Մաճկալ ես, բեզարած ես,
Առը շուռ տո՛ւր, շո՛ւտ արի.
Ծովի պես քրտնած ես,
Եզներն արձկի՛, տուն արի՛:

Կաթի սերը քաշել եմ,
Դրել եմ հովին` սառի.
Ալ գոգնոցս կապել եմ,
Արի թառլան, թը˜ռռ, արի:

Տեղ եմ գըցել շվաքում,
Քամին կուգա, զով կանի.
Լուսնի շողքն է մեր ծոցում,
Չափ տո՛ւր, չափ ա՛ռ – շուտ արի՛:

Դադրած, բեզարած յա՛ր ջան.
Ամպերն ելան, դեհ արի.
Բեզարած ջանիդ ղուրբան,
Ծըտից թև առ, թե՛զ արի …

1893
Օբեր-Հոլց

Մի օր բան է մնացել Քարվաճառը հանձնելուն։ Մարդ ու մեքենա ենք փնտրում։ Վաթսուն կիլոմետր շարասյուն է։ Մեքենայում երկու երեխա կա, մեկը՝ լաց է լինում, մյուսը մեկ ու կես տարեկան Մոնթե է։ Մոնթեն ազատագրեց Քարվաճառը։ Մոնթեի հետ գնում ենք Քարվաճառը հրաժեշտ տալու։ Կինո է։ Փոշոտ ու նեղ ճանապարհին կուտակված մեքենաները կռիվ չեն անում, ժամերով սպասում են իրենց կես մետրանոց տեղաշարժին։ Ձախ կողմում զինվորական համազգեստներով ու ռացիաներով մարդիկ են, որ հավատամ՝ ռազմական դրություն է, որ իրականությունն ու կինոն էլ չտարբերեմ, որ այսուհետ փոխեմ նրանց տեղերը, բացատրեմ ինձ, որ կինոն մինչ այս էր, որ հիմա այս զինվորական համազգեստն ու զենքն իմ իրականությունն է լինելու, զենքերն իմ երազներն են դառնալու…
Բեռնատար է անցնում։ Թափքին՝ բազմոց։ Բազմոցին նստած մենք։ Բեռնատար է անցնում։ Թափքին՝ պահարան։ Պահարանում դրված ենք մենք։ Մոտենում ենք։ Ծխում է։ Բոլոր տներն են ծխում։ Մարդ չկա:
Տները հոգի են տալիս։ Մենք քար դարձած անտարբեր գլորվում ենք մահամերձ տների կողքով։ Գրված է խանութ։ Ոչինչ չկա։ Ներսում։ Դրսում։ Վրան։ Վրան փակցված է հայատառ «խանութը»։ Դեռ։ Մնացել է։
Մութ է։ Կրակ։ Մեր առջևում դարձյալ բեռնատար է։ Փայտերով բարձված։ Աչքիս փայտացած զինվորներ են երևում։ Պատերազմ այստեղ չի եղել, պատերազմն այստեղ նկարել են տեղաբնակները, որովհետև հանձնաթուղթ է ստորագրվել։ Առաջին անգամ իմ հողում տան լույսերի փոխարեն համատարած կրակ է։ Մեր մեքենայի ուղևորներից մեկը հինգ ամսական երեխային գրկած լեղապատառ է լինում ու հարցնում.
-Հայկական հողի վրա չե՞նք։ Ե՞րբ հետ կգնանք։
Բնակիչներն այրում են իրենց տները, որ թշնամին չվայելի, որ էլ անձնական տարածք չունենան։ Մենք կրակի ենք տվել մեր լացը, մեր ժպիտը, «հաղթելու ենք» պիտակված մեր հավատը։
Շարմաղն ամբողջ ճանապարհին ճոճում է հինգ ամսական աղջկան ու տանջվում՝ նրա ողնաշարը դեֆորմացնելու մտքից.
-Քոռանամ ես, քոռանամ ես։ Ասա՝ ի՞նչ ես նորածին երեխու հետ վեր կացել, ճամփա գնում։ Բա, դու չգիտեի՞ր՝ ինչ ա լինելու։
Հանգստացնում ենք.
-Շարմաշ ջան, ողնաշարին բան չի լինի, արխային, երևի սոված ա, դրա համար էլ լաց ա լինում։
Շարմաշը կերակրում է փոքրիկին, ու նա մի պահ հանդարտվում է։ Ճանապարհն անորոշ ժամանակով դարձյալ երկարում է, Շարմաղն ինքն իրենից անկախ թափ է տալիս երեխային, նա էլ լաց լինում.
-Քոռանամ ես, չի հանգստանում։ Վայ, ես ո՜նց քո մեջքը ջարդեցի։
Բոլորիս մեջքերը ջարդված են։ Քարվաճառի մասին իմ գրականությունը ջարդվում է Շարմաղի ձայնի տակ։
Քույրս հենց գրկում է երեխային, ձայնը կտրվում է, հենց տալիս է մորը՝ չէ՜, որ չէ՜։ Ճանապարհին ամեն բան տանում է ընկճանքի. մեքենան, պարունակությունը, այրվող գյուղերն ու չավարտվող խցանումը։
Կեսգիշերին տասնհինգ պակաս հասնում ենք Դադիվանք։ Այլանդակ վիճակ է։ Ջուր չկա։ Զուգարանները գարշահոտ են բուրում։ Վանքը՝ մերկացած, շուրջը՝ երեք-չորս տեխնիկա, վրան՝ ծածանվող ռուսական դրոշը։ Տեր հայրն օրհնում է մեզ ու առաջարկում աղոթելու մերկացած ու արձագանքող վանքի տարածքում։
-Հա՜յր մեր…
Շարմաղը խնդրում է օրհնել երեխային։ Հետ Շարմաղը խնդրում է տեր հոր խաչը խաչը դնել երեխայի գլխին։ Շարմաղը հետո էլի է խնդրում… նկարվել։
Մոտենում են ռուս խաղաղապահներն ու հարցնում՝ որտեղից ենք եկել։
-Երևանից ենք։
Զարմացած շարունակում են.
-Ինչպե՞ս եք հետ գնալու։ Տասներկուսից ռազմական դրություն է, ու տարածքներն արդեն պաշտոնապես Ադրբեջանինն են։ Ո՞նց եք գնալու։
-Կգնանք։ Բան չի լինի։

Անպայման գրել.
Վանքի տանիքը, բաց հատվածում աղոթելը։ Աստղերին նայելը։ Միայն ու միայն Աստծուն հենվելը։ Կոկորդից վերև չբարձրացող լացը, որովհետև Շարմաղը խնդրում է նկարել իրեն։

Չգրել.
Ցավոտ է։

***
44 օր անց՝ նոյեմբերի 9-ին, պատերազմը հայտարարվեց «ավարտված»։ Մեր հիմն ի սկզբանե չպիտի փոխվեր.

«Մեր հայրենիք, թշվառ, անտեր,
Մեր թշնամուց ոտնակոխ…»։

***
Մի քանի ժամով փախանք Երևանից։ Փախանք Սևանի ափին լաց լինելու, բողոքելու, իսկ հետո հասկանալու՝ ինչպես կարգի հրավիրվենք ու անենք մեր լավագույնը պետության համար։ Ամուսինս ընկերոջ հետ գնաց փայտ հավաքելու։ Ընկերոջ կինը միացրեց ժողովրդական երգեր ու ասաց՝ հասկանում է, ասաց, հայրը ինչու էր 90-ականներին խմում ու տխրում այդ երգերի տակ։ Ասաց՝ հղի չլիներ, կծխեր։

***
Պատերազմից հետո Սիսիանը մասնավոր է։ Տուն-տուն։ Ով իր համար։ Տուն չկա՝ պատերազմ տեսած չլինի։ Փողոցներում հազիվ երկու մարդ գտնես։ Այն էլ՝ շտապող, գունատ։ Երեխաների ձայները չկան։ Համայնքապետարանում մշակույթի բաժինը գտնված մարմինների, բեկորների, ԴՆԹ-ի պատասախանների տեքստեր է գրում, որ փակ դագաղով հողին հանձնեն գտնված մարմինը, բեկորը, ոչինչը։ Ընտանիքների համար երջանկությունն արդեն իրենց մահացածի թևն ու ոտքը գտնելով է, Պանթեոնում թաղելով է, համայնքապետարանի մշակույթի բաժնի գրածը երկար լսելով է։ Համայնքապետի տեղակալի մոտ եմ, ասում է.
-Համալսարան ավարտ տղա եմ, մագիստրատ, ասպիրանտ ավարտ։ Բայց հետ եմ եկել։ Իսկ դուք գնում եք։ Համայնքային մտածելակերպ չունեք էլի։
-Գիտե՞ք,- ասում եմ,- ձեր ընտրություններից առաջ, Աղասու ժամանակ, մենք էնքան միջոցառում ենք արել։ Տուն չէինք գնում։ Մի օր հուշարձանների մաքրում էինք անում, մի օր մշակույթի տանը գրական հավաք… հիմա էլ եկել եմ փորձի փոխանակման։ Իմ տարիքայիններն էստեղ չեն, նոր սերնդին չեմ ճանաչում։ Եկել եմ ծանոթացնեք։
Համայնքապետի տեղակալն ինձ մանրամասնորեն բացատրում է, թե ինչ պիտի գրեմ իմ գրքերում, որ սերունդները կրթվեն, որ վերադառնան համայնք, որ չմնան Երևաններում կամ դուրս չգնան։ Ժպտում եմ։ Իմ առջև մի թուղթ է, վրան մշակույթի բաժնի գրած օղորմին։
-Նո՞ր մահ է,- հարցնում եմ։
-Մարմինն են նոր գտել, էսօր ժամը մեկին թաղեցինք։
Համայնքապետի տեղակալին զանգում են։ Հավանականությամբ՝ մշակույթի բաժնից։
-Հա՜,- ասում է տեղակալը,- չէ, փոխեք։
Հեռախոսից ինչ-որ մեկը բացատրում է կամ կարդում որևէ բան։
-Ավելացրեք։ Քիչ է։
Հեռախոսից չեն հասկանում տեղակալի պահանջը։ Նա նայում է ինձ։ Դեմքս թեքում եմ պատերի կողմն ու կեղծ հետաքրքրությամբ ուսումնասիրում փակցված պաստառները, որ տեղակալն անկաշկանդ խոսի։
-Շա՜տ համեստ եք բառերի հարցում,- շարունակում է՝ մատը տարուբերելով քաղաքային հեռախոսի սեղմակների շուրջ։
Հեռախոսից մշակույթը նրան նորից չի հասկանում։ Տեղակալը մոռանում է իմ գոյությունն ու մի կարգին սիսիաներենով բացատրում.
-Ա՜, դե մի քիչ ճոխ գրի էլի, մի էրկու տող ավելցըրու դե, դժվար ե՞ս հասկանըմ։ Լէվ, լէվ, դե գրի, շուտ պէր։
Տեղակալն անջատում է հեռախոսն ու շարունակում խորհուրդներ տալ ու կապել գովքս, որ գիրք եմ գրել, որ սիսիանցի եմ, բայց համայնքային մտածելակերպ չունեմ։ Ասում է.
-Ես էլ եմ նույնը, սկզբից իմ տունն ու իմ երեխեքը, հետո մնացածը։
Նա ինձ ուղղորդում է մշակույթի բաժին՝ միջոցառման մանրամասներն իրենց հետ քննարկելու համար, ինքը շտապում զբաղվելու նոր թաղման հարցերով։
Մշակույթի բաժինն ինձ սիրով է ընդունում ու խոսում շա՜տ, կիսվում շա՜տ, պատմում իրենց կազմակերպած բոլոր միջոցառումների մասին, շնչակտուր ներկայացնում յուրաքանչյուրի դերն ու նշանակությունը։ Մշակույթի բաժինը կին է։ Զգայուն կին։ Ծննդաբերած կին և դրա համար լավ գիտի շարժել երեխաների մեջ ձևավորվող հետաքրքրությունը դեպի մշակույթը։ Հիշում եմ՝ իմ դպրոցական տարիներին մշակույթի բաժինը տղամարդ էր՝ Դադաշյանը։ Սիսիանցի տղամարդ։ Կոշտ ու կոպիտ։ Կնոջը բանատեղ չդնող։ Դոմինանտ։ Ճնշող։ Մտնում էինք մոտը մի բան կազմակերպելու համար, դարակից խնձոր էր տալիս, թե.
-Մի հատ սա կեր, հետո ասա տեսնեմ ու՞մ աղջիկն ես։
Ուրախ-ուրախ պատասխանում էինք, խոսքը աջուձախ տալով՝ ճանապարհում էր։
Դադաշյանը նույնիսկ մի անգամ իրեն կինոյի տղայի տեղ դրած, քաղաքապետարանի երկու պաշտոնավորների հետ մեքենայով հատեց ճանապարհս, միջից դուրս եկավ, փողկապը շտկեց, քմծիծաղեց ու շարժվեց առաջ։ Դադաշյանը գիտեր՝ երեխաների վրա «բոբո ձյաձյայի» տպավորություն թողնելը կարևոր է, եթե նրանք «վատ բաներ» են խոսում, գրում կամ ասում քաղաքապետի մասին։ Իսկ ես ասել էի։
Մշակույթի նորանշանակ բաժինն ինձ դուր է գալիս։ Այսքան կանացի, այսքան մտահոգ ու ջերմ։ Ուղղորդում է՝ որտեղ հատկապես պիտանի կլինի իմ փորձն ու զրույցը, և ուղարկում է «Աղվան Մինասյանի անվան մանկապատանեկան ստեղծագործության կենտրոն»։
Աղվան Մինասյանը Արցախյան առաջին պատերազմում ստեղծագործեց ու ընկավ։ Նրա գրվածքները եղբայրը բերեց ու ամեն գնով դարձրեց այն համայնքինը, մեռնելով էլ լինի պիտի ապրի, պատերազմից հետո պիտի ապրի, ապրի իր գրած տողերում, ապրի սիսիանցիների աչքերում։
Պատերազմը հնարավորություն չտվեց բերելու որևէ ստեղծագործություն։ Բոլորն էնտեղ կատարվեցին ու չեկան։ Եկան ուրիշներ, նոր կաղապարով, հնարավորություններից զուրկ։ Պատերազմից հետո պատերազմ եղավ։

***
Գնում եմ Պանթեոն։ Մարդ չկա։ Վերևում մեր եկեղեցին է՝ Սուրբ Հովհաննեսը, որի համեստ սպասավոր, իմ հասակակից Հովհաննեսը պատերազմից չեկավ։ Նրա նկարն ինձ է նայում Պանթեոնից։
Պանթեոնում գերեզմանաշարքերը շատացել են։ Պանթեոնը երկարել է, լայնացել։ Մարդ չկա։ Տարոնի գերեզմանն է, Նարեկինը, Արմանինը, Վահագինը… բոլորի դեմքերը ծանոթ, ժպտացող, լավ լուսաբանված։ Թվում է՝ բոլորով մի հատուկ աշխարհում են, որի մուտքը պատերազմին մասնակցելով է։ Մեզնից զատվել են, իրենք իրենցով հավաքվել մի տեղ, որտեղից հիմա ինձ դիմավորում են։ Տարոնը ժպտում է, ես լաց եմ լինում։ Վահագը ժպտում է, ես լաց եմ լինում։ Բոլորը ժպտում են, ես լաց եմ լինում։ Հարևաններով, բարեկամներով, եղբայրներով, մարտական ընկերներով բոլորը էստեղ են։ Նայում են ինձ։ Անզորություն է։ Իրենց կողքին անձեռ ու անոտ մի փսլնքոտ եմ, եկել եմ նրանց ժպիտին ի պատասխան լաց լինելու։
Պատերազմը մեր տանը հայտարարվեց Տարոնի մահով։ Սուրը՝ քեռուս տղան, հուլիսյան մարտերին ընկերներին կորցրած լինելուց հետո զորացրվեց, քար դարձած եկավ մեր տուն և առաջինը պատշգամբից նայեց ողջ մնացած վերջին ընկերոջ տանը.
-Տարոնենց ուսանողական տունը մի քիչ ներքևում է։
Սեպտեմբերի քսանյոթին Տարոնը մահացավ։ Ուղիղ սրտին էին կրակել։

Ծիտը տեսավ ջայլամին, որը մեծ-մեծ ձու էր ածում, և ուզեց պատճառն իմանալ։ Ջայլամը պատասխանեց. «Կրակ եմ կուլ տալիս այդ է պատճառը, որ մեծ-մեծ ձվեր եմ ածում ես»։

Ծիտը, հավատալով, կրակ կուլ տվեց և մեռավ, չմտածելով, որ մեծ-մեծ ձվեր ածելու պատճառը ջայլամի մեծությունն էր։

Քերթուած մը պզտիկ գանձանակ մըն է
Բաց կը զարմանաս
Թէ երբ է այդքան պերճանք հաւաքեր

Քերթուած մը կապոյտ աշտարակ մըն է
Բարձր այնքան որ երբ գագաթն ելլես
Կʼապշիս ու չորս դիդ ուրիշ կʼերեւայ

Քերթուած մը բիւրեղ աշտանակ մըն է
Մոմ չէ երազն է կը վառի բերնին
Մինչ լոյսն ուղղակի հոգւոյդ մէջ կʼիջնէ

Քերթուած մը երկչոտ նապաստակ մըն է
Եթէ բուռ մը սէր չհրամցնես
Քէն կʼընէ անդարձ կը փախչի քեզմէ
Քերթուածն անուղղայ անառակ մըն է
Շփանալ կʼուզէ

Լուսափըթիթ ւ՚անարև
Զույգ մ՚աշխարհներ ես տեսի
Ճառագայթից, բույրերու
Եվ փափկության ու լույսի։

Ո՜հ, չ՚է՛ նոցա պես անբիծ
Իտալական վեհ երկին,
Եթե չ՚ունին աստեղց բույլ,
Ամպ ու կայծակ ալ չ՚ունին:

Ո՜հ, հավիտյան միշտ կոկոն
Կարծես զույգ մը ծաղիկ են,
Բայց նըման կույս սրտերու՝
Կարի քաղցըր կը բուրեն:

Ձեռք կարկառել ս՚աշխարհաց
Ակնախըտիղ ու անտես՝
Հանդուգն ըլլալ է լոկ քան
Զ՚աշխարհակալն Արտաշես:

Ի՞նչպես արդյոք կերտեց Նա
Լուսագունդներս այս դողդոջ,
Նա աշխարհի քան ըզկերտ՝
Մտածեց ոգի տալն կընոջ:

Կը դողդողան իմ շուրթեր
Հըպիլ սիրո այդ խըռով
Կոկոն-ծաղկանց՝ խամրելու,
Արատելու երկյուղով:

Այլ որ շուրթերն հանդըգնի
Հըպել հրաշից այդ լույսե,
Կ՚երդնում յ՚աշխարհն աստեղաց,
Թե նա դա՛ր մը կը ծըծե:

Ա˜խ, անհուն սեր ես ունեի սրտիս մեջ,
Եվ վառ հավատ, ու բյուր հույսեր ունեի,
Բարձրաթռիչ, ինչպես արծիվ վեհափառ,
Կըսուրայի զառ թևերովս երկնի մեջ.

Ես ունեի չքնաղ ցնորք իմ հոգում,
Կըսիգայի մարդկանցից վե˜ր, երկրից վե˜ր.
Սավառնաթև, ինչպես արծիվ սևաթույր,
Շքեղ ցնորք ես ունեի իմ հոգում.

Բայց ցնորքս մնաց մենակ կյանքիս մեջ, -
Քանզի մարդիկ, որ դժմիտ են ու դաժան,
Խորտակեցին, հոշոտեցին իմ սիրտը
Եվ ցնորքը սոսկ թողին ինձ կյանքի մեջ…

1899

Մեր ժողովրդի կռահումը հասել էր մի զարհուրելի մտքի՝ թե մեր հողը ծերացել է, մեր հերոսների ոտքերի տակ չի դիմանում, տեղի է տալիս. դա միայն կռահում էր, դա չէր հաստատվում իրողություններով կամ այդ հաստատումները չնչին դեպքեր էին այն բանի դեմ, ինչը կոչվելու էր 1915: Ջախջախիչ պարտությամբ տանուլ տրվեցին մեր վերջին ճակատամարտերը, ռազմական հանճարները դարձան խեղճուկրակ զորապետներ, կիրճերում արյան մեջ խեղդվեցին մեր կռվողների վերջին փոքրիկ խմբերը, պատառոտվեցին նոր գնդեր ոգեկոչող դրոշները, և սերունդներ ու սերունդներ սնած երազների շքեղությունը մի այլանդակ ձեռնածվությամբ վերաճեց խղճուկ իրականության - տասը հազար վերստ գետին և յոթ հարյուր հազար որբ: Այսինքն՝ այնպիսի մի վիճակ, երբ ուզվում է, ինքնիրեն ուզվում է, որ հիվանդը մեռնի, և այդ ցանկությունն ավելի քան մարդասիրական է, քանի որ ապաքինումը հիվանդին առողջ չի դարձնի:
Եվ փառք ոգևորված այն սերնդին, որ Արարիչ Աստծու նման ի չգոյե ստեղծեց մեզ համար հայրենիք: Դա Ալեքսանդր Մյասնիկյանի, Աղասի Խանջյանի և Արամայիս Երզնկյանի, Չարենցի և Մահարու, Կոջոյանի և Սարյանի, Թորամանյանի և Թամանյանի, Աճառյանի և Աբեղյանի, Ալեքսանդր Սպենդիարյանի և Արշակ Չոպանյանի փառահեղ սերունդն էր, մատյան մի գունդ՝ որ մարտի նետվեց մեզ համար ամենաողբերգական պահին, երբ կարող էինք կորցնել ազգ և երկիր լինելու վերջին հնարավորությունները նույնպես: Տանջահար ժողովուրդն ըստ երևույթին ոգեկոչեց նաև իր ապագայի ուժերը, այլապես երկու տասնամյակը մեզ այդքան մեծեր չէր նվիրի: Դա առաջամարտիկների հերոսական սերունդն էր, և որպես իսկական առաջամարտիկներ նրանց խիտ շարքերը մեր օրերին հասան նոսրացած, բզկտված, հոշոտված, պատառոտված, ուխտադրժորեն թիկունքից զարկված և, զարմանալիորեն, դարձյալ ոգևորված: Մահարին դեռ ոտքի վրա էր և չէր նկատում, որ հազիվ է ոտքի վրա: Այդպես լինում են սևեռուն նպատակի մարդիկ: Նպատակը նրան հմայել-ձգում էր: Նրա ուժասպառ մարմինը դժվար էր հասնում նրա ձգտման ետևից, ապա ետ մնաց, ապա՝ ոգին հիսուն թվականների մեջ մի տեղ թողեց այդ դավաճան մարմինն ու տարիներ շարունակ սավառնեց դեպի նպատակ առանց մարմնի: Եվ հասավ ու գամեց բարձր գրականությունը մեծ հայրենասիրությանը: Բանաստեղծության աստվածը, երբ ջախջախվում էին մեր երազները, այն հեռավոր տարիներին Մահարուն շշնջացել էր մի մեծ գաղտնիք՝ պետք է գրականությամբ ետ խլել այն, ինչ պահել չենք կարենում ռազմիկների գնդերով: Երբեմն «պարտիզանական կռիվներով», երբեմն՝ կեղծ նահանջներով և վերջապես փայլուն մի ճակատամարտով նա անհայտությունից խլեց ու իր հայրենիքին վերադարձրեց իր Վանը, և մեծ գրող ու այդպիսով մեծ հայրենասեր Գուրգեն Մահարու այդ Վանն արդեն անկորնչելի է: Դա ոչ միայն այլևս անկողոպտելի մասն է հայ գրականության, այլ նաև հայ ապագա իրականության: Դա թռիչքային հրապարակ է դեպի իրական Վան: Դա Արևմտյան Հայաստանի մեծ խավարից Մահարու լույսով բացազատված այն հովիտն է, որ դեպի իրեն կգրավի խարխափող սերունդներ ու սերունդներ:
Գանգրահեր այն պատանին՝ հեռու տարիների Մահարին, գաղթելիս ձեռքին ունեցել է դասագիրք «Մեղրագետը» և հոր ատրճանակը. հոր ատրճանակը փոխել է հացով, իսկ մանկության «Մեղրագետը» տարել են Բերկրիի Բանդիմահու ջրերը: Այդ ժամանակ նա վերցրել ու դժվար ճանապարհներով մեզ է հասցրել մի պարկ հող՝ փռելու համար համակերպվող արշակներիս ոտքերի տակ:
Նա երբեք չարտաբերեց, օգտվելով երդմնատրության զրնգուն մթնոլորտից, երդման հանդիսավոր տեքստեր, չդարձավ, այդպիսով, հայրենասեր, նա կատակեց, ծաղրեց, ծիծաղեց, անտեսեց այդ արարողությունը, որովհետև նորակոչիկները և մեկ անգամ դավաճանածներն են երդում տալիս, իսկ նա հայ հայրենասիրության ծանր ուխտի հին ուխտավորն էր: Նա հայրենասիրությամբ գեղեցկանալու կարիքը չէր զգում, այլ զգում էր դժվար հայրենասիրության ծանր տառապանքից ազատվելու կարիքը:
Նրա դիմակի, նրա ծաղրի ու ծիծաղի տակ նրա կարոտի անընդհատ մրմունջն է, և նրա մրմունջների հանրագումարը ցավի մի զարհուրած ճիչ է մեղավոր ու անմեղ, հիմար ու խելացի, պարկեշտ ու հավակնոտ բոլոր-բոլորիս դեմ.
- Ո՜ւր է իմ անփոխարինելին, ուր է իմ Հայրենիքը:

«Հայաստանի Հանրապետություն», 16.07.1995թ.

Գիշեր է մռայլ, ամպամած գիշեր:
Հողմեր են փչում, շաչում են հողմեր
Դավաճան երկրից մեր նենգ թշնամու
Մեր նվիրական դաշտերի վրա:
Գոռ ալիքներն են լեռնանում ընդոստ
Մեր խռովահույզ ծովերի վրա:

Է˜յ ազատ Մասիս, երկնասույզ գահեր,
Է˜յ երկաթակուռ խրոխտ գագաթներ,
Շանթե՞ր եք զոդում, սուրե՞ր եք կռում,
Հրեղեն ցասում ընդդեմ թշնամուն:

Էյհե˜յ, լսեցեք. Վեհ հայրենիքի
Կտրիճ զավակներ, ժողովուրդներ քաջ,
Ելե՛ք, զարթնեցե՛ք,կանգնեցե՛ք արթուն.
Գիտցե՛ք, քնում են գետերն ու քամին,
Սակայն չի քնում, երբեք թշնամին:
Ահա՛ ոճրամիտ մեր ոսոխը չար
Շղթա է բերում, լուծ ու կապանքներ`
Ընկճելու ազատ մեր եղբայրներին
Եվ անարգելու հայրենիքը մեր:

Էյհե՛յ, լսեցեք, ձայն տվեք իրար,
Ամենքդ ե՞ք ոտքի, մարդ քնած չկա՞.
Շո՛ւտ հագեք-կապեք զենքեր ու զրահ,
Գոտեպնդվեցե՛ք ատելությամբ վառ,
Գոտեպնդվեցե՛ք անձնազոհ կամքով,
Գոտեպնդվեցե՛ք ահեղ վրեժով,

Շառաչե՛ք ուժգին, կաղնիներ հզոր,
Խոլ վրնջացե՛ք, նժույգներ խիզախ,
Մրրիկի նման զարկեցե՛ք շեփոր,
Դեպի ռազնի դաշտ, դեպ հերոսացում,
Դեպի ռազմի դաշտ սուրբ դրոշի տակ
Դեպի բարձունքը մահի ու փառքի,
Վանեցե՛ք հեռու թշնամուն վայրագ,
Մեր խրճիթներից, մեր հնձաններից,
Մեր արտ ու կալից վանեցե՛ք հեռու:
Հավերժ պիտ մնա հայրենիքը մեր,
Հզոր և ազատ և հավերժ կանգուն
Մեր իդեալների սուրբ արևի տակ:

Դեպի ռազմի դաշտ, դեպ հերոսացում,
Դեպի բարձունքը մեծ Հաղթանակի:

1941
Էսենտուկի

Հազար ասինք, միլիոն ասինք. «Գուգո, պահակությունը քո բանը չէ, քո տեղը կոլխոզն է, դունդուկ»: Չլսեց: Ասում էին՝ կինն է այդպես ցանկացել: Ասում էին՝ չի ուզում կոշտուկոպիտ ձեռքերով ամուսին ունենալ: Չար լեզուներն էլ ասում էին՝ Գուգոյի պահակությունն այնքանով է կնոջը ձեռնտու, որ օրումեջ Գուգոն գիշերներն է հերթապահում… Շատ բան էին ասում, մեղքն ու վարձքը ասողների վիզը, բայց, որ տասը տակ ներկվող, շքերթի ձիու նման շորորուն, շոռաչք այդ կինը հեչ մեր խեղճուկրակ Գուգոյի բանը չէր՝ դա հաստատ է: Ասինք՝ Գուգո, էդ կրակը ոնց ես չորս պատի մեջ պահելու, որ գյուղը չհրդեհի, դունդո՜ւկ… Կամ՝ ծուռը նստենք, շիտակ խոսենք. քո ինչի՞ն հավանեց, Գուգո ջան, որ իր փափուկ-շքեղ-ճռճռան քաղաքը թողեց ու հետևիցդ ընկած՝ գյուղ վազեց… Մեր գործը չէ՞… Քեզ ձե՞ռ է տալիս, մեզ ձեռ կտա ու կտա, թե մեկ էլ կասենք, ասա՝ էրկուս: Մենք ներողություն:

Գուգոն, ուրեմն, իրեն սնած-պահած կոլխոզից դուրս եկավ ու կողքի բանավանի ավտոպարկում կարգվեց պահակ: Աշխատավարձն էլ ստանում էր ոչ ավել, ոչ պակաս՝ շրջկենտրոնի միլիցիայի բաժնի դրամարկղից, ա՜յն դրամարկղից, որտեղից իրենց աշխատավարձերն էին ստանում շրջանի բոլոր ավտոտեսուչները, քննիչներն ու հենց ինքը՝ միլպետը: Յուրաքանչյուր ամսվա վերջի այդ օրերը Գուգոյի համար ամենալավ օրերն էին, Նոր տարվա ու Մայիսի 1-ի օրերից էլ լավ օրեր էին: Հագած-կապած, մազերը թրջած-սանրած մոտենում էր դրամարկղին ու ցնծում էր հոգին սեփական արժանապատվության զգացումից: Առաջ ո՞վ էր իրեն ճանաչում: Իրենց գյուղում, անգամ, իր գոյությունը շատերին անհայտ էր: Իսկ հիմա՞… Անցյալ անգամ շրջկենտրոնից գյուղ գնացող ավտոբուսին էր սպասում, մեկ էլ կաշվի-բրդի պահեստապետ Սերոժի սև «Վոլգան» ճռռալով կողքին կանգնեց. «Նստիր, ախպերացու»: Նստեց ու մտածում էր, թե իրեն երևի ուրիշի տեղ են դրել: Հետո պարզվեց, որ չէ, այ ընկեր, ինքն էդ ումի՞ց է պակաս, իրեն հենց իր տեղն էլ դրել են: «Դու Լիլիկի մարդը չե՞ս»,- հարցրեց Սերոժն, ու Գուգոն հասկացավ, որ ինքն էլ, ուրեմն, անունի տեր է դառնում, ճանաչման տեր է դառնում էս շրջանում:

«Դուք ի՞նչ եք հասկանում կյանքից,- իր նախկին ընկերներին ասում էր Գուգոն,- դուք ի՜նչ եք տեսել ձեր կյանքում»: Գուգոյի ետևից ծիծաղում էին, բայց Գուգոն մի օր տարավ-բերեց ու թաղայինին ասաց. «Դե գնա, ես քո մերը»: Հաստատ կնստեցնեին, թե Լիլիկն անձամբ միլպետին չխնդրեր. Գուգոյին չթողներ ընդունարանում, ինքը շորորալով կաբինետ չմտներ ու կես ժամում բոլոր հարցերը չլուծեր:

Թաղային Խաչիկը հայտնվեց մեկ էլ պտուղ-բանջարեղենի խանութում: Կաղամբից ու կարտոֆիլից բացի Գուգոն ջինսից շալվարներ էր ծախում: «Սպեկուլյացիա՞»,- ասաց Խաչիկը: «Տո, հենց սպեկուլյացիա,- տղամարդավարի պատասխանեց Գուգոն,- բա՞ն ունես ասելու»: Խաչիկն էլ, թե՝ «Գնա, գնա ղուրբան եղիր, հիմա ասել էի, թե ում ինչին, հա՜…»: Գուգոն էլ, թե՝ «Դե գնա, ես քո մերը»: «Ասա, ասա, ձենդ տաք տեղից է գալիս»,- տնքաց Խաչիկն ու ամեն բան այսքանով ավարտվեց:

Գուգոն արդեն Աստծուն ասպատուր էր ասում: Հինգ-վեց տարվա մեջ, շարքային կոլտնտեսականից Գուգոն դարձավ մթերման գրասենյակի վարիչ, թագավոր, աղա տղա, գործ սարքող-գործ դզող, ծանոթ հարսանիքների փնտրված քավոր, ռեստորաններում իր սեղանն ունեցող լոթի, ամենուր հարգվող, ամենուր ձայն ունեցող հեղինակություն: Բոլոր հողագործները Գուգոյի աչքում «ռամիկներ» էին, բոլոր մտավորականները՝ «թուղթ մրոտողներ», և միայն ինքն էր Գուգոն՝ ամենակարող, ամենագետ, ամենա-ամենա-ամենա… Հինգ-վեց տարվա մեջ Գուգոն այնպես փոխվեց, որ հարազատ մայրը, անգամ, չէր կարողանում ճանաչել որդուն: Գուգոյի համար գոյություն ուներ մի հեղինակություն, մի ծնող, մի Աստված՝ Նա: Իսկ Լիլի՞կը… Լիլիկը Գուգոյի պահապան հրեշտակն էր, որ իր փեշի տակ պահում-պաշտպանում էր ամուսնուն ամեն ինչից ու ամեն մեկից: Ինչ էլ որ աներ Գուգոն, ինչ էլ որ լիներ, մեկ է, մնում էր որպես Լիլիկի Գուգո: Դրսում ասլան, դրսում թագավոր, տանը Լիլիկի ճորտն էր Գուգոն: Գիշերները, երբ Լիլիկը քնած էր լինում, պատահում էր՝ Գուգոն կամացուկ քաշում էր վերմակը կնոջ վրայից և չռված աչքերով հիանում էր նրա փարթամ, ճերմակ մարմնով: Այդ պահերին նույնիսկ արցունքներ էին հայտնվում Գուգոյի աչքերում, երջանկության արցունքներ: «Մի՞թե այս ամենն իմն է»,- մտածում էր Գուգոն, ու հավատը չէր գալիս: Դողդողացող ձեռքը առաջ էր պարզում, որ շոշափի, շոյի ճերմակ մարմինը, բայց մատով իսկ դիպչել, Լիլիկի քունը խանգարել ոչ մի կերպ չէր համարձակվում…

** *

Անիծվեր էն սև գիշերը, որ տուն չէր գալու, բայց եկավ Գուգոն, ոչ բարով գար: Դեռ աստիճանների վրա, որ կնոջը հանկարծ չարթնացնի, Գուգոն հանեց կոշիկները, ոտնաթաթերի վրա մոտեցավ դռանը, դուռը ներսից կողպված ու բանալին էլ անցքի մեջ էր թողնված: Խոհանոցի լուսամուտից սուսուփուս ներս սողաց Գուգոն: Այս ամենն այնպիսի երկյուղածությամբ, այնպիսի զգուշությամբ կատարեց, որ կողքից նայողին կարող էր թվալ, թե գող է մտնում Գուգոյի տուն: Գուգոն, ուրեմն, սողաց խոհանոց, որ խոհանոցում էլ սուսուփուս քնի, չարթնացնի Լիլիկին, բայց այդ պահին ոնց որ մեկն ասեր. «Գուգո, Գուգո, հլա դիմացդ նայիր, այ էդ տղամարդու կոշիկները, որ տեսնում ես, դրանք, իբր, քո կոշիկներն են: Հիմի պահարանի դուռը բաց արա… ա՜յ ապրես. էդ կոստյումն էլ, իբր, քո կոստյումն է, Գուգո: Կամա՛ց, կամա՛ց… մոտեցիր ննջարանին, մի քաշվիր, էդ ննջարանն, իբր, քո ննջարանն է: Հիմի դուռը բաց արա, արագ, վախենո՞ւմ ես, մի վախեցիր, բա դու հե՞չ տղամարդ չե՞ս, դե՛, բաց արա՝ երե՜ք-չո՜րս… Կեցցե՛ս, Գուգո: Այ, էդ մերկ կինը, որ ճչալով նստեց անկողնում, իբր, քո կինն է, Գուգո, իսկ էդ տղամարդը, որ ձեռքը հազիվ փախցնելով կնոջդ կրծքից՝ կուչ եկավ վերմակիդ տակ՝ իբր դու ես, Գուրգենչիկ ջան, իբր դու ես…»:

- Կսպանեմ,- մռնչաց Գուգոն,- կոկորդն ատամներով կկտրեմ, արունը կխմեմ,- ոռնաց Գուգոն, իրեն նետեց դեպի անկողին ու… ու թուքը հանկարծ չորացավ Գուգոյի բերանում, ծնկները ծալվեցին, Գուգոյի դեմքը հանկարծ այնպիսի արտահայտություն ստացավ, ասես, ոչ թե ինքն, այլ իրեն էին բռնել ուրիշի կնոջ ծոցում: Երկու քայլ ետ արեց, յուղոտ ժպիտը լղոզվեց դեմքին, ու՝ ինքն անհասկացող, տգետ գյուղացի էր, ամեն ինչ տեսնում, բայց ոչինչ չէր հասկանում, ծափ զարկեց ու իրենց գյուղի բարբառով, միամիտ-միամիտ, հյուրասեր-հյուրասեր ծոր տվե՞ց, երգե՞ց.

- Էս ո՞վի էկի մեր տունը, պա-րովի էկի մեր տունը…

Անկողնու միջից հայրաբար Գուգոյին ժպտում-ներում էր ՆԱ:

Մեկ ամիս անց Գուգոն դարձավ փոքրիկ հիմնարկության դիրեկտոր: Ասենք՝ շնորհավոր:

Արթար դատե, չէ՞ վուր թաքավուր իս դուն,
Վրաստանում տեր ու զորավուր իս դուն.
Մեկն ինձ կոսե՝ ,
Մեկն էլ կոսե՝ «Մե հոտած ջըրհուր իս դուն...»։



Վուչ հարսնախոս ունիմ, վուչ էլ կողակից,
Յիս ռամիկ իմ, ինձի վուխչ-վուխչ թաղեցին.
Մեջլիսումն էլ նուր խաղք արին, ծաղրեցին.
Ում առաջ էլ սրտիս ցավը մաղեցի,
Վուխչն ինձ ասին՝ «մե անպետք բլուր իս դուն»:


Թաքավուրի մոդ գընացի զարթըրված.
Սազը քոքած, ձեռիս բռնած, հազըրված,
Ինձ յիդ տըվին, վունցոր փուշըս կոտըրված.
էրնեկ լիզուն չիմանայի յիս նըրանց.
Ասին՝ «գընա, կեղտոտ-մաշված շուր իս դուն»։


Սարն էլ սարին կու հանդիպի, ով գիտի,
Աստծու կամոք մարթըս օղորմած պիտի.
Է'րնեկ մենակ ինձ ծեծելով խըրատիր,
Կամ քու ձիռով ինձ յիդ տայիր, անպատվիր,
Իմ հոքևուր մինձ ծնուղքը վուր իս դուն։


Թեգուզ ջարթին, ջանըս փետով վեր հատին,
Շունչըս բիրնիս յիս ինձ քիզնից չիմ զատի.
Ծովը կընգնիմ, թե վուր Քուռն ինձ ազատի...
Սայաթ-Նովա, քու լիզվովըն ցավ դատի,
Հալբաթ դարդ ու ցավի մե ախպուր իս դուն։