Երբոր վարդի փունջք հայեցի՝
Ծըլան տժգույն ճակտիդ վերև,
Խոնարհեցիր աչերդ արև,
Քեզ այն օրեն ես սիրեցի:

Թերթեր հուզող սյուքի մը պես՝
Թըռար սրտիս ծալքերն թոթվել,
Քընարի մը կըրակե թել՝
Քեզ ձըգեցիր դու աղիքես։

Արդ կը փախչիս ինձմե սյուքի
Պես, շուքըդ տաս լոկ քընարիս,
Գիսաստղի պես հեռուն կ՚նազիս՝
Հովին տըված մազերդ ոսկի:

Երբ աստղալույց գիշեր է զով,
Շրջագայիս Պաղլար Պաշի,
Գիտե՞ս թե սիրտս ո՜րչափ մաշի՝
Շրջազգեստիդ լոկ շրշյունով:

Գա սյուքն ազատ քեզ այցելու,
Նային քեզի աստղերն ազատ,
Ըստվերին մեջ մինակ ու զատ՝
Ես կը դողամ քեզ մոտելու:

Ո՜հ, թող երթա՛ սյուքն իր ծաղկոց,
Նայի՛ն աստեղք թող յ՚Օվկեան,
Եվ թող մեկ մ՚ե՛ս ալ թալկանա՛մ
Քու նայվածքիդ մեջ կրակուբոց:

Մահիկն երբոր շառագունած՝
Իջնե լեռնեն ի հորիզոն,
Ալ կ՚անհետիս, չ՚ես շրջիր հոն՝
Կագին, հովին, աստղին դիմաց:

Գերեզմաննոցին ցուրտ ծառեր
Կը փըսփըսան մեռելոց հետ,
Շրջազգեստիդ շրշյունին գեթ
Ինձ արձագանք մահահրավեր:

Նըվաղած են լույս ու ժըխոր,
Դադրած շրշյունք կանանց՝ անմռունչ
Արդ կը թաղվին համբույր, մրմունջ՝
Աստեղազարդ անդունդին խոր։

Շրջազգեստիդ խշրտուքն հար
Կը փըսփըսա դեռ ականջիս,
Հեծկլտալով իջնե հոգիս
Արտոսրալից անդունդ մ՚ի վար…:

1871

Երրորդը տրված չէ: Երրորդ ճանապարհը գուցե սոցիալիզմը լիներ, եթե Իրանի տեղը լիներ Չինական Հանրապետությունը, բայց դա, բարեբախտաբար, այդպես չէ: Հետեւաբար, Հայաստանում այսօր կա իշխանության հավակնող երկու քաղաքական գաղափարախոսություն՝ հայաստանակենտրոն, որը ազգային շահ ասելով հասկանում է նախեւառաջ Հայաստանի պետական շահը, եւ երկրորդը՝ անպետություն, անհայրենիք ժամանակների ծնունդ ավանդական կոչվածը, որը ազգային շահ ասելով՝ նկատի ունի ուղիղ հակառակը:

Ոչ հայաստանակենտրոն, ավանդական-հայրենիք չունեցողի գաղափարախոսությունը եւս մեկ անգամ ապացուցեց իր սնանկությունը: Այդ ավանդականը չհանեց ու միտք չունի հանել Հայաստանը պատերազմից ու շրջափակումից, հետեւաբար, խոչընդոտ է Հայաստանի զարգացման ճանապարհին: Առաջին հայացքից թվում է, թե, ինչ կա որ, «հանուն ազգային հարցերի» թող միառժամանակ Հայաստանը չզարգանա... Կզարգանա հետո: Իբր կարելի կլինի երբեւէ սառեցման կետից մեկնարկել: Բայց խնդիրն այն է, որ մեր պարագային չզարգանալը ընդամենը վիճակի սառեցում չէ: Եթե աշխարհի որեւէ այլ աշխարհքաղաքական վերաձեւումների փուլը անցած տարածաշրջանի երկրներից մեկում քաղաքական ու տնտեսական լճացումը այդ երկիրը կարող է ետ շպրտել ընդամենը, ասենք, մի տասը տարով, ապա մեր տարածաշրջանում, որտեղ հիմա է որոշվում, թե որ երկիրը ինչ կշահի եւ ինչ կկորցնի տասնամյակների հեռանկարում՝ կախված իր արտաքին քաղաքականությունից, այս պարագայում կորցնողը կորցնում է գրեթե ամեն ինչ: Այն էլ՝ մերի նման՝ բնական հարստություններից եւ ծովային ելքերից զուրկ երկիրը: Իսկ ի՞նչ են առաջարկում այն ուժերը, որոնք ժամանակավորապես փոխարինում են ընդդիմությանը: Շեշտեմ՝ ժամանակավորապես, քանի որ ընդդիմություն չեն կարող լինել, քանի որ չեն հռչակել երկիրը կործանող գաղափարախոսությանը հակառակ գաղափարախոսություն: Իսկ պարզ իշխանափոխության պահանջը չի անցնի, որովհետեւ սա ձեզ համար Արեւմտյան Եվրոպան չէ, ուր կարելի է սոցիալական կամ էկոլոգիական ծրագրով իշխանություն փոխել: Եւ եթե արտաքին քաղաքական զարգացումները չխառնեն իշխանության խաղաթղթերը, այս 13-ի ընդդիմադիր տվայտանքը տխուր վախճան է ունենալու: Հերթով լքելու են ասպարեզը, եւ 13-ից մեջտեղը չի մնալու գեթ մեկը, որին կարելի լինի համարել դավաճանության օբյեկտ:

Դավաճանության հակված են բոլորը, անկախ այն բանից՝ դա կանեն գիտակցաբա՞ր, թե՞ անգիտակցաբար: Եւ դավաճանության օբյեկտ կմնա ժողովուրդը: Առաջին հայացքից թվում է, թե դավաճանելու են Ստեփան Դեմիրճյանին, որովհետեւ բոլորը պարազիտանում են Կարեն Դեմիրճյանի նույն էլեկտորատի վրա: Բավականաչափ կեղծ ընկալում է իրականության: Բացի այն, որ Դեմիրճյանի էլեկտորատը այլեւս այն ոգեւորությունն ու միամտությունը չունի, ինչպես 98 թվականի ընտրություններին էր, բացի այն, որ այդ նույն էլեկտորատը այն նույն պաշտպանվածությունը չունի բանակի ու երկրապահի կողմից, ինչպիսին կար 99 թվականի պառլամենտական ընտրություններին, բացի այն, որ Ստեփանը, այնուամենայնիվ, Կարեն Սերոբիչ չէ,- Ստեփանը նաեւ կուսակցություն չունի եւ մինչեւ վերջ պայքարող բնավորություն չէ: Պայքարող չէ թեկուզ այն պարզ պատճառով, որ մինչեւ վերջ վստահ չի կարող լինել գոնե երկրապահական «Հանրապետության» վրա: Իսկ առանց ուժային բաղադրիչի այսօրվա պայմաններում ընտրությունների գնալը լինելու է միայն հավուր պատշաճի եւ Դեմիրճյանը (եթե գնաց ընտրությունների) հանգիստ ընդունելու է իր պարտությունը՝ սպասելով ավելի լավ ժամանակների: Համենայնդեպս: Որ ժողովուրդը անիրագործելի միսիա է դրել Ստեփան Դեմիրճյանի ուսերին, դա հասկանալի է: Անհասկանալի է հասուն տարիքի, բավականաչափ կարդացած այն տղամարդկանց ու կանանց վարքը, ովքեր իրենք իրենց ու ժողովրդին ներշնչում են, թե հեղափոխական ժամանակները անցել են, եւ ժամանակն է, որ իշխանության գան հեղափոխական ժամանակների մարդիկ: Հենց որ, ուրեմն, վերջին «հեղափոխական» Ռոբերտը գնաց, Հայաստանը կսկսեն մարդավարի կառավարել դեմոկրատները, սոցիալ-դեմոկրատները, նոր սերնդի լիբերալները եւ այլ սիրուն, լեզվանի տղերք: Այսինքն՝ Արթո՞ւրը: Գեղեցիկ միտք է: Միայն թե մոռանում են մի չնչին հանգամանք՝ Ղարաբաղը: Քանի կա Ղարաբաղի հարցը, օդում կախված է մնում Հայաստանի Հանրապետության պետական սուվերենության հարցը, քանի կա երկրի սուվերենության հարց, հեղափոխությունը չի կարող ավարտված լինել: Իսկ քանի դեռ հեղափոխությունը չի ավարտվել, հնարավոր չէ, որ կողքից, թեկուզեւ շատ լեզվանի, նույնիսկ շատ խելացի տղերքի մի խումբ հանկարծ գա իշխանության: (Այդպիսի հնարավորությունը սթափ ու ճշգրիտ էր ձեւակերպում Շանթ Հարությունյանը. «Այ թե սամթը գցեմ-կվերցնեմ իշխանությո՜ ւնը...»): Այդ ինչպե՞ս են սամթը գցելու ոչ հեղափոխական տղերքը՝ հեղափոխական ժամանակներում: Մեր աչքի առաջ Իսրայելի նման գերզարգացած (դեմոկրատական, ի դեպ) երկրի պատմությունն է, որի քաղաքական էլիտան մինչեւ հիմա գրեթե բացառապես ներկայացնում են այս կամ այն պատերազմական կամպանիաների հերոսներն ու ուժային կառույցների ղեկավարները, որովհետեւ պատերազմը չի ավարտվել:

Այս բանը հասկանում է անգամ ձեզ քաջածանոթ ապարանցի կինտոն, որը ամեն կերպ ուզում է իրեն կցմցել Էրեբունի թանգարանի մոտ սովետական զորքերի հետ տեղի ունեցած ընդհարմանը: Այդ բանը լավ են հասկանում դաշնակները՝ փող չխնայելով պատերազմին իրենց «մասնակցությունը» գրելու գործում: Եւ այդ բանը, ինչպես միշտ, չի հասկանում լիբերալ արժեքների հակված մտավորականությունը: Եւ երազում է հետհեղափոխական դեմոկրատական իդիլիա՝ ծովը չտեսած բոբկանալով՝ ավելի հեռացնելով այդ ապագան: Այնպես որ, գեներալները մեր կյանքում դեռ երկար ժամանակ լուրջ դեր են ունենալու: Եւ պետք է ամեն ոք իրեն հաշիվ տա, որ մի քանի գեներալ փչացնելը չի նշանակում գեներալների դերի նվազեցում՝ հանուն քաղաքացիական հասարակության, այլ նշանակում է տեղ բացել մի այլ խումբ գեներալների համար: Ավելի կեղծ գեներալների, բնականաբար: Երբ հայ լիբերալ գործիչները տարիներ առաջ նույն թվաբանությամբ էին զբաղված, իբր, Հայաստանում ուժային կառույցներից մեկը թուլացնելով՝ պակասեցնում են ուժային բաղադրիչներից մեկը ներքաղաքական կյանքում, բնականաբար, չէին հասկանում, որ մյուս ուժայինը պարզապես դարձնում են միահեծան ու վտանգավոր՝ դեռ պատերազմի մեջ գտնվող երկրի համար: Այն օրերի դառը փորձը գոնե պիտի դաս լինի, որ «դեմոկրատիային սպառնացող» երկու վտանգներից մեկը չեզոքացնելը չի նշանակում վտանգը կիսել, այլ նշանակում է ուղիղ հակառակը՝ քառապատկել վտանգը՝ երկիրը հանձնելով միահեծան սպառնալիքի տնօրինությանը: Թե 13-ից որին որի դեմ եւ երբ կհանի իշխանությունը, 14-րդ Արտաշին ե՞րբ բացահայտ քսի կտա մնացածի վրա, 15-րդ Պարույրին երբ մեյդան կգցի՝ որպես անկախության գաղափարի վարկաբեկիչ,- նախընտրական տակտիկայի հարց է, մանավանդ որ, ամենքը մի քանի փոր արդեն օգտագործված են: Դրանց մեծ մասը կդնի իր թեկնածությունը նախագահական ընտրություններում: Ոչ թե որ մտածում են նախագահ դառնալ, ոչ, պարզապես մի մասը՝ քաղաքական կապիտալ, մի մասը՝ տառացիորեն մի քիչ կապիտալ ձեռք գցելու համար: Եւ գրեթե բոլորը կաշխատեն նախկին իշխանության, այսինքն՝ Քոչարյանի բուն հակառակորդի դեմ: Օրենքով կզբաղեցնեն եթերային ժամանակը՝ հանուն Քոչարյանի: Իհարկե, Քոչարյանի փողերով: Աշխատող միջոց է, եթե չեք մոռացել 98 թվականն ու նույն Արամ Սարգսյանի, Հայրիկյանի, Գեղամյանի, Հրանտ Խաչատրյանի եւ այլնի «քարոզարշավը»... Հիմա դրանց կմիանան Սադոյան-մադոյան, եւ ընտրարշավը կվերածվի զավեշտի, ինչը եւ պետք է իշխանությանը: Ընտրությունների դերը նսեմացնելու նույն նպատակն էր հետապնդում 98-ին ոմն ռեկտորի քարոզարշավային միմոսությունը: Դա Ռուսաստանում արդեն փորձված պրիյոմ էր՝ Ժիրինովսկու կատարմամբ (հատկապես լիբերալիզմը ծանակելու նպատակով) նախկին ԿԳԲ-ի փայլուն պրոյեկտներից մեկը, որը միաժամանակ աշխատեց կոմունիստական կուսակցության դեմ: Այսպիսով, ինչքան մասխարայության վերածվի ընտրարշավը, այնքան կեղծելը արդարացված կլինի ժողովրդի աչքում: Համենայնդեպս, այնքան հեշտ կմարսվի: Այսօրվա քաղաքական սիստեմի (եթե ոչ քաղաքական, ապա դա ինչ-որ սիստեմ է իշխողների եւ իր «օպոզիցիայի» գոյակցությամբ) տրամաբանական զարգացումը սա է լինելու:

Տնտեսական ու սոցիալական աղետը, որ առկա է երկրում, սոցիալական ցնցումների չի բերում: Բարեբախտաբար թե դժբախտաբար, հայերը իրենց ապահովագրել են սոցիալական ցնցումներից դեռ վաղնջական ժամանակներից սկսած-լքում են երկիրը: Սկզբում՝ խոպանչիության տեսքով, հետո՝ ընտանիքներով, հետո՝ տոհմով, գյուղերով... եւ սոցիալական ընդվզումը երբեք չի հասնում կրիտիկական զանգվածի: Ճիշտ է, այդ ներքին «կայունության» դիմաց երկիրը մաս-մաս զիջել են օտարներին, բայց դե... Սիստեմի կրախը վրա կհասնի արտաքին ազդակների թելադրանքով: Ե՞րբ: Երբ պարզ կդառնա, որ Հայաստանը ինքն իրեն կործանում է այն աստիճան, որով արդեն վտանգում է տարածաշրջանի անվտանգությունը: Ըստ երեւույթին, դրսում հաշվել են, որ Հայաստանը իր բնակչությունը կարող է կրճատել եւս 500 հազարով: Եւ երբ իջավ մեկուկես միլիոնի, արդեն կմիջամտեն տարածաշրջանի անվտանգությամբ շահագրգռված ուժերը: Իհարկե, միջամտության պահը չեն կապի ստույգ այդ թվի հետ, երկու հարյուր հազարով այդ թվից ավել, երկու հարյուր հազարով պակաս՝ դա բնակչության այն մոտավոր քանակն է, որը չորս երկրի հետ սահման ունեցող, եւ ոչ մի ռեսուրս չունեցող երկրին հնարավորություն կտա ունենալ՝ բանակի փոխարեն 10 հազարանոց գվարդիա, ոստիկանություն, մաքսային ծառայություն, իրականացնել կալանավայրերի պահպանությունը եւ ունենալ նվազագույն քանակի դեսպանատներ: Այդ արտաքին վճռական միջամտությունը առայժմ ձգձգվում է նաեւ Մերձավոր Արեւելքի այսօրվա վիճակի պատճառով: Բայց այդ վիճակը այդպես չեն թողնի, որովհետեւ անկայունության մի օղակից սնվում է անկայության մյուս օղակը: Արաբներն ու պարսիկները իմանալով իրենց գլխի գալիքը՝ շունչ քաշելու ժամանակ չեն տալիս Ամերիկային եւ ահաբեկչություն ահաբեկչության ետեւից են հրահրում Իսրայելում: Զառամյալ Եվրոպան էլ մյուս կողմից է իր ավանդական փալասությամբ կախվել Ամերիկայի երիտասարդ դեմոկրատիայի ոտքերից եւ ձգձգում է ահաբեկչությունը բացահայտ հովանավորող երկրների հատուցման ժամը: Բայց Կասպյան էներգակիրները Արեւմուտքի համար կենսական նշանակություն ունեն՝ բառիս չծամծմված իմաստով, եւ կգա այն պահը, երբ Ամերիկան, կգտնի թե ոչ շունչ քաշելու դադարը, կպատժի Իրաքին: Եւ տեղը կդնի Իրանին: Եւ կսկսվի նավթամուղների եւ գազատարների շինարարությունը:

Եւ այժմ Հայաստանի քաղաքական ավանտյուրիզմին չեն օգնի ոչ Ֆրանսիայի հակաթուրքությունը, ոչ արաբական հակասեմիթականությունը: Դրան կհետեւի ոչ միայն իշխանության, այլեւ պահանջատիրության վրա պարազիտացող ողջ համակարգի կրախը՝ իր հետ սրբել տանելով այն քաղաքական աղբը՝ իր «ռեյտինգների» հետ միասին, ինչից արհեստականորեն սարքվել է Հայաստանի քաղաքական դաշտ կոչված՝ գավառական քաղաքի բարդակը վերջին 5 տարիների ընթացքում: Եւ արտաքին, հետեւաբար եւ ներքին, քաղաքական կյանքում դոմինանտ կդառնա հայաստանակենտրոն - այսինքն՝ ՀՀՇ-ի գաղափարախոսությունը, անկախ այն բանից, թե ինչ անուններով այն կանձնավորվի: Այս է այլընտրանքը: Այնքան ժամանակ, քանի դեռ չի լինի արտաքին ճնշում, չի լինի նաեւ իշխանափոխություն, որովհետեւ անիմաստ է, որ սնանկ դուրս եկած քաղաքականության կրող խմբին փոխարինի նման մի այլ խումբ: Այդպիսի բան բացառվում է քաղաքական կյանքի օրենքներով, որոնք գրեթե նույնքան հաստատուն են, որքան բնության օրենքները:

Այնինչ, թե´ իշխանությունը, թե´ «օպոզիցիան» իրենց համար հորինել են քաղաքական վիրտուալ մի դաշտիկ, որտեղ, իբր թե, ռեյտինգ ունեն ոմանք ու ռեյտինգ չունեն մյուսները: Ով ով, բայց ռեյտինգների ցուցակը կաբինետներում գրող եւ հաջորդ ամիս մասնակի տեղափոխություններով (անշուշտ, երրորդ տեղից հետո) արտագրող տղերքը լավ գիտեն դրա արժեքը, այլապես ամեն օր չէին տա ռեյտինգ չունեցողների անունները: Ի՞նչ տրամաբանություն կա այն բանում, որ շուտ-շուտ հիշում ու հիշեցնում ես ռեյտինգ չունեցողներին, եթե իրոք չունեն: Նման դեպքերում չեղած բանի մասին չխոսելն է ճիշտ: Այն էլ ասեմ, որ քանի դեռ հեղափոխությունը չի ավարտվել, ռեյտինգ կոչվածը մեկ ամսում գլխիվայր շուռ գալու ընդունակ է: Եւ դա տեղի կունենա այն ժամանակ, երբ դրսից հայերիս արդեն կոպտորեն հասկացնել կտան, որ նա արդեն տեսել է (պետք չէ կույր ձեւանալ) այն անդունդի հատակը, որի մեջ գահավիժել է քաղաքական սարսաղության հերթական նոպայով: Բարեբախտաբար, սթափեցնելու պահը կարծես թե մոտենում է: Դրան կարծես թե մեծապես նպաստում է Հնդկաստան-Պակիստան պատերազմի վտանգը: Քաշմիրի պատմությունը նույն Ղարաբաղի պատմությունն է՝ ատոմային պատերազմի վտանգով: Եւ աշխարհի բախտը տնօրինելու հավակնող երկրները ստիպված են իրենց խաղերը մի կողմ դնել եւ ապացուցել, որ նման կոնֆլիկտները լուծում ունեն: Կամ իրենք վճռականություն ունեն պարտադրելու լուծումներ: Ըստ այնմ, թե ինչպես են ռուս պետական գործիչները իրար անցել Կովկասում, Ղարաբաղի հանգուցալուծումը մոտենում է առաջանցիկ տեմպով: Մեզ մնում է չկորցնել զգոնությունը եւ չնչին իսկ հնարավորության դեպքում Ասկերանի բանդան դուրս շպրտել Հայաստանից: Նրանց չի կարելի թույլ տալ, որ հասնեն ընտրություններին: Նրանք վաղօրոք կեղծել են ընտրությունները, մարդահամարով կրկնապատկելով ընտրողների թիվը: Այդ 300 հազար չեղած հայաստանցիների ընտրաթերթիկները շուտով կսկսեն ապահովաբար տպել «ազատագրյալ տարածքներում» եւ կբերեն Հայաստան ճիշտ ժամանակին: Եվ անպատկառություն կունենան տարածքները հանձնելուց հետո անգամ իշխել կամենալ Հայաստանում: Իսկ Ղարաբաղից Հայաստան ներգաղթող տղերքի համար նախապես պաշտոններ են ապահովում նաեւ տեղական կառավարման մարմիններում: Այդ նպատակով է փոփոխություն մտել տեղական ինքնակառավարման մարմինների օրենքում, ըստ որի, Հայաստանում մեկ տարվա ապրել-գրանցված լինելը բավարար պայման է համայնքապետ դառնալու համար: Այսինքն՝ նպատակ ունեն գյուղերի ու քաղաքների ղեկավարումն էլ խլել հայերի ձեռքից: Բնականաբար, ընտրակեղծիքների եւ նույն «պետականամետ»-դավաճանների օգնությամբ: Հետո, ինչպես կյանքը ցույց տվեց, հերթը կհասնի նաեւ դավաճանների պաշտոններին ու հարցին, բայց՝ փոքր-ինչ ավելի ուշ: Ընտրությունները հորով-մորով անելուց անմիջապես հետո:

Իսկ Վիկտոր Դալլաքյանը կարծում էր օրենքի այդ դրույթը գրել է Ջավախքի փախստականների համար:

8.06.2002

Փոխնախարար Սողոմոնյանը՝ հաղթանդամ, սպիտակած մազերով, կլոր դեմքով, մոտ 56 տարեկան մի տղամարդ, նստած իր հարմարավետ աթոռին, համակարգչով խաղ էր խաղում։

Ներս է մտնում քարտուղարուհին․

-Պարո՛ն Սողոմոնյան, Ձեզ մոտ ցանկանում է մի քաղաքացի մտնել, ասում է կարևոր զրույց ունի Ձեզ հետ։

-Կարևոր զրու՞յց, էդ ո՞վ ա։

-Լրագրող է,-պատասխանեց քարտուղարուհին։

-Լավ, ասա թող ներս գա, տեսնեմ, ինչ ա ուզում,-անտարբեր ասաց Սողոմոնյանը՝ հայացքը չկտրելով համակարգչի խաղից։

-Շատ լավ։

Շուտով ներս է մտնում լրագրող Գայանեն։ Վերջինս մոտ 30 տարեկան, կարճահասակ, սև մազերով, փոքր ինչ գեր կին էր։ Մի քանի ամիս առաջ Գայանեն աշխատում էր հայաստանյան հայտնի լրատվականներից մեկում, սակայն, երբ լրատվականի խմբագրի ու սեփականատիրոջ հետ անհաղթահարելի հակասություններ ծագեցին, նա իր կամքով

ազատվեց աշխատանքից։ Հետո որոշեց ինքնուրույն զբաղվել լրագրությամբ․ ստեղծեց իր լրագրողական հեղինակային Յութուբ ալիքը և սոցիալական ցանցի էջը։

-Բարև Ձեզ, պարո՛ն Սողոմոնյան, կարելի է՞։

-Դե եթե արդեն ներս եք եկել, ուրեմն կարելի է,-պատասխանեց Սողոմոնյանը՝ զննող հայացքով Գայանեին նայելով։

-Ինչպե՞ս եք, պարո՛ն Սողոմոնյան, ինչպե՞ս են Ձեր գործերը,-մեղմ ժպտալով հարցրեց Գայանեն՝ փորձելով ավելի մտերմիկ ու անմիջական դարձնել զրույցը։

-Ինչպե՞ս է Ձեր անունը,-արհամարհական հայացքով նայելով Գայանեին՝ հարցրեց Սողոմոնյանը։

-Անունս Գայանե է, ես․․․

-Հարգելի՛ Գայանե, ինչո՞վ կարող եմ Ձեզ օգտակար լինել, ինչի՞ համար եք եկել, ընդհատելով Գայանեին՝ հարցրեց Սողոմոնյանը։

-Պարո՛ն Սողոմոնյան, ինչպես գիտեք, ես երկար տարիներ աշխատել եմ հայտնի լրատվականում որպես լրագրող․․․

-Խնդրում եմ, առանց երկար պատմությունների,- դժգոհ տոնով ընդհատեց Գայանեի խոսքը Սողոմոնյանը,-կոնկրետ ասեք՝ ինչ ե՞ք ուզում, ես այդքան ժամանակ չունեմ, իմ աշխատանքային գրաֆիկը խիստ ծանրաբեռնված է։

Գայանեի դեմքը շփոթմունքից ու զայրութից կարմրեց։

-Շատ բարի, մի վայրկայն սպասե՛ք,-ասաց Գայանեն՝ պայուսակից հանելով սմարթֆոնը։ Հետո սմարթֆոնի մեջ գտավ ինչ որ մի տեսանյութ ու փոխանցեց Սողոմոնյանին։

-Խնդրում եմ նայել այս տեսանյութը։

Սողոմոնյանը հետաքրքրությամբ վերցրեց սմարթֆոնն ու դիտեց տեսանյութը։ Մի պահ ապշեց ու միաժամանակ վախեցավ, բայց շատ արագ հավաքելով իրեն ու ցույց տալով, որ այդ տեսանյութը որևէ տպավարություն չթողեց իր վրա՝ ինքնավստահ տոնով հարցրեց․

-Ու ի՞նչ․․․

-Ու այն, որ ես այս տեսանյութը կարող էի տեղադրել համացանցում, ու Դուք շատ մեծ պրոբլեմներ կունենայիք։ Բայց ես դա չեմ արել, առայժմ չեմ արել․․․

-Ի՞նչ ես ուզում,- կտրուկ հարցրեց Սողոմոնյանը։

-Եթե դուք ինձ տաք 5000 դոլար, ես այս տեսանյութը կջնջեմ իմ հեռախոսի միջից ու կմոռանամ նրա մասին,-ցածր, ամոթխած ձայնով ասաց Գայանեն։

-Հա՜, հա՜, հա՜, 5000 դոլա՞ր․․, հա՜, հա՜, հ՜ա․․,-կեղծ ծիծաղեց Սողոմոնյանը՝ ցույց տալու համար, որ ընդհանրապես չվախեցավ, ու այդ տեսանյութն իր վրա որևէ տպավորություն չթողեց։

-Աղջի՛կ ջան, գիտե՞ս, որ դա կոչվում է շանտաժ ու դրա համար քրեական օրենսգրքով պատիժ է սահմանվում, գիտե՞ս, ա՛յ հիմար։

-Պարո՛ն Սողոմոնյան, ես Ձեզ մոտ եկա, որպեսզի մարդավարի զրուցենք ու իրար հասկանանք, ես Ձեզ շանտաժ չեմ անում, այլ ասում եմ, որ ես այն կտեղադրեմ համացանցում, բայց ես կարող եմ այն չտեղադրել Ձեր շնորհակալություն դիմաց, որը գին ունի, որի մասին Ձեզ ասացի,-փոքր-ինչ բարկացած ու բարձր տոնով ասաց Գայանեն։

-Դու՛րս կորիր աշխատասենյակիցս, դու՛րս,-բղավեց Սողոմոնյանը։

-Եթե մեկ շաբաթվա ընթացքում Դուք ինձ այդ գումարը չվճարեք, վիդեոն կհայտնվի ինտերնետում,-ասաց Գայանեն՝ աշխատասենյակից դուրս գալուց առաջ։

Հետո վախեցած դուրս եկավ աշխատասենյակից ու շտապեց հեռանալ։ Բարկացած՝ Սողոմոնյանը բռունցքով հարվածեց սեղանին։

Լսելով ձայնը՝ քարտուղարուհին վախեցած ներս մտավ․

-Ի՞նչ է պատահել, պարո՛ն Սողոմոնյան։

-Աղջիկ ջան, ես քեզ կանչե՞լ էի, որ ներս մտար։

-Ոչ, պարզապես․․․,-կմկմաց քարտուղարուհին։

-Դե, եթե ոչ, ուրեմն դու՛րս արի, կգաս, երբ քեզ կկանչեմ, լա՞վ,-զայրացավ քարտուղարուհու վրա Սողոմոնյանը։

Քարտուղարուհին դուրս եկավ։ Մենակ մնալով՝ պահարանի միջից հանեց մի թանկարժեք կոնյակ, որն իրեն նվիրել էին, լցրեց բաժակը ու ումպ արեց՝ նյարդերը թուլացնելու համար։

Հետո վերցրեց սմարթֆոնն ու զանգահարեց․

-Ալո, Կարե՞ն․․․

-Լսում եմ, պարո՛ն Սողոմոնյան, ինչպե՞ս եք, ի՞նչ է պատահել։

-Կարե՛ն, շտապ արի՛ր ինձ մոտ։

-Հո բան չի՞ պատահել, պարո՛ն Սողոմոնյան։

-Հեռախոսային զրույց չի, արի՛ կասեմ։

-Լավ, մի ժամից Ձեզ մոտ կլինեմ։

***

Ինչպես և խոստացել էր, Կարենը մոտ մեկ ժամ անց եկավ Սողոմոնյանի աշխատասենյակ։ Կարենը միջահասակ ու նիհար տղամարդ էր։ Նա բարձրաստիճան ոստիկան էր ու այդ պաշտոնին հասել էր ոչ թե իր բարձր մասնագիտական որակների շնորհիվ, այլ Սողոմոնյանի անմիջական միջնորդության արդյունքում։ Բացի այդ, Սողոմոնյանը ժամանակին շատ լավություններ էր արել Կարենին, քանի որ հին ընկերներ էին։

Ներս մտավ քարտուղարուհին, սուրճ բերեց Կարենի և Սողոմոնյանի համար։

-Շնորհակալ եմ, Շուշան ջան, կարող ես գնալ,-ասաց Սողոմոնյանը քարտուղարուհուն, ով սուրճը մատուցելուց հետո դուրս եկավ աշխատասենյակից։

-Պատվակա՛ն ջան,- դիմեց Կարենը Սողոմոնյանին անունով,- ես էստեղ գալու ճանապարհին զանգեր արեցի ու որոշ բաներ իմացա էդ աղջկա մասին։ Միայնակ ա, ամուսնացած չի, երեխաներ չունի, ծնողների հետ գժտված ա, ապրում ա առանձին՝ հիփոթեքով 2 տարի առաջ ձեռք բերած իր բնակարանում, ունի թանկարժեք մեքենա։ Ախր Պատվական ջան, ո՞նց չես ձայնագրել ձեր խոսակցությունը, հիմա էլ չենք կարող ապացուցել, որ նա քեզանից 5000 դոլար ա պահանջել։

-Լսի՛ր, Կարեն տղա,-կշտամբող հայացքով նայելով Կարենին՝ ասաց Սողոմոնյանը,- ես քեզ էստեղ նրա համար չեմ կանչել, որ դու ինձ պատմես այդ լրագրողի կենսագրությունը կամ ասես, թե ի՛նչ ունի կամ ի՛նչ չունի։

-Իսկ ինչի՞ համար ես կանչել, Պատվակա՛ն ջան,-հետաքրքրությամբ հարցրեց Կարենը։

-Լսի՛ր, Կարեն, դու ապու՞շ ես, թե՞ քեզ ես ապուշի տեղ դնում։ Էդպիսի բարձր պաշտոն ես զբաղեցնում ոստիկանությունում, բայց, տեսնում եմ, ուղեղդ հեչ չի աշխատում։

-Պարո՛ն Սողոմոնյան,-Կարենն արդեն խիստ տոնով փոխեց խոսակցության բնույթը մտերմիկից պաշտոնականի,-Դուք ինձ համար շատ բան եք արել, ես շատ շնորհակալ եմ

Ձեզանից, բայց պետք չի ինձ հետ էդ տոնով խոսել․․․

-Լսի՛ր, ա՛յ տղա։ Ես քեզ համար էնքան բան եմ արել, որ իրավունք ունեմ ամեն անգամ քեզ տեսնելիս մի լավ ապտակ հասցնել երեսիդ, մոռացե՞լ ես, թե քեզ ինչերից եմ փրկել։ Ես որ չլինեի, դու հիմա բանտում կլինեիր, իսկ որ բանտում լինեիր, էդպիսի հանցանք գործածների հետ գիտես չէ՞ թե ինչ են անում։ Բերանս բացել մի տուր։

Կարենն ամոթից ու վախից ձայնը կտրեց ու գլուխը կախեց։ Հիշեցրեցին նրան այն, ինչը նա երբեք չէր ուզի հիշել։ Դա անցյալի մի ծանր բեռ էր իր համար, որից ազատվելու համար պատրաստ էր ամեն ինչ տալու։

-Դու ինձանից ի՞նչ ես պահանջում,-կիսավախվորած ձայնով հարցրեց Կարենը։

-Դե որ էդքան անհասկացող ես, ասեմ։ Էդ աղջկան իր տեղը պետք ա ցույց տաս։ Նենց արա, որ ինքն էլ իր կյանքում չհամարձակվի նման քայլ կատարել իմ հանդեպ, հասկացա՞ր։

-Բայց ես ի՞նչ պիտի անեմ, կոնկրե՛տ ասա, - զարմացած հարցրեց Կարենը։

-Վա՜յ քո տունը շինվի, մեր միջից ոստիկանը ե՞ս եմ, թե դու։

-Ուզու՞մ ես, որ ավտոյի մեջ նարկոտիկ գցե՞մ,-շշնջալով հարցրեց Կարենը։

-Ա՛յ բութ,-բղավեց Սողոմոնյանը,- ես քեզ ըտենց բան ասցի՞,-բարկացած գոռաց Սողոմոնյանը։

-Իսկ չի՞ լինի Սողոմոնան ջան, որ փողը տաս ու պրծնես։

-Դե իհարկե, որպեսզի դու անելիք չունենաս։ Խելոք տղա ես․․․Արա՛, հարցը փողը չի, հարցն էն ա, որ մի հատ լրագրող ուզում ա ինձանից փող տանի։ Էդ նախ՝ արժանապատվության հարց ա, հետո էլ ոչ մի գարանտիա չկա, որ մի անգամ փող տալուց հետո, դա ինձ էլի շանտաժ չի անի, հասկացա՞ր։

-Իսկ էդ վիդեոյում ի՞նչ կա։ Հրապարակում ա, թող հրապարակի։

-Լսի՛ր ապուշ, էդ քո գործը չի։ Եթե ամեն ինչ էդքան լուրջ չլիներ, դու էստեղ նստած չէիր լինի։ Ես պաշտոնիս մասին չեմ մտածում։ Ուղղակի․․․ուղղակի, ես դրանից հետո կնոջս ու երեխեքիս աչքերի մեջ չեմ կարող նայել։

-Բայց ես չեմ պատկերացնում, թե ի՞նչ կարող եմ անել, ես ոստիկան էլ, ոչ թե հրաշագործ,-զարմացած հարցրեց Կարենը։

-Կարեն ջան,-զայրույթը մի կերպ զսպելով ու ձայնի տոնը իջեցնելով՝ շարունակեց Սողոմոնյանը,-քեզանից ընդամենը պահանջվում ա գործել բացառապես օրենքի սահմաններում։

-Էդ ո՞նց։

-Ասեմ ոնց։ Մարդիկ հաճախ կատարում են էնպիսի արարքներ, որոնք արգելված են վարչական իրավախախտումների կամ քրեական օրենսգրքով, ու հարցն էլ հենց էն ա, որ հաճախ մարդը չգիտի, որ իր արաքը հանցագործություն կամ զանցանք ա համարվում։ Գայանեն բացառություն չի։ Քեզանից ընդամենը պահանջվում ա լինել ճիշտ ժամանակին, ճիշտ տեղում ու հանցանքի պահին բռնել նրա ձեռքը օրենքի սահմաններում։ Հասկացա՞ր, չնայած գիտեմ, որ դժվար ես հասկանում։

-Լա՜վ, հասկացա,-ասաց Կարենը՝ մեծ հայտնագործություն արած մարդու շարժուձևով ու հնչերանգով։

-Փա՜ռք Աստծո․․ Դե Կարեն, ի՞նչ ես նստել, վեր կաց, գործի անցիր, քեզ ամենաուշը 7 օր ժամանակ՝ էդ հարցը լուծելու համար։ Բայց նայիր, հա՜, համը չհանես։ Կգործես միայն օրենքի սահմաններում։

-Հասկացա, Սողոմոնյան։ Դե լավ, ես գնամ, լիքը գործեր ունեմ։ Նորություն լինի, կզանգեմ։

-Դե լավ, ինձ կուրսի կպահես, թե ինչ ես պլանավորում անել։

Կարենը Սողոմոնյանի ձեռքը սեղմելուց ու հրաժեշտ տալուց հետո դուրս եկավ աշխատասենյակից։

***

Գայանեն ավտոմեքենայով մարզից վերադառնում էր Երևան։ Մի քանի կիլոմետր էր մնացել, ինչ կհասներ Երևան, հանկարծ, անսպասելիորեն, նրա ավտոմեքենան կանգնեցնում է ոստիկանության պարեկային ծառայությունը։ Գայանեն, կանգնեցնելով ավտոմեքենան, սպասում է մինչև պարեկը կմոտենա իրեն։ Պարեկը, առանց շտապելու, մոտեցավ Գայանեի

ավտոմեքենային։ Վերջինս իջեցրեց ավտոմեքենայի դռան ապակին, ու պարեկն ասաց․

-Կրտսեր պարեկ Գրիգորյան․․․

-Ինչ ա՞ պատահել, ես ի՞նչ խախտում եմ արել․գոտին գցած ա, դանդաղ էլ քշում էի,-չլսելով մինչև վերջ ոստիկանին՝ հարցրեց Գայանեն։

-Հարգելի՛ քաղաքացի, խնդրում եմ ներկայացնել Ձեր անձնագիրն ու վարորդական իրավունքի վկայականը։

-Ի՞նչի, ինչ եմ արե՞լ, կասե՞ք։

-Տիկի՛ն, ես նկատեցի, որ Դուք դեղատուփ չունեք, իսկ կրակմարիչ և վթարային կանգառի նշան ունե՞ք, ես չեմ տեսնում։ Միգուցե բեռնախցիկու՞մ է։

-Կրակմարի՞չ, դեղատու՞փ, էս նոր օրե՞նք ա փոխվել,-զարմացած հարցրեց Գայանեն։

-Ոչ մի օրենք էլ չի փոխվել։ Համաձայն ՀՀ կառավարության որոշման ՝ եթե տրանսպորտային միջոցում բացակայում են դեղատուփը, կրակմարիչը, վթարային կանգառի նշանը, ապա այդ տրանսպորտային միջոցի շահագործումն արգելվում է։ Այդ որոշումը նոր չէ, արդեն երկար տարիներ է, ինչ գործում է։

Գայանեն զարմանքից չգիտեր՝ ինչ ասեր կամ ինչ աներ։ Պարեկի ասածը կառավարության որոշման մասին առաջին անգամ էր լսում։

-Ցու՛յց տվեք այդ որոշումը, չեմ հավատում։

-Մի րոպե սպասեք, տիկի՛ն,-ասաց պարեկը՝ գնալով իր ծառայողական մեքենան, որի միջից հանեց թղթեր ու վերադարձավ։

-Ահա, կարդացեք։

Գայանեն ուշադիր կարդաց կառավարության որոշման պատճենը։

-Չի կարա սենց բան լինի։ Կսպասեք՞, ես ինտերնետով մտնեմ ARLIS ստուգեմ։

-Դե որ կասկածում եք, լավ, նայեք։

Գայանեն իր սմարթֆոնով ստուգեց, որ իսկապես կա նման կառավարության որոշում։

-Բայց էս որոշումը վաղուց ա, ինչ կա, բայց ես մինչ օրս չեմ լսել, որ կրակմարիչի համար կամ էդ վթարային չգիտեմ ինչի համար մեքենա կանգնեցնեն ու պահանջեն։

-Եթե Դուք չեք լսել, դա դեռ չի նշանակում, որ մենք՝ ոստիկաններս, մեր աշխատանքը չենք կատարում։ Մենք հետևում ենք օրենքի պահանջներին։

-Էդ ի՞նչ եք խոսում,-բարկացավ Գայանեն,-գրազ կգամ, որ մեր կողքով անցնող ավտոմեքենաներից ոչ մեկում կրակմարիչ չկա, բայց նրանց բան չեք ասում, չեք կանգնեցնում։

-Տիկի՛ն, հավատացնում եմ Ձեզ, Դուք չարաչար սխալվում եք, նման բան չկա։ Բոլոր խախտումները մենք արձանագրում ու իրավական գնահատական եք տալիս։

-Լու՞րջ եք ասում,-հեգնեց Գայանեն։

-Տիկին, խնդրում եմ, ներկայացրեք Ձեր փաստաթղթերը։

-Փաստաթղթերն ինձ մոտ չեն, տանն եմ մոռացել։

-Ասեք Ձեր անուն և ազգանունը։

-Դու չգիտե՞ք, որ ես հայտնի լրագրող եմ։

-Ոչ, չգիտեմ, ինձ համար բոլոր քաղաքացիները հավասար են։

-Գոնե Դուք Ձեր ասածին հավատու՞մ եք։

-Տիկին, ես Ձեր ավտոմեքենան տանում եմ տուգանային հրապարակ, քանի որ առանց դեղատուփի, կրակմարիչի ու վթարային կանգառի նշանի Դուք իրավունք չունեք ավտոմեքենան վարելու,-խիստ պաշտոնական տոնով ասաց պարեկ Գրիգորյանը։

-Լսիր, այ պարե՛կ,- հունից դուրս եկավ Գայանեն՝ ձեռքը պարզելով դեպի ոստիկանը,-հլա փորձիր, տես ես քեզ ինչ օրն եմ գցելու։

Մյուս պարեկը, որ հեռվից հետևում էր զրույցին, տեսնելով, որ լարվածությունը մեծանում է, մոտեցավ ու հարցրեց․

-Ի՞նչ խնդիր կա, Գրիգորյան։

-Պարո՛ն Սիմոնյան, քաղաքացին տրանսպորտային միջոցը վարում է՝ չունենալով դեղատուփ, կրակմարիչ ու վթարային կանգառի նշան։

-Այդ դեպքում, հարգելի՛ Գրիգորյան, ինչու՞ չեք կազմում արձանագրություն, ինչին՞ եք սպասում,- ասաց Սիմոնյանը և դառնալով Գայանեին՝ շարունակեց․

-Հարգելի՛ քաղաքացի, խնդրում եմ ներկայացրեք Ձեր անձը հաստատող փաստաթուղթը։

-Ես արդեն ասել եմ, որ տանն եմ մոռացել,-ճչաց Գայանեն։

-Այդ դեպքում Դուք պետք է գաք բաժին,-հանգիստ տոնով ասաց Սիմոնյանը։

-Ի՞նչ հիմքով, ո՞ր հոդվածի համաձայն, ես իմ իրավունքները լավ գիտեմ,-ասաց Գայանեն ու հանելով սմարթֆոնը՝ սոցիալական ցանցով ուղիղ եթեր մտավ։ <<Հարգելի բարեկամներ, ինձ կանգնեցրել են պարեկները ու ապօրինի պահանջներ են ներկայացնում, ասում են կրակմարիչ

չկա, դեղատուփ չկա, էլի տենց բաներ․․․ Սա ոստիկանական բեսպրիդել ա>>,-շնչակտուր խոսում էր Գայանեն։

-Հարգելի՛ քաղաքացի, մենք հիմա պետք է վարչական իրավախախտման արձանագրություն կազմենք, բայց քանի որ Դուք անձը հաստատող փաստաթուղթ չեք ներկայացնում, բանավոր չեք ներկայանում, ես ստիպված եմ կիրառել ՀՀ վարչական իրավախախտումների վերաբերյալ օրենսգրքի 259-րդ հոդվածը՝, այն է՝ վարչական ձեռբակալման Ձեզ ենթարկել։ Պարո՛ն, Գրիգորյան,-դիմեց գործընկերոջը Սիմոնյանը, - վարչական ձեռբակալման արձանագրություն

կազմեք, հետո քաղաքացուն բերման ենթարկեք բաժին, իսկ ավտոմեքենան էլ կտարվի տուգանային հրապարակ։

Գայանեն իր տարերքի մեջ էր։ Ոգևորված իր ուղիղ եթերից ու դրա տակ գրվող մեկնաբանություններից՝ գոռաց․

-Չեք կարող ինձ բաժին բերման ենթարկեք, լսա՞ք։

Սիմոնյանն ու Գրիգորյանը, բռնելով Գայանեի ձեռքերը, փորձեցին ուժով ավտոմեքենան նստեցնել։ Գայանեն դիմադրեց, քաշքշեց ոստիկաններին։ Այնպես ստացվեց, որ պարեկ Գրիգորյանին թեթև հարվածեց։

-Օգնեցե՜ք, հասե՜ք ժողովուրդ,-բղավում էր Գայանեն։

Ի վերջո հաջողվում է Գայանեին ուժով նստեցնել ոստիկանական ավտոմեքենան ու բերման ենթարկել բաժին։

***

Գայանեին ոստիկաները տարել էին բաժին, սակայն դեռևս ոչ մի գործողություն չէին կատարում։ Մոտ 30 րոպե անց Գայանեին է մոտենում Կարենը՝ Սողոմոնյանի ընկերը, ով, ինչպես գիտեք, պետք է օգներ փոխնախարարին։

-Եկեք իմ հետևից,-ասաց Կարենը Գայանեին։

Գայանեն լուռ հետևեց նրան։ Կարենը Գայանեին տարավ իր աշխատասենյակ, հրավիրեց նստել ու հետո բացելով թղթապանակն՝ ասաց․

-Եվ այսպես, հարգելի քաղաքացի, Դուք․․․

-Նախ՝ ներկայացեք,-ընդհատելով Կարենին՝ պահանջեց Գայանեն։

-Ոստիկանության գնդապետ Ասատրյան․․․

-Լսում եմ Ձեզ, գնդապետ Ասատրյան։

-Հարգելի Գայանե, ի՞նչ կցանկանաք, որ Ձեզ հյուրասիրեմ, սու՞րճ, թե՞յ․․․

-Լսեք, ես րոպե եմ հաշվում, թե երբ է երեք ժամը լրանալու, որ Դուք ինձ բաց թողնեք։ Ինձ Ձեր հյուրասիրությունը հարկավոր չէ։

-Իզուր, Գայանե ջան,- մեղմ տոնով նկատեց Կարենը,-շատ հնարավոր է, որ Դուք դեռ շատ երկար մնաք էստեղ։

-Էս ձե՞ռ եք առնում ինչ ա, կրակմարիչի, դեղատուփի համար բերել եք էստեղ ու հիմա էլ ասում եք, թե կարող ա ինձ ազատ չարձակե՞ք։ Վարչական ձեռբակալության տևողությունը երեք ժամ չի՞։

-Այո, երեք ժամ է, ու եթե հարցը միայն վարչական պատասխանատվության ենթարկելու մեջ լիներ, ապա երեք ժամից Ձեզ ազատ կարձակեին՝ վարչական իրավախախտման

արձանագրությունը կազմելուց հետո, բայց․․․

-Բայց ի՞նչ,-ագրեսիվ տոնով հարցրեց Գայանեն։

-Գայանե ջան, գիտե՞ս ինչ կա հիմա այս թղթապանակում։

-Որտեղի՞ց պետք է իմանամ, հանելուկներով հետս մի խոսեք։

-Շատ լավ։ Բանն այն է, որ կրտսեր պարեկ Գրիգորյանը զեկուցագիր է ինձ գրել այն մասին, որ Դուք իր նկատմամբ բռնություն եք գործադրել այն պահին, երբ նա կատարում էր օրենքով սահմանված իր ծառայողական պարտականությունները։

-Էս գլխիս սարքու՞մ եք,-զայրացած, բայց միաժամանակ վախեցած բացականչեց Գայանեն,-հերիք չի հորինեցիք էդ դեղատուփի, կրակմարիչի ու էն վթարային․․․ի՞նչ էիք ասում

-Վթարային կանգառի նշան,-հիշեցրեց Կարենը։

-Ու էդ վթարային կանգառի նշանի բացակայության պատճառով ինձ անհիմն ապօրինի կանգնեցնում են Ձեր աշխատակիցները, հիմա էլ գործ ե՞ք ուզում կարել վրաս, չեմ հասկանում։

-Հարգելի՛ Գայանե, Ձեր վրա ոչ ոք գործ չի կարում։ Կառավարության որոշման մեջ հստակ սահմանվում է, որ տրանսպորտային միջոցն առանց դեղատուփի, կրակմարիչի ու վթարային կանգառի նշանի չպետք է շահագործվի։ Երբ մեր աշխատակիցները կանգնեցրել են Ձեր ավտոմեքենան, նրանք դեղատուփը չեն տեսել, հարցրել են, թե արդյո՞ք կրակմարիչն ու վթարային կանգառի նշանը բեռնախցիկում են, չեք պատասխանել նրանց հարցին, հետո հրաժարվել եք ներկայանալ։ Ձեզ բերման ենթարկելիս անձնական զննությամբ Ձեզ մոտ մենք հայտնաբերել ենք Ձեր անձնագիրը, այնինչ ոստիկանության աշխատակիցներին Դուք ստել էիք, թե փաստաթղթերը տանն եք մոռացել։ Վերջապես, Ձեր ավտոմեքենայի զննության արդյունքում արձանագրվել է, որ այնտեղ չի եղել կրակմարիչ, դեղատուփ և վթարային կանգառի նշան։ Բացի այդ, ինչպես գիտեք, պարեկները իրենց մոտ ունեն հատուկ սարք, որը տեսաձայնագրում է նրանց աշխատանքը։ Ես ուսումնասիրել եմ Ձեզ բերման ենթարկելու տեսանյութը, այնտեղ երևում է, որ Դուք հարվածում եք մեր կրտսեր պարեկին։ Տեսանյութի առկայությունը և Գրիգորյանի զեկուցագիրը բավարար են Ձեր նկատմամբ հանրային քրեական հետապնդում հարուցելու համար՝ ՀՀ քրեական օրենսգրքի 452-րդ հոդվածի 3-րդ մասի հատկանիշներով։

-Բայց ես Ձեր էդ կրտսեր պարեկին չեմ հարվածել, պահի տակ ըտենց ա ստացվել, ինքն էր մեղավոր,-բորբոքված բացականչեց Գայանեն։

-Դե դա արդեն դատարանը կորոշի, թե ով էր մեղավոր և ով անմեղ,-անտարբեր ասաց Կարենը։

-Լսե՛ք, Ձեր արածն անբարոյականություն ա,-բացականչեց Գայանեն։

-Իսկ մարդուց շանտաժով 5000 դոլար պահանջելը ի՞նչ է,-կտրուկ ու արտահայտիչ տոնով հարցրեց Կարենը։

Գայանեի գլխին ասես սառ ջուր լցրեցին։ Արդեն ամեն ինչ հասկացավ։ Հասկացավ, որ ոստիկաններն իր ավտոմեքենան պատահական չէին կանգնեցրել։ Դա պատվեր էր, իսկ ինքն էլ իր անզգուշ գործողություններով ընկել էր ծուղակը։

-Լավ, ինձ համար ամեն ինչ հասկանալի է։ Շեֆիդ կփոխանցեց, որ ես այդ տեսանյութը ինտերնետում տեղադրելու եմ։ Հիմի ես կզանգեմ իմ փաստաբաններին, կասեմ թող հետներն էլ լրագրողներ վերցնեն ու գան։ Հեսա տես ես ձեր գլխին ի՞նչ եմ դնելու։ Ամբողջ Հայաստանում դուք՝ ստրկամիտ ու պատվեր կատարող ոստիկաններդ, պետք է խայտառակվեք։

-Լավ գաղափար է, լրագրողներ հրավիրեք, թող գան նաև Ձեր փաստաբանները, ու ես բոլորի ներկայաթյամբ կհրապարակեմ այն ձայնագրությունը, որում Դուք 5000 դոլար եք պահանջում Սողոմոնյանից՝ տեսանյութը չհրապարակելու համար։ Կանչե՛ք, թող գան։

-Ի՞նչ տեսանյութ, ի՞նչ 5000 դոլար,-զարմացած ձևանալով՝ հարցրեց Գայանեն։

-Իբր թե չգիտեք։ Ասեմ, որ Սողոմոնյանը Ձեզ գաղտնի ձայնագրել է, ու հիմա այդ ձայնագրությունն ինձ մոտ է։ Կանչեք լրագրողներին, որ ես հրապարակեմ։

-Ոչ մի ձայնագրություն էլ չկա, խաբում եք։

-Դե եթե խաբում եմ, ապա կանչեք Ձեր փաստաբաններին ու լրագրողներին, թող գան ու ինձ ամոթանք տան։

Կարենի վստահ խոսքերից ու շարժուձևից Գայանեն իրոք սկսեց հավատալ, որ այդ ձայնագրությունը գոյություն ունի։

<<Վայ՜, ես քաշվա, եթե սա լրագրողների մոտ հրապարակի էդ ձայնագրությունը, ես ամբողջ երկրով մեկ խայտառակ կլինեմ, իմ լրագրողական կարիերային մեծ վնաս կհասցվի, ի՞նչ անեմ>>,- մտածում էր Գայանեն։

-Գայանե, ես քեզ համար լավ առաջարկ ունեմ։ Այն առաջին հերթին քո շահերից է բխում։

-Ի՞նչ եք ուզում։

-Շատ պարզ բան։ Դուք ջնջում եք պարոն Սողոմոնյանի վերաբերյալ Ձեզ մոտ առկա տեսանյութը ու էլ երբեք պարոն Սողոմոնյանին չեք անհանգստացնում, ես էլ երաշխավորում եմ, որ Ձեր դեմ քրեական գործ չի հարուցվի, ավելին ասեմ՝ անգամ վարչական իրավախախտման արձանագրություն չենք կազմի ու Ձեզ վարչական պատասխանատվության չենք ենթարկի, իսկ ավտոմեքենան էլ կարող եք հենց հիմա գնալ վերցնել տուգանային հրապարակից։

<<Ի՞նչ անեմ, համաձայնեմ, թե՞ չէ։ Եթե չհամաձայնեմ, սա կհրապարակի ձայնագրությունը, ու ես խայտառակ կլինեմ, կընկնի իմ հեղինակությունը։ Հետո էլ սրանք կարող ա իմ դեմ քրեական

գործ հարուցեն էդ պարեկին խփելու համար։ Էս ամենի տակից ես չեմ կարող դուրս գալ։ Սրանք ինձ ծուղակը գցեցին։ Ստիպված պիտի համաձայնեմ, ուրիշ տարբերակ չունեմ>>,-մտածեց Գայանեն։

-Լավ, համաձայն եմ։ Ես տեսանյութը չեմ հրապարակի ու կջնջեմ հեռախոսիցս, Սողոմոնյանի հետ էլ երբեք գործ չեմ ունենա։

-Շատ ճիշտ որոշում է։ Ես էլ կպատռեմ կրտսեր պարեկի զեկուցագիրը, կջնջեմ տեսանյութը, որտեղ Դուք հարվածում եք նրան։ Դուք արդեն ազատ եք, կարող եք գնալ ավտոմեքենան վերցնել ու հանգիստ երթևեկել։ Խոստանում եմ, որ կրակմարիչի կամ վթարային կանգառի նշանի բացակայության համար Ձեզ ոչ ոք չի անհանգստացնի։

***

Գայանեի հեռանալուց հետո Կարենը զանգահարեց Սողոմոնյանին։

-Ասա՛ Կարեն, նորություն ունե՞ս,-անհամբեր հարցրեց Սողոմոնյանը։

-Պարո՛ն Սողոմոնյան, հարցը լուծված ա։ Էդ աղջիկը վիդեոն չի տեղադրի ու այլևս Ձեզ չի անհանգստացնի,-ուրախ ու ոգևորված պատասխանեց Կարենը։

-Հո համը չե՞ս հանել,-հարցրեց Սողոմոնյանը։

-Ամեն ինչ արվել է օրենքի սահմաններում, ինչպես Դուք էիք ասել,-գերազանցիկ աշակերտի ոգևորությամբ շարունակեց Կարենը։

-Լավ, ապրես։ Էս անգամ քեզանից գոհ եմ։ Ինչպես ասում են, չմեռա, բայց քեզանից խեր էլ տեսա։

-Պարոն Սողոմոնյան, նեղացնում եք,-վիրավորված ձևացավ Կարենը։

-Լավ, կատակ եմ անում, մի՛ նեղվիր։ Կարե՛ն, հիմա խորհրդակցության պետք է գնամ, էնպես որ էլ խոսել չեմ կարող։ Դե լավ մնա։

-Ցտեսություն, պարոն Սողոմոնյան։

***

Կիրակի օր էր։ Գայանեն երևանյան սուպերմարկետներից մեկում գնումներ էր կատարում։ Հանկարծ անսպասելի տեսնում է իր ընկերուհուն՝ Աննային։

-Ա՜ն․․,-բացականչում է Գայանեն։

-Պրիվետ Գայ ջան։

-Ո՞նց ես, աղչի, վաղուց ա, ինչ քեզ չեմ տեսել,-հարցրեց Գայանեն։

-Դե Գայ ջան նորմալ։ Հա, լսիր, բայց լավ եղավ, որ քեզ հիմա տեսա, որովհետև պիտի քեզ էս երկու օրս զանգեի կարևոր գործով։

-Ի՞նչ կարևոր գործ, Ան․․

Աննան բռնում է Գայանեի ձեռքն ու տանում նրան սուպերմարկետի խորքի անկյուններից մեկը, որպեսզի նրանց զրույցը ոչ ոք չլսի, ու ասում․

-Լսի՛ր աղչի, քեզ համար լավ լուր ունեմ,- շշնջալով ոգևորված ասում է Աննան։

-Ի՞նչ ա պատահել,- հետաքրքրությամբ հարցնում է Գայանեն։

-Լսիր, աղչի։ Ես մի ծանոթ ունեմ, ով քաղաքական գործիչ ա ու բիզնեսներ ունի։ Ինքը ուզում ա քեզ հետ համագործակցի։

-Ո՞նց թե համագործակցի, ինչի՞ շուրջ,-զարմացած հարցրեց Գայանեն։

-Ինքը գիտի քո մասին։ Քեզ շատ ա հարգում։ Լսել ա, որ դու աշխատանքից դուրս ես եկել ու հիմա որպես անկախ լրագրող ես հանդես գալիս։

-Հետո՞

-Հետո էն, որ ինքը ուզում ա քո հետ համագործակցի։

-Էդ հասկացա, Ան, բայց ինչու՞մ պետք ա կայանա էդ համագործակցությունը,-նյարդայնացած հարցրեց Գայանեն։

-Ասեմ, ինքը դառնում ա քո ֆինանսական հովանավորը, ամեն ամիս կլորիկ գումար ա քեզ տալիս քո անձնական ծախսերի համար, իսկ դրա դիմաց էլ դու պետք է գրես ու հրապարկես էն, ինչ ինքն ա ուզում։

-Ո՞վ ա էդ մարդը,-հարցրեց Գայանեն՝ այրվելով հետաքրքրությունից։

Աննան Գայանեի ականջին ինչ որ բան շշնջեց, թեև եթե բարձրաձայն էլ ասեր, նրանց զրույցը ոչ ոք չէր լսի։

-Գիտես ինչ, Ան ջան, ես պետք ա անձամբ էդ մարդու հետ խոսեմ ու քննարկեմ համագործակցության մանրամասները։

-Դե իհարկե, ուրիշ ձև չէր էլ կարա լիներ։ Հիմա ես իրեն ասե՞մ, որ ուզում ես հանդիպել։

-Հա, ասա, որ պատրաստ եմ իր հետ հանդիպել։

-Շատ լավ։ Ես էսօր իրեն տեղյակ կպահեմ։ Հետո քեզ կզանգեմ ու կասեմ հանդիպման տեղը, օրը և ժամը։

-Շատ լավ, Ան ջան։

-Գայ, ես հիմա պետք ա գնամ, ամուսինս ավտոյի մեջ ինձ ա սպասում։ Ես քեզ հանդիպման պահով կզանգեմ ու կասեմ, սպասիր զանգես, լա՞վ։

-Դե լավ, պակա, Ան ջան։

-Պակա, Գայ։

Աննան դուրս եկավ սուպերմարկետից։ Գայանեի տրամադրությունը կտրուկ բարձրացավ։ Ավարտեց իր գնումներն ու ուրախ տրամադրությամբ վերադառձավ տուն։

Դու խոսում ես, բայց կարծես,
Դու չես, գիշերն է երգում.
Այնպես նուրբ ես և այնպես
Մեղմ ես, մեղմ ես ինձ գրկում...

Լուսեղեն է խոսքերիդ
Իմաստը պարզ ու խորունկ,
Որպես մեղմ ու անառիթ
Գարնան անուշ մտորմունք...

Եվ անդորր է ձայնը քո,
Հաշտ է թախծոտ իր շեշտով,
Որպես անուշ երեկո՝
Լիքը սիրով ու վշտով։

Դու չե՛ս, դու չե՛ս, հեռավոր
Վարդենիներն են շրշում,
Ծովն է երգում լայն ու խոր
Ոսկեպայծառ մշուշում...

Իմաստուն է և արդար
Օրերի երգն անընդհատ,
Դառը տանջանք ու դադար,
Եվ սե՛ր, և վի՛շտ, և հեքիա՛թ...

Գիշե՜ր, գիշե՜ր, լռությո՜ւն,
Անուշ թախծի լուսե երգ.
Փռվի՛ր, փռվի՛ր լուսե երգ.
Խաղաղությո՜ւն անեզերք...

Ես անուն չեմ.
ես զբաղվեցի այլ բաների կառուցմամբ,
որոնք անհրաժեշտ համարեցի,
ու մայրուղիներ սլացան իմ միջով,
բարակ արահետներ հազար ու մի ճամփա միացրին,
եւ ես հարմար տներ սարքեցի նրանց համար, ովքեր
գիտեն իսկական կարգը իրերի,
գիտեն ամաչելը.
նրանք
ամպերին նայող են բոլորից հեռու,
նրանց անունը սարերում է,
ու նրանց ձեռքերը կոշտացել են աշխարհը կամովին կառուցելուց’
ծովապատնեշներ ու կամուրջներ ծովի վրա,
հիացում նրա մեջ ապրողներին եւ ուժին նրա,
ու հավանություն:
Եւ տարածություններ դրեցի իմ մեջ, որովհետեւ շատ բան տեսա
ու նաեւ կռահեցի,
եւ դրանք դաշտեր են հիմա ծաղկավետ:
Քաղաքներ խաչվեցին իրար մեջ իմ մեջ,
գնալգալն ու եռուզեռը եղավ,
եւ քաղաքների կասկածը կառուցեցի,
բայց իմացա:
Եւ ջրաղացներ ու հողմաղացներ –
կռիվ ու լռություն,
արդեն ուրախություն միայն –
քանզի ինչով երկու մասնիկ իրար կառուցված են մնում,
դատարկությունը չէ,
այլ ամպերի նման’ նոր իրերի աշխարհ:

Ահա զգում եմ հայացքդ բարի,

Իբրև անդադար բարեխոսություն,

Եվ լույս է հագնում իմաստն իմ բառի

Աշխարհի բովում, օրերում անգույն։

Իսկ ես թերթում եմ անցյալս տարտամ,

Որ արժանի չէ քո Յոթ Վերքերին,

Ու խնդրում եմ քեզ հերթական անգամ

Գայթած ճամփեքս նորից ինձ ներիր։

Խոսնակս դարձիր սիրովդ անվերջ,

Իսկ արցունքդ թող իմ սրտով կաթի,

Որ երբ որոտան շեփորներն անշեջ

Ոտքերիս փոշին իմ մասին պատմի:

Որ ողջույններով բյուր ու անհաշիվ

Երկնուղեշ երկնեմ՝ մեղավոր որպես,

Թույլ տուր ինձ սրտով հպվել քո փեշին,

Ջերմացրու հոգիս ու գրկիր մոր պես։

Երգում է քաղաքն իր երգն առօրյա,
Իսկ ես մտածկոտ, տրտում ու լռին
Կանգնել եմ ահա կամուրջի վրա
Եվ նայում եմ հորդ, հեռացող ջրին։
Նայում եմ տարված, մոռացված, անթարթ։
Վազում են, վազում ջրերը անվերջ։
Փրփուրի միջից ահա մի նայադ
Ինձ ձեռքով արավ և իր մոտ կանչեց։
Որպես մանկական կապույտ երազում
Խառնվեց ահա ճերմակ փրփուրին.
Եվ թվում է, թե կամուրջն է վազում,
Որ հասնի անդարձ հեռացող ջրին...

Հանդիպում ԵՊՀ-ում, 1984 թ. սեպտեմբերի 28

Հր. Մաթևոսյան – ...Կարող եմ հինգ րոպե խոսել, կարող եմ մինչև կյանքիս վերջը խոսել և ինձ հուզող հարցերի պատասխանը էդպես էլ չգտնել...
Բայց եթե կարճ ասեմ՝ իմ անմիջական տպավորությամբ, ֆոտոտպավորությամբ, ինքնաթիռի ձախ թևից երևում էր Թալինի հողը,– երևի Թալինինն էր, չգիտեմ,– իմ ուշքը դեռ Կազբեկների վրա էր, ես կարծում էի, թե հերթով երկիրը պիտի տեսնեմ, մեկ էլ տեսնեմ Արագածը անցնում ենք և՝ քայքայվա՛ծ, աղքաա՜տ, ճանապարհների ոստայնի տակ կորած՝ և՛ քաղաքակրթությամբ, և՛ պատմությամբ, և՛, ես ինչ գիտեմ, քիմիայով,– դարերով քայքայվա՜ծ, աղքա՛տ հողը. ես քիչ եմ ասում... եթե դրա ֆոտոգրաֆը-արձանագրողը ասեք. դարձյալ շնորհակալ կլինեմ...
Ինչից սկսեմ, ասեք՝ սկսեմ...
Սկսեմ նրանից, ինչից պիտի սկսեի:
Շնորհակալություն էդ հնարավորությունը ընձեռողներին, որ Վիլյամ Սարոյանի հետ նստել էինք նույն մեքենայի մեջ և Գառնի-Գեղարդ էինք գնում: Ասավ՝ Հրանդ Մաթևոսեան, դուն որ գրեցիր, ինչ ցանկությունով սկսեցիր գրել: Ես չհասկացա, թե ինչ է ասում: Ինքը ասավ՝ երբ ես սկսեցի գրել, կկարծեի, կմտածեի, թե աշխարհը պիտի շրջեմ: Որովհետև ժամանակը աշնան էր և տուրիստների փաստական տպավորության տակ էի, կարծում էի, թե «շրջել» աշխարհի վրա՝ ման գալու մասին է: Չգիտեի, որ հեղաբեկելու և կյանքի ընթացքը առհասարակ շուռ տալու մասին է: Հետո սկսեցի հասկանալ, տեսա, որ ազատ երկրի ազատ քաղաքացին իր կարծիքների մեջ է. ազատ քաղաքացին կարող է իսկապես աշխարհը հեղաբեկելու, աշխարհի ընթացքը շրջելու մասին խոսել: Իմ ցան-կությունները էդքան ագրեսիվ չէին...
Սարում հորս հետ խոտ էինք հնձում: Հետո հոգնած էինք: Էդպես լավ տարիք էր իսկապես: Ընկերոջ պես էինք: Ինքը մոտ հիսուն տարեկան էր, ես՝ քսաներեք, ես՝ ընդամենը քսաներեք տարեկան: Ընկերության տարիք էր: Հոգնած սարից գալիս էինք: Էդ ժամանակ էլ կոլխոզը սովխոզացնում էին: Էնպես, կոլտնտեսականների ունեցվածքը մի քիչ պիտի խուզեին... Էնքան խուզեցին, և նրանք էնքան զզվեցին ունեցվածքից, որ հիմա նրանց խնդրում են անասուն պահել, և նրանք չեն պահում: Ասում են՝ ինչո՞ւ պահենք, որ... Դուք պահեք, մենք էլ ուտենք...
Դեռ տպավորությունները թարմ էին, դեռ մասնավոր սեփականության քաղցրությունը բերաններում էր՝ երբ ձի ունես ու ձիդ սիրում ես, կով ունես, հորթ ունես... Դեռ նոր էին զրկվել էդ բոլորից և արտասվում էին էդ կորուստների համար: Ձին, իր ձին տարել էր, ձին ստիպված տարել էր, մի երկու կոպեկով տվել էր ուրիշ գյուղ: Հետո, ձին ծնելու վրա ետ էր եկել: Ասում է՝ ձին որ եկել դռանը կանգնել էր, հերս, որ մի քիչ, էդպես, կոշտ մարդ էր, սենտիմենտների տրվող մարդ չէր, ասում է՝ մորս ներկայությամբ լաց եղավ... Ասում էր՝ ձիս էլ ետ չեմ տա... Բայց ձիուց զրկվել էր... Ասի՝ ես կգրեմ, և թույլ կտան դարձյալ ձի պահել: Էսպես, կասկածով նայեց, թե՝ էդ դու էդ ո՞վ ես, որ կանոնադրությունը փոխես, կոլխոզային օրինակելի կանոնադրությունը փոխես և ինձ ձի տաս...
Իսկապես, ամենաագրեսիվ ցանկությունս, ամենասրված ցանկությունս, ինչքան որ գրել եմ, էդ է եղել՝ որ հորս ձին վերադարձնեն: Դա դարձավ, իմ կարծիքով սովորական, մի ակնարկի հենք ու հիմք, և ինձանից ավելի վախկոտները ակնարկը նշանավոր դարձրին՝ նրա շուրջ իրենց մտածած բոլոր բաները վրա դնելով... Դա եղավ նշանավոր «Ահնիձոր» ակնարկը, որ իմ գլխին և կրակ դարձավ, և միաժամանակ ինձ՝ գրականության էսպես կոչված առաջին պլան մղեց... ես պիտի լինեի երրորդ, գրողների ավելի ապահով, չնկատված շարքերում... Եվ կարող էի իմ ընտանիքի հոգսերը հեշտ ու հանգիստ ապահովել՝ կնոջը հագցնել, երեխաներին սիրուն պահել, դես-դեն... Էդպես մի քիչ ավելի բարվոք վիճակ կլիներ... Ինչևէ: Ինչ եղել է՝ եղել է, չեմ զղջացել...
Ինչից սկսեմ, ասեք՝ սկսեմ. դեռ չեմ սկսել:
Ծնվել եմ գոմում: Ժամանակը աղքատ է եղել, և ծնվել եմ գոմում, գոմում եմ ծնվել... Էդ իմ վիպակներից մեկի մեջ կա: Գոմի վերևի մասը տվել են մեզ՝ հորս, մորս, նոր ծնված Հրանտ Մաթևոսյանին, ներքևի մասը տվել են գոմեշներին: Իմ գոմեշին գուցե էդտեղից եմ վերցրել: Գոմեշի մասին գուցե երբևիցե գրեմ: Չգիտեմ...
Հետո մերս ամեն անգամ փախչում էր, չէր ուզում նոր կյանքին՝ էստեղ, հարմարվի, որովհետև, իր պատկերացմամբ, էն հեռու քաղաքային գյուղում, Սանահին գյուղում, մի քիչ լուսավոր կյանք կար: Ինքը չէր ուզում էս խուլ գյուղի աղքատ կյանքի հետ հաշտվի. ամեն անգամ փախչում էր... Եվ խեղճ հերս ամեն անգամ, էդ տգեղ, հա՞, երեխային գրկած... որ ասեմ՝ փոքր ժամանակ սիրուն եմ եղել... Գրողների միությունում մի Եպրաքսյա կար: Գիժ էր... Բայց շատ լավ կին էր: Ասում էր՝ փոքր ժամանակ ես շատ սիրուն եմ եղել, ինձ օրորոցում փոխել են...
Փոքր ժամանակ գուցե սիրուն եմ եղել, գուցե տգեղ եմ եղել, չգիտեմ, բայց էդ տգեղ խանձարուրը գրկած խեղճ հերս հարևան բոլոր կրծքավոր կանանց մոտ է գնացել... Այո, երեխա ունեցող կանանց մոտ է գնացել, և նրանք ինձ կերակրել են: Էդտեղից եմ, նրանք խմբով իմ մայրն են եղել...
Պատերազմը տղամարդկանց քչացրեց, և զարմանալիորեն գյուղի համայնքի մարդիկ իրար կապվեցին: Իմ տպավորությամբ էնպես էր, որ բոլորը բոլորի հայրերն էին և բոլորը բոլորի մայրերն էին: Էդպիսի գեղեցիկ համայնք էր ստեղծվել, առաջացել. սիրո մթնոլորտ էր: Կամ ես էի պոետ, կամ մինչ հիմա էլ պոետ եմ և կարծում եմ, որ էդպիսի մի հանրություն եղել է: Բոլոր դեպքերում իրենք էդ հնարավորությունը տվել են, որ ես մտածեմ, որ իսկապես դա սիրով կապված համայնք էր... Այդ համայնքի տարեգիրն եմ ջանում ես ինձ ներկայացնել... Կարող եմ պատահական դեպքեր հիշել իմ կյանքից ու ասել, թե գրականությունից ինչ եմ սիրում: Վերջը, մի խոսքով, ես իրենց զավակն եմ, էդ աղքատ ծնողների զավակն եմ, զրկված, որբևայրի կանանց զավակը...
Հետո արդեն ես շատ պատմություններ եմ տեսել, շատ ճոխ սեղանների եմ ներկա եղել, բոլոր դեպքերում հավաքել եմ էն, ինչ ինձ ներքուստ հարազատ է եղել...
Աներս՝ կնոջս հայրը, իրենց գյուղացի մի գեղեցիկ գոյության՝ Գերասիմ Աթաջանյանի մասին, մի հերոսական գոյության մասին պատմեց: Գերասիմը պղնձահանքերի մի սովորական վարպետ է եղել, ֆրանսիացիների հետ շփվելով՝ մի քիչ ֆրանսերեն իմացող, ֆրանսերեն գիտցող, մի աչքը կույր, հատ ընկած և էդ պատճառով էլ չզորակոչված... Բայց երբ Բաթումի խորհրդակցությունից հետո Հայաստանին տասը հազար քառակուսի կիլոմետր տեղ տվեցին, երբ բոլոր կողմերից ժողովրդին խցկում էին էս փոքր վանդակը,– հիմա մենք երեսուն հազար կիլոմետր ունենք,– Զանգեզուրի ժողովուրդը դիմադրել է, իսկ Ղափանում դիմադրել է Գերասիմ Աթաջանյանի ղեկավարությամբ: Առանց նշանավոր զորավարների կարողացել ենք նույնիսկ մի երկու տեղ ճակատամարտ տալ, համենայն դեպս Ղափանի շրջանը էսօր Հայաստանի տարածության մեջ է: Հետո ինքը նահանջել է, Փարիզ է գնացել, հետո կապերը կտրել է, գիտի, որ այլևս էստեղ ինքը ետդարձի ճանապարհ չունի: Բայց երեխան հիվանդացել է մի հիվանդությամբ, որ մենք բոլորս՝ մի քիչ օտար բառեր սիրող, ասում ենք նոստալգիա, նոստալջիք հիվանդությամբ է հիվանդացել, այսինքն՝ հայրենախտ հիվանդությամբ, որը կբուժվի կամ չի բուժվի միայն հայրենիքի լեռներում: Էս մարդը ստիպված է եղել երեք տարի շարունակ, երեխայի հասունացման տասնհինգ-տասնվեց-տասնյոթ տարիներին, թաքուն սահմանը անցկացնել և երեխային բերել Զանգեզուրի լեռներում բուժելու: Վերջին ետդարձի ժամանակ ինքը Արաքսում խփվել է, երեխան մեծացել է, վերադարձել է էստեղ, հիմա ապրում է Լուսակերտում: Գերասիմ Աթաջանյանը հայրենիք է պահել և ահա կտակել է ինձ: Ասում եմ՝ էդ աղքատների՛, էդ հերոսների՛, էդ դժվար կյանքի՛ ժառանգն եմ: Ուզում եմ նրա՛նց մասին պատմել: Ուզում եմ նրա՛նց գրողը լինել: Ուզում եմ նրա՛նց ձայնագրողը լինել: Եվ իհարկե, գրականության մեջ էլ պիտի ջոկեի, իմը համարեի էն, ինչը նրանց մասին է կամ մոտավորապես նրանց մասին է: Եվ իհարկե, շքեղ գրքերից, Աստվածաշնչից ու էնցիկլոպեդիաներից ավելի պիտի տեսնեի Ղուկասի վկայությունը Սիմոնի մասին, Սիմոնի, որ հանդից գալիս էր և կուզենար, որ ոտքերը մեկը լվանար և ինքը հիմա քնած լիներ թեկուզ շալակի տակ, ծանր բեռան տակ... Բայց նրա բեռը նրա ուսերից իջեցրին, խաչը նրա շալակը տվին, թե՝ դու լավ բեռնակիր ես, լավ համբալ ես, լավ կլինի, որ Քրիստոսի խաչը դու հանես Գողգոթա, որովհետև իշխանների մեր ուսերը խաչի համար չեն, ինքը՝ Քրիստոսն էլ նիհար տղա է, չի կարող տանել: Ահա, էս Սիմոնի մեջքն էլ շատ հարմար է ուրիշի խաչը տանելու: Ավետարանում ես Ղուկասի Սիմոնին եմ նկատել...
Սքանչելի Ակսել Բակունցի «Տիգրանուհին» նովելում... Ո՞վ է կարդացել: Ո՞վ գիտի: Մեծ գրականություն է: «Տիգրանուհին» նովելում Վասիլը,– սրա կերպարը պարոդիայով է արած ու մի քիչ էլ ոճավորած,– իբր թե Վասիլը օրագիր է պահել, Վասիլի օրագիրն է գտել Ակսել Բակունցը...
Էդվարդ Իսաբեկյան – Զարհուրելի բան է...
Հրանտ Մաթևոսյան – Հը՞... Ըհը՛: Մեծ գրականություն է: Վասիլի տգետ, տառասխալներով լի օրագիրը Տիգրանուհու մասին է: Աղջնակ է և պիտի աղջիկ դառնար, մի անգամ թեթև ժպիտի պես մի բան հայտնվեց նրա աչքերում, աղջկական ուրախություն հայտնվեց նրա մեջ... Ախպերը, մեծ ախպերը,– որբ է, չէ՞, ախպերը իբր թե վրան հեր պիտի լիներ, բայց հայր չի՝ բոլոր դեպքերում հորը-մորը ոչ ոք չի փոխարինում. ախպերն ախպեր է, ախպոր կինն էլ ախպոր կին է,– ահա ախպերը նրա համար կոոպերատիվից երևի, թե որտեղից, հա, կոոպերատիվներն էլ 36 թվից են Հայաստանում,– կոոպերատիվի խանութից կոշիկ էր առել նրա համար, որ հարևանի տանը բատրակություն էր անում, արտերում հասկ էր հավաքում: Եվ էդ կոշիկները պիտի տար էդ որբուկին: Եվ կանացիական-աղջկական առաջին ուրախությունը հայտնվում է նրա աչքերում և տեղնուտեղն էլ չքանում, որովհետև եղբոր կինը առնում է ձեռքից ու սնդուկում պահում է: Էս «Տիգրանուհին» եմ նկատել:
Կարող եմ «Խոնարհ աղջիկը» ասել, «Խոնարհ աղջիկը» վկայել: Կա՛: Մի անգամ թեթև սիրո նման մի բան էս աղջկա մեջ շաղախվեց-շաղախվեց-ցոլաց, երբ բեմի ետև,– գյուղական բեմ էին սարքել,– ձեռքը բռնեց, ասավ՝ «խոնարհս», ասավ՝ «թող», ու ձայնը դողաց: Էս Ակսելի մատնանշումներն են:
Սրանք իմ սիրած գործերն են:
Ասեմ, թե էն, ինչ գրում եմ, գրականության մեջ, հին գրականության մեջ բոլորովին չի արած, էնքան էլ ճիշտ չի լինի: Բայց բոլոր դեպքերում վերաբերմունքը էն չի, ինչ որ իմը պիտի լիներ... Էս նոր՝ կարեկցանքի գրականությունը բոլորովին նոր երևույթ է համաշխարհային գրականության մեջ: Հիմա կասեք «Պղնձե հեծյալի» խեղճ Եվգենին՝ Պուշկինի վերաբերմունքը, կամ «Շինելի» Ակակի Ակակիևիչը: Ճիշտ կանեք, որ կասեք: Բայց բոլոր դեպքերում դուք նայեք, որ նա իշխանի բարձրությունից է նայել և աղայական–барский վերաբերմունք կա առ էն խեղճը, որին միայն կարելի է կարեկցել, բայց նրան կարելի՞ է իշխանական սրահներն ընդունել որպես հավասար եղբոր, հետը հավասար նստել: Ո՛չ: Կասեք՝ շատ մոտեցար, մի քիչ հեռու գնա, ինչպես մեր Կենտկոմի քար-տուղարներից մեկն էր ասում՝ մոտիկ-մոտիկ լինենք, բայց որ շատ մոտենում էիր, ասում էր՝ շատ համը հանեցիր, մի քիչ հեռու գնա: Էդպես մի բան կար: §Ñìåðòü Èâàíà Èëüè÷à¦* – հրաշալի, հիանալի, աշխարհի գրականության էդ գլուխգործոցի մեջ մի Գերասիմ կար, սպիտակ վերնաշապիկով, ասում է՝ áåëàÿ ðóáàøêà, ÷èñòûå ïðåêðàñíûå çóáû, âñåãäà
ìèëàÿ** և ժպտում էր âñåãäà ãîòîâíîñòüþ***...
Եվ սա մաքրում էր Իվան Իլյիչի աղտեղությունները, որին թվում է, թե իր ոտքերը հանգիստ են զգում և իր սիրտը նույնպես հանգիստ է զգում, երբ իր ոտքերը Գերասիմի ուսին են: Ժամերով էդպես ոտքերը դնում Գերասիմի ուսերին ու նիրհում է էս մարդը: Բախտինը հրաշալի ընդգծումով ասում է, որ «§âíóòðè íå îñâåùåí¦ Գերասիմը: Իսկապես ներքուստ չի լուսավորված: Մնացել է §áåëàÿ ðóáàøêà,
ïðåêðàñíûå ÷èñòûå çóáû¦****:
Ու Գերասիմը՝ միշտ պատրաստակամ: Եթե ուզում եք ճիշտ իմանալ, Տոլստոյի վիթխարի պրոբլեմը հենց էդ է, որ գիտի, որ էսպիսի վերաբերմունք չի լինի, որ մեր վերաբերմունքն է առ գյուղացիությունը, բայց և չէր կարողանում էդ կապը կտրի... Մուրալը կարող է ընդունել, կարող է տալ, մի ռուբլի կարող էր տալ և հիսուն կոպեկ ետ ուզել, բայց որ էս կյանքը կործանի, իր և իր շրջապատողների կյանքը կործանի, կապանքները կտրի և ասի՝ ահա, եկեք, դուք սկյութներ եք, դուք վայրենիներ եք, դուք հեղափոխականներ եք, եկեք, մեր ապարանքները փլեք, որովհետև սա կյանք չի, էս հակադրությունների աշխարհը, էս աղայական շահագործման և, ես ինչ գիտեմ՝ ձեր խոնարհ շահագործման հանրությունը էն չի՛: Էդ չի անում: Կապերը դժվարությամբ կտրեց: Կամ թե չէ՝ չկարողացավ կտրել: Նոր վերաբերմունք էր դա:
Հիմա կարծես ծանոթ սցենարով եմ խոսում, մի քիչ էդ մասին գրել եմ, բայց Աստված ձեզ ուժ տա, որ հենց վեր կենաք, միանգամից ձեր խոսքը իմպրովիզացիայով սարքեք: Չարենցը մի հոյակապ գործ ունի՝ «Էլեգիա գրված Վենետիկում»: Իսահակյանի դե՛մ: Տեղին է ասել, որ ճշտորե՛ն դեմ: Իսկապես էդպես էլ պիտի լինի: Գուցե էդ իր ընկալման Իսահակյանն է: Բայց՝ չէ, մեղա Աստծո: Շատ լավ գործ է, բա՛յց: Էնտեղ մի բան կա, որ ընդգծել է՝ ուղղակի հին աղայական վերաբերմունքը: Էդպես խորացնելով, ընդգծելով, բարձրացնելով, ասում է՝ ինքը իր Արփաչայն էր ուզում, իր բարե-կամությունն էր ուզում, իր գեղեցկությունն էր ուզում, իսկ
Մյուս դաշտերը – չլուտ ու չոր,
Ու դաշտերում այն – գրաստ ապին:
Գրաստ-ապին եմ ընդգծում:
Հագին նեխած մի, ցեխոտ շապիկ,
Հոգին միշտ համր, հրատոչոր:
Ասում եմ՝ իսկապե՞ս հոգին համր է, թե չէ, հա՞մր է, թե չէ:
Ֆրանսիական հրաշալի-հիանալի կուլտուրայի ներկայացուցիչը,– հենց նա՝ Սենտ-Էքզյուպերին պիտի դառնար 20-րդ դարի մեր էս վերաբերմունքի խորհրդանիշը՝ Սենտ-Էքզյուպերին, երբ արտա-քըսվող հրեաներին բեռնատար-ապրանքատար վագոնները լցրած, ինչին էս երկիրը շատ ծանոթ է, մարդկանցով անասունների վագոնները լցրած տեղափոխում են՝ բոլորն իրար վրա, մեկի գլուխը՝ մյուսի փորին, քնած, երեխաները՝ դես ու դեն, գիշեր, ես ինչ գիտեմ, բոլորին պատկերացրեք,– ահա Սենտ-Էքզյուպերին ասում է՝ վերջին հաշվով կդիմանան, կգնան, կապրեն՝ իմ ցավը նրանց համար չէ, իմ ցավը նրանց մեջ սպանված Մոցարտի համար է: Իմ ցավը մարդու մեջ սպանված Մոցարտի համար է:
Ես ուզում եմ էն ժողովուրդը, էն մարդկանց, որոնց զավակն եմ ես ինձ համարում, էդ մարդկանց միջի Մոցարտին բացահայտել, դուրս բերել էստեղ... Եթե ես երկար ապրեմ և շաա՜տ-շաա՜տ գրեմ և կարողանամ մի քիչ էդ վերաբերմունքը մարդկայնացնել, ուրեմն տեղին է: Իհարկե, ես ոչ ոք եմ: Յուրաքանչյուր րոպե թեկուզ ամենանշանավոր գրողին,– էստեղ չէ, Ամերիկայում,– կարելի է ական-ջից բռնել ու չքացնել: Սրա մասին չէ խոսքը:
Քաղաքականությունը, պատերազմները ուրիշներն են սկսում: Բայց էն մթնոլորտը, որի մեջ էդ քաղաքականությունը և պատերազմ սկսողները ապրում են, էդ մթնոլորտը վերջին հաշվով գրողներն են ստեղծում: Իսկապես մշակույթի պատասխանատվությունը աշխարհի ճակատագրի մեջ վիթխարի է: Հիմա ասեք, որ քո եղած-չեղած ցեղը ինչով է, չեղած ամբողջ փոքրիկ ցեղի բերած մշակույթը ինչ է, որ կարողանա աշխարհում որևէ բան փոխել: Բոլոր դեպքերում, էս եղած հեկտարի պատասխանատվությունը համարում եմ էստեղի մեր կուլտուրայինը, մեր մշակույթինը, մեր էստեղի մարդկանց, մերը... Տա՛ Աստված, որ սահմանները կարողանանք ճղել, և մեր ձայնը Միության մեջ էլ լսվի, արտասահմանում էլ լսվի, չգիտեմ, էլ որտեղ լսվի... Մեր ներդրումը համաշխարհային մշակույթի մեջ՝ սա՛ է խնդիրը: Բայց բոլոր դեպքերում, էս երեսուն հազար քառակուսի կիլոմետր տարածությունը, որ քիչ չի և քիչ էլ ժողովուրդ չենք՝ աշխարհի քսանհինգ-քսանվեցերորդ ժողովուրդն ենք, էս մշակույթի մեր սահմաններում, մեր էս եղած սահմաններում էդ տարածությունը և մթնոլորտը, բարոյականությունը, մարդու նկատմամբ հարգանքի մթնոլորտը եթե կարողանանք մի քիչ մարդկայնացնել, ես ինձ լիովին բավարարված կզգամ...
Ասեք էլ ինչ խոսեմ՝ խոսեմ:
Ասեք՝ ասեմ...
Ավելի ճիշտ կլինի, եթե բանավոր ասեք, ես պատասխանեմ:
Ի՞նչ է գրած:
Լևոն Մկրտչյան – Հայերեն գրեք հարցերը:
Հրանտ Մաթևոսյան – Ինչի՞ չիմանան, որ ռուսերեն գիտեմ:
Ասում է՝ «Դուք բիբլիական մոտիվներ օգտագործո՞ւմ եք Ձեր գրականության մեջ»:
Գիտակցորեն՝ ո՛չ: Բայց երբ իմ տեսածը մեկ էլ տեսնում ես, որ էնտեղին բռնում է... Մի ուրիշ անգամ նույնիսկ էսպիսի խոսք եղավ. թվում էր, թե ես հենց Բիբլիայից էդ բաները հատկապես վերցնում եմ: Բայց էդպես չի: Պարզապես Բիբլիայի մթնոլորտը, Բիբլիայի գրքերի գործողությունների ֆոնը և իմ ապրած կյանքի ֆոնը նույնն են: Դա նույն կյանքն է եղել, որ մեր աչքի առաջ 60-ական թվականներին պարզապես փոխվեց, իսկ մինչև այդ ապրել էինք պարզապես նույն, նո՛ւյն կյանքով: Ակսելի արտահայտությամբ՝ պարզապես տարիները նույն ծառի տարբեր տերևներն էին: Դրա համար ասում եմ, որ Տոլստոյի վիճակը դժվար չէր. ինքը իսկապես ապրեց և ստեղծագործեց մի՝ նո՛ւյն ժամանակում, իսկ ես ծնվեցի մի ժամանակ, տեղափոխվել եմ մի այլ ժամանակ... Բացարձակապես այլ ժամանակ եմ տեղափոխվել... Հեղափոխությունը 17 թվին չեղավ, հեղափոխությունը պատերազմի մեջ եղավ: Էստե՛ղ, է՛ս երկրում հեղափոխությունը «ժիգուլիների» հեղափոխությունն էր և ոչ թե հեղափոխական հեղափոխությունը: Իսկապես ուրիշ աշխարհ է առաջացել, որից ես համարյա թե բան չեմ հասկանում: Եթե դուք հասկանում եք...
– Քանի՞ խմբավորում կա Գրողների միությունում:
– Գրողների միությունում կա երկու խմբավորում, մեկը ես եմ, մնացածը՝ բոլորը...
– Ի՞նչ կարծիքի եք այն կարծիքների մասին, որոնք այսօր եղան ձեր ստեղծագործության վերաբերյալ:
– Եթե ես հիմա ասեմ, և դուք ինձ կոկետության մեջ մեղադրեք, ճիշտ չեք լինի: Չեմ լսում: Իմ մասին որ խոսում են, իսկապես չեմ լսում, ես խլանում եմ, չեմ լսում: Ինչքան որևէ,– էսպես մի սիրուն մեռել պատկերացրեք,– որևէ մեռել իր մասին կարող է գովեստի խոսք լսել, էնքան էլ՝ ես: Ես խլանում եմ բացարձակապես... Իսկապես չեմ լսում:
Լևոն Մկրտչյան – Բայց, այնուամենայնիվ, հաճելի է, չէ՞:
Հրանտ Մաթևոսյան – Դրա համար էլ մեռելների համար լուսամուտը բացում են, որ լավ քամի փչի: Հավատացեք, որ չեմ կարողանում:
– Քո գործի ռուսերեն թարգմանությունների մասին ի՞նչ կարծիքի ես:
– Ես սա, ինչպես սկզբում, էնպես էլ հիմա, իմ գործը չեմ համարում: Դա վերջին հաշվով ռուս կուլտուրայի հարցն է, թող իրենք մտածեն, թե ինչքանով է իրենց լեզուն պղտորվում կամ պայ-ծառանում, բացվում: Դա ռուս քննադատության խնդիրն է: Եվ այս նույն հարցը մենք մեզ պիտի տանք, երբ էդքան հիմար, զզվելի թարգմանություններ են անում, հայ գրականությունը լցնում անգամ մեծ հեղինակներից արած զզվելի թարգմանություններով: Լուի Արագոնին կամ թե չէ Մարկեսին, կամ թե չէ աֆրիկյան պատահական էսինչ երեսուներկու բանաստեղծի երբ էդ որակով միանգամից թարգմանում ու տպագրում ենք, մեր գլուխն ենք աղտոտում և մեր էջերը, մեր թանկ էջերն ենք աղտոտում:
Մի քիչ, ինձ ներեք, դուր է գալիս, որ իմ թարգմանությունը, էսպես կարելի է ասել, կայանում է, կայացած թարգմանություն է: Թեև փոքրիկ սխալների երբ հանդիպում եմ, դարձյալ վիրավորվում եմ:
Բոլոր դեպքերում ասում եմ, որ դա իմ հարցը չի, դա իրենց հարցն է: Այդքան մի բան: Առաջին շրջանի չտեսությունը հաղթահարվել է մեջս, որ, ահա, ե՜ս, հասել եմ Մոսկվա՜, և գնում եմ Կրե՜մլ, որ սա Ցար-Կոլոկոլն է, որ էս Ցար-Պուշկան է, որ ահա, Ռուսաստանում էսինչը ինձ ճանաչեց... Էդ վերաբերմունքը արդեն հաղթահարվել է, և էդ չտեսությունն էլ արդեն իսկապես հաղթահարվել է: Ուղղակի իմ բախտը բերել է: Իմ թարգմանիչը վատ թարգմանիչ չի... Լավ թարգմանիչ է: Որպես թարգմանություն, որպես լեզու կարծում եմ դա կարելի է կայացած համարել, որովհետև ես նաև գիտեմ, թե ինչ է թարգմանությունը. բոլոր բառերը բերում են էստեղ, բոլոր մտքերը բերում են էստեղ, բայց տեքստը չի շնչում: Անահիտ Բայանդուրի տեքստը շնչում է: Սխալներ են - սխալներ չեն, բայց դա լեզու է, որ, տեսնում ես, միտք ունի, որ կա: Հիմի ուրիշներն ուզում են, որ իրենց էլ նա թարգմանի, որ գուցե թարգմանությունը լինի, ստացվի... Կարծում են, որ մենակ թարգմանիչից է... ես էլ եմ կար-ծում. թող թարգմանի և թող լինի...
– Չե՞ք կարծում, որ Մաթևոսյանը գյուղագիր չէ:
– Հարցը սկզբից, տերմինը սկզբից պիտի ճշտվի, երբ էսպիսի բանակռիվ էր սարքվում: Զգուշորեն «äåðåâåíùèê»***** բառը ռուսները չակերտների մեջ դրեցին: Մենք էս բառը շատոնց ունեինք՝ արևմտա-հայ արտահայտությամբ ասած: Պատահաբար չհիշեցի նրանց, որովհետև Սրվանձտյանի, Մշո Գեղամի, մյուսների ժամանակներից բառը կա, էս գյուղագիր բառը կա, գյուղը, գավառը ներկայացնողը կա: Եվ կար պոլսեցիական վերաբերմունք առ գյուղագիրները, չլուսավորվածները: Երբեմն նաև կարեկցություն և ցավակցություն կար, որ ահա գավառը կնկարագրե և գավառում խեղճ ու խուլ բաները կնկարագրե...
Հարցերը եթե սկզբից ճիշտ դրված լինեին, էսպիսի երանգներ առաջացած չէին լինի, և ձեզ էսօր չէր թվա, թե գյուղագրությունը ետամնաց մի բան է... Բոլոր դեպքերում կարծում եմ, որ հարցի լավ, շատ լավ դնելու դեպքում ամեն ինչ պարզ է. միանգամից էդպես հասարակ ասեմ՝ եթե իմ գրականությունից շատ լավ գրականություն ստացվի, էդ ժամանակ «քաղաքագիր» և «գյուղագիր» ու նման բաներ չպիտի մակաբերվեն: Բոլոր դեպքերում՝ էդ չի: Էությունը գտնելուց հետո էդպիսի հարցեր չեն առաջանում՝ քաղաքի մասին է, գյուղի մասին է... Չնայած հիմա նաև իսկապես գյուղի մասին գրողների վիճակը շատ դժվար է, որովհետև յուրովի սպեկուլյատիվ մի ուրիշ բան էլ է գալիս. էդ ֆոնը, էն միջավայրը, որի մեջ նրանք, էդ մարդիկ ապրում-աշխատում են, նույնպես չքացող-անհետացող է: Դա յուրատեսակ մի մասունք է դառնում՝ էդ չքացող-անհետացող ֆոնը: Էդ մարդիկ, էդ կովը, էդ խաչքարը, էդ ծաղիկը, էդ միջավայրը, որտեղ մարդիկ ապրում են, էդ էլ է չքանում: Պետք է էդ փրկել: Սպեկուլյատիվ հարցը բերում է... Եվ ըստ երևույթին, հարկավոր է դա վերացնել, որովհետև մենք վերջին տեղյակներն ենք էդ կորչող աշխարհի, գյուղական էդ կորչող աշխարհի... Պատահականություն չեմ համարում Վասիլի Բելովի գիրքը, «Лад» գիրքը, ուր զուտ գեղարվեստական միտումներից նա ինքն իրեն զրկել է. գրողը գնացել է զուտ էթնոգրաֆիկ-ազգագրական հետազոտության և ստեղծել էդ գիրքը, ինչը որ մենք ունեինք հանձին Հակոբ Մնձուրու, թեև ոչ էդքան մաքուր վիճակում, բայց ինչը որ Մնձուրին բերել է, դարձյալ մեզ համար շատ է և ձեզ համար պիտի լիներ... Դժբախտաբար, էդքան խելոք չենք, որ էդպիսի գրականության պրոպագանդա լիներ: Դահլիճն էլ էդքան առողջ չի, որ լիարժեք դահլիճ լինի: Ռուս դահլիճին նախանձում եմ... էս դահլիճի մասին չէ խոսքը. ընթերցողական մեեե՜ծ դահլիճի՝ Կարպատներից, Երևանից սկսած մինչև չգիտեմ ուր... Էդ հրաշալի ժողովրդի մասին է խոսքը...
– Есть ли прототипы Ваших героев?
– Это - всегда. Без прототипов не возможно. Ответил?
– Из современных писателей кто Вам близок по духу?******
– Ամենա, ինձ համար, современный-ն, ճիշտն ասած, մնում է Տոլստոյը: Չէ, ֆուրորի համար չեմ ասում: Մի ժամանակ ինձ շատ են դուր եկել էն հեղինակները, ովքեր հարցականով մի բան թողնում են կամ հարցը, պրոբլեմը չլուսաբանված են թողնում: Բայց հիմա արդեն, արդեն երբ ինձ պարտված եմ զգում, նաև էս վիթխարի աշխարհի բարդություններից, ինձ դուր են գալիս էն հեղինակները, ովքեր Աստծու պես կանգնած են կյանքի ակունքում և ասում են՝ լույս եղիցի, և լույս է լինում, ասում են՝ սա չար է, սա բարի է... էս է: Թումանյանն է դուր գալիս արդեն, Տոլստոյն է դուր գալիս: Մեծերն են դուր գալիս: Որ հեղինակներից որ սատանայի ու քայքայիչի,– չնայած՝ մեղա Աստծու, էդպիսի բան չի կարող լինել,– որոնցից սատանայի ու քայքայիչի հոտ եմ առնում, իսկապես զգուշանում եմ, վախենում եմ: Բայց այդպիսի, երկուսն էլ չակերտված ասեմ՝ «քայքայիչի և սատանայի» և «հեղափոխականի» էն լավն առնում են նրանցից, ովքեր որ իսկապես էն աստծու, տոլստոյական աստծու զորությունը չունեն, որ կանգնեն կյանքի ակունքում և ասեն՝ եղիցի լույս, և լույս լինի... Էդ զուտ իրենց ուժի պակասն է բացարձակապես և ոչ թե իրենց ուղղվածությունը: Սատանայական ուղղվածությունը կամ չգիտեմ ինչ... Այդպե՛ս:
Էդ էլ պատասխանեցի...
Լևոն Մկրտչյան – Так, что же лучше, экзистенциализм или ребенок?
– Это из моей повести, Лев Никитич, եթե կարող եք, էկզիստենցիալիզմ ծնեք, это лучше, а если не можете рожать экзистенциализм, тогда лучше рожать ребенка, по моему. Это прекрасно. А вот остаться там, в середине - это страшно.*******
Մի հատ երեխա, մի հատ հոյակապ ծնող կկորցնենք և մի հատ էկզիստենցիալիստ չենք գտնի:
– Вы мой самый любимый, родной писатель... Кто Ваш самый любимый писатель? Что Вы скажете о Булгакове, Шукшине, Айтматове?********
– Իսկապես էսպիսի մի բան կար. աշխարհի գրականությունից ինձ դուր են գալիս իմ հասակակիցները, իմ սերնդի տղաները:
...Ինչից սկսեմ: Վիսոցկուց սկսեմ, որի սերը աղջկաս միջոցով մտավ, և որին տիտանական կերպար եմ համարում:
Իմ սերնդի տղերքից ամենալավագույն սիմվոլը ինձ համար մնում է Շուկշինը: Ոչ միայն, որ նա կարողացավ էն փախչո՛ղը, հպանցի՛կը, ինչպես ասեմ, էդ խուսափո՛ւկը, որ ազգային ոգի է կոչվում և որ կա, թե չկա, կարողացավ որսալ, կարողացավ ունենալ: Ամենից շատ Շուկշինը կարողացավ անհայտ-անծանոթ նյութին մոտենալ: Ոչ ոք չգիտի, թե ուր ենք գնում: Բայց էդ խաբուսիկին, էդ խուսափուկին, որ մեր անձնավորությունը դեպի անհայտ նպատակն է մղում, ամենից շատ Շուկշինը կարողացավ մոտենալ: Եվ քանի գնում՝ ես տեսնում եմ, որ տիտանական գոյություն կորցրինք հանձին Շուկշինի: Ափսոսում եմ նրա համար, որ ինքը կինոյում աշխատեց, կինոն նրանից շատ ուժեր խլեց, ափսոսում եմ, որ անժամանակ մահացավ... Նրանով, կարելի է ասել, մեր գրականությունը վիթխարի ներդրում ունեցավ աշխարհի գրականության մեջ:
Պատասխանեցի՞ պատվով:
Դահլիճից – Այթմատովի մասին խոսեք:
Հրանտ Մաթևոսյան – Նուրբ բաների մասին խոսեցինք: Շուկշինյան, ինչպես ասեմ՝ իմպրեսիոնիզմի մասին ասինք, էդ անորսալին որսալու, էդ հպանցիկի, փախչողը որսալու մասին... Դրանից հետո խոսել Այթմատովի մասին՝ Այթմատովը կոպիտ է: Ահա, հենց այդ «անորսալին որսալու» համեմատությամբ մի քիչ ավելի գրականական է: Էսպես, ֆորմա է սարքում, գիտի երկու կաթիլ արցունք պոկել, գիտի սկիզբ դնել, գիտի կուլմինացիա դնել, մեկնումեկին անպայման սպանում է և հրաշալիորեն կարողանում է իր սարքած ֆորման լցնել: Սկզբում ես ներքուստ օպոզիցիայի մեջ էի առհասարակ էդ բանի հետ, բայց հիմա գրականության դեղատոմսը ես չեմ տալու, ինքը իր դեղատոմսը տվել է և ինքը ստեղծում է իր գրականությունը, որ աշխարհի ամենամեծ դահլիճը ունի: Բայց առաջին շարք, առաջին շարքի գրականություն դա համարել, ահա, նույն Բուլգակովի՛ համեմատությամբ, Շուկշինի՛ համեմատությամբ, Ֆոլքների՛, Անդրեյ Բիտովի՛ համեմատությամբ չի կարելի, էն չի՛: Պիտի նրանց թիկունքից երևա, ինչպես պալիտբյուրոյում երկրորդներ կան, չէ՞...
Ես ուզում էի նրանից Վիլյամ Սարոյանին բամբասել, ուզում էի Չինգիզ Այթմատովից բամբասել: Ասում էի՝ նրա գործը շատ է կատարյալ, նրա գործը շատ է կլոր, շատ է հասկանալի, շատ է փակ, շատ է ավարտուն, չգիտեմ, էնպես մի բան էի որոնում, որ ինքը հասկանա, ասացի՝ նրա գործը ձվի նման է, ձու է: Ինքը ասավ՝ ես քեզ բան մը պիտի ըսեմ՝ ձուն աղվոր է... Իսկապես աղվոր է: Վերջին գործը՝ «И дольше века длится день*********, բոլոր դեպքերում, ֆանտաստիկայի շարքն է: Դրա հախից է եկել, էն մյուսն էլ է կարողացել անել, կենցաղային տարրը հրաշալի է նկարագրել և էնտեղ թիկունքում ժողովրդական մարդու կերպար ունի՝ ծեր ղազախի կերպարը, և բոլոր դեպքերում կարողացել է իր պրոբլեմները, զուտ միջինասիական իր պրոբլեմները հրապարակ հանել և պատասխանի առաջ կանգնեցնել ուրիշներին: Իմ տպավորությունը. երբ կարդացի, արդեն բավական է, ասի, արդեն հերիք է, կոնֆրոնտացիան աշխարհում արդեն չի լինի: Նրանց ղեկավարները կկարդան, մեր ղեկավարները կկարդան, կհավաքվեն էն բանի համար, որ չի կարելի, որ ամեն մեկը իր էգոիստական շահի համար խաղա աշխարհի բախտի հետ: Ավելի ճիշտ, էնտեղ հերոսը վախն է, իրարից վախենում են, մերոնք՝ նրանցից, նրանք՝ մերոնցից, և արանքում գուցե երկիր պատռեն, և ամեն մեկը իր բաժինը վերցնի, մի կողմի վրա տանի... Կարծում էի, թե Չինգիզի գրքերով կարելի է էդպիսի ռոմանտիկա ունենալ, էդպիսի հավատ ունեն: Կարծում էի, թե կկարդան, և նրա գործը էս միջազգային մթնոլորտի բարելավման վրա ազդեցություն կունենա... Բոլոր դեպքերում երբեք չպիտի մոռանալ, որ ով ուզում է լինի, որևէ ամենաապիկարը, ամենա, ես ինչ գիտեմ՝ փոքր ժողովրդի գրողը, երկու ընթերցող ունի, թե երկու միլիոն, բոլոր դեպքերում նա չպիտի մոռանա, և բոլորիս նպատակը պիտի լինի, որ կարողանանք ազդել մեր և նրանց ղեկավարների վրա, որ երկիրը պատառ-պատառ չանեն, ասեն՝ էնտեղ էլ են մարդիկ, նրանք էլ ասեն՝ էստեղ էլ են մարդիկ... Այդպես:
Լևոն Մկրտչյան – Մի հարց կա՝ «Ձեր կյանքում եղե՞լ է որևէ ցնցող դեպք»:
Հրանտ Մաթևոսյան – Մի հատ էդպիսի դեպք եղել է, բայց ճիշտն ասած՝ դա չի կարելի դեպք համարել, որովհետև արդեն քսանհինգ տարի է էդ դեպքը շարունակվում է. էդ իմ ամուսնանալն է:
– Ի՞նչ կարծիք ունեք այսօրվա հայկական կինոյի մասին:
– Շատ վատ կարծիք ունեմ: Շատ, շատ վատ կարծիք ունեմ, շատ ցավալի կարծիք ունեմ: Շատ վատ կարծիք ունեմ: Կարծում եմ՝ դա մեր ազգային ամբողջության, մեր ազգային ամբողջականության ամենահզոր զենք էր լինելու մեր ձեռքին, բայց այդպիսի զենք այսօր չկա... Որպես դանակ էլ չկա: Որպես խոհանոցի դանակ էլ չկա: Ցավալի է, որ այդ այդպես է: Ուրիշ զենք չունենք: Դիպլոմատիա չունենք: Ի՞նչ չունենք: Միջազգային իրավունքներ չունենք: Թուրքերը Բաթումի դաշնագրով մի դիվիզիայի իրավունք էին տվել. էդ դիվիզիան էլ չունենք: Կինո ունենք և թարգմանվելու և թարգմանելու իրավունք: Եվ ահա այդ հրաշալի զենքը ձեռքից կորցնել... Շատ ցավալի կորուստ է: Չեք հավատում, նայեք վրացական կինոն: Մեր ամբողջ երկիրը Վրաստանի մասին ինչ կարծիքի է և մեր մասին ինչ կարծիքի է: Կինոն նրանց ձեռքին զենք է, մեր ձեռքին զենք չի: Այդ եմ ասում:
– Ի՞նչ կարծիքի եք Ձեր ստեղծագործությունների հիման վրա նկարահանված «Աշնան արև», «Տերը» կինոնկարների մասին:
– Եթե դուք արտահայտվեիք, ավելի ճիշտ կլիներ: Իմ վերաբերմունքը մի քիչ սուբյեկտիվ է, որովհետև ես կարծում էի, թե էդպիսի բաներով ժողովրդի ձեռքը զենք եմ տալու, ու էդ զենքը չի կայացել... Ես էդ տեսակետից եմ նայում: Հիմա եթե ասեք, որ բանի պետք չեն, գուցե իսկապես վերաբերմունքս շատ ժխտական, անձնականորեն շատ վատ լինի: Կարող է իրենցից որևէ արժեք ներկայացնում են, ով գիտի, ինչ ասեմ, ինձ դուր չեն գալիս:
Ինձ դուր է գալիս Ֆեդերիկո Ֆելինի, Անդրեյ Տարկովսկի, Տարկովսկու առաջին շրջանն է դուր գալիս՝ «Ռուբլյովը»: Մեր Ռոմա Բալայանն է դուր գալիս, որ հրաշալի երեք ֆիլմ է արել ուկրաինական ստուդիայում:
Մերոնց արածներից դուր է գալիս Հենրիկ Մալյանի մի երկու գործը: Իմը՝ չէ: Ես իմի նկատմամբ շատ ավելի խիստ եմ, քան ուրիշները:
Այդպես:
– Ինչպիսին է Ձեր կարծիքը «Չեզոք գոտու» բեմադրության մասին:
– Եթե իմ մասին դո՛ւք խոսեք, ես իսկապես շատ գոհ եմ լինելու: Եվ վկաներ ունեմ էստեղ, որոնք գիտեն, որ ես «Չեզոք գոտու» բեմադրությունը չեմ նայել հեռուստատեսությամբ: Չեմ նայել: Եվ վա-ղուց սա կա: Հիվանդություն է դարձել մեջս առհասարակ: «Կայարանը» բեմադրեցին հեռուստացույցով, կարողացա չնայել:
Երդվում եմ, Հենրիկ Մալյանը վկա է, «Մենք ենք, մեր սարերը» տեսել եմ հինգ տարի հետո: Պատմել են, ցիտատներ են ասել, ասել եմ՝ կարող է՝ լավ է, բայց հինգ տարի հետո եմ կարողացել հաշտվել այդ իրողության հետ: Ես դժվար եմ հաշտվում:
Հետո՝ էդ տղան արդեն մահացել է, չի կարելի նրա մասին բան խոսել:
– «Տաշքենդը» ձեր լեզվամտածողության մեջ անցում համարո՞ւմ եք: Գրքային տարբերակը հարազատ կլինի՞ ամսագրային տարբերակին:
– «Տաշքենդը» մի քիչ, մի փոքրիկ դժբախտություն ունեցավ, ինքը պիտի տպվեր, հրապարակ հանվեր իր շրջանակով, իր կողքի պատմություններով: Եվ էն ժամանակ «Տաշքենդի» շուրջ թյուրի-մացություններ չէին լինի: Չնայած, կարծում եմ, էնպես էլ... Էդ միակ գործն է, որ եթե բոլորդ կանգնեք և հայհոյեք, ես պիտի պաշտպանեմ: Էդ գործը ես սիրում եմ իսկապես: Լավ գործ է: Էնտեղ շատ ճշմարտություններ և շատ ողբերգություններ կան, նույն ողբերգության տարբերակներ, իրար ոչնչացնող ողբերգություններ: Էկլեկտիկա չի, այսինքն՝ ճիշտ գործ է: Մի քիչ ձանձրույթ կա վերջում: Ես էլ էի խուսափում, չգիտեի՝ ինչպես փակեմ: Ձեռ չտամ, չէ՞:
Լևոն Մկրտչյան – Սկզբին էլ ձեռ չտաս:
Հրանտ Մաթևոսյան – Էս՝ ասի, էս՝ ասի, էս էլ...
Լևոն Մկրտչյան – Էս է, թա՛րմ հարցեր են, թա՛րմ:
Հրանտ Մաթևոսյան – Պարույր Սևակի մասին է էս հարցը. «Դուք միութենական մամուլում անդրադարձել եք այս հարցին, բայց եթե կարելի է՝ նորից: Ի՞նչ կարծիքի եք Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատուն» պոեմի և նրա պոեզիայի մասին ընդհանրապես»:
Նախ՝ կորստի մասին: Մենք կորցրինք հանրապետության եզակի մարդկանցից մեկին: Եթե լիներ, ես գնալու էի իր մոտ իմ նեղ պահին: Նրա բերած մտածողությունը, նրա բերած ազատությունը, քայլի շիտակությունը, ուժը... Էդ կերպարի պակասը՝ անվախ, կտրիճ, անվերջ իրենից դժգոհ և մեզանից դժգոհ, էդ բունտարի կերպարի պակասը մենք զգում ենք... Ափսոս է էդպիսի իր կորուստը: Նույնը և իր պոեզիայի մասին: Կարծում եմ, որ բոլոր կարողությունները կորցրած մի ժողովրդի զավակն էր ինքը, որը որ գիտեր, որ միայն գրականությամբ կարելի է նոր նվաճումներ և նոր ետբերումներ ունենալ: Եվ իսկապես էս հին ու հրաշալի լեզուն, էս մշակույթը թափ տալ փորձեց, որպեսզի մշակույթի հետ թափ տրվի նաև ժողովրդի մտածողությունը, որ էս ժողովուրդն էսքան անճար ու անատամ չլինի աշխարհի առաջ, ինչպես որ հիմա է:
Իմ կարծիքը ես ասի, դուք լսեցի՞ք: Միութենական մամուլում ես ի՞նչ եմ ասել նրա մասին: Ասել եմ՝ կարելի է եղեռնի մասին գրել, ես ասել եմ, որ ես անձամբ ի վիճակի չեմ, որովհետև ամեն անգամ էդ հարցին անդրադառնալիս ֆիզիկապես հիվանդանում եմ: Ուրի՞շ: Կարող է ասած լինեմ նաև, որ Թումանյանը չկարողացավ. եղեռնի ականատեսը, որդուն կորցրած, եղբայրներին կորցրած, աղջիկներին եղեռնի ճակատում տիֆի մեջ տիֆի դեմ պայքարողների մեջ դրած՝ Թումանյանը չկարողացավ: Գրեց մի հատ «Հոգեհանգիստ», «Մուսադաղը» ես հաջողություն չեմ համարում:
Իսկ էդ ժամանակ ինքը ասավ՝ իսկ Պարույր Սևակի «Անլռելի զանգակատո՞ւնը»: Ես էլ ասի՝ Պարույր Սևակի ստեղծագործության մեջ Պարույր Սևակի հաջողությունը «Անլռելի զանգակատունը» չի, ուրիշները-մյուսներն են հաջողությունները: Բայց ընդհանուր ազգային մի հատ սիմվոլ կա, որ ասում ենք՝ Մասիս, բոլորս ոռնում ու լաց ենք լինում, երբ ասում ենք՝ եղեռն, ասում ենք 15 թվին մեզ տանջել են, սպանել են, մեզ մորթել են, ոռնում ու լաց ենք լինում: Դա զուտ մեր սիմվոլն է, ուրիշ որևէ մեկի համար դա հասկանալի չի: Պիտի էդ սիմվոլը դու նորից ստեղծես: Ֆրանսիացու առաջ ենք դնելու էս գրականությունը, ի՞նչ է լինելու:
«Վարդանանքը» մեր ազգային հպարտությունն է, իսկ ես, էն ժամանակ, պատանի լինելով քրտնեցի, երբ տեսա ֆրանսիացիները երկու հատորից մի հատոր են սարքել, և չգիտեմ՝ քանի օրինակ է ծախվել և ինչպիսի արձագանք է ունեցել: Զուտ մեր սիմվոլներով չի կարելի: Ես՝ հեղինակս, պարտավոր եմ ահա դարձյալ իմ այբուբենը ստեղծել, ցավի այբուբենը, հերոսության այբուբենը, և ոչ թե ասեմ՝ Անդրանիկ, և արդեն պատրաստի հերոս է, ոչ թե ասեմ՝ «թուրք», և իբր թե արդեն դա չարության բառն է: Աշխարհը դրան պատրաստ չի: Թուրքը էնքա՜ն բարեկամ ունի աշխարհում, լի՛քը բարեկամ ունի: Դիպլոմատներ ունեն, ժողովրդի փողերը Եվրոպայում ծախսում են, կանանց հետ քեֆեր են սարքում: Եվրոպայում թուրքը էնքան բարեկամ ունի, իսկ դու ասում ես՝ «թուրք-չարագործ»: Չէ, թուրքը չարագործ չի: Ամենևին: Դո՛ւ ես նրա առաջ ողորմելի: Թուրքի չարագործությունը նույնպես պիտի ապացուցվի, պիտի սիմվոլացվի: «Թուրք-չարագործը» պիտի սարքես, Անդրանիկ զորավարին դարձյալ, նորից պիտի վերստեղծես, այսինքն՝ ինչպես նորմալ գրա-կանության մեջ, քո այբուբենը, քո սիմվոլիկան նորից պիտի վերստեղծես: Եվ ահա դրանով պիտի անես քո սքանչելի անցուդարձը, առևտուրը քո գրականության մեջ: Եվ՝ ստեղծվա՞ծ են էդ կերպարները: Մի կերպար իսկապես ստեղծված է, որին իսկապես պատրաստ ենք՝ ժողովրդական մոտիվի օգտագործումը: Մնացած բոլոր դեպքերում զեղչ կա: Եթե էս հարցը արծարծվել է էստեղ՝ միանգամից ասեմ. եթե եղեռնի հարցը դրել ես քննարկելու, պիտի խորքից և էությամբ, «Ակսակով» ընկերության գործունեությունից սկսած, համասլավոնական-պանսլավոնիզմի պրոբլեմները քննելով, և դրա հետ միասին բարձրացնելով պանթուրքիզմի, պանսլավոնիզմի ծնունդ պանթուրքիզմի պրոբլեմը, բարձրացնելով, քննելով միջազգային դիվանագիտության պատմությունները պիտի բերես, մեյդան հանես... Որը որ ո՛չ ինքն է արել, ո՛չ ես եմ արել, ո՛չ էլ որևէ հայ պատմագիր և պատմաբան, ո՛չ էլ պատմաբանների մի վիթխարի խումբ: Ո՛չ ոք էլ չի արել: Էդ պրոբլեմը չի լուծված:
...Ահա Տոլստոյի մասին քիչ առաջ ասի. լույսի ակունքում կանգնած է. տիտանական ուժի էն ստեղծագործողի կարիքն եմ զգում: Ակունքում կանգնի և իսկապես լուսավորի՝ չարը՝ սևով, բարին՝ լուսավոր գույների մեջ, ահա էդ եղեռնը ստեղծագործողի, ինձ՝ Հրանտ Մաթևոսյանի համար: Ես տեսնում եմ, որ նա տերն է իսկապես: Ես չեմ կարողանում, որ ահա էդ բարձրության վրա կանգնեմ և ահա էդպես լուսավորեմ, որպեսզի ձեր հոգին ոչ թե աղտոտվի,– որովհետև աղտոտվում է ամեն անգամ, երբ թերի հարցականների բան է մնում և ոչ թե որևէ ավարտված առարկայի և դեպքերի ու հարաբերությունների պատկեր է տեսնվում,– որպեսզի ձեր հոգին ոչ թե աղտոտվի, այլ պայծառացած դուրս գա: Թումանյանի «Անուշում» և Թումանյանի ողջ ստեղծագործության մեջ մի հայ բախտավորված կերպար չկա, բոլորը հալածականներ են, բոլորը զոհեր են: Բայց դու պայծառացած ես դուրս գալիս, որովհետև գործը ամբողջապես արված է, որովհետև արվեստի հրճվանք ես բերում, Թումանյանին ես դուրս բերում... Ահա, որպես Թումանյան կանգնենք եղեռնի պրոբլեմի ետևը: Ես չեմ զորում: Կարծում եմ՝ Պարույրը նույնպես չի զորում: Էս՝ իմ պատասխանը:
Լևոն Մկրտչյան – Հրանտ, էստեղ կա մի շատ բարդ հարց:
Հրանտ Մաթևոսյան – Դարձյալ էն վիճակում եմ, որ էի քիչ առաջ. «Կարպով–Կասպարով մրցամարտի ելքի ձեր կարծիքը»:
Դարձյալ հարցականներով եմ: Չգիտեմ: Խոսակցություններ ականջովս ընկան, որ էնտեղ գրոսմայստերների մի ամբողջ դահլիճ է նստում: Մեկի անունը «ձի» է: Ասենք թե նա, եթե ասենք էսինչ քայլերը պիտի անի, էս «ձին» դուրս է գալիս: Նրանց պաշտպանյալը ձիու քայլն է անում:
Էսպես բաներ որ ընկան մեջս, ես ուզում եմ Կասպարովը տանի, ճիշտն ասած: Էս է: Նախ, որովհետև նրան, որպես հերոսի, չեմպիոնին հա դիմում են, էդ ձենը հաճելի կլինի լսել: Հետո, նաև, ճիշտն ասած, վերաբերմունքս այլ է եղել, կտրականապես այլ է եղել հայ կուլտուրայից կտրվածների, լեզուն կորցրածների հանդեպ: Բոլորովին այլ է եղել: Հիմա էլ է այլ, իհարկե: Ամբողջական մի ցեղի հետ էինք գործ ունենալու, այդ ժամանակ գեղեցիկ կլիներ: Բայց Սարոյանի փաստը ինձ բոլորովին փոխեց: Սարոյանի հոբելյանական երեկոյին ես ելույթ էի ունենում, էլի դարձյալ կացուկամ էի՝ և՛ էստեղ էի, և՛ էնտեղ էի: Ես ասել եմ՝ բարով եկար դու հայ մշակույթ, բայց ինքը երկիր է, իսկապես հայ գրող է, չէ՞: Հետո: Մյուսը կրտսեր Մայքլ Առլենի «Դեպի Արարատ» ճամփորդությունն է: Հզոր մի գիրք է գրել. ուրացած հոր ուրացած զավակը ասենք, հա՞: Գույումճյան ենք ունեցել, ի՞նչ Գյումճյան: Գրել է «Կանաչ գլխարկը» վեպը: Պոլսեցի է, փախած... Չմեղադրենք էս փախչողներին. հեշտ չի անվերջ հայի կաշվի մեջ լինել, Ավետիս Ալեքսանյանի վիճակում լինել: Նա էլ էդպես է գնացել, գնացել է իր մարդկային բախտը որոնելու: Ահա, էս կրտսեր Մայքլ Առլենի «Դեպի Արարատ» ճամփորդության գիրքը, որ ես կարդացի, մի հատված էլ դուք եք կարդացել «Սովետական Հայաստան» ամսագրում, Վիլյամ Սարոյանի փաստը, Գառզուի փաստը: Ուրի՞շ: Ուրիշ՝ Մարիետա Շահինյանի էն ցիկլը կա. հետո՝ ասում էր՝ էս է կմեռնեմ, դուք կտեսնեք ինչ հայ եք կորցրել, որ ինձ հայ չեք համարում:
Սա նույնպես ազգային կեցության վիճակ է: Եվ տա Աստված, որ հանրապետությունը և մենք էնքան պինդ լինենք, որ կարողանանք էդ վիճակները վերցնել մեզ համար: Դա նույնպես մեզ համար է: Կարողանանք դժբախտությունը մեզ համար ուժ դարձնել:
Հիմի էս յոթանասունհինգ տոկոսանոց,– ինչի՞ յոթանասունհինգ տոկոսանոց՝ յոթանասունհինգը քիչ չի,– էս յոթանասունհինգ տոկոսանոց հայ Կասպարովը լավ կլիներ, որ ինքը հաղթեր: Շատ եմ ուզում, որ ինքը հաղթի, և շատ վատ եմ զգալու, եթե ինքը պարտվի...
– Մենք Ձեզ շատ ենք սիրում, իսկ Դո՞ւք...
– Ուկրաինացի մի շատ լավ գրող կար: Ճակատագրական տարի կա արդեն գրողների համար: Կամյուից հետո մի տեսակ մոդա դարձավ՝ քառասունյոթում մեռնում են: Մեր Մուշեղը, Պարույրը, Մինասը, Շուկշինը... Էս Տյուտյուննիկը. կարծում եմ գրաֆոմանություն չարավ. իր մրցանակ ստանալու օրը գնացել կախվել էր: Երբեմն ես էլ եմ ուզում կախվել, բայց ձեր սերը ինձ պահում է:
– Ձեր ստեղծագործական դավանանքը:
– Ձեր ստեղծագործական դավանանքը: Ես մի քիչ չեմ հասկանում: Չգիտեմ սրան ինչ եմ պատասխանելու:
Հլա, լավ, Լևոն, դու սկսիր, ես շարունակեմ:
Լևոն Մկրտչյան – Հենց դու ես, էլի, քո դավանանքը:
Հրանտ Մաթևոսյան – Չէ: Դարձյալ Սարոյանն է էս հարցի մեջ իմ պատասխանը: Ճիշտն ասած, Զորի Բալայանը նրա ասածից կորզել էր... ապրի՛, արժի՛...
Ասել էր՝ մենք էս երեխաների աչքերից պիտի վախը հանենք: Հրաշալի է: Ես էլ կարծում եմ, որ մարդկանց արանքից էս թշնամանքը և թյուրիմացությունը պիտի կարողանանք հանել: Եթե կա-րողանամ թուրքերի վերաբերմունքը մեր նկատմամբ, թուրքերի կասկածը մեր նկատմամբ ես մի քիչ պակասեցնել, պիտի շատ բավարարված լինեմ:
Եթե կարողանամ նրանց ներարկել մի քիչ արդարության զգացում, որ չի կարելի օկուպանտ լինել և հանգիստ զգալ էս աշխարհում, ես պիտի ինձ անչափ երջանիկ զգամ: Եվ արդարության որևէ զգացում՝ նրանց, ովքեր օկուպանտ լինելուց հաճույք են զգում, և մի քիչ հարգանք առաջացնել մեր նկատմամբ, նաև իրենց զինվորի նկատմամբ, ես պիտի անչափ ինձ լավ զգամ... Այդպես: Պատասխանեցի՛:
– Ասում են՝ Երևանը վատ հանրակացարան է: Ո՞վ է երևանցի:
– Էս անգամ, որ գնացել էինք Մոսկվա, էնտեղ մի հատ շատ սիրուն, մաքուր տեղ կար: Էդ Կրեմլը, չէ՞, որ նայում եք, սիրուն, կանաչ, մաքուր, լուռ... Եթե ուզում եք էս աշխարհի աղմուկից փախչել, գնացեք Կրեմլ: Ներս եք մտնում, լուռ, մաքուր... Մեզ էլ տարան, հակառակի պես, բնակեցրին: Էդ չորս օրվա կոմունիզմից հետո եկա տեսա՝ էս ի՜նչ աղմուկ է, էս ի՜նչ փոշի է, էս ինչ բան է... Բոլորը թշնամանքով են վերաբերվում, բոլորը կարծում են՝ եկել եմ էստեղ, հետո գնալու եմ իրենց գեղը: Չկա, ախր, չկա, էդ գեղը չկա, որ քաղաքը մաքրվի: Տպավորությունը առայժմ տհաճ է, տգեղ է: Ըստ երևույթին, միակ միջոցն էն է, որ ավտո են առնում, նստում և քշում դես-դեն... Ես էլ դա չեմ կարող...
– Հայ գրականությունը այսօր ի՞նչ վիճակում է:
– Կհամբերեք, կդիմանաք մինչև Հայաստանի գրողների հաջորդ համագումարը, մինչև որ Վարդգես Պետրոսյանի զեկուցումը կլսեք և կտեսնեք, թե հայ գրականությունը այսօր ինչ վիճակում է: Ես հիմա ինչ ասեմ: Ինձ չպիտի հավատաք, իմ վերաբերմունքը չի կարող ճիշտ վերաբերմունք լինել: Թղթի վրա աշխատելը, այսինքն՝ էս գրողի վիճակը... ներողություն եմ խնդրում դրա համար, բայց, բոլոր դեպքերում, իմ քիմքը նրբացրել է, ինձ շատ քիչ բան է բավարարում: Նույնիսկ Տոլստոյի մեկ քառորդն է ինձ դուր գալիս: «Смерть Ивана Ильича»-ն դուր է գալիս, «Отец Сергий»-ն՝ ես նկատում եմ, տեսնում եմ,– գուցե շատերը ձեզանից չեն տեսնում, բայց ես տեսնում եմ,– սևագրություն է, ինքը չի մաքրագրել, չի արել: Իմ նրբացած վիճակով մի դատեք գրականության մասին: Ես ունեմ իմ սիրելի գրողը, որից տարեկան երկու բանաստեղծություն եմ սպասում, և փառք Աստծո, ինքը լիուլի տալիս է: Էդ Համո Սահյանն է: Ոմանց ձանձրալի է թվում, ոմանք ասում են՝ դեռ կա, բայց մեկ է, ամեն տարի երեք-չորս բանաստեղծություն գրում է: Ունեմ Ռազմիկ Դավոյանը, որ միշտ մի տասը տնից երեք տունը ավելորդ է գրում: Հետո ասում ես՝ որ երեք տուն ավել էր, հետդ խռովում է: Մյուս անգամ էլ է գրում: Բոլոր դեպքերում ինքը կա:
Վահագն Դավթյանը, որ կուլտուրայով, աշխատելով, աշխատելով, մարդու բնավորությունների իր սահմանները հղկելով եկավ հասավ էմոցիոնալություն զարմանալիորեն: Սքանչելի պոեզիա է ստեղծում:
Ո՞ւմ ասեմ:
Հովհաննես Գրիգորյանը մի քիչ դուր է գալիս: Երևի էս էստեղ ասելու բան էլ չէր, հա՞, դրա համար: Հովհաննես Գրիգորյանի մեջ տաղանդ եմ տեսնում: Բայց վերջերս մի գարշելի հոդված էր գրել, չեմ իմանում էդ, էդ ինչ պատմություն էր: Էդ տեսակ մի փաստը բավական է, որ ետևը կանգնած անհատականությանը չհավատաս...
Ուրիշ ո՞ւմ մասին ասեմ: Ասե՛ք:
Տաղանդավոր մարդ է Հովհաննես Մելքոնյանը, և նրանից պիտի միշտ լավ բան սպասել: Ասենք, կարող է չորսից երեքը շատ լավ լինի:
Զորայր Խալափյանից հույսը դեռ կտրած չպիտի համարել, չնայած վերջերս մեքենայական արտադրության է անցել: Բայց նա «Որտեղ էիր, մարդ աստծո» վեպի և «Մեռնող-հառնողի» հեղինակն է. նա չպիտի անակնկալներ ունենա:
Մուշեղը իզուր մեռավ: Սխալ արավ, որ մեռավ: Դա դավաճանություն էր:
Ուրիշ ում ասեմ: Ասեք՝ ասեմ:
Էսքանը հերիք է:
Վազգեն Գաբրիելյան – Աղասին...
Հրանտ Մաթևոսյան – Վազգենի ձայնը լսեցի ոնց որ՝ Գաբրիելյան: Էդ ձեր պատմությունն է: Դուք գիտեք:
Ասում է՝ երբ հանդիսավոր երեկույթ կազմակերպելիս էինք լինում և պատվավոր հյուրերի ցուցակը կազմում էինք, միշտ վերջին պահին տեսնում էինք, որ Գաբրիել Սունդուկյանի անունը մոռացել ենք, և բերում, առաջն էինք դնում: Բայց ցուցակը պատրաստելիս միշտ մոռանում էինք:
Էս Աղասին էդ Սունդուկյանի վիճակին է: Մի՛շտ: Թերևս ամենից լավ ինքն է գրում, բայց միշտ իրեն մոռանում ենք:
Ինքն էլ իրեն կողքի է պահում:
Փառահեղ ստիլիզատոր է, փառահեղ: Լավ ոճ է անում: «Թիֆլիս» սքանչելի պատմվածք ունի, երկու հատ էլ խղճի մասին սքանչելի գործեր ունի, մի երկու հատ էլ շատ վատն ունի: Մի խոսքով ինքն էլ կա: Մեր վիճակը էնքան էլ ողբերգական չի, ինչքան որ կարող է թվալ:
Բայց գուցե մեր դժգոհության հիմքը էն է, որ դարձյալ մեզանից ավելի շատ բան է պահանջվում, քան նորմալ ազգային կյանքով ապրող մի ուրիշ ազգի գրականությունն էր լինելու: Մեզանից շատ է պահանջվում, արդեն մեռած Շիրազից է պահանջվում, արդեն անցած Պարույրից է պահանջվում...
Մեր վիճակի դժվարությունն է...
Ժողովուրդն այլևս ոչինչ չունի, մենակ իր գրողներից է սպասում:
Կարճ ասեք, էլի... Ինչ էլ սիրուն ձեռագիր է: Աղջիկ է: Հիմի ասեմ, աղջիկ ես, երեսուներեք տարեկան, չամուսնացած...
Էս ինչ է, կարճ ասեք:
Լևոն Մկրտչյան – Հա, տասնութ տարեկան է, սխալ ասացիր, հա:
Ասում է՝ «Ինձ թվում է, Ձեր ստեղծագործություններում շատ ընդհանուր բան կա՝ ամերիկյան գրողների հոգեբանական վիճակը բացահայտելու» և այլն, և այլն:
Ես ճի՞շտ եմ հասկանում Ձեզ, թե՝ չէ:
Հրանտ Մաթևոսյան – Ինչպես որ կարող է թվալ, ես էդ ընթերցողը չեմ, գրամոլը չեմ: Աչքս սրվել է և միանգամից տեսնում եմ էն, ինչ ինձ պետք է: Ֆելինիին հարցրել էին՝ հիմա ինչ կարծիքի ես Ջոյսի մասին: Արևմտյան ժամանակակից գրականության նախակարապետը, սկիզբը, հիմնադիրը... Ասում է՝ շատ հակամանկավարժական-հակադաստիարակչական կլինի, եթե ասեմ՝ Ջոյս չեմ կարդացել, որովհետև ուրիշները, որ Ֆելինի սիրում են, պիտի ասեն՝ կարիք չկա Ջոյս կարդալու: Խորհուրդ եմ տալիս՝ ինքը ինչ որ կանի, ինտերվյու կլինի, իր մասին կլինի, կարդացեք: Ուղղակի մեծ գրողների թվում նրա անունը պիտի տալ, որպես մեծագույն գրողի, որպես 20-րդ դարի մեծագույն գրողի: Դա մի մարդ է, որ գրիչի փոխարեն կամերայով է աշխատում և 20-րդ դարի մեծագույն գրողն է՝ Ֆոլքների, Շոլոխովի, Սարոյանի, ամենամեծ գրողների մեջ:
Անտոնիոնին եկել էր էստեղ: Մենք մեր գիտակության, գավառացու մեր գրականության բարձրությունից պիտի ասեինք իտալական էսօրվա կինոյի մեր իմացած նրբությունների մասին, վերջը մեկի մտքով անցավ Ֆելինիի մասին հարցնել Անտոնիոնիին: Տեսնեիք արհեստակցի սրա հպարտությունը արհեստակցի համար, նույն գործի մարդու համար, իտալացի կինոհանդիսականի, իտալացու հպարտությունը իտալական տիտանի համար... Ժպտաց լայն, ասաց՝ որ նա կա, ինչո՞ւ եք ուրիշի մասին խոսում:
Ես էդ գիտակը չեմ, ճիշտ ասած: Եվ եթե ասեմ, որ մինչև հիմա ոչ մի վեպ մինչև վերջ չեմ կարդացել, հավատացեք, որ էդպես էլ կա: Վերջից եմ կարդում, մեջտեղից, էսպես, մի կտոր... Բայց ինձ բախտավոր եմ համարում էն իմաստով, որ ամենանուրբ ընկալման տարիքում Սարոյանից չորս պատմվածք ընկավ ձեռս: Դրանցից մեկը կոչվում էր «Սև թաթարներ», մյուսը կոչվում էր «70 հազար ասորի», «Հայը և հայը» և էլի մի երկու պատմվածք: Եվ հետո նաև էս «Երևան» թերթում, թե որտեղ, մի երկու հրապարակումներ: Եվ տեսա, որ դա հենց էն է, որ պիտի իմ հերը լիներ, իմ սկիզբը լիներ, դա հենց էն է, որ պիտի գար, ինձ օգնություն ցույց տար: Որովհետև Բակունցի յուրացումը իսկապես գնացել էր մեջս արդեն, ռեաբիլիտացված Բակունցի, Մահարու էդ սքանչելի, շողշողուն գրիչը... Բայց էդ ազդեցություն չէր, չէ, չեմ կարող ասել: Դրանք էդ լույսը բացում էին: Հետո, քսանհինգ տարի հետո տեսա, որ Բակունցը ինձ չի լքել, Բակունցը մեջս է: Մահարուց բան չեմ հիշում: Հիշում եմ, որ մի հատ հրաշալի, տանջված անձնավորություն կար, որ գրում էր, և դա հետաքրքիր էր, յուրաքանչյուր էջը՝ հետաքրքիր: Էդ ասեմ, բայց Սարոյանն էլ ամերիկյան գրականության դուռը բացեց: Ֆոլքներ եմ կարդացել, էն էլ վերջերս, բայց պատրաստված էի դրան: Հեմինգուեյ կար, Սարոյան կար, մի քիչ Քոլդուել կար... Վերջը կարիք չկար, որ էդ ամենը ես յուրացնեի, ամբողջ ծովի ջուրը խմեի, որպեսզի ասեի, թե ծովի ամեն կաթիլը ինչ համի է: Չգիտեմ ով էր ինձ պատրաստել էդ գրականությունը ընկալելու, բայց ես արդեն պատրաստ էի էդ գրականությունն ընկալելու:
Շնորհակալ եմ ինձ տրված էդ հրաշալի հնարավորության համար: Շնորհակալ եմ նաև ռուս մեծ գրականության համար և անչափ շնորհակալ եմ էն իմ հրաշալի պատանեկան տարիքում կարդացած աղբի համար: Էն... կյանքս կերել էր: Չգիտեմ, թե էդ, էդ ինչի համար էր. «Ընդհատակյա մարզկոմը գործում է», «Սպիտակ կեչին», «Մոսկվայից հեռու»: Էս ամբողջը դղրդալով ստալինյան մրցանակներ էին ստանում, մերոնք էլ դղրդալով թարգմանում ու տպում էին, ես էլ դղրդալով կարդում էի... Ոչինչ չի մնացել մեջս... Էս է: Այդպե՛ս:
Ասացի՞...

Գրի առավ Յուրի ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԸ

* «Իվան Իլյիչի մահը»:
** ...սպիտակ վերնաշապիկ, մաքուր հրաշալի ատամներ, միշտ սիրալիր:
*** ...միշտ պատրաստակամ:
**** ...սպիտակ վերնաշապիկ, հրաշալի, մաքուր ատամներ, ¨ վերջ:
***** Գյուղագիր:
****** – Ձեր հերոսները նախատիպեր ունե՞ն:
– Մի՛շտ: Առանց նախատիպերի հնարավոր չէ:
– Ժամանակակից գրողներից ո՞վ է Ձեզ ոգով ավելի մոտ:
******* – Ուրեմն ո՞րն է լավ՝ էկզիստենցիալիզմը թե երեխան:
– Դա իմ վիպակից է, Լև Նիկիտիչ, եթե կարող եք՝ էկզիստենցիալիզմ ծնեք, դա ավելի լավ է, իսկ եթե չեք կարող էկզիստենցիալիզմ ծնել՝ ավելի լավ է երեխա ծնեք, իմ կարծիքով: Հիանալի է դա: Իսկ ահա մնալ այնտեղ, մեջտեղը՝ սարսափելի է:
******** – Դուք իմ ամենասիրած, հարազատ գրողն եք... Ո՞վ է Ձեր ամենասիրած գրողը: Ի՞նչ կասեք Բուլգակովի, Շուկշինի, Այթմատովի մասին:
********* «Եվ դարից երկար ձգվում է օրը»:

Մարդը տըգեղ, կոշտ ու կոպիտ,
Հոգին՝ դատա՜րկ, ջեբը՝ լիք.
Կին է առել ծաղկափըթիթ,
Իբրև ձեռքի խաղալի՜ք…

Արշի՜ն, հաշի՜վ մարդու գլխում,
Ուշ ու միտքը փողի մեջ,
Սիրո ծարավ կընկա սըրտում,
Երազներին չըկա՜ վերջ…

Կյանք են անցնում մի հարկի տակ,
Բայց սըրտերով խորթ իրար.
Տարբե՜ր ձըգտում, տարբե՜ր ճաշակ,
Կինը կըրա՜կ, մարդը քա՜ր…

Եվ նայելով ես այդ զույգին
Միտք եմ անում թե մի օր
«Ջուխտի» կողքին… «Կենտը» բըսնի…
Ո՞վ է արդյոք մեղավոր…