Ես մշտապես ապրում եմ նույն մտքով՝ այսօր այդ օրն է: Իսկ օրն այդպես էլ այն չէ, թեպետ երբեմն թվում է՝ համարյա այն է:
Այսօր ես իսկապես կգրեմ , այսօր ինձ պետք չէ մտածել՝ ինչպես գրել, այսօր այն կգա, և ես ինձ հանդիմանելու այլ առիթ չեմ ունենա փառավոր այս օրը, հոգով մաքուրների օրը. իմ օրը:
Նաև ես ամբողջ կյանքում ուզում էի իմանալ, թե ում մտքով է անցնում ստեղծել ծիծաղելին: Կարծես թե դա ոչ ոքի հայտնի չէ: Վերցրեք ցանկացած կատակ. չէ որ այն ինչ-որ մեկն ասել է առաջին անգամ, բայց փորձեք գտնել հեղինակին:
Բացի դրանից մեկ այլ բան էլ կա, շատ տարբեր այս առաջինից, որ նորից զբաղեցնում է ինձ` մտքերը գրողների մասին. իմ հի՜ն ընկերների, իմ հի՜ն թշնամիների մասին:
Այդպիսի մի գրողի ես գիտեմ արդեն երեսուներեք տարի։ Նա անկրկնելի ընթերցող է, ես կասեի՝ նույնիսկ ավելի շատ ընթերցող է, քան գրող։ Երեսուն տարվա մեջ նա ոչ մի արժեքավոր բան չի գրել, սակայն իրեն այնպես է պահում, կարծես շարունակում է ստեղծել։ Նա համարում է, թե այս երկարուձիգ տարիների ընթացքում մարդկությանը տվել է մի շարք հանճարեղ գործեր: Բավական է, որ նա մի գիրք կարդա, իրեն անմիջապես նետում է մեքենայի մեջ և ճանապարհվում տասնյակ կիլոմետրեր անցնելու, միայն թե հայտնի այդ մասին մեկ այլ գրողի:
-Ես պարզապես չեմ կարող կարդալ Վիլյամ Ֆոլքներին. այդ մարդը գրել չգիտե, նա նույնիսկ չի ուղղում իր գրածը. անվերջ թխում ու թխում է առանց կետադրության: Բայց միևնույն է, ես ստիպեցի ինձ կարդալ այդ նոր գիրքը: Նրան անհնար է կարդալ, անկարելի է:
– Էդ դեպքում ինչո՞ւ ես կարդացել:
-Մտածեք միայն՝ գիրքը կոչել «Սրբավայր»: Կարծել կարելի է նույն սապատավորի մասին է «Փարիզի աստվածամոր տաճարից», բայց գռազ կգամ, ոչ մի տաճարի մասին էլ էդտեղ խոսք չկա:
Իսկ տարիներ անց, երբ իմացավ, որ մի գրող հրազենի փողը մտցրել է բերանն ու ինքնասպանվել, նա պահ նույնիսկ չերկմտեց անցնելու չորս հարյուր մղոն միայն հարցնելու համար.
-Ինչպե՞ս դա կարող էր պատահել:
-Չգիտեմ:
-Եվ ինչո՞ւ նա դա արեց:
-Չգիտեմ:
Իսկ հաջորդ օրը ես հիշեցի մեկ այլ գրողի: Այս մեկը չգիտեր ոչ գրել, ոչ կարդալ, իսկ այն էլ, ինչ գիտեր անել, անում էր ութ տարի շարունակ: Հետո ինչ-որ զսպանակ պայթեց նրա սրտում, և կինը մնացի այրի, իսկ երկու երեխան՝ որբ: Այն, ինչ նա գիտեր անել, կինոսցենարներ գրելն էր: Ընդ որում՝ շատ լուրջ էր տրամադրված, ինչն էլ, ըստ էության, նրա հաջողության գրավականն էր, որովհետև ֆիլմերի սցենարներ գրող մարդիկ միշտ լուրջ են վերաբերվում իրենց գործին: Այսինքն՝ բոլորը, սատանան տանի, բացի ինձնից, լուրջ են վերաբերվում իրենց արածին:
Վերցնենք, օրինակ, թատրոնը. պրեմիերա, արտիստները ջանք են թափում, նրանց կանչում են բազմաթիվ անգամներ բեմ, հանդիսատեսը ձեռք է ջարդում, իսկ ես դա երբեք չեմ կարողանում լուրջ ընկալել: Ես խղճում եմ թատերագրին, որ տոնում է իր հաղթանակը, դերասաններին, ովքեր այնպես են հարբում ծափերից, որ ինձ տխրությունն է պատում, ախր այդ ամենը միայն կոմեդիա է, թեպետ ես դեռ չեմ հանդիպել այն մարդուն, ով կփոխանցի կատարվածի ամբողջ զավեշտը:
Մարդիկ ամեն ինչ լուրջ են ընդունում: Երկրորդ անգամ նույն վարսահարդարի մոտ մտեք կտրելու ձեր մազերը, և նա կերևակայի, թե դուք նախապատվությունը տալիս եք իրեն, իր վարպետությանը, կսկսի հպրատանալ, որ ինքն իսկական վարսահարդար է, ոչ թե էն հարբեցողներից , որ անընդհատ հեղուկ են լցնում իրենց կոկորդը ամրանալու համար ու չեն կարողանում տասը տարուց ավել մնալ նույն գործին: Նա լուրջ է վերաբերվում իր՝ վարսահարդարի գործին և կարծում է, որ դրան պետք է լուրջ վերաբերվել: Կարելի է գորիլային սովորեցնել մազ կտրել կրկնակի արագ և լավ, բայց այդ նույն վարսահարդարը կասի՝ « Նրան հիպնոսացրել են: Այ, կտեսնեք, կզարթնի մի առավոտ ու այլևս ոչնչի պետք չի գա»:
Այդ առավոտ անկողնուց վեր կացա ու գոռացի՝ «Այսօր այդ օրն է»:
Ես սկսեցի սափրվել, չնայած ինձ համար, անկեղծն ասեմ, մեկ էր՝ ինչ տեսք ունեմ: Դե, նման եմ ծեր, ժլատությունից չբողոքող մարդու, ով առավոտից իրիկուն ընկած է գարեջրատան պատի տակ, հետո ի՞նչ: Թքած ամեն բանի վրա, կարևորը ե՛ս գիտեմ ճշմարտությունը. ես երիտասարդ եմ, գեղեցիկ, ես գրող եմ, և սա իմ օրն է: Ռադիոյով Չաբբի Չեկկերն էր երգում, և ես սկսեցի ձայնակցել նրան՝ «Դե, մայրիկ, տուր փոքրիկին բլիթ»:
Կանգնեցի ցնցուղի տակ, և, ո՞վ է ասում, թե հիսունհինգ տարին շատ է: Միայն ոչ իմ դեպքում: Հիմա կխմեմ դառը սև սուրճ, կվառեմ ծխախոտս, ու այդ ժամանակ կտեսնենք:
Ինձ միշտ թվում էր՝ եթե վրաս իջնի լույսը, կարող եմ աստվածաշունչ էլ գրել: Եվ ամեն անգամ այդ պայծառությունը վերաձևվում է տասնյակ իրերի, որոնք այնքան էլ վատ չեն, ու այդուհանդերձ սուրբ գիրք չեն, բայց այսօր, գրողը տանի, այդպես չի լինելու: Ես կգրեմ սուրբ գիրք: Սուրճ խմիր՝ մեկ, սուրճ խմիր՝ երկու, խմիր սուրճ՝ երեք։ Խաղաղություն, ցերեկ, կյանք, ես. էս ինչքան լավ է:
Առաջին բաժակը խմված է, բաց է չեսթերֆիլդի առաջին տուփը, առաջին ծխախոտը դուրս է հանված, վառված է լուցկին. Կրակը՝ ծխախոտի ծայրին, ներս քաշիր խորը, ավելի… «Աստված իմ, ախր այսօր այդ օրն է»:
Մտքե՞ր: Ինչքան սիրտդ տա: Հերոսնե՞ր: Երբեք ու ոչ մի գրող այդքան հիանալի հերոսներ չի մտածել: Եվ ինչ-որ հեռու-հեռու խորքերում ծխախոտի ծուխը խուտուտ է տալիս կիսաքուն շների ռունգերը, նրանք թռչկոտում են ուրախությունից, վազում են հետքերով՝ հաչոցից շնչասպառ, որովհետև ահա այն՝ հոտը կարմրամազ, խորամանկ աղվեսի. այսօր մենք կբռնենք նրան։ Շներ, աղվեսներ, ներշնչանք, արվեստ. ամենը մերը կլինի: Հիմա մեզ ոչինչ չի կանգնեցնի, և ամեն ինչ նորը կլինի լրիվ, հա, նույնիսկ փող կստանաս: Աշխարհում չի գտնվի այնպիսի խմբագիր, ով կհամարձակվի մերժել գրածդ՝ ասելով (ինչպես նա է ասում՝ միշտ իր անձը շատ լուրջ ընդունելով)՝ «Սկիզբը լավն է, միջնարարը՝ ավելի թույլ, վերջից պարզ դարձավ, որ այդքանով մենք կարող ենք պրծնել»: Այլ կասի լրիվ այլ բան՝ « Օ՝քեյ, ասացեք միայն ընդունելի չափի գումար: Շաբաթական մեզ ներկայացնում են երեք միլիոնի հայց, որ մեզ ընդհանրապես ձեռնտու չէ: Եվ հետո սա ուղիղ իմաստով պատմվածք չէ, բայց, ճիշտն ասած, մենք շատ ենք ուզում այն տպագրել, թեպետ գլխի չենք ընկնում, թե ինչով է նա մեզ այսպես դուր եկել. դրա համար, խնդրում ենք, մի կրակեք մեծ թվեր»:
Առավոտը՝ ամբողջ քառասուներեք րոպե, ես զգում էի, որ դա իմ օրն է: Եվ դա միայն այն օրը չէր, որին ես սպասել էի մի ամբողջ կյանք։ Այդպիսի օրվան սպասում է յուրաքանչյուրը: Ես ինձ ընտրյալ էի զգում, մարդ, ում մոտ վերջապես եկել է այդ օրը: Ես ինձ այնքան յուրահատուկ էի զգում, որ հազիվ էի տանում ինքս ինձ, իմ կասկածները, անհավատությունը, մռայլությունը, ընկճվածությունը, հոգնածության անտարբերությունը, իմ անվերջ «ամեն ինչ կկարգավորվի»-ներով:
Ես ուզում էի երախտապարտ լինել նույնիսկ ինքս ինձ , այդ ծույլ ու ճարպոտած արարածին, մեծահոգաբար մոտենալով նրան, թե ինչքան կարևոր է չնեղանալ նրա վիրավորանքներից ՝ հաշվի առնելով, որ նա ընտրված չէ հիմա և չի եղել առաջ. ես ուզում էի նրան ցույց տալ, որ չեմ մեղադրում իրեն դրա համար և որ նույնիսկ պատրաստ եմ առաջարկել՝ «Արի միասին, լա՞վ»: Անսկիզբ ու անվերջ շռայլություն, ծով բարեհաճություն ու ափիբերան քրիստոնեական ողորմածություն:
Առավոտ է, ու աշխարհը կենդանանում է նորից: Ինչ-որ տեղ բացվում է արևածաղիկը, մեղուն գործիմացորեն բզզում է արևին ժպտացող դեղին թերթիկներով պատված ոսկեգույն միջուկի վրա։ Մեղուն հարբած է արևի ու բույրի ավելցուկից: Դե ինչ, ծերուկ, ամեն ինչ նորի՞ց առաջվա պես է, ամեն ինչ նորի՞ց ծրագրածով է: Այ թե օր է էսօր լինելու: Ինչ կատակներ, ինչ տեսարաններ, ինչ կերպարներ, ինչ հումոր, ինչպիսի վարպետություն, ինչ ծիծաղ, ինչ տեքստ, ինչ հեշտ է կարդացվում, և ինչպես այն կընդունեն, ինչ պահանջկոտ ու փորձելու սովոր ընթերցող կդարձնի նա այդ անտարբեր, թմրած, անպետք գրականություն սպառողներին:
Դե, թողեք հասնեմ իմ հավատարիմ գրասեղանին ու թանկարժեք գրամեքենային: Ինչե՜ր միայն չեմ ստեղծի ես իմ հիսունհինգում՝ այն դեպքում նույնիսկ, երբ 1939 թվից ես կարգին հազում եմ, ինչի մասին բայց վերջին շրջանում դադարել եմ մտածել։ Ես բրոնխիտ ունեմ, որը չեմ բուժում, իմ աջ ականջն է խլանում, թեպետ` «Դե, մայրիկ տուր փոքրիկին բլիթ» -ը ես լսում եմ, վատ է տեսնում աջ աչքս, բայց ձախի հետ միասին դեռ մի բան կարող են անել, դուք միայն թույլ տվեք հասնել մաքուր թղթին և կտեսնեք՝ ինչպես են վեց-յոթ էջերը լցվում ամենազարմանալի բառերով:
Սյո՞ւժե: Ախր, ում է այն պետք: Ձե՞ւ, կոմպոզիցի՞ա, ո՞ճ: Ախպերիկ, երբ կյանքն իմաստ է ձեռք բերել, երբ հաջորդ օրը պետք է լինի հենց այդ օրը, իսկ այդ օրը հենց այն օրն է, որի գալուն անընդհատ ինչ-որ բան խանգարում էր, հիսուն տարի շարունակ խանգարում էին անձրևը, հարբուխը, դպրոցը, աշխատանքը, պատերազմը, կինոն, դեպքերը, մեծ դեպքերը, փոքր դեպքերը, բայց այսօր վերջապես այն եկել է, ահա այն, ճիշտ ժամանակին, ինչպես նախախնամված է, և նրան այլևս ոչինչ չի խանգարի լինել հիմա, այս պահին, ակնթարթորեն, ինչպես սուրճն է անհետանում իմ չորրորդ բաժակում, այն եկել է ու կձգվի հավերժ, և դա հանուն ինձ է, անմեղ փոքրիկի, անվարժ պրոֆեսիոնալի, հիմնական համակարգի անկարգ հիմնադրին, բոլոր ժանրերը կործանողին։ Հեքիաթ, վեպ, էսսե, հաշվետվություն, ձրի բրոշյուրներ՝ հարյուր դոլար թոշակով երջանիկ ծերության մասին պատմող, գնացուցակ, գրացուցակ, անվանագիրք, հեռախոսագիրք:
Սուրճ խմել չի կարելի` խոց է առաջանում, ծխել չի կարելի` կարող է քաղցկեղ առաջանալ, մարդկանց սիրել չի կարելի, որովհետև նրանք արհամարհանքի են արժանի, ուրախանալ, որ ապրում ես չի կարելի, որովհետև կյանքը զուրկ է ամեն տեսակի իմաստից, հա և արագահոս: Ոչնչին հավատալ չի կարելի, որովհետև ամեն ինչ արդեն հերքված է: Եկող օրվանից ուրախության սպասել չի կարելի, որովհետև ոչ ոք դեռ այդ ուրախությունը չի տեսել: Մոռանալ կաղության, բրոնխիտի, խլացող ականջի ու կուրացող աչքի մասին չի կարելի, որովհետև նրանք այստեղ են, քեզ հետ, քմծիծաղ են տալիս ու անհամբեր սպասում, թե երբ քեզ կսարքեն ջարդոն: Մտածել ուրախի ու ծիծաղելիի մասին, հիշել կանանց ու երեխաներին՝ նրանցից ծնված… չի կարելի, որովհետև ո՞ւր են նրանք հիմա, ո՞ւր են բոլորը: Ոչինչ չի կարելի, որովհետև ամեն ինչ միշտ վատ է… բայց, իհարկե, ոչ գրողի համար. նա երբեք չի հավատա, նրան չես համոզի, նա կշարունակի պնդել իր «Այսօր այդ օրն է»-ն՝ ոչինչ ու ոչ ոքի լուրջ չընդունելով, բացի հենց այդ օրվանից՝ չգրված թղթի պես մաքուր:
Այսպես ուրեմն, տասներկու ժամ առաջ նա նստեց սեղանի մոտ, ես նստեցի սեղանի մոտ, ինչ-որ մեկը նստեց սեղանի մոտ։ Առավոտվա ժամը վեցն է. Սան-Ֆրանցիսկոն դեռ կիսախավարի մեջ է, ռադիոյով «դե, մայրիկ, տուր փոքրիկին կրեկեր»-ն է հնչում. տեսնես՝ ո՞վ է էդպիսի երգեր գրում, և տեսնես՝ ո՞վ է նրանց սովորեցնում էդպես երգել:
Այսօր այդ օրն էր, և ես նստեցի սեղանի մոտ հենց այն պատճառով, որ ամեն բան իզուր է, անհույս ու անօգուտ։ Ես դա գիտեի այն ֆիննի պես, որը կանգնած էր ցատկահարթակի ծայրին (նրան ցույց էին տալիս Ինսբուրգում ընթացող ձմեռային իններորդ օլիմպիական խաղերի ժամանակ)՝ կենտրոնացած, գլուխը կախ էնպես, որ մեկնաբանը նույնիսկ հարցնում է դահուկավազքի նախկին չեմպիոնուհուն՝ «Աղոթո՞ւմ է, ինչ է»: Այդ ֆիննի պես ես էլ գիտեի՝ թող որ դա ճիշտ չէ, դա հիմարություն է, նույնիսկ ծիծաղելի, բայց պետք է սկսել վայրի հետապնդումը, հասնել այն խենթացած ու կատաղած աղվեսին, և այդ պահին՝ նա, ես տեսա, բարձրացրի գլուխս, առաջ ընկա, ես գնացի: Ահա նա պոկվեց հարթակից, հարմար կպավ գետնին, համարյա դահուկներին զուգահեռ, և այդ ուղությամբ թռավ ներքև՝ աշխարհի ամենալավ ցատկին ընդառաջ: Ես նրա պես գիտեի, որ եթե դա ընդհանրապես հնարավոր է, հիմա ամենահարմար պահն է փորձելու, և եթե ես կոտրեմ վիզս, էլի լավ կլինի, որովհետև նույնիսկ դա չի կարելի, մինչև չփորձես, մինչև չհայտնվես էդտեղ՝ էդ անիծյալ մրցավազքում:
Վեր կենալուն պես ես սկսեցի հաշվել ժամանակը հեռվից: Հենց միլիոնից, ավելի ու ավելի մոտիկ…ութ, յոթ, վեց, հինգ, չորս, երեկ, երկու, մեկ… Մեկնարկ:
Եվ ի՞նչ:
Ոչինչ: Նորից փորձեմ: Երեք, երկու, մեկ… սկսիր: Նորից ոչինչ: Նորից սկզբից: Մեկ-սկիզբ: Ոչ մի բան: Մեկնարկ… ոչինչ:
Ո՞րն է խնդիրը:
Մի՞թե սա այդ օրը չէ: Ի՞նչ եղավ:
Մի անգամ էլ՝ երկու, մեկ – մեկնարկ:
Նորից ոչինչ. գուցե նորից պետք է սկսել ամենասկզբից՝ միլիոնից։ Ըստ պատվասեր ամերիկացի տղուկների՝ այդքան գումար դու պիտի հասցնես վաստակել նախագահ դառնալուց մեկ-երկու տարի առաջ: Միլիոնից ետ հաշվարկ անելու համար պետք եկավ գրեթե ժամ՝ չնայած նրան, որ ես երբեմն նույնիսկ թռչում էի, և էլի ոչ մի բան: Կարծես թե արդեն ժամանակն էր պարզելու, թե ում մեղքն է այստեղ: Դրա վրա գնաց միայն վաթսունվեց հատ հարյուր վայրկյան. մեղավորը ես էի: Ես սխալվել էի՝ ընտրելով հիմար մասնագիտություն, որին անհնար է լուրջ մոտենալ: Ինձ հարկավոր էր ընտրել օգտակար մասնագիտություն: Գրող լինելը խելքին մոտ չէ և հետո վնաս է առողջությանն, ինչպես ծխելը` կարճում է կյանքը:
Ի՞նչ եղավ իմ օրվա հետ ի վերջո: Ո՞ւր կորավ սրամտությունս: Եվ ի՞նչ եղավ այն գրողների հետ, որոնց ես երբեք չեմ մոռանում: Ամեն ինչ կորավ, ինչպես երգում է Ֆերլին Հասքին:
Կորավ, ուրեմն կորավ, պիտի շարունակենք ապրել: Մի ուրիշ անգամ կգա այլ օր: Ես թողեցի սեղանը, գրամեքենան ու թղթերի կույտը ու գնացի ծովի մոտ:Ես հասա ափին. կենդանի շունչ չկա, նույնիսկ կարթով ճապոնացի: Ես քայլում էի, նայում, լսում, հավաքում ծովաքարեր ու փայտի կտորներ: Ու… ոչինչ: Փափուկ ավազի վրա քայլելը դժվար է. ես սկսեցի թեթև կաղալ, ականջիս մեջ նորից սկսեց խշշալ, հիվանդ աչքս խամրած էր ցույց տալիս, որորները պտտվում էին շուրջս՝ իջնելով ավելի ու ավելի ցած, ասես սպասելով, թե հիմա ինչ- որ բան կնետեմ իրենց, կամ էլ, ասես, ես իսկապես ճակատագրի ընտրյալն եմ, և նրանք, ծեսի ձևով, լուսապսակ էին գծագրում իմ գլխավերևում:
Ես թափառեցի մի ամբողջ օր՝ բերանիս ծխախոտի դառը համը, խորացած մեռյալների մասին հիշողությունների մեջ, որոնք իմ գլխում դեռ կենդանի են… ավելի ու ավելի հետո: 1934, 1932, 1928 մինչև պայթյունը, մինչև պատերազմը, երբ կարողանում էին զվարճանալ, երբ չկար մահը, երբ մեռածները դեռ չէին մեռել, և դու գնում էիր ինչ-որ մեկի թաղմանը՝ մտածելով՝ «Իսկ դա, երևի, հետաքրքիր է»: Հետո, երբ արևը անցնել ծովի ետևը, ես վերադարձա իմ սուրճի ու ծխախոտի, իմ սեղանի, գրամեքենայիս ու մաքուր թղթերի կապոցի մոտ… սատանա, այսօր այդ օրն էր, բայց այն ոչ մի կերպ չկայացավ: Ես դա երևի գիտեի, և ինձ ոչ մի արդարացում չկա, միայն ես եմ մեղավոր, և ոչ ուրիշ մեկը… և այն անցավ իմ մոտով, այն նորից թռավ իմ կողքից:
Դե, ի՞նչ արած: Ես չեմ կարողանում երգել, ինչը ամենից շատն եմ ուզում աշխարհում: Երգ գրել էլ չի ստացվի: Ես դադարել եմ նույնիսկ նշումներ անել: Ինչի՞ համար: Ես չեմ կարողանում կարդալ, որովհետև ես գրող եմ. գրող լինելն իմ մասնագիտություն է, բայց ես չեմ կարողանում նաև գրել: Ես ուզում եմ ասել, որ չեմ կարողանում գրել ու կարողանում եմ, հասկանո՞ւմ եք: Գրել կարող է յուրաքանչյուրը, և բոլորն են գրում, բայց էսքան տարի ապրելով աշխարհում՝ ես չգիտեմ ինչպես գրել: Այսինքն՝ գիտեմ ու չգիտեմ: Ահա և մտածեցի՝ արժե այդ մասին պատմել: Ամեն ինչ հրաշալի է, և ոչ այն պատճառով, որ վաղն ավելի լավ կլինի, քան այսօր, ոչ, ամենևին, ըստ էության՝ դա սխալ է. վաղը ուղղակի չի լինում, վաղը նույն այդ օրն է, բայց հիսունհինգ տարեկանից հետո, ես ձեզ հավատացնում եմ, որ ամեն ինչ հրաշալի է միայն այն պատճառով, որ երեկը միշտ մեզ հետ է՝ դեռ ամբողջովին չբացված, լրիվ չհասկացված, բայց մի՞թե այն չքնաղ չէր: Արի խոսենք. հիշո՞ւմ ես անցած տարի՝ «Դե, մայրիկ, տուր փոքրիկին բլիթ»:

Հոգւոյս դափ ու թմբուկի
Կ'իջնէ ծիծաղն այս գիշեր.
Ծնծղաներու պէս ցնծուն՝
Ծափ կը զարնեն իմ յուշեր։

Բամբիռներու երգին հետ
Քու շահէնի աչքերուդ
Ծիրանեծին բոցն հըրուտ
կ'այրի հոգւոյս մէջ նորէն։

Գինով՝ աննիւթ նեկտարէն
Համբոյրներուն ծաղկանոյշ՝
Հոն խօլաբար կը պարեն
Շարժուձեւեր բամբիշի։

Ցայգն յամրօրէն կը մաշի՜
Ա՜հ, քի՛չ մըն ալ, քի՜չ մըն ալ,
Կ'ուզէ հոգիս գինովնալ
Նայուածքիդ մէջ հրահոսան։

…Էդուարդ Լիմոնովը հանգիստ հայտարարեց, որ չի ուզում լինել ռուս գրող։

Ինձ թվում է՝ դա նրա անձնական գործն է։

Բայց չգիտես ինչու բոլորը սարսափելի վիրավորվեցին։ Ելույթ ունեցողներից գրեթե յուրաքանչյուրը քամահրեց Լիմոնովին, գործածելով, օրինակ, այսպիսի չարախինդ ձեւակերպումներ․

«…Պարոնը, որ չի ուզում ռուս գրող լինել…»

Կարծես թե Լիմոնովը մարտահրավեր է նետել մարդկային ցեղին։

Ակամա հիշում ես այսպիսի պատմական դեպք։ Մոտենում էր Ստալինի ծննդյան օրը։ Եթե չեմ սխալվում՝ յոթանասունամյա հոբելյանը։ Հրավիրված էին խորհրդային առավել երեւելի քաղաքացիներ։ Գրողներ, գիտնականներ, արտիստներ։ Այդ թվում՝ ակադեմիկով Կապիցան։

Եվ ահա հանդուգն Կապիցան իր մոտիկ մարդկանցից մեկին ասաց․

Ես Ստալինի մոտ չեմ գնա։

Մոտիկ մարդը տականքի մեկը դուրս եկավ։ Կապիցայի հանդգնությունը հայտնի դարձավ։

Զայրացուցիչ արտահայտությունը փոխանցեցին Ստալինին։ Բոլորը վստահ էին, թե Կապիցան դատապարտված է։

Իսկ Ստալինը մտածել, մտածել ու ասել է․

Դե, գլուխը քարը…

Նույնիսկ չի գնդակահարել ակադեմիկոսին։

Եվ դա Ստալինն էր։ Գուցե մենք էլ լինենք փոքր֊ինչ հանդուրժող։

Կարծես թե «ռուսգրողը» բարոյական մեծ նվաճում է։ Իսկ մարդը, որ այդ կոչումը ձեռք չի բերել, հրեշ ու սատանա է։

ԽՍՀՄ֊ում շուրջ երկու հազար ռուս գրող կա։ Նրանց մեջ՝ համառ ու հուսահատ խարդախներ։ Բոլոր նրանք երրորդ եւ չորրորդ բաժակների միջեւ սիրում են կրկնել․

Ես ռուս գրող եմ։

Մեղա քեզ, պատահել է՝ ես էլ եմ բացականչել նման բան։ Տասներեքերորդ եւ տասնչորսերորդ բաժակների միջեւ…

Ես, օրինակ, ուզում եմ լինել ռուս գրող։

Ես, ըստ էության, հենց դրան էլ հետամուտ եմ։ Իսկ Լիմոնովը չի ուզում։ Դա, կրկնում եմ, նրա անձնական գործն է։

Այնուամենայնիվ, Լիմոնովը հիմարություն է դուրս տվել։ Գրողի ազգությունը որոշում է լեզուն։ Այն, որով գրում է։ Հակառակ դեպքում՝ ամեն ինչ ահավոր խճճվում է։

Բաբելը, օրինակ, ի՞նչ գրող է։ Ասենք՝ հրեական։ Քանի որ նա հրեա էր Օդեսայից։

Բայց Վենիամին Կավերինը նույնպես հրեա է։ Ճիշտ է, Խարկովից։ Դանիել Գրանինն էլ է հրեա։ Եվ սրիկա Չակովսկին է հրեա…

Բաբելի պատմվածքներում կերպավորվում են հրեաները։ Բայց Կուպերի պատմվածքներում՝ հնդկացիներ են։ Ուելսի գործերում՝ մարսեցիներ։ Սետտոն֊Թոմփսոնի պատմվածքներում առյուծները, աղվեսներն ու ոչխարներն են հերոսները… Մի՞թե Ուելսը մարսեցի գրող է…

Լիմոնովը, իհարկե, ռուս գրող է։ Լավ թե վատ, դա արդեն ուրիշ հարց է։ Ուզում է թե չի ուզում Լիմոնովը՝ լինել ռուս գրող աննշան հանգամանք է։ Եվ Լիմոնովից իզուր են վիրավորվել։

Ես կասկածում եմ՝ դա խորհրդային բնազդների դրսեւորում է։ Հեռանում են Ռուսաստանից՝ նշանակում է դավաճան են։ Չարժե այդպես բորբոքվել…

Լիմոնովը տաղանդավոր մարդ է, ռուս ժամանակակից նիհիլիստ։ Էդիկ Լիմոնովը ուղղակի շուկայական զարմ է։ Հեղձուցիչ, անթեւ, գռեհիկ մատերիալիզմի պտուղ…

Այդպիսի բան եղել է ինչպես Ռուսաստանում, այնպես էլ Արեւմուտքում։ Եղել է Հենրի Մյուլերը։ Եղել է Լուի Ֆերդինանդ Սելինը։ Թվում է՝ դեռ ողջ է մեծն Ուիլյամ Բերրոուզը։

Լիմոնովը չի գերազանցել Հենրի Մյուլլերին /իսկ ո՞ւմ է գերազանցել…/

Զարմանալի է, որ Լիմոնովին առանձնահատուկ եռանդով է քննադատել Ալեշկովսկին։ Երկուսն էլ կյանքը պատկերում են բավական մռայլ գույներով։ Երկուսն էլ «սեւ» ժանրի տաղանդավոր ներկայացուցիչներ են։

Մի խոսքով՝ ակնհայտ էր սարսափելի կոնֆլիկտը ավելի հրեշավոր հետեւանքներով…

Այն խորհրդաժողովում Լիմոնովին հայհոյել են բոլորը։ Մինչդեռ նրա վեպը ընթերցում են։ Երեւի տաղանդը մեծ գործ է։ Որովհետեւ հազվադեպ է պատահում։ Բարոյական կայունությունը հանդիպում է ավելի հաճախ։ Առավելաբար հետաքրքրություն հարուցելով յուրայինների մոտ…

1906 թ․

Հա˜մր, լո˜ւռ գերեզմաններ,
Մոխրացած կյանքեր,
Մորս գերեզմանը
Մի չնչին հողաթումբ`
Վրան մի դեղին, չորացած բույս,
Որ դողում էր բարակ քամուց:
Մի դեղին, չոր խոտ …
Կարծես սրտիցս է բուսել.
Չեմ կարող մոռանալ նրան,
Աչքերիս առաջն է նա.
Միշտ, միշտ:
Դողում է, երերում …
Ու կանչում է ինձ,
Կանչում է ինձ. Ինձ է կանչում,
Իր մոտ, այս կտոր հողի մոտ,
Որ ամենաթանկ հողն է, մի բուռ հողը,
Ողջ հողագնդի վրա,
Կանչում է ինձ այնտեղ.
Այնտեղ կարող է հոգիս
Հանգիստ գտնել.
Խաղաղվել …

1926

Յիշէ՛ք, հայեր, բալիկներուդ՝
Դեռ ծիլ ընկած գալիքներուդ,
Որ քեզ ամառ պիտի տային,
Բայց կէս ճամբին ընկան կիսատ՝
Դեռ չտեսած հողն Արարատ:
Յիշէք, հայե՛ր, ընկողներին,
Որ չհասած մեր հողերին,
Ընկան հինգն էլ ի սէր հայոց՝
Մեր հինգ միլիոն զոհուած որդոց,
Որ գեր-ձորում ընկած են դեռ՝
Հայ վրէժի յոյսով անմեռ:

Եկ գովք անենք հայ քաջերին
Խենթ սրտին էլ ընդդէմ դարի,
Յիշէ՛ք հայեր, ինչպէս Տիզբոն,
Երէկ Տիզբոն, այսօր Լիզբոն,
Եկ, դիմացիր, ազգ իմ զգօն
Հինգ հայդուկին այս երգեհոն,
Եկ, որ Վարդանն Ա ւարայրի
Անէծք դառնայ թուրքին վայրի:
Յիշէք, հայե՛ր, որ վայր ընկան
Անվերադարձ մահով, սակայն,
Սարգիս Սեդրակ, Արա Սիմոն,
Ինքը՝ Վաչէն՝ հանց երգեհոն,
Մեզ կը կանչեն ու գան պիտի
Ի սէր, գերուած Արարատի,
Ի սէր հայոց մայր հողերուն՝
Ընդդէմ հողաց թուրք գողերուն:

Որ Հայաստանն իմ խլեցին,
Մեզ վրէժը լոկ թողեցին.
Երէկ Տիզբոն,
Այսօր Լիզբոն,
Հայն է զոհւում հորիզոնից մինչ հորիզոն:
Չենք մոռանում Եղեռնը մեծ,
Որ հայ արեան ծովը խմեց,
Քարը թողեց վերապրողին,
Թուրքն է ապրում, այն էր՝ հողին,
Խամրեց արեւն ողջ հայութեան:
Յիշե՛նք, հայեր Եղեռն համայն,
Որ մեր ազգի ծուծը խմեց,
Աշխարհասաստ Եղեռնը մեծ:

Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես,
Վերջին երգիչն իմ երկրի,
Մա՞հն է արդյոք, թե նի՞նջը քեզ
Պատել, պայծառ Նաիրի։

Վտարանդի, երկրում աղոտ,
Լուսեղ, քեզ եմ երազում,
Եվ հնչում է, որպես աղոթք
Արքայական քո լեզուն։

Հնչում է միշտ խոր ու պայծառ,
Եվ խոցում է, և այրում,
Արդյոք բոցե վարդե՞րդ են վառ,
Թե՞ վերքերն իմ հրահրուն։

Ահով ահա կանչում եմ քեզ
Ցոլա, ցնորք Նաիրի՛,
Մի՞թե վերջին պոետն եմ ես,
Վերջին երգիչն իմ երկրի...

Երկա՜ր ժամեր նայում եմ քեզ,
Ո՛վ անհանգիստ, անհուն ծով.
Ինչպես հուզվում, փըրփրում ես,
Դու լերկ ժայռեր լիզելով։

Ե՛վ գոռում ես, և՛ խուլ հեծում,
Ե՛վ զայրանում, և լալիս.
Բայց ժանգ ժայռեր քեզ չեն լսում,
Քեզ արձագանք չեն տալիս։

Նոքա մի՜շտ խուլ, մի՜շտ անբարբառ,
Քեզ նայում են սառն, անփույթ.
Նոցա խո՜րթ է, նոցա օտա՜ր
Վիշտ, տառապանք ու զայրույթ...
1896, Գուրզուֆ

Դու չես սիրում, երբ սիրում եմ քեզ,
ես սիրում եմ, երբ չես սիրում ինձ:
Ես չգիտեմ, թե ինչու կյանք ես և անկյանք եմ,
դու չգիտես, թե ինչպես ես ապրում,
որ չեմ ապրում:
Քեզ չեմ սիրում պարզապես.
սիրո պարկը մաշված ու հին`
հազար տեղից թելեր տված ու ճղճղված,
անկարող է իր մեջ պահել սիրտս արդեն:
Սիրուց մի սիրտ էլ վեր
կա ուրիշ մի սեր.
խաղաղ, անդորր, ազատ անկում,
որ դեռ չունի անուն:
Քո անունն եմ ես տալիս
և թողնում եմ ինքնագիր,
որ հարատև սիրո կանոնն է.
«Քեզ սիրում եմ և չես սիրում ինձ»:

Երկար ժամանակ հույս էի տածել, որ Լոնգֆելոյի միջնակարգ դպրոցի իմ ընկերներից մի քանիսը այս կամ այն լավագույն ամսագրերից մեկում պերճախոս շարադրանքով կվերհիշեն բարձրահունչ իմ հռչակի մասին, որ վայելում էի այնտեղ սովորելուս մեկ կիսամյակի ընթացքում։ Սակայն, երեսուն տարի անց, երբ պարզ դարձավ, որ նրանցից ոմանք այլևս չկան, մյուսները տեղափոխվել են այլուր, մի քանիսը մոռացության են տվել Լոնգֆելոյի միջնակարգը, մնացածներին էլ դարձյալ տիրել է անգրագիտությունը, ես ինքս որոշեցի պատմել իմ հռչակի մասին։

Ընդհանուր առմամբ այն ժամանակ չգիտեին, որ ես հենց ինքը՝ Ուիլյամ Սարոյանն եմ, քանի որ ամեն կերպ փորձում էի թաքցնել իմ ով լինելը և փաստորեն ինձ ներկայացնում էի որպես Հայկական թաղամասի Սան Բենիտո փողոցում ապրող մի ուրիշ վտարանդու որդի։

Ուրիշ Ուիլյամ Սարոյան, իհարկե, ամբողջ աշխարհում չկար այն պարզ պատճառով, որ ոչ մի Սարոյանի չէին տվել այդ անունը։ Բայց, հետագայում, մի շարք նամակներից, որոնք ստացել եմ անծանոթներից ու նաև նրանցից, ում հետ առաջին անգամ էի ծանոթանում և որոնք, չնայած դրան, արդեն ամենայն մանրամասնությամբ քննարկել էին մեր նախորդ հանդիպումը (որը երբեք չի կայացել), ինձ հայտնի դարձավ, որ արտասահմանում կան շատ Ուիլյամ Սարոյաններ, որոնցից ոչ մեկը հենց ինքը՝ Ուիլյամ Սարոյանը չէ։ Նրանցից մեկն էլ, ինչպես պարզվում է, հեռու ազգական է և իրավամբ կրում է Սարոյան ազգանունը, բայց անձնական ինչ֊որ պատճառներով ցանկացել է, որ իրեն կոչեն Բիլլ։ Նրա իսկական անունը, ինչպես ինձ է հայտնի, Հուսիկ է։ Նա անշուշտ ինձ նման եռանդուն ու գրավիչ չէ։ Ուր էլ լինի՝ ակնոցը քթի վրա է, պորտֆելը՝ ձեռքին և դեռ այդ ամենի հետ էլ տափակաթաթ է։ Ճիշտ է նաև այն, որ նա սովորել է համալսարանում և այժմ մեծ հեղինակություն է վայելում քաղաքական գործիչների ու առևտրական միջնորդների շրջանում։ Ես այդ ինքնակոչ խաբեբայի դեմ ոչինչ չունեմ և ցանկանում եմ, որ բախտը ժպտա նրան մյուս անգամ։ Ինչ վերաբերում է մյուս հավակնորդներին, նրանց մասին ոչինչ չգիտեմ, բայց կարծում եմ, որ պետք է անչափ շատ լինեն՝ նկատի ունենալով Մեքսիկայից, Հավայան կղզիներից, Ճապոնիայից, Հնդկաստանից, Իսրայելից, Ֆրանսիայից և շատ այյլ վայրերից իմ հասցեով ուղարկված այն կանանց նամակները, որոնց, ինչպես ենթադրում եմ, զվարճացրել են նրանք։

Այսպես, ուրեմն, ես սովորում էի Լոնգֆելոյի միջնակարգ դպրոցում։ Սակայն, եթե ավելի ստույգ ասեմ, այն ամենևին էլ միջնակարգ դպրոց չէր, քանի որ ուներ միայն դասական դպրոցի յոթերորդ և ութերորդ դասարանները և պաշտոնապես կոչվում էր Լոնգֆելոյի անվան թերի֊միջնակարգ դպրոց։ Այդպես կոչվում էր, իհարկե, Լոնգֆելո Հենրի Ուոդսուորթի պատվին, չնայած դրանով ոչ֊ոք առանձնապես չէր հպարտանում։

Եթե այնտեղ սովորելու ընթացքում հիմնադրած չլինեի մի նոր դպրոց՝ իր բոլոր ուղղություններով ու կարգապահության կանոններով, մտքովս երբեք էլ չէր անցնի հուսալ, թե ինձ հետ ծանոթ լինելու պատվին արժանացածներից գոնե մի քանիսը իրենց ուսերի վրա կվերցնեն իմ մասին գրելու հոգսը։

Հին աշխարհի պատմության դասին էր, երբ առաջին անգամ առիթ ունեցա հիացնելու և զարմացնելու համադասարանցիներիս, իհարկե, նաև հասկացնելու, որ իրենց հետ սովորում է հիրավի ինքնատիպ մտածողություն ունեցող մի անձնավորություն։ Դա պատահեց առաջին օրը և հենց առաջին դասին։ Ուսուցչուհին քառասունին մոտ մի կին էր՝ մազածածկ դեմքով, որը նրան ընդհանրապես մոխրադարչնագուն երանգ էր տալիս, և դեռ ասում էին, որ չնայած իր հնամաշ ու միապաղաղ շորերին, ոսկրոտ ու նողկալի մարմնին, բավականին ազատ բարքի տեր էր։ Նախաճաշի ժամին սիգարետներ էր ծխում ու բարձրաձայն ծիծաղում մյուս ուսուցիչների հետ, և տարիքով սովորողները հաճախ էին տեսել նրան չափից ավելի զվարճանալիս, երբ հանկարծակի սկսում էր այս ու այն կողմ վազվզել ու հրել մյուս ուսուցիչներին։ Սովորողները նրան կոչում էին միսս Շենսթոուն, իսկ ուսուցիչները (մի բան որ նրան շատ էր դուր գալիս)՝ Հարրիեթ կամ Հարրի, բացի միսս Բելթուսից, որը նրան կոչում էր միսս Շենսթոուն և երբեք թույլ չէր տալիս, որ իր հետ կոպիտ վարվեն։

Դասարանին բաժանեցին հին աշխարհի պատմության դասագրքերը, և միսս Շենսթոունն ասաց, որ առաջին դասի համար բացենք 192 էջը։

Ես ինձ թույլ տվեցի դիտողություն անել, որ ավելի լավ կլիներ, եթե առաջին դասի համար բացեինք առաջին էջը։

Նա պահանջեց, որ ասեմ իմ անունը, մինչդեռ ես մեծ ուրախությամբ և գոհունակությամբ ասացի․

― Ուիլյամ Սարոյան։

― Այսպես ուրեմն, Ուիլյամ Սարոյան, ― ասաց միսս Շենսթոուն, ― ես կասեի՝ միստր Ուիլյամ Սարոյան, պարզապես փակիր բերանդ և թույլ տուր ինձ շարունակել հին աշխարհի պատմության դասը այս դասարանում։

Ա՛յ քեզ հարված։

192 էջի վրա, հիմա էլ հստակորեն հիշում եմ, կար շատ սովորական ու հասարակ երկու քարերի լուսանկար, որոնք ինչպես ասաց միսս Շենսթոուն, կոչվում են Սթոունհենջ։ Հետո ասաց, որ այդ քարերը քսան հազար տարեկան են։

Հենց այդ պահին էր, որ հիմք դրվեց իմ նոր դպրոցին՝ իր բոլոր ուղղություններով և կարգապահության կանոններով։

― Որտեղի՞ց գիտեք, ― հարցրեցի ես։

Սա արդեն նորություն էր հին դպրոցում, այն դպրոցում, որտեղ ուսուցիչներն էին հարցեր տալիս, իսկ աշակերտները փորձում էին պատասխանել։ Ամբողջ դասարանը հավանություն տվեց իմ նորարարությանը։ Համադասարանցիներս իրենց հավանությունն արտահայտեցին աղմկալից խանդավառությամբ։ Այն, ինչ կատարվեց, կնկարագրեմ շատ հակիրճ։ Դա մի իսկական ցույց էր։ Բանն այն էր, որ ոչ միսս Շենսթոուն, և ոչ էլ դպրոցի դիրեկտորը՝ միստր Մոնսոնը, չէին կարող այդ տիպի հիմնավորված հարցերից որևէ մեկին քիչ թե շատ բավարար պատասխան տալ, քանի որ նրանք (ինչպես և բոլոր մյուս ուսուցիչները), միշտ, իբրև անառարկելի ճշմարտություն, ընդունում էին այն ամենը, ինչ տալիս էին դասագրքերը։

Իմ հարցին պատասխանելու փոխարեն միսս Շենսթոուն ստիպեց ինձ ցուցադրել նոր դպրոցի կարգապահության կանոնները։ Այլ կերպ ասած, ստիպեց ինձ վազել։ Նա այնպիսի սրընթաց թռիչքով նետվեց վրաս, որ հազիվ կարողացա փախչել։ Դեռ մի քանի վայրկյան էլ կառչած մնաց իմ սվիտերից, որի հյուսվածքը մի քանի տեղից քանդվեց, երբ ուզում էի փախչել։ Նոր դպրոցի կարգապահության կանոնները նույնպես խանդավառությամբ ընդունվեցին։ Վտանգավոր պահերին տեղում մնալու փոխարեն ավելի լավ էր վեր կենալ ու փախչել։ Դեռ հուզված, նա էլի փորձեր արեց ինձ բռնելու, բայց ես կարողացա անվնաս դուրս պրծնել սենյակից։ Հինգ րոպե անց, հավատացած լինելով, որ հանգստացած կլինի, բաց արեցի դուռը, որպեսզի ներս մտնեմ ու անցնեմ տեղս, բայց նա նորից նետվեց ինձ վրա, և ես կրկին կարողացա փախչել։

Հետագա իրադարձություններին չսպասելով, որոշեցի դեպքի մասին հայտնել հենց իրեն՝ միստր Մոնսունին։ Բայց հայտնելուց հետո պարզապես քարացա՝ տեսնելով, որ նրա ողջ համակրանքը միսս Շենսթոունի կողմն է։ Իսկ ինձ վրա մի արհամարհական հայացք էր ձգել։

― Նա ասաց, որ քարերը քսան հազար տարեկան են, ― ասացի, ― իսկ ես միայն հարցրեցի․ «Որտեղի՞ց գիտեք»։ Ես նկատի չունեի, թե դրանք քսան հազար տարեկան չեն։ Պարզապես ցանկանում էի իմանալ, թե հնարավոր չէ՞, որ դրանք ավելի հին լինեն, ասենք՝ երեսուն հազար տարեկան։ Քանի՞ տարեկան է երկրագունդը։ Մի քանի միլիոն, ճի՞շտ է։ Դե, եթե գրքում գրված է, թե այդ քարերը քսան հազար տարեկան են, ապա ինչ֊որ մեկն էլ պետք է կարողանա ասել, թե այդ թվերը որտեղից են հայտնվել գրքում։ Սա Էմերսոնի դպրոցը չէ։ Սա Լոնգֆելոյի անվան թերի֊միջնակարգն է։ Ես եկել եմ այստեղ սովորելու։ Չէ՞ որ չի կարելի պատժել այն բանի համար, որ ցանկանում ես սովորել։

― Հապա, խնդրեմ, նորից ասա անունդ, ― ասաց միստր Մոնսունը։

― Ուիլյամ Սարոյան, ― ասացի ես համեստորեն՝ ջանալով որքան կարող էի, թեև, պետք է խոստովանեմ, որ դա այնքան էլ հեշտ բան չէր։

― Իսկ դու․․․, ― ասաց միստր Մոնսոնը։

― Տասնմեկ, ― ասացի ես։

― Ոչ, տարիքդ նկատի չունեմ։

― Հարյուր երեք ֆունտ։

― Ոչ, ո՜չ։

― Բողոքական։

― Ինձ հետաքրքրում է, թե ընդհանրապես ի՞նչ է նշանակում քո անունը։

― Ասում են, թե նշանակում է լուսավոր։

― Ազգությո՞ւնդ, ― հարցրեց միստր Մոնսունը։

― Հայ, ― հպարտությամբ պատասխանեցի ես։

― Հենց այդպես էլ կարծում էի, ― ասաց դիրեկտորը։

― Հենց այդպես էլ ի՞նչ էիք կարծում։

― Այն, որ հայից բացի ոչ֊ոք այդպիսի հարց չէր տա։

― Որտեղի՞ց գիտեք, ― ասացի ես՝ կրկին ցուցադրելով նոր դպրոցի կանոնները։

― Դեռևս ոչ ոք այդպիսի հարց չի տվել, ― ասաց նա։ ― Այդ պատասխանը բավարարո՞ւմ է քեզ։

― Միայն մասամբ, ― ասացի ես։ ― Որտեղի՞ց գիտեք, որ եթե ես չտայի այդ հարցը, որիշ ոչ ոք չէր հարցնի նույնը։

― Այն բազում տարիների ընթացքում, որ աշխատել եմ Կալիֆորնիա նահանգի հանրակրթական սիստեմում, ― ասաց միստր Մոնսունը, ― ոչ ոք և ոչ մի անգամ այդպիսի հարց չի տվել։

― Այո, ― անմիջապես պատասխանեցի ես, ― և այն բազում տարիների ընթացքում, նախքան Նյուտոնը կցանկանար պարզել, թե ի՞նչն է պատճառը, որ խնձորը ծառից ընկնում է գետին, ոչ ոք չի ցանկացել պարզել, թե ինչու է այն ընկնում։

Այդ ժամանակ ես հավատացած էի, որ օրերից մի օր միստր Մոնսունը կշարադրի իմ բանավեճի մասին, որովհետև ոչ մի հիմք չունեի կարծելու, թե նա չի կարողանում գրել կամ էլ չի գիտակցում, որ վայելում է այն մարդու ներկայությունը, ում մասին վերհուշ գրելը պարզապես իր բարոյական պարտքն է։

Բայց իրողությունն այն է, որ այդ մարդը այդպես էլ ոչ մի տող չգրեց իմ մասին։

Ես հոյակապ էի։

Իմ մեղքը չէ, որ ուրիշ ոչ ոք այդպիսին չէր։

Միստր Մոնսոնը հավանաբար նպատակահարմար չհամարեց շարունակել բանավեճը։ Նա միայն նստել ու իր կոշիկներին էր նայում։

― Դե, ի՞նչ կասեք, ― ասացի ես։

― Այսպես ուրեմն, ― խեղճացած ձայնով ասաց նա։ ― Ես երևի ստիպված լինեմ մի լավ ծեծ տալ քեզ։ Դե, ի՞նչ կասեք։

― Ինչի՞ համար։

Ես անմիջապես ոտքի ցատկեցի՝ հայացքս չկտրելով սղագրուհուց, որի սեղանը հենց դռան մոտ էր։ Սղագրուհին անչափ գեղեցիկ աղջիկ էր, և ես ցանկանում էի հնարավորին չափ հաճելի տպավորություն ստեղծել իմ մասին, թեև չեմ էլ կարող պատկերացնել, թե ինչ հույսեր էի փայփայում այն ժամանակ։

― Միսս Սլայֆո, ― ասաց միստր Մոնսունը։ Դա հենց այն էր, ինչ ցանկանում էի լսել, և մինչ միսս Սլայֆոն կկարողանար փակել իմ ճանապարհը, ես արդեն դռան մոտ էի, մի ակնթարթ հետո՝ միջանցքում և քիչ անց՝ համարյա դպրոցի հրապարակի կենտրոնում։

Նոր դպրոցի կարգապահության կանոնները մեկ անգամ ևս փորձության ենթարկվեցին և կրկին արդարացվեցին։

Ես տուն վերադարձա և տեսա քեռի Ալեքսանդրին, որը հյուրասենյակում սուրճ էր խմում։ Քեռի Ալեքսանդրը մեզ տեսնելու համար եկել էր Հարավային Կալիֆորնիայից։ Նա սովորում էր այնտեղ, համալսարանի իրավաբանական ֆակուլտետում։ Նրան պատմեցի ողջ իրողությունը։ Նա ինձ անխոս տարավ դեպի իր «Ապպերսոն» կոչվող մեքենան, և միասին ուղևորվեցինք Լոնգֆելոյի անվան թերի֊միջնակարգ դպրոց։

― Դու ամեն ինչ պատմեցիր այնպես, ինչպես եղե՞լ էր, ― հարցրեց քեռի Ալեքսանդրը ճանապարհին։

― Այո, հենց այդ էր ողջ իրողությունը։

― Շատ լավ, ― ասաց նա։ ― Սպասիր մեքենայի մեջ։

Ես չգիտեմ, թե իրար հետ ինչի մասին խոսեցին քեռի Ալեքսանդրն ու միստր Մոնսունը, միայն թե մի քանի րոպե անց դուրս եկավ միսս Սլայֆոն, մոտեցավ մեքենային և ասաց․

― Քո քեռին, միստր Մոնսունը և միսս Շենսթոուն կցանկանային տեսնել քեզ դիրեկտորի ընդունարանում։

Երբ ներս մտա, քեռիս ասաց․

― Կան մարդիկ, որոնք գիտեն ամբողջ աշխարհում և երկրի վրա գտնվող տարբեր առարկաների մոտավոր տարիքը որոշելու շատ եղանակներ։ Թե ովքեր են այդ մարդիկ և ինչպես են նրանք կատարում իրենց հաշվարկները, միստր Մոնսունը տեղյակ չէ։ Միսս Շենսթոուն նույնպես չգիտի և խոստացել է զբաղվել այդ հարցով։ Ինչ վերաբերում է քեզ, ապա դու իրավունք ունես հարցնելու՝ ինչի մասին որ կամենում ես, միայն թե՝ ձայնի ավելի հանգիստ ու քաղաքավարի տոնով։

Հետո շրջվեց դեպի դիրեկտորը։

― Ես չե՞մ խախտում մեր միջև եղած պայմանավորվածությունը։

― Ամենևի՛ն, ― ասաց դիրեկտորը։

― Այն միտքը, թե միայն հա՛յը կարող է այդպիսի հարց տալ, ― շարունակեց քեռի Ալեքսանդրը, ― միստր Մոնսունն արտահայտել է խորի՜ն ակնածանքով։ Հուսով եմ, որ այդպե՞ս է, միստր Մոնսուն։

― Այո՛, ― ասաց միստր Մոնսունը, ― մի քաղաքում, որտեղ ապրում են տասից֊տասնհինգ հազար հայեր, հազիվ թե կարողանայի․․․

― Այո, պա՛րզ է, որ խորի՜ն ակնածանքով, ― ասաց քեռի Ալեքսանդրը։

Հետո դիմեց ինձ։

― Այսօր կարող ես չմասնակցել պարապմունքներին և գնալ, ուր որ ցանկանաս, բայց վաղը կմտնես դասարան այնպես, կարծես ոչինչ էլ չի պատահել։ Հուսով եմ, սա է՞լ է համապատասխանում մեր միջև եղած պայմանավորվածությանը, ― ասաց դիրեկտորին։

― Ես կցանկանայի հետաքրքրվել, թե արդյոք նրա համար ավելի լավ չէ՞ր լինի, եթե փոխադրվեր Հոթորնի անվան դպրոցը, ― հարցրեց միստր Մոնսունը։ Բայց իմ քեռին անմիջապես պատասխանեց․

― Նա ապրում է այս թաղամասում։ Նրա ընկերները հաճախում են այս դպրոցը։ Ես անձա՛մբ կհետևեմ, որ նա մեծ հաջողությունների հասնի ձեզ մոտ։

― Մենք բոլո՛րս կհետևենք, ― ասաց դիրեկտորը։

Ես երբեք այդքան տհաճ վիճակի մեջ չէի եղել։ Եվ ինչքան էի բարկացել քեռուս վրա։ Միակ բանը, ինչից միշտ խորշել եմ, հենց իմ ներկայությամբ կատարվեց քիչ առաջ, թեկուզև հանուն ինձ։ Իմ իրավունքները պաշտպանելու համար ծաղրի էին ենթարկվել մյուսները․ դժվար թե կարող էր այս հանգամանքը հաճելի լինել ինձ։

Եվ իսկապես, որտեղից֊որտեղ հայտնվում է այդ մարդը, այդ սքանչելի մարդը՝ իմ քեռին, ոտք դնում դպրոց, իրեն իրավունք վերապահում նսեմացնելու, կարգադրելու և սպառնալու ուսուցչուհուն և հենց իրեն՝ դիրեկտորին, իսկ նրանք, փոխանակ դիմադրելու, խոնարհաբար թույլ են տալիս նրան հեռանալ հաղթանակած։ Բայց չէ՞ որ հաղթանակ տանելու համար չէր, որ նրան պատմեցի ողջ իրողությունը։

Հաջորդ օրը ներկայացա միստր Մոնսունին, որը, ինձ տեսնելուն պես, ցանկացավ փակել աչքերն ու խորը քուն մտնել։

― Ես եկել եմ ներողություն խնդրելու, ― ասացի ես, ― և ոչ մի առանձնահատուկ վերաբերմունքի կարիք չունեմ։

― Քեզնից միայն պահանջվում է, որ ավելի քաղաքավարի ձևով տաս քո հարցերը, ― ասաց նա։ ― Այժմ կարող ես գնալ։

Իսկ աչքերը, իհարկե, նա չցանկացավ բացել։

Այնտեղից ուղղվեցի դեպի հին աշխարհի պատմության դասարան։ Միսս Շենսթոուն նստած էր սեղանի առջև և, ինչպես երևում էր, խիստ զբաղված էր ինչ֊որ գործերով։

― Ցավում եմ, որ այդքան տհաճություններ պատճառեցի ձեզ, ― ասացի նրան։ ― Այլևս չեմ անի։

Մի պահ ինձ թվաց, թե նա պատրաստվում էր նորից նետվել ինձ վրա, բայց մյուս ակնթարթին կարծես լրիվ խաղաղվեց և, աչքերը թղթից չկտրելով, շատ չոր ձայնով ասաց․

― Նրանք հաշվարկներ կատարելու ինչ֊որ ձև ունեն։ Այժմ կարող ես գնալ։

Ես լիովին համոզված էի, որ օրերից մի օր և՛ դիրեկտորը, և՛ ուսուցչուհին վեր կհիշեն, թե որքան վեհանձնորեն էի ես ինձ դրսևորել այդ չարաբաստիկ պատմության մեջ, բայց, ինչպես ասացի, նրանք ոչ մի տող էլ չեն գրել, ուստի ես ստիպված եղա այդ անելու։

Բարեբախտաբար, միսս Շենսթոուն այդ դեպքից հետո Լոնգֆելոյի դպրոցում դասավանդեց ընդամենը չորս օր և այդ ընթացքում գոնե մի անգամ չփորձեց ինձ նայել կամ էլ որևէ հարցով դիմել ինձ։ Նա նույնիսկ վերջ տվեց ներկա֊բացակա անելուն՝ վախենալով, որ իմ ազգանունը կարդալու ժամանակ ես անպայման ինչ֊որ բան կունենամ ասելու։

Այնուհետև բազում ուսուցիչներ իրար փոխարինեցին հին աշխարհի պատմությունը դասավանդելու համար, բայց, քանի որ այդ ժամանակ նոր դպրոցը վերջնականապես հաստատել էր իր տեղը Լոնգֆելոյի միջնակարգում, ուստի բոլորն էլ անխտիր դիմանալով մեկ օր, ամենաշատը՝ մեկ շաբաթ, ցանկանում էին հնարավորին չափ շուտ և ընդմիշտ հեռանալ մեզնից։

Միստր Մոնսունը բազմիցս ելույթներ ունեցավ համադպրոցական ժողովներում՝ խոսելով պատշաճ շարժուձևերի և ընդհանրապես կարգ ու կանոնի մասին, բայց նրա խորհուրդներն այդպես էլ մնում էին օդում կախված։ Մի ամիս հետո նա նույնպես հեռացավ դպրոցից, և նրան փոխարինեց մի մարդ, որը որպես կապիտան իր քաջագործություններով մեծ հռչակ էր վայելել Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին։ Ոմանք հույս ունեին, թե այս մարդը պետք է կարողանար շատ կարճ ժամանակամիջոցում վերականգնել հին դպրոցը։ Սկզբում նա գործի դրեց բիրտ ուժի մեթոդը՝անձամբ օրական ծեծելով ավելի քան երեսուն տղաների, հետո փորձեց համոզման մեթոդը՝ դպրոցի հրապարակում բարեկամաբար զրուցելով ու քայլելով ամենավատ տղաների հետ, և նման շատ այլ բաներ։ Բայց այդ մեթոդներից ոչ մեկն իրեն չարդարացրեց, և առաջին կիսամյակից հետո նա նույնպես լքեց մեղ և գնաց աշխատելու գյուղական մի փոքր դպրոցում, որն ուներ ընդամենը քառասուն, թե հիսուն սովորող։

Ինչ վերաբերում է ինձ, ապա ես փոխադրվեցի տեխնիկական թեքումով միջնակարգ դպրոց՝ մեքենագրել սովորելու։

Թե մահից հետո հող պիտի դառնամ
Թո՛ղ դառնամ սիրո ճամփեքին մոտիկ,
Որ սիրո համար նորից աշխարհ գամ՝
Հողից դառնալով պայծառ մի ծաղիկ:
Եվ ինձ կքաղի պատանի մի նոր,-
Կդնի կրցքի՜ն սիրած աղջկա
Եվ համբույրի մեջ նրանց բաղտավոր
Կզգամ որ սիրո համար մահ չկա՜...