերում է Չինաստանում գտնվող մարդուն։ Ձեր կարծիքով, սպիտակ ցեղի կողմից օգնություն հարկավո՞ր է նրան, թե ոչ։

Ոչինչ չեմ իմանում, ոչինչ ու ոչինչ, ասաց միստր Կոզակը։

Ինչպե՞ս կզգայիք ձեզ նման դրության մեձ Չինաստանում,– ասացի ես։

Չեմ իմանում, ասաց նա: Ի՞նչ գործ ունեմ Չինաստանում:

Ենթադրենք, ասացի, ընկել եք Չինաստան ու սաստիկ սոված եք, և չորս կողմը՝ ոչ մի ծանոթ։ Կարո՞ղ եք պատկերացնել, որ մի որևէ քրիստոնյա ձեզ ճամփու դնի առանց գոնե մի ֆունտ բրնձի, հը՞, միստր Կոզակ։

Երևի ոչ, ասաց միստր Կոզակը։ Բայց Ջոնի, դու հո Չինաստանում չես, ոչ էլ քո հայրը։ Դու և քո հայրր վաղ թե ուշ ստիպված կլինեք անպայման աշխատելու, ուրեմն ինչո՞ւ հենց հիմա չսկսեք։ Ես այլևս ձեզ ապառիկ ոչինչ չեմ տա, քանի որ գիտեմ՝ չեք վճարելու։

Միստր Կոզակ, ասացի ես, դուք ինձ ճիշտ չհասկացաք։ Ոչ մի մթերքի մասին խոսք անգամ չի եղել։ Ահա թե ես ինչ եմ ասում. ձեր չորս կողմը Չինաստանում կռապաշտներ են, և դուք նրանց մեջ մեռնում եք սովից...

Մենք Չինաստանում չենք, ասաց միստր Կոզակը։ Այստեղ, այս երկրռւմ մարդ պետք է վաստակի իր ապրուստը։ Ամերիկայում բոլորն էլ աշխատում են։

Միստր Կոզակ, ասացի ես, եթե ձեր կյանքը պահպանելու համար կարիք ունենայիք մի ֆրանսիական բատոնի ու մեկ էլ մի ֆունտ պանրի, մի՞թե կքաշվեիք այդ բանը խնդրել քրիստոնեական միսիոներից:

Կքաշվեի, ասաց միստր Կոզակը։ Կամաչեի խնդրել։

Նույնիսկ եթե իմանայիք, որ փոխարենը երկու բատոն ու երկու ֆունտ պանի՞ր կտաք նրան,– ասացի ես։ Նույնիսկ ա՞յդ դեպքում։

Նույնիսկ այդ դեպքում, ասաց նա։

Դե, այդ արդեն լավ չէ, միստր Կոզակ,– ասացի ես։– Հապա մի միտք արեք՝ դուք կանգնած եք մահվան շեմին։ Մի՞թե պիտի մեռնեք ընտանիքից հեռու, օտարության մեջ, Չինաստանում։ Օ՜, միսար Կոզակ։

Ինձ համար մեկ է, ասաց նա, թող այդպես լինի։ Իսկ ահա դու և քո հայրը պետք է վճարեք հացի ու պանրի համար։ Ինչո՞ւ քո հայրը աշխատանք չի փնտրում։

Միստր Կոզակ, ասացի ես, իսկ ընդհանրապես ո՞նց եք ապրում։

Շատ լավ, Ջոնի։ Իսկ դո՞ւ։

Լավից էլ լավ, միստր Կոզակ։ Ձեր երեխանե՞րը ոնց են։

Հոյակապ, ասաց միստր Կոզակը։ Ստեփանն արդեն սկսել է քայլել։

Ի՜նչ եք ասում, այդ հո սքանչելի է, ասացի ես։ Իսկ Անժելան ինչպե՞ս է։

Անժելան սկսել է երգել, ասաց միստր Կոզակը։ Դե, իսկ տա՞տդ ոնց է։

Հիանալի, ասացի ես։ Նա էլ է սկսել երգել։ Ասում է` ուզում է օպերային աստղ դառնալ, ավելի լավ է օպերային աստղ լինես, քան թագուհի։ Իսկ ինչպե՞ս է Մարթան, ձեր կինը, միստր Կոզակ։

Օ՜, շատ լավ է, ասաց միստր Կոզակը։

Որքա՜ն ուրախ եմ այդ լսելու։ Ուրեմն, ձեր տանը ամեն ինչ լավ է, ասացի ես։ Կարծում եմ ձեր Ստեփանը ժամանակին մեծ մարդ կդառնա։

Հուսով եմ, ասաց միսար Կոզակը։ Կտամ նրան միջնակարգ դպրոց, թող ձեռք բերի այն ամենը, ինչ որ ես չեմ ունեցել։ Չեմ ուզում, որ նա նստի վաճառասեղանի ետևը։

- Ես Ստեփանի նկատմամբ մեծ հավատ ունեմ, ասացի ես։

Քեզ ի՞նչ է հարկավոր, Ջոնի, հարցրեց միստր Կոզակը։ Ինչքա՞ն փող ես բերել:

Միստր Կոզակ, ասացի ես, ախր ես չեմ եկել գնումներ կատարելու։ Գիտեք, մեկ-մեկ սիրում եմ պարզապես փիլիսոփայական զրույցի բռնվել ձեզ հետ։ Տվեք ինձ մեկ ֆրանսիական բատոն ու մի ֆունտ պանիր։

Վճարումը կանխիկ, ասաց միստր Կոզակը։

Հա՛, իսկ Էսթերը, հարցրի եսւ Ո՞նց է ձեր գեղեցկուհի դուստր Էսթերը։

Էսթերը լավ է, Ջոնի, ասաց միստր Կոզակը, բայց միևնույն է, դու պետք է կանխիկ վճարես։ Դու և քո հայրը ամենաանվստահելի մարդիկն եք այս երկրում։

Որքա՛ն ուրախ եմ, ասացի, որ Էսթերը լավ է։ Միստր Կոզակ, իսկ դուք գիտե՞ք, թե հիմա ով է մեզ մոտ հյուր։ Միստր Ջասպր Մաք-Գրեգորը: Նա մեծ դերասան է։

Լսած չկամ, ասաց միստր Կոզակը։

Եվ մի շիշ գարեջուր միստր Մաք-Գրեգորի համար, ասացի ես։

Չէ, գարեջուր տալ չեմ կարող։

Անշուշտ, կարող եք:

Չեմ կարող, ասաց միստր Կոզակը։ Ես կտամ ձեզ մի բատոն ու մի ֆունտ պանիր, ուրիշ ոչինչ։ Իսկ ի՞նչ է անում քո հայրը, երբ աշխատում է, Ջոնի։

Իմ հայրը ոտանավորներ է գրում, միստր Կոզակ։ Դա նրա արած միակ աշխատանքն է։ Նա աշխարհի մեծագույն բանաստեղծներից մեկն է։

Իսկ նա ե՞րբ է փող ստանալու,– ասաց միստր Կոզակը։

Նա երբեք էլ ոչ մի փող չի ստանում, ասացի ես։ Նրա արած գործր փողի համար չէ։

Այդպիսի գործը այնքան էլ դուր չի գալիս ինձ, ասագ միստր Կոզակը: Ինչո՞ւ քո հայրը չի աշխատում, ոնց որ բոլոր մարդիկ։

Նա բոլորից էլ ավելի մեծ եռանդով է աշխատում, ասացի։ Սովորական մարդկանցից երկու անգամ շատ։

Դե, Ջոնի, ասաց միստր Կոզակը, հիմա դուք ինձ պարտք եք հիսունհինգ սենթ: Թող այդպես լինի, այսօր էլ ես ձեզ հաց ու պանիր կտամ, բայց դա կլինի վերջին անգամ։

Հայտնեցեք Էսթերին, որ ես սիրում եմ իրեն, ասացի ես:

Անպայման, ասաց միստր Կոզակը։

Ես վազեցի տուն, ֆրանսիական բատոնն ու մի ֆունտ պանիրը ձեռքիս։

Հայրս և միստր Մաք-Գրեգորը սպասում էին փողոցում, որպեսզի շուտ իմանային` ուտելիք ստացել ե՞մ, թե ոչ: Նրանք մի կես թաղ վազեցին ինձ ընդառաջ ու երբ տեսան, որ ուտելիքն ապահովված է, ձեռքով արին տատիկին, որն սպասում էր արտասանդուղքի վրա։ Նա ներս ընկավ տուն, որ սեղան գցի:

Գիտեի, որ քեզ կհաջողվի, ասաց հայրս։

Ես էլ, ասաց միստր Մաք-Գրեգորը:

Մենք նրան պարտք ենք հիսունհինգ սենթ, ասացի ես։– Թե չվճարենք, ոչինչ չենք ստանա։

Թող այդպես համարի,– ասաց հայրս։ Այսօր ի՞նչ խոսեցիր հետը, Ջոնի։

Նախ խոսեցի Չինաստանի ու այն սոված մարդու մասին, որը կանգնած է մահվան շեմին։ Իսկ հետո հարցուփորձ արի նրա ընտանիքից:

Դե, ո՞նց են նրանք, հարցրեց հայրս։

Հիանալի, ասացի ես։

Բոլորս գնացինք խոհանոց, կերանք բատոնն ու մի ֆունտ պանիրը և ամեն մեկս երեք բաժակ ջուր խմեցինք։ Երբ հացի վերջին փշրանքը չքացավ, միստր Մաք-Գրեգորն սկսեց աչք ածել չորս կողմ՝ տեսնի, թե ուտելու որևէ բան կգտնի՞ արդյոք։

Այդ կանաչ ամանը, որ վերևում է,– ասաց նա, ի՞նչ կա մեջը, Ջոնի:

Մարմարե գնդիկներ, ասացի ես։

Իսկ այս պահարանում, ասաց նա։ Ուտելու որևէ բան չկա՞:

Միայն ծղրիդներ, ասացի ես։

Իսկ այն ի՞նչ մեծ կուժ է այնտեղ, անկյունում։ Ուտելու հարմար մի բան չկա՞ նրա մեջ:

Այնտեղ իմ լորտուն է։

Հիանալի՜ է, ասաց միստր Մաք-Գրեգորը։ Մի կտոր տապակած լորտուն հիմա իսկ և իսկ տեղին կլիներ։

Լորտուն չի կարելի ուտել, ասացի ես։

Բայց ինչո՞ւ, Ջոնի, ասաց միստր Մաք-Գրեգորը։– Ինչո՞ւ չէ, գրողը տանի։ Ես լսել եմ, որ Բոռնեոյի բնակիչները օձեր ու ծղրիդներ են ուտում։ Ջոնի, մի կես դյուժին յուղոտ ծղրիդներ չե՞ս ունենա արդյոք։

Ընդամենը չորս հատ, ասացի ես։

Էլ ի՞նչ ես սաասում, բեր այստեղ, ասագ միստր Մաք-Գրեգորը: Այ, կուշտ կուտենք-կպրծնենք, և ես փողի վրա կնվագեմ քեզ համար «Միայն հայացքով ըմպիր կենացս»։

Չեմ տա նրանց սպանեք։ Ամեն մի արարած ուզում է ապրել,– ասացի ես:

Ես սարսափելի սոված եմ, Ջոնի։

Ես էլ, ասացի, բայց թույլ չեմ տա ձեզ իմ լորտուն ուտել: Ես եմ բռնել այդ լորտուն և ոչ թե դուք։

Ի՞նչ օգուտ պառավ-շապկաթափ լորտուն տանը պահելուց,– ասաց միստր Մաք-Գրեգորը։

Իսկ որ նա ինձ դուր է գալիս, ասացի ես:

Ավելի, լավ չէ՞ տապակել և ուտել այդ ճարպոտ, հիանալի լորտուն,– պնդում էր միստր Մաք-Գրեգորը։

Հայրս նստել էր սեղանի մոտ, գլուխը դրած ձեռքերին և ննջում էր: Տատիկս ճեմում էր ամբողջ տնով մեկ ու երգում Պուչչինիի արիաները, «Ես թափառում եմ փողոցներում», աղաղակում էր նա իտալերեն։

Ոչ ոք էլ իմ օձը չի տապակի ձեզ համար, ասացի ես:

Լավ, ասաց միստր Մաք-Գրեգորր։ Թող քո ասածը լինի, Ջոնի, բայց և այնպես ես սոված մնացի։

Որևէէ բան չէի՞ք նվագի մեզ համար, միստր Մաք-Գրեգոր, ասաց հայրս: Տղային երևի հաճելի լինի։

Իհարկե, միստր Մաք-Գրեգոր, ասացի ես։

Լավ, Ջոնի, թող այդպես լինի։

Եվ նա ոտքի ելավ ու սկսեց փողհարել, և այնպես բարձր, որ չորս կողմը, մոտիկ ու հեռու շրջակայքի մարդիկ լսեցին ու իրար անցան։ Տասնութ հարևաններ հավաքվեցին մեր տան առաջ, ու երբ միստր Մաք–Գրեգորը ավարտեց նվագը, բոլորը ծափահարեցին։ Հայրս ծերունուն դուրս բերեց արտասանդուղք ու ասաց.

Սիրելի բարեկամներ ու հարևաններ, թույլ տվեք ներկայացնել ձեզ Ջասպր Մաք-Գրեգորին, մեր օրերի շեքսպիրյան մեծագույն դերասանին։

Սիրելի բարեկամներն ու հարևանները ի պատասխան ոչինչ չասացին: Այն ժամանակ խոսեց ինքը՝ միստր Մաք-Գրեգորը...

Երեկվա պես, ասաց նա, հիշում եմ իմ առաջին ելույթը Լոնդոնում, 1867 թվականին...

Ու շարունակեց իր դերասանական կյանքի պատմությունն անել։

Այդտեղ ատաղձագործ Ռուֆ Էպլին առաջ եկավ ու ասաց.

Կարելի՞ է մի քիչ էլ երաժշտություն լսել, հը՞, միստր Մաք–Գրեգոր։

Իսկ միստր Մաք–Գրեգորն ի պատասխան.

Արդյոք ձեր տանը հավկիթ կճարվի՞։

Իհարկե, կճարվի, ասաց Ռուֆը։ Մեր տանը ամբողջ մի դյուժին հավկիթ կա:

Չե՞ք դժվարանա տուն գնալ և այդ մի դյուժինից մեկ հատ հավկիթ բերել այստեղ,– ասաց միստր Մաք-Գրեգորը։ Իսկ երբ վերադառնաք, ես մի այնպիսի երգ կնվագեմ ձեզ համար, որ ձեր սիրտը թրթռա՝ վշտից և ուրախությունից։

- Գնացի, գնացի, ասաց Ռուֆը և գնաց հավկիթ բերելու։

Միստր Մաք-Գրեգորը Թոմ Բրաունին հարցրեց, թե արդյոք նրա տանը մի կտոր երշիկ չի՞ ճարվի, և նա ասաց, որ կճարվի։ Այն ժամանակ միստր Մաք-Գրեգորը հարցրեց, թե արդյոք այդ կտորի ետևից գնալը նեղություն չի՞ պատճառի նրան, իսկ երբ նա, Թոմը, վերադառնա, ինքը նրա համար այնպիսի մի երգ կնվագի, որից Թոմի ողջ կյանքը կփոխվի։ Թոմն էլ գնաց երշիկ բերելու, իսկ միստր Մաք-Գրեգորն սկսեց տասնութ սիրելի բարեկամներից ու հարևաններից յուրաքանչյուրին հերթով հարցնել, թե արդյոք նրանց տանը որևէ համեղ բան չի՞ ճարվի, և ամեն մեկը պատասխանում էր, որ կճարվի, ու բոլորն էլ գնացին իրենց տները՝ որևէ համեղ բան բերեն, որովհետև միստր Մաք-Գրեգորը խոստացել էր նրանց՝ մի սքանչելի եղանակ նվազել, ու երբ բոլոր բարեկամներն ու հարևանները վերադարձան մեր տան մոտ` ձեռքներին ամեն տեսակ ուտելիքներ, միստր Մաք-Գրեգորը փողը մոտեցրեց շրթունքներին ու նվագեց «Իմ սիրտը լեռներում է, այնտեղ է հոգիս» ու բոլոր սիրելի հարևաններն ու բարեկամները լաց եղան ու ցրվեցին իրենց տները, իսկ միստր Մաք-Գրեգորն այդ ամբողջ համեղ բաները խոհանոց բերեց, և մեր ընտանիքն սկսեց քեֆ անել, երգել և ուրախանալ։

Հավկիթ, երշիկ, կանաչ սոխ, երկու տեսակ պանիր, յուղ, երկու տեսակ հաց, խաշած կարտոֆիլ, թարմ պոմիդորներ, սեխ, թեյ և շատ ուրիշ համեղ բաներ՝ այդ ամենը մենք կերանք, վրայից էլ թեյ խմեցինք, և փորներս տռզեց։ Միստր Մաք-Գրեգորն ասաց.

Սըր, եթե դուք դեմ չեք, ես կուզենայի մոտակա օրերը հյուր մնալ ձեր տանը։

Հայրս պատասխանեց.

Սըր, իմ տունը ձեր տունն է։

Միստր Մաք-Գրեգորը տասնյոթ օր մնաց մեզ մոտ, իսկ տասնութերորդ օրը ծերանոցից մի մարդ եկավ մեր տուն և ասաց.

Ես փնտրում եմ դերասան Ջասպր Մաք-Գրեգորին:

Հայրս ասաց.

Ի՞նչ եք կամենում։

Ես ծերանոցից եմ, ասաց երիտասարդը։ Մենք խնդրում ենք միստր Մաք-Գրեգորին վերադառնալ մեզ մոտ, որովհետև երկու շաբաթ հետո կազմակերպում ենք մեր ամենամյա ներկայացումը, և մեզ դերասաններ են հարկավոր։

Միստր Մաք-Գրեգորը վեր կացավ հատակից, ուր նա ննջում էր, և ասաց.

Ինչ ասացի՞ք, երիտասարդ։

Իմ անունը Դևիդ Կուպեր է, պատասխանեց երիտասարդը։ Ես ծերանոցից եմ: Խնդրում եմ ձեզ վերադառնալ ինձ հետ, որովհետև «1914 թվականի ծերունիների տարօրինակությունները» կոչվող մեր նոր բեմադրության համար մեզ դերասաններ են հարկավոր:

Եվ ահա միստր Մաք-Գրեգորը վեր կացավ ու գնաց այդ երիտասարդի հետ, իսկ հետևյալ օրը հայրս խիստ սովածացավ ու ասաց.

Ջոնի, գնա միստր Կոզակի կրպակը և ուտելու մի բան ճարիր։ Դու հո կարողանում ես այդ, Ջոնի։ Բեր, ինչ որ հաջողվի։

Նախ պետք է միստր Կոզակին հիսունհինգ սենթ վճարել, ասացի ես։– Առանց փողի նա մեզ մի փշրանք էլ չի տա։

Գնա, գնա, Ջոնի, ասաց հայրս։– Չէ՞ որ դու միշտ էլ կարոզանում ես կոտրել այդ հիանալի սլովակ ջենտլմենի համառությունը։

Ես ուղղվեցի դեպի միստր Կոզակի կրպակը և սկսեցի քննարկել չինական հարցը ճիշտ այնտեղից, ուր նախորդ անգամ կանգ էի առել։ Ստիպված էի հսկայական ջանքեր գործադրել, որպեսզի դատարկ ձեռքով չվերադառնամ կրպակից, և հազիվ կարողացա մի ծրար թռչնահատիկ ու մի փոքրիկ աման թխկու հյութ պոկել, այնպես որ հայրս ասաց. «Ջոնի, հանկարծ ու այսպիսի ուտելիքը վնասի պառավ լեդիին»։ Եվ իսկապես։ Առավոտյան լսեցինք, որ տատիկը գեղգեղում է ճիշտ ու ճիշտ դեղձանիկի պես, ու հայրս ասաց.

- Գրողը տանի, ախր ես ինչպե՞ս պիտի մեծ պոեմ գրեմ միայն՝ թռչնահատիկ ուտելով։

.........