«27»-ի դատավարությունը կարելի է համարել ավարտված: Դատավարության մասնակիցները մնացած ժամանակը շարունակելու են կատարել ակամա հանձնառած խամաճիկների դերը՝ դատավարություն կոչված այդ ամոթալի բեմադրության մեջ: Ակամա մեղադրող, ակամա դատավոր, ակամա դատապաշտպան, ակամա տուժողներ: Եւ բոլորը սպասարկելու են մարդասպանի (որին ժամանակ առ ժամանակ քնքշորեն տեռորիստ են անվանում) փառասիրությունը:

Հատկանշականը այն է, որ դատավարության մասնակիցներին (բոլորին առանց բացառության) ձեռ է տալիս հոգեմաշ այդ ընթացքը: Եվ ոչ մեկին, դարձյալ առանց բացառության, ձեռ չի տալիս կազմակերպիչների բացահայտումը: Ժամանակ առ ժամանակ հոխորտալը, թե եթե կազմակերպիչները չհայտնաբերվեն՝ չգիտեմ ինչ կանենք, չգիտեմ ոնց կանենք,-պարապ խոսքեր են, որ ասվում են ավելի շուտ ամոթու, որպեսզի հասարակությունը չթքի երեսներին՝ այդքան շուտ նահատակներին մոռանալու համար: Խոսքը այն մասին է, որ տուժող կողմը այնքան է մտել արդարադատություն մուրացողի (ոչ թե պահանջողի) դերի մեջ, որ արդեն վերաորակավորվում է քննության մարմնի հետ համագործակցողի: Ուրիշ ինչպե՞ս հասկանալ հոգեբուժական էքսպերտիզայի պահանջի դիմաց հոգեբանների հերթապահություն ստանալը դատարանի դահլիճում եւ լռելը: Մի՞թե հասկանալի չէ, որ հոգեբանների ներկայությունը ապահովելով՝ նախապատրաստվում է հանցագործներից մեկնումեկի կամ մի քանիսի հոգեկան հիվանդ ճանաչելը ճիշտ ժամանակին: Հնարավոր է, որ բանը դրան չհասնի, բայց այդպիսի ելքի անթաքույց ակնարկը՝ հոգեբանի ներկայության ձեւով, երաշխիք է, որ Հունանյանը իրեն պահի լկտիաբար եւ զգա ապահով:

Բանը հասել է այնտեղ, որ Կարեն Դեմիրճյանի հարազատների կողմից հանդես եկող իրավաբանը անցել է սպառնալիքի նրանց հասցեին, ովքեր համոզված են, որ կազմակերպիչները երկրի ներսում են: Նա խստորեն զգուշացնում է, որ զոհվածների արյունը չշահագործեն: Դատավարության սկզբում ինքը արդեն ասել է, որ կազմակերպիչներ կա´ն, էլ ի՞նչ եք ուզում մարդուց: Կարող էր, չէ՞, չասել: Ասելը, սակայն, հո չի՞ նշանակում, որ դատարանը կպարզի, թե ովքեր են նրանք: Ասել է թե՝ պիտի սպասել դատավարության ավարտին: Այ, եթե չպարզվի կազմակերպիչը, այն ժամանակ... Այն ժամանակ ի՞նչ: Ոչինչ: Համոզմունքը, որ կազմակերպիչ կա, մնաց, բայց կազմակերպիչը չկա: Մեռնեմ օրենքին: Իրավաբանի գլխավոր միտքը, սակայն, այս չէ, այլ հաջորդը, որի էությունը այն է, իբր, կազմակերպիչներին բացահայտելու գործում ամենաշահագրգռված կողմը իշխանությունն է: Ուշադրություն դարձրեք՝ ամենաշահագրգռվածը: Միամիտ քաղաքացին կկարծի խորամանկ իրավաբանը թասիբի է գցում իշխանությանը... Քավ լիցի: Դա միայն այն է նշանակում, որ երբ պարզ կդառնա, որ ոչ մի կազմակերպիչ էլ չհայտնաբերվեց, դժվար չի լինի հետեւություն անել, թե իշխանությունը հո իր վատը չէր ուզի, եթե կազմակերպիչ լիներ՝ կբացահայտեր: Այսինքն, կազմակերպիչ կա´մ չկար, կա´մ այնպիսի կազմակերպիչ էր, որին բացահայտելը իշխանության ուժերից էլ վեր էր: Ասված է, չէ՞, որ իշխանությունը իր վատը չէր ուզի: Ասել կուզի՝ կազմակերպիչները դրսից են: Եզրակացնում ու նվագում ես հայ ժողովրդի սրտի ամենաքնքույշ լարերի վրա: Ո´չ մեղավորության զգացում՝ սեփական զավակների արյունը խմելու պատրաստակամության համար, ո´չ ամոթի զգացում՝ այդպիսի վիժվածքներ ծնելու ու հրահրելու համար, ո´չ խղճի խայթ ու պատասխանատվության բեռ՝ ընտրած նախագահին հրաժարականի հասցնելու ու դրա հետեւանքների համար, ո´չ էլ՝ ազգային ինքնասիրահարվածության խաթարում: Դարձյալ ուրիշներն են մեղավոր: Իսկ կուսակցությունները, խմբակցությունները, անգամ տուժողները դրսի վարկածի դեպքում ստիպված չեն լինի որոշումներ կայացնել, հարաբերություններ փչացնել, նոր ընտրությունների գնալ, դաշինքներ քանդել ու պաշտոնները ռիսկի ենթարկել:

Կյանքը անասելի հեշտանում է: Եւ ամեն մի երեկվա ռամիկ ու ռանչպար, որ հայերեն խոսելը սովորում է խոսափողի առաջ, իրեն մեծ քաղաքականության գիտակի տեղ է դնում ու աչքունքով ազգիս ակնարկում, թե հրահանգը դրսերից է գալիս: Ֆայլաբազարի հարգելի մտածողներ, այդ ե՞րբ է պատահել, որ որեւէ երկիր չունենա գործիչներ, որ ընդունելի չեն այս կամ այն շահագրգիռ պետության իշխանություններին: Բայց որպեսզի ընդունելի չլինելը վերածվի բառացիորեն չլինելու, անհրաժեշտ է, որ երկրի ներսում լինի ոչ միայն սպանիչ մթնոլորտ, բանդա կամ կազմակերպություն, այլեւ այդ ամենը հրահրող ու ապահովող քաղաքական ռեժիմ: Ինչո՞ւ Նահանգների նման հզոր երկիրը, ձեռքի տակ ունենալով կուբացի վտարանդի վարձկանների մի ամբողջ բանակ, տասնամյակների ընթացքում չկարողացավ իրագործել Ֆիդել Կաստրոյին վերացնելու իր ծրագիրը: Որովհետեւ երկրում չկար ոճրագործությանը նպաստող մթնոլորտ եւ ռեժիմ: Եւ հիմա, որ մարդասպանները իրենց կուսակցական պատկանելությամբ ու գաղափարախոսությամբ անթաքույց ու լպիրշ կանգնած են ձեր դեմը, երբ ոճրագործության արդյունքով իշխանության տիրացածներն ու տնտեսության ոլորտները զավթածները հայտնի են անգամ երեխային, ի՜ նչ եք ձեզ գժի տեղ դրել ու հարց եք տալիս՝ ո՞ւմ էր սպանդը ձեռնտու: Այդ ո՞ւմ եք հիմարի տեղ դրել: Ինչո՞ւ եք ձեր խեղճ ուղեղը ծանրաբեռնում աշխարհաքաղաքականությամբ: Չէ՞ որ այդպիսի զոռից ծամածռվում է անմեղսունակի դեմքը: Այդպես մարդուս դեմքը ծամածռվում է մեկ էլ միայն մի դեպքում: Ու դարձյալ՝ զոռից: Հասարակայնությանը սպառնալու վերոհիշյալ դեպքը առաջինը չէ: Այսինքն, սա երկրորդ էտապն է: Առաջին անգամ սպառնաց Ալբերտ Բազեյանը 2000 թվականին, քաղաքապետի բարձր աթոռից: Այն ժամանակ, չգիտես ինչու, իրեն գլխավոր մեռելատեր էր համարել եւ հաթաթա էր տալիս, թե՝ չըլնեմ-չիմանամ մեկնումեկի մտքով անցնի Վազգենի ու Դեմիրճյանի արյունը դարձնի շահարկման առարկա... Եւ թե՝ պետք է սպասել նախաքննության ավարտին: Սպասեցինք - տեսանք: Հիմա էլ սպասում ենք դատավարության ավարտին:

Ի դեպ, դատավարության սկզբին «ՀԺԿ-ն՝ երկրապահի կամուֆլյաժով» հոդվածում մենք զգուշացրել էինք, որ դատավարության փուլում Ստեփանը կկատարի այն դեստրուկտիվ դերը, որը խաղաց Արամը նախաքննության փուլում: Արամը կամ Աբոն, Ստեփանը կամ իր իրավաբանը - խոսքը տուժող կողմի մասին է: Ահա այդ էլ տեսանք: Հիմա էլ Դեմիրճյանների կողմից են մեզ սպառնում: Իհարկե, կարելի է երեւակայությանը տուրք տալ եւ մտածել, որ երբ նախաքննության փուլում Բազեյանը իր դերը կատարեց, Քոչարյանը հետեւյալ փուլի համար Բազեյանին նախօրոք ազատեց պաշտոնից, որպեսզի նա որպես «այլախոհ» կուսակցություն ստեղծելով՝ քայքայի Երկրապահը դատավարության անպտուղ ավարտից առաջ: Կարելի է ավելի խոր գնալ եւ ենթադրել, որ Բազեյանը լավ էլ գիտակցում է ինչ է անում: Բայց ճշմարտությանը ավելի մոտ կլինի վարկածը, որ՝ չի հասկանում: Չէ՞ որ, ըստ Աշոտի, Բազեյանը ազնիվ է: Քյարփինջն էլ է ազնիվ, քանի դեռ դրանով մեկի գլխին չեն տվել: Այսինքն, տալուց հետո էլ մնում է ազնիվ: Եւ դառնում է բազմակի գործածության ազնիվ քյարփինջ: Ինչ վերաբերում է ազնվությանն առհասարակ, կարծում ենք, որ մեր մեջ ազնիվ մարդ այլեւս չկա: Մեր սերնդի ազնիվները զոհվեցին պատերազմում: Իսկ նախաքննության նյութերը՝ տուժողների այն ժամանակվա պահվածքի վերաբերյալ, ավելի անախորժ կասկածներ են ծնում:

Ինչ-որ մարդիկ Ազգային անվտանգության շենքում թոկով խեղդելու սպառնալիքի տակ Կ.Հունանյանից Վ.Սիրադեղյանի դեմ ցուցմունք են կորզում: Բայց դա քիչ է: Կամ ոչինչ չի նշանակում, որովհետեւ դժվար կլինի այդ տարիքի պատանու եւ Սիրադեղյանի նույնիսկ ծանոթ լինելը համոզիչ ներկայացնել: Եւ քննիչը համառորեն փորձում է ցուցմունքի նման մի բան պոկել Նաիրի Հունանյանից: Քննիչի հարցերից բխում է, որ նրան կբավարարի անգամ մի թեթեւ ակնարկ այն մասին, որ հնարավոր է խմբից մեկնումեկի հետ Սիրադեղյանը երբեւէ հանդիպած լինի: Հարցը լսեք. «Սիրադեղյանը կապ չունի, որովհետեւ քեզ հե՞տ չի հանդիպել, թե՞ ...»: Ասել է թե՝ քեզ հետ չի հանդիպել - հասկացանք, բայց ինչո՞ւ ես ուրիշի «ցուցմունքը» փչացնում: Բայց Նաիրին դեռ ԱԺ-ի շենքում հասկացել է, որ իրեն հիմարացրել են, եւ որ այդպիսի «ցուցմունքից» հետո ինքը դատարան չի հասնի: Եւ ոչ թե սոսկ ժխտական պատասխան է տալիս, այլեւ կտրականապես է ժխտում: Ժխտում է նույնիսկ զայրույթով, որպեսզի երկիմաստության տեղ չթողնի: Նա գիտի արդեն կամ հասկանում է, որ մի «ցուցմունքը» արդեն կա, եւ իր այս պատասխանի հստակությունից է կախված իր կյանքը: Թե ո՞ւմ իդեան էր նախորդների վրա կասկածը տանել, պարզ է: Եւ ձեռագիրն է ծանոթ: Հանրապետության դատախազին սպանեցին այն օրը, երբ Սիրադեղյանին երկրորդ անգամ դատախազություն էին կանչել՝ հայտնի քրեական գործի հետ կապ չունեցող առիթով: Դատելով Ա1+-ով Վանոյի ելույթից, երկար-բարակ զրույցով իրեն աշխատում էին ավելի երկար պահել շենքում, եւ եթե դա հաջողվեր, դատախազների սպանության պահին ինքը շենքում էր գտնվելու: Այդ դեպքում պարզ չէր. արդյո՞ք բանը կվերջանար երկու դիակով:

Հասկանալի է, որ եթե դատախազությունում որոշել են մարդուն պահել իրենց որոշած չափով, ձեւը կգտնեն, եթե նույնիսկ պատգամավոր ես եւ դեռ անձեռնմխելի: Հասկանալի է նաեւ, որ այդ պարագային չափը համաձայնեցնում են գլխավոր դատախազի հետ: Եւ երբ Սիրադեղյանը հրաժարվում է որպես վկա գրավոր ցուցմունք տալուց, բնականաբար, զեկուցում են Խաչատրյանին, եւ նա մահվանից մեկ-երկու ժամ առաջ Վանոյի համար, թերեւս, ճակատագրական որոշում է կայացնում՝ այսօր բավական է: Բայց դատախազների սպանությունից կես ժամ հետո պետական ռադիոն ողբերգական լրատվության իբրեւ հավելում հաղորդում է, որ այդ նույն օրը Վ.Սիրադեղյանը դատախազություն է կանչվել Համբարձում Գալստյանի գործով: Բնականաբար, չեն բացատրում՝ ինչ կապ ունի այստեղ Գալստյանի գործը, մանավանդ որ, նոր քննություն սկսելու մասին խոսք անգամ չկա: Նաեւ ոչ մի բան չեն պնդում, բայց ռադիոլսողի մտքում թող մնա, ցույց կտա ապագան: Սա ամենաանմեղ բացատրությունն է: Չի բացառվում, որ ծրագիրը ավելի դիվական էր, թե´ անկապ կանչը դատախազություն ու 3 ժամ անպտուղ զրուցելը, թե´ պատրաստի ինֆորմացիան ձախողված, մեծ պլանի մաս էին կազմում: Պլան, որը հաշված րոպեների ընթացքում ամեն ինչ պիտի «բացահայտեր» ու փակեր: Համբարձում Գալստյանը, Խորխոռունին, Արծրունին, գլխավոր դատախազը եւ ապա՝ ինչքան անուն որ պետք լինի: Իսկ պրիչոմ Հենրիկ Խաչատրյանը, կհարցնի ընթերցողը: Բանն այն է, որ դա հնարավոր չէր անել Հենրիկ Խաչատրյանի կենդանության օրոք, որովհետեւ Գլխավոր դատախազի պրոֆեսիոնալ բարեխղճությունը թույլ չէր տալիս խոշտանգումների միջոցով ստացած «ցուցմունքներով» քրեական գործ հարուցելու միջնորդությամբ հանդես գալ Ազգային ժողովում: Համենայն դեպս, նա չէր ստորագրի այն խայտառակ տեքստը, որ կարդաց Աղվան Հովսեփյանը ԱԺ-ի հայտնի նիստին, եւ որը Արարքցյանը դիպուկ բնորոշեց ոչ թե միջնորդություն, եւ նույնիսկ ոչ մեղադրական ճառ, այլ դատավճիռ: Հովսեփյանը այդ բանը Ազգային ժողովում կարդաց Խաչատրյանի սպանվելուց կարճ ժամանակ հետո: Այսինքն, մի ամբողջ տարի Խաչատրյանին համոզում էին անել մի բան, ինչը դեմ գնալ էր նշանակում իր պրոֆեսիոնալ խղճին: Իսկ Հովսեփյանի պարագային խղճի հարց չծագեց, որովհետեւ բացի մարդկային ու պրոֆեսիոնալ հատկանիշների տարբերության հանգամանքից, վճռական դեր խաղաց այն պարագան, որ պետական լրատվամիջոցները վաղօրոք զգուշացրել էին նրան, որ նա գլխավոր դատախազ լինելուց առաջ նախկին սպանության վկան է: (Ապշելու օպերատիվությամբ սպանության գիշերը պաշտոնաթերթում տպագրվեց այդ օրը դատախազի առանձնասենյակ մտած-ելած անձանց ցուցակը, եւ արձանագրվեց, որ Աղվանը դուրս չի եկել: Ուրեմն սպանության պահին եղել է ներսում): Այսինքն, նա սպանության վկա էր, որը ոչ միայն նախաքննությունը վարեց, ինչը չի թույլատրվում օրենքով, այլեւ դատախազ նշանակվեց: Նա սպանության վկա էր, որը կարող էր նաեւ (նայած պահվածքին) սպանության մասնակից հռչակվել: Եւ նա կարդաց ոչ թե միջնորդագիր, այլ դատավճիռ: Խնդիրը այստեղ իրավաբանական ձեւակերպումները չեն: Խնդիրը նույնիսկ այդ միջնորդության էությունը չէր, այլ այն, որ այդ բեմադրությունը, հատկապես Խաչատրյանի սպանությունից հետո, պիտի վերջնականապես սարսափի մատներ իրավապահ մարմիններին ու պատգամավորներին:

Գործը նախորդների վրա շուռ տալու վերոհիշյալ ձեռագիրը «27»-ի դեպքում սկսեց երեւան գալ դեռ այն ժամանակ, երբ երկրի ղեկավարների մարմինները չէին հանձնվել հողին: Այդ գործին լծվեցին Քոչարյանն ու Արկադի Ղուկասյանը անձամբ՝ սկսելով Դեմիրճյանի ընտանիքից:

Բայց կստացվե՞ր արդյոք այդ գիծը ցուցմունքի վերածելու փորձը եւ Կարեն Հունանյանին խեղդամահ անելու սպառնալիքը՝ առանց Արամ Սարգսյանի գիտության: Բացառվում է: Բացառվում է այն պարզ պատճառով, որ այդ առաջին շաբաթներին ու ամիսներին ողջ գործադիր իշխանությունը, օրենսդիրն ու բանակը Արամ Սարգսյանի ձեռքում էին, եւ, բնականաբար, որեւէ չինովնիկ, սպասելով իրադրության հստակեցման, որեւէ գործողություն չէր կատարի՝ առանց այդ մասին տեղյակ պահելու Վազգենի եղբայր վարչապետին: Համենայն դեպս, առանց տեղյակ պահելու երկու կողմերին: Այդ է թելադրում խառնակ ժամանակներում գործող չինովնիկի առաջին՝ ինքն իրեն ապահովագրելու, բնազդը: Հատկապես այն պարագային, երբ նախաքննության հետ կապ ունեն երկու տարբեր պետական մարմին: Եթե անգամ մեկնումեկը անհրաժեշտություն ունենար իր հետքերը մաքրելու, դարձյալ չէր համարձակվի դա անել, վախենալուց, որ մյուսը կմատնի: Խոսքը տվյալ դեպքում Զինվորական դատախազության եւ անվտանգության նախարարության մասին է, որի պատերի ներսում տեղի էր ունենում դիմակներով մարդկանց «ցուցմունք» ստանալը նախնիների վերաբերյալ: Էլ չեմ ասում Հանրապետական դատախազության վերահսկողությունը: Վերջին հաշվով, այդպես էլ եղավ, եւ տեղի ունեցավ ինֆորմացիայի արտահոսք: Եւ երբ մամուլով հրապարակվեց Կարեն Հունանյանին խեղդամահ անելու սպառնալիքի պատմությունը, զինվորական դատախազը ոչ միայն հաստատեց եղելությունը, այլեւ հայտարարեց, որ քննություն է գնում այդ դեպքի առթիվ: Ջհանգիրյանը այնքան պարկեշտ գտնվեց, որ չժխտեց անվտանգության պատերի ներսում քննությունը շեղելու փորձը: Իսկ ինչո՞ւ լռեց Արամ Սարգսյանը: Եթե նույնիսկ տեղյակ չէր նախապես, Ջհանգիրյանի հայտարարությունից հետո ինչո՞ւ չապահովեց գոնե այդ դեպքի քննությունը: Չէ՞ որ իր քթի տակ եղբոր սպանության նախաքննությունը լկտիաբար շեղում էին: Եւ չէ՞ որ ինքը կարծես թե վարչապետ էր նշանակվել պետության ղեկավարների սպանությունը բացահայտելը ապահովելու, ոչ թե ցեմենտի գործարանում ձեռք բերած ծանծաղ գիտելիքներով Հայաստանը փրկելու համար:

Լռելը մեկ բացատրություն կարող է ունենալ, որ այն, ինչ տեղի էր ունենում ԱԱՆ-ի պատերի ներսում, բացի Քոչարյանից նաեւ իրեն էր ձեռնտու: Արամի շրջապատում այդ ժամանակ Քոչարյանի հարցը լուծված էր համարվում: Քոչարյանն էլ գիտեր, որ այնքան էին իր հարցը լուծված համարում, որ նրա մասին կառավարությունում եւ մերձկառավարական շրջանակներում խոսում էին միայն չգրելու ենթակա բառերով: Այնքան էին լուծված համարում, որ պրոբլեմը ոչ թե նրա «ժամանակավոր» գոյության մեջ էին տեսնում, այլ թե ինչպես անեն, որ իշխանությունը չվերցնի ուրիշը: Քաղաքական իրավիճակի գնահատականը իրենց լեզվով մոտավորապես այսպես էր հնչում. «Ախպեր, նա հրաժարական տվող ա, բայց չի ուզում անկայունություն-բան ըլնի... Պիտի մտածվի»: Մտածելն էլ այն էր, որ Գենշտաբը ասի՝ դավայ: Բայց Գենշտաբը նրա համար է Գենշտաբ, որ ուղիղ խոսքը մարդուն չասի: Հետո՝ դավայ ասելը էլ ո՞նց է լինում, եթե Ռուսաստանի երկու ղեկավարները հոգեհանգստին հայտարարեցին, որ Հայաստանի ղեկավարության մեջ սպանվել են Ռուսաստանի երկու ամենամեծ բարեկամները:

Արամը կարծում էր տուժող կողմի «մեղրամիսը» հավերժ է լինում: Կարծում էր այդ բանակը, պառլամենտը, վարչապետությունը եղբորից ստացել է իբրեւ պապենական անձեռնմխելի ժառանգություն, այլ ոչ թե որպես եղբոր արյան գին եւ այն էլ՝ ժամանակավոր կամ պարտքով: Կարծում էր Քոչարյանի մերձավոր շրջապատի դեմ եղած ցուցմունքները բավական են, որ Քոչարյանը թողնի հեռանա: Կամ թեկուզ եւ մնա, բայց այն կարգավիճակում, որ եղել էր Վազգենի ու Դեմիրճյանի օրոք: Հանգուցյալ Վազգենն էլ էր կարծում, թե դա հնարավոր է: Արամն էլ կարծեց, թե դա հնարավոր է: Բայց ամենացավալին այն է, որ այդպես մտածում էր երկուսի կողքին էլ «մտածող աշխատող» Մանուչարյանը: Ստվերային ղեկավարումը նրա տարերքն է: Չստացվեց Տեր-Պետրոսյանի ժամանակ, փորձեց Քոչարյանի վրա: Եւ ստացվեց: Վազգենի դեպքում՝ ողբերգություն: Արամի դեպքում՝ զավեշտ: Բայց ինչո՞ւ ենք այսօր, երբ պետական լրատվամիջոցները ամեն օր հալածում ու ձեռ են առնում տուժողներին,-այս պահին ինչո՞ւ ենք մի բան էլ մեր կողմից ավելացնում եղածին, փոխանակ պաշտպանելու հալածվողներին: Որովհետեւ խոսքը անցյալի մասին չէ, այլ ապագայի: Խոսքը Մեղրիի մասին է:

Այնպիսի տհասությամբ, ինչպես Քոչարյանին վերադարձրին Վազգենի եւ Դեմիրճյանի ձեռքով եւ ապա արյան գնով վերցված իշխանությունը, այն ապաշնորհությամբ, որով տապալեցին նախաքննությունն ու հիմա էլ տապալում են դատաքննությունը, ահա այդպիսի մտավոր կարողություններով էլ նրանք թույլ են տալու, որ Մեղրին հանձնվի Ադրբեջանին: Լսեցինք ինչպես են Բազեյան-Սարգսյան-Մալխասյանը հոխորտում, թե ուրիշի զորք չեն թողնի մտնի Մեղրի: Այսինքն, այդ պառլամենտն ու այդ Երկրապահը, ի թիվս այլ անմեղսունակների, որոշել են վավերացնել Մեղրին հանձնելու մասին պայմանագիրը: Վավերացնելուց հետո, պարզվում է, որոշել են չթողնել օտար զորք մտնի Մեղրի: Կարծում են վավերացնելուց հետո իրենք կենդանի են մնալու: Այդպես քանի՜ անգամ են թողել բանը հասնի վերջին պահին: Իբր, վերջին պահին իրենք կանգնած են: Այդպես Սիրադեղյանին հանձնեցին դատախազությանը, իբր, շատ կարեւոր գործ ունեին՝ պառլամենտում մեծամասնություն ստանալը, եւ որպես «քաղաքական գործիչներ» ճիշտ համարեցին «փոքր» խնդիրը մեծին զոհաբերելը: Իբր, ազգայինն ու ապազգայինը ջոկող տղերք էին, ապազգային հռչակեցին իրենց հաղթանակից-հաղթանակ տարած, փառքի ու պատվի արժանացրած գլխավոր հրամանատարին, ուրացան պատերազմի տարիներին իրենց թիկունքը դավադիր գնդակից ապահոված, նեղ օրերին փամփուշտ, հաց ու հագուստ հասցրած ներքին գործերի նախարարին: Այդպես, մանրից զոհաբերեցին՝ իրենց խելքով փոքր բաները, բաներ, որ կարող էին կանխել պառլամենտի սպանդը: Այդպես կուլ տվեցին Խորխոռունու սպանությունը, Արծրունու սպանությունը, Գլխավոր դատախազի սպանությունը, չպաշտպանեցին Բլեյանին, չպաշտպանեցին նույնիսկ Սամվել Բաբայանին եւ բանը բերին հասցրին այնտեղ, որ երբ Ազգային ժողովի դահլիճում պառկած տեղից վեր կացան, տեսան, որ այն «գլխավորը», հանուն որի այդքան զինակիցներ էին զոհաբերել, այդ մեծամասնությունը տեսան երկու կրակահերթով ոչնչացված:

Ահա այսպիսի կարեւորի եւ անկարեւորի զգացողություն: Ահա այսպիսի քաղաքական մտքի տիտաններ, որ հատակին պառկելուց հետո դարձել են նախաքննության ավարտին սպասող հանդիսատես, հիմա էլ սպասում են դատավարության ավարտին... Գլուխը իրենց քարը՝ իրենց անխելքության ու անթասիբության հետ, բայց հիմա էլ սպասում են, որ Քոչարյանը Մեղրին հանձնելու պայմանագիրը ստորագրի... Իրենք կանգնած են: Որտե՞ղ են կանգնած, որ չեն երեւում: Ինչի՞ս վրա են կանգնած, եթե մի օր արթնանալու են ու տեսնեն ՄԱԿ-ի զորքերը Մեղրին կտրել են Հայաստանից: ՄԱԿ-ի դե՞մ են կռվելու պառլամենտի հատակին... այդ... շաքարախտ ստացածները: Մի՞թե պարզ չէ, որ Մեղրին ծախելու պայմանագիրը վավերացնելուց անմիջապես հետո մի քանի հոգու մի գիշերվա մեջ սատկացնելու են եւ գործը վերջացնելու: Իսկ մենք նրանց վրա հույս էինք դրել: Կարծում էինք, գոնե Հայաստանի հողը պաշտպանելու հարցում նահանջելու տեղ չունեն: Ունեն: Ռուսական Գենշտաբը կարող է ուշացումով իր խոսքը ասի: Կարող է արդեն ասել է, բայց չեն հասկացել: Մարմնի ո՞ր մասով պիտի հասկանային: Իսկ եթե, այնուամենայնիվ, Ռուսաստանն էլ համաձայն է, որ Մեղրին հանձնենք, որպեսզի Հայաստանին թողնի միայն Թուրքիային սահմանակից ու հավերժ Ռուսաստանի գերին,-ի՞նչ է, պիտի հանձնե՞նք մեր հողը: Այս բանակը Ռուսաստանի՞նն է, թե՞, այնուամենայնիվ, մերը:

Այսպես, խելքները չհասած բաներով զբաղվելով, կուսակցաշինությամբ Երկրապահը պառակտելով, Երկրապահի մանկամիտ ջոջերը բանը կբերեն կհասցնեն նրան, որ եղած հինգ-վեց հրամանատար ու մի քանի քաղաքական գործիչ էլ կգնդակահարվեն կամ կվթարվեն, կամ սրտի նոպայից կմեռնեն, եւ Մեղրիի համար կռվելու ընդունակ միակ ուժը (որքան էլ դժվար է դաշնակցությունը չսիրողիս համար խոստովանելը) կմնա դաշնակցության զինյալ մասը: Ինչքան էլ առաձգական ու անորոշ է Հայաստանի նրանց պատկերացումը, մի բան պարզ է, որ Մեղրին մտնում է նրանց պատկերացրած Հայաստանի մեջ: Բայց գաղափարական տարաձայնության տեղ չէ, եւ հանուն Հայաստանի հողի նրանց թիկունքին կկանգնի Հայաստանի Աշխարհազորը: Ուրիշ ի՞նչ է մնում անել, եթե ո´չ հայկական պետություն կա, ո´չ հայկական բանակ:

Պատմությունը կրկնվում է: Հարյուր տարի հետո նույն խնդիրն է դրված հայ ժողովրդի առջեւ - Զանգեզուրը պաշտպանել Հայաստանի ու Ադրբեջանի իշխանություններից: Բայց Նժդեհ չկա: Մեղրու հրամանատար Ղեւոնդը երկու տարի առաջ երիտասարդ տարիքում հանկարծամահ եղավ: Նժդեհական Աշոտ Նավասարդյանի հանկարծամահ լինելուց հետո սա ընդամենը երկրորդ կաթվածն էր, եւ ոչ ոք չանհանգստացավ: Ամենակասկածամիտները, գուցե, մտածեցին, թե իշխանությունը վերցրել են՝ ուզում են Իրանին մետաղ ու պղնձի հումքը ծախել առանց ավելորդ վկայի: Ա´յս էլ համարեցին ընդունելի: Կամ հեռուն գնացող դավ չտեսան, որովհետեւ այն ժամանակ Մեղրու հարց չկար: Համենայն դեպս, չկար Ղարաբաղի համար պայքարող հիմարների´ս համար: Իսկ հողերը փոխանակողների մտքում, պարզվեց, վաղուց կար ծրագիրը, եւ Մեղրու պոտենցիալ պաշտպանները 3 տարվա ընթացքում հետեւողականորեն հալածվեցին, բանտարկվեցին ու կոտորվեցին: Մնաց մի տասնյակ մարդ, ովքեր «հանկարծամահ» կլինեն ամենավճռական փուլում: Իսկ «հայ հայրենասերը» երկար ականջները կախել ու 3 տարի ռադիոյով-հեռուստատեսությամբ դատարանների դահլիճներից հմայված հեքիաթներ էր լսում, իբր սպանությունների, իբր, թալանի, մազութի-բանի մասին... մինչեւ որ Ազգային ժողովի դահլիճից ուղիղ եթերով մատուցեցին իսկական սպանդի ռեպորտաժը, եւ արյան անասնական ծարավի հագեցումը եղավ կատարյալ: Սխա՞լ արնահեղում էր: Իսկ արնահեղության ճիշտը ո՞րն է, չէ՞ որ երբեք հայտնի չէ, թե արնախումությունը, արնախումության հրահրումն ու դեմը չառնելը ում դեմ շուռ կգա:

26.04.2001

Ամառ, թե ձմեռ միշտ, ամեն անգամ
Դռնե դուռ ո՜րքան մարդիկ են շրջում,
Ամենքը տկար, նոթի, մերկանդամ,
Արցունքն աչքերին «հա՜ց, հա՜ց» են խնդրում։
Խե՜ղճ, թշվա՜ռ մարդիկ... Թեպետ ոչ մի օր
Չեք մեռնիլ այստեղ դուք նոթի, սոված,
Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ մարդը բանավոր
Պիտ' ապրե այդպես տկար, հալածված...

26 դեկտեմբ. 1885.

Պատերազմ է հըռչակված: Թընդանոթի մը պողպատ
Ծանըր սայլին լըծեր են թիապարտներ մերկիրան.
Անհեթեթ բեռը պետք է մինչև գագաթը տանին
Սա դիմացի խրոխտ լերան` որ իր գլուխն է մըխըրճեր
Կապույտին մեջ արևոտ` իբրև հալած կապարի:
Անկե ո՛չ ես, ո՛չ գոմեշ ելավ, և ո՛չ ալ ջորին.
Սեպերեն վար սահեցան պճեղներն անոնց կըրկաճիղ.
Ծալլըվեցան ուժասպառ և դողահար ծունկերնին,
Կամ թե երբուծը անոնց հանկարծակի պայթեցավ
Բուռըն հևքեն զըսպըված թոքրենուն մե տապահեղձ:
Եվ արդ մընաց կըրելու հերոսներո՛ւն մըկնագեղ
Բեռը ձուլված արյունով, բեռը մահվամբ ծանրակիր:
Ետևեն բիրտ զինվորներ կը մըտրակեն անխընա
Թիապարտները բոպիկ, մերկ կըռնակով, գըլխեբաց,
Որոնց մարմինն` որ ուներ անբըծություն մարմարի,
Այսօր թուխ է իբրև պղինձ քուրա մը միշտ հըրամերձ:
Կը տոչորե անդադար սևցած հըզոր ծոծրակնին
Ամրան արևն ու հանկարծ կը կեցընե, կը խըմե
Քըրտինքի շիթ մը մարգրիտ` ողնաշարնեն վար սահող…
Վե՜ր, վե՜ր. Փոկերը ճարպոտ դժնե հարված մըտրակին
Կը շառաչեն կըռնակնունյ, մեջքերնուն շուրջ կ'ոլորտին,
Եվ ուսերնեն վար մինչև պորտերն անոնց սողալով`
Կը գալարվին լըզվըռտվող օձերու պես քըստմնելի.
Եվ թողված հետքը կապույտ, կաղապարով խոտորնակ,
Կամաց կամաց կը սկըսի սրյան ծիլեր դուրս բըխել:
Հոլա՛, վե՜ր, վե՜ր: Ու պարանը անճոռնի, հաստաբեստ,
Մարմինն իրենց կը պըրկե, միսերնուն մեջ կը թաղվի.
Նյարդերու բեկտումին, ոսկորներու փըշըրման
Աղաղակն է` որ կարծես իրենց ճիգեն կը լըսվի:
Դեմքերուն վրա՛ թափված են խառնափընթոր մազերնին`
Որոնց ծայրեն կը թորի առատ քըրտինք մ'հողին վրա:
Շունչերնին դուրս կը պոռթկա ընդհատ ընդհատ ռունգերնեն`
Եվ միացած կուռ սայլին երկրասասան դըղըրդյունին
Վայրենի նըվագը կ'ըլլա աշխատանքին այդ դաժան:
Ահավասիկ կը կաթի խարազանված ուսերնեն
Արյունն արդար, սուրբ գինին մարտիրոսված այդ Ուժին,
Որով խըխում` կ'արբենա ամուլ լերան ճերմակ հողն
Ուրտեղ նույնիսկ չի գըտներգաղտնամես օձը սընունդ:
Ո՛չ ալ կյանքն իր բաշխելու համար արևն հունտ մը էգ:
Այդ կատաղի վերելքեն` անոնց ոտքի տակ լայնշի
Հանկարծակի կը փըրթին լայնաձեռեկ ճեղքվածքով
Ժայռեն մեծղի կըտորներ. և ձորին մեջ թավալող
Պայծառահունչ կրանիդի յուրաքանչյուր կոշտ հարված
Ներբաններուն վիրավոր վարդագույն դրո՛շմը ունի:
Հոլա՛, վե՜ր, վե՜ր: Այդ մահվամբ հըղի հրանոթն ուռնակուռ
Միջօրեի անողորմ ամառնաբորբ տոթին տակ
Ճաթելու չափ տաքցած է, շիկնալու չափ` հրազօծ.
Երբ կ'ընկըղմի մերթ արևն երախին մեջ լայնաբաց`
Ան վիշապի մ'աչքին պես կը ժայթքե թուխ փայլակներ:
Մինչ խարազանն անընդհատ եղեռնաբար կը շաչե`
Թիապարտները կարծես, գլուխնին հակած անմըռունչ
Թանձր ու կախ հոնքերուն տակ մըտասույզ, ինքնամփոփ,
Դեռ կը խորհին լեռներու իրենց ազատ կյանքին վրա,
Ո՜հ, այն լայն կյանքն` ուրկե շեշտ կայծակներու պես անցան
Մահ և փայլակ դրոշմելով ամեն հինցած շենքի վրա.
Ամեն պայծառ կյա՜նքն` որ իրենց կամքին թռիչքովը միայն
Գաղափարին աստղալից խորաններուն կը սուրար:
Ո՛չ մեկ մտածում պահպանող, ո՛չ մեկ հեշտանք, ո՛չ մեկ կույս
Կըրցավ վայրկյան մ'օդին մեջ բըռունցքն իրենց կեցընել,
Որ շեշտակի թագերուն և գահերուն վրա կ'իջներ:
Իրենց ճակտին շողացող երկնային մե՛ն մի ճաճանչ
Սանձակոտոր եռանդի մը փոխվեցավ մրըրկահույզ.
Իրենց մեջ ոսկր ու արյուն դարձավ ամեն գաղափար.
Եվ այսպեսով մկանունքներուն ամեն մեկ բուռն հաղթանակ
Մեկ հայակապ հաղթանակն էր մարդկային մեծ Մըտքին:
Երբոր անոնք կ'անցնեին հորիզոնեն արփամուտ,
Աշխարհ վախով և հույսով տեսավ կարմիր շուքն անոնց.
Եվ արյունի մեջ մեռնող շողերուն տակ լըռավետ
Իրենց զենքերը բահեր կը թըվեին` որոնցմով
Խուզարկելու կ'երթային արշալույսներ նորանոր…
Սակայն հի՞մա. Ա՜հ, հիմա բըռնադատված են քաշել
Կույր հըրանոթն` որ պիտի վաղն արձակվի կույրերե:
Պարանն` որ ձիգ կըռնակնեն կաշկանդումով մը կ'անցնի
Կը պըղծի սուրբ ուսերնին` որոնք էին արժանի
Լոկ փառքը կրել մազերնուն արփվույն շողով սանտըրված:
Հոլա՛, վե՜ր, վե՜ր. Բայց ահա խրոխտ խոյանքով մը վերջին
Թընդանո՜թն այն տըղըդեր լերան կատարն հանեցին
Այն թընդանոթն` որուն շունչը պիտ' երթա լափլիզել
Կատաղաշարժ բանակներ, կամ քաղաքներ մարմարե.
Խաղաղ գյուղեր` որ ցանված բըլուրներուն լանջքին վրա`
Արեգակին տակ կ'օծվին, կամ լուսնին տակ կ'աղոթեն:
Թիապարտներն ավասիկ հառաչակուլ հևալով
Լերան վըրա լուսողող կոթողվեցան գըլուխնին վեր.
Իրենց աչքերն, որոնց մեջ արյուննին է խըռնըվեր.
Արևուն տակ, պըղինձին մութ ու կարմին փայլին պես,
Ըսկըսան շող մ'արձակել: Անոնք տեսան իրենց շուրջ
Հորիզոններն` որոնց վըրա բերդեր էին կառուցված,
Պատերազմի ճամբաներ` բանակներու իբր ուռկան,
Եվ հասկըցան` որ աշխարհն իրենց թողած օրեն վեր
Մընացեր է միշտ զառամ, միշտ մեղքին տակ կորակոր.
Այն ատեն դող մը անցավ ոսկորներուն մեջ հոգնած.
Սըրտերնուն մեջ հին մոլուցքն ու մըռընչյուններն արթընցան,
Եվ զինվորները մինչդեռ կը սկըսեին վերստին
Դառնակոշկոճ, արյունոտ կրունկներն անոնց շըղթայել,
Անոնք իրենց չհասկըցված, հոգնությամբ լի հոգիով
Երեք անգամ օրհնեցին լերան գագաթը հանած
Ինքնափճացման կույր գործիք, թընդանո՛թն այն եղեռնի:

Մանկությա՜ն օրեր, երազի նման
Անցաք գնացիք, այլ չեք դառնալու․
Ո՜հ դուք երջանիկ, ո՜հ անհոգ օրեր․
Ընդունակ միայն ուրախացնելու։

Ձեզանից հետո եկավ գիտություն
Յուր ծանր հայացքով աշխարհի վերա,
Ամեն բան ընկավ մտածության տակ,
Րոպե չմնաց ազատ կամ ունայն։

Գիտակցությունը հաջորդեց սորան․
Ազգի վիճակը ծանրացավ սրտիս․․․
Ապոլլոն տվեց ինձ յուր քնարը․
Որպես փարատիչ տրտում ցավերիս։

Ավա՜ղ․ այդ քնարը իմ ձեռքում հնչեց
Նույնպես լալագին, նույնպես վշտահար,
Ինչպես իմ սիրտն էր, իմ զգացմունքը․
Ուրախացուցիչ չգտա մի լար։

Ես այն ժամանակ միայն զգացի,
Որ այդ ցավերից ազատվելու չեմ,
Որչափ իմ ազգս կը մնա ստրուկ
Օտարների ձեռք, անխոս, տխրադեմ։

Մանկությա՜ն օրեր, ինչո՛ւ այդպես շուտ
Թռաք գնացիք, անդարձ հավիտյան․
Ես այն ժամանակ անհոգ ու ազատ
Կարծում էի ինձ աշխարհի իշխան։

Գերության շղթան ինձ զգալի չէր,
Եվ ոչ բռնության անգութ ճանկերը․
Ձեզանից հետո ծանրացան նոքա,
Ո՛հ, անիծում եմ ես այս օրերը։

Լո՛ւռ կաց, դու քնար, այլ մի՛ հնչեր ինձ,
Ապոլլոն, հե՛տ առ դարձյալ դու նորան,
Տո՛ւր մի այլ մարդու, որ ընդունակ է
Զոհ բերել կյանքը սիրած աղջկան։

Ես պիտի դուրս գամ դեպ հրապարակ
Առանց քնարի, անզարդ խոսքերով․
Ես պիտի գոչեմ, պիտի բողոքեմ,
Խավարի ընդդեմ պատերազմելով։

Ներկա օրերում այլ ի՛նչ սև քնար,
Սուր է հարկավոր կտրճի ձեռքին․
Արյո՛ւն ու կրա՛կ թշնամու վերա,
Այս պիտի լինի խորհուրդ մեր կյանքին։

Թո՛ղ պատգամախոսը, հնացած Դելֆի,
Յուր եռոտանու վերա փրփրի․
Թո՛ղ միջին դարու գաղափարներով
Ամբոխը խաբել ճգնի աշխատի։

Թո՛ղ նա թարգմանե զրպարտությունը,
Թո՛ղ մխիթարվի ծովի ափերում,
Մենք ազատության ենք միայն թարգման,
Միայն այս խոսքս ունինք բերանում։

«Ո՛վ հայր, ո՛վ դու հայր, որ երկնքումն ես,
Խնայիր թշվառ մեր անտեր ազգին․
Մի՛ տար զոհ գնալ թշնամիների»․
Նա այլ չէ լսում դելֆյան հարցուկին։

Քո անունը ես գրում եմ իմ քաղաքի պատերին`
ծիածանի 8-րդ գույնով չտեսնված.
ես սիրում եմ հատ-հատ բոլոր տառերը քո անվան,
և այբուբենը ունի հենց այդքան տառ:

Քո հետքերը փայփայում եմ մայթերին,
և շնչում, մերկապարում է ամեն սալիկ,
ջերմությունդ նկարում եմ տերևներին
ու կեղևին ծառերի,
շարժումներդ սիզամարգին շոշափում՝
ճյուղից հենց նոր պոկված նշենու ծաղիկ,
որ տիեզերքում ժամանակը կանգ չառնի,
և կանգ չառնի սիրտդ իմ կրծքի տակ:

Քաղաքը լիքն է քեզնով՝
ամբողջովին ու հավասար.
նայում է քո՛ հայացքով,
խոսում է քո՛ բառերով,
և քո՛ թևերով է գրկում:

Երկիրը տեղավորվել է չափերի մեջ
քո քաղաքի,
և գնալու այլ տեղ չունեմ.
ես ավարտվում եմ այնտեղ,
որտեղ սկսվում ես դու:

Երկնքում չկա փրկություն ինձ համար,
ես սերն եմ ավերել երկրի վրա:

Կամաց ու քիչ-քիչ գնա, լույսս,
որ հեռացումիդ քայլերը զգամ հատ-հատ
և հասկանամ,
թե ինչպես են ապրում խավարի մեջ:

Երբ հեռու ես արդեն,
ես չունեմ մարմին,
չունեմ էություն
և երազ չունեմ.
անանցյալ եմ ու առանց ներկա,
ժամանակը վրիպել է ինձ:

Իմ սիրտը կիսված է,
իմ հոգին մարել է,
իմ աշխարհը կորած է`
հիմա, երբ օտար եմ մերձավորիս:

Հեռու է իմ տունը,
խլված է իմ հողը,
նվաճված է իմ երկիրը.
ինձնից հանել են քեզ,
ու չկամ ես:

Այդպես անդարձ մի՛ գնա, արևս.
իմ գարնան ծաղիկ,
իմ ամռան շողակ,
իմ աշնան թավիշ.
դադար տուր մի տեղ,
միայն ձմռան գիշերն է,
որ թողել ես ինձ.
մրսում է կյանքս:

Իմ լույսն ես դու`
իմ աչքերը ավերած.
ու չեմ տեսնում քեզ:

«Կ․ Պոլսո Ադլիեի ատյան ամսույս 25-ին, ժամը 10-ին հրամայում է ձեզ ներկայանալ յուր դատարանը և վկայել Ա…ֆ…յանի գործի մասին…»:

Այսպես էր գրված այն թղթի վրա, որ ներկայացրեց ինձ մի հնամաշ հագուստով «զափթիե» և կոպտությամբ հրամայեց, որ ստորագրեի: Ի՜նչ արած, ստորագրեցի և որովհետև հենց այդ օրն իսկ ամսի 25-ն էր, կես ժամից հետո Ադլիեի դատարանը մտա։

Սա մի մեծ շենք է Այա-Սոֆիա մզկիթի մոտ կառուցած և բովանդակում է յուր մեջ օսմանյան օրենքի տրամադրած բոլոր ատյանները- սկսած հաշտարարից (բիդայեթ) մինչև վճռաջինջ վերջնական ատյանը (թեմիզ)։

Մի երկայն նրբանցքի երկու պատերի վրա երևում էին բազմաթիվ թանձր վարագույրներով ծածկած դռներ, որոնց յուրաքանչյուրի վրա մի մի բան էր գրված, նրանցից մեկը արտաքնոցն էր, ուր մտնում-ելնում էին ջրի ամանով և թևերը սոթտած, ֆեսը ծոծրակի վրա դրած, ոտները բոբիկ ու կուրծքը բաց էֆենդիներ, վսեմաշուք բեյեր… Արտաքնոցի կողքին քննիչների սենյակն էր, որո մեջ տեղ-տեղ նստած էին մի քանի այլ տաճիկներ, մի ծունկը ծալել, փայլուն թուղթը ոլորած նրա վրան գրել, աոջևում նստեցրած զանազան անձերի հարցեր էին առաջարկում և գրում, չմոռանալով երբեմն ճաշակել մոտը դրված սուրճից, հաց ու պանրից, խմել ահագին ամանից ջուր, թքել մոտը դրված հողե ամանի մեջ, ծխել ոտների տակը դրված պապիրոսներից, կատակներ անել փոքր-ինչ հեռու տեղ նստած այլ քննիչների հետ, և որովհետև այդ անընդհատ քննություններից ձանձրանում էին, այնչափ դյուրագրգիռ էին եղել, որ շատ անգամ իրենք առիթ տալով քննվողին մի անհանգիստ շարժում գործելու՝ բարկանում և սկսում էին փողոցային խոսքերով հայհոյել։

Քննիչների այդ սենյակը, ուր մտա ես տեսնելու, թե ինչ կար այնտեղ, ամենակեղտոտ սենյակն էր. մի անկյունում ընկած է ցեխոտ ավելը, մի ուրիշ անկյունում քննիչների արտաքնոց տանելիք կեղտոտ հողի ամանը, մի այլ կողմ սրճամաններ, հացի կտորներ, հատակի վրա ամեն մեծության թղթի կտորներ, պապիրոսի մնացորդներ, կոտրտած աթոռներ, մինտերներ, բարձեր, հնությունից բոլորովին գզգզված կապույտ օթոցներ և այդ բոլորի վրա ավելացրեք պատուհանների աղոտ լույսը խափանող փոշիապատ, կարմիր, կտրտված վարագույրները, որոնցից մի քանիսը ընկել էին նստած քննիչների մեջքի վրա և փոշիով ծածկել նրանց վերարկուները։ Քննիչներից միայն մեկը կար, որ փոքր-ինչ կանոնավոր էր հագնված–ծխում էր և մի կողմից ձևակերպական հարցեր էր առաջարկում յուր առջևը նստած վախից ղողացող մի հայի. իսկ մյուսները կուրծքը բաց, մազերը չսանրված և դիզացած գլխի վրա, երեսնին կեղտոտ, կոշիկները գետնի վրա ընկած, գույնզգույն գուլպաները ծակ-ծակ և այդ ծակերից երևեցող ոտքերի մատները այնպես կեղտոտ էին, որ մարդ կարծում էր, թե այդ քննիչները սև ոտներ պիտի ունենային։

Ի լրումն ամենայնի, մի վառարանի երկայն խողովակ դիմացի պատից իջնելով պարզվում էր մինչև մեջտեղ և այնտեղից իջնում ուղղակի քննիչների գլխի վրա. որովհետև գարունը եկել էր, ուստի վառարանը վերցրել էին և որպեսզի հետագա ձմռան նորից նեղություն չկրեին խողովակները տեղավորելու՝ նրանց տեղնուտեղը թողել էին առանց մտածելու, որ ծովային քամին լուսամուտից երբեմն ներս մտնելով՝ շարժում էր նրանց և թափթփում էր միջի մրուրը կամ գրասեղանների, կամ քննիչների մեջքի և կամ հատակի վրա։

Սենյակում կային չորս քննիչներ, չորսի առջևն էլ՝ պատկառանքով նստել էին քննվողներ և վախվխելով պատասխանում էին քննիչի ձևակերպական հարցերին և վերջինս էլ առանց նրանց երեսին նայելու՝ կամ ուտում էր, կամ խմում էր, կամ ծխում և կամ մի քանի խոսք գրում յուր ծնկան վրա դրված փայլուն թղթի վրա և ճզճզացող եղեգնյա գրչով, որով երբեմն էլ խառնում էր քիթը կամ ականջը…

Եվ որովհետև նրբանցքի մեջ պատերի տակ բազմած, լուսամուտների մեջ պպզած կամ ման եկող մարդիկ ազատությամբ երբեմն ելումուտ էին անում այդ սենյակների մեջ, ես էլ համարձակություն ստացա և քննիչների սենյակից դուրս գալուս պես մտա նրա կողքի սենյակը, որի վրա ոչինչ չէր գրված, սակայն ներսից ձայներ էին գալիս:

Դատաստանի սրահն է այս անպատճառ, մտածեցի ես։ Ի՜նչպես չէ. ներս մտնելուս պես ապշած կանգ առա: Սենյակի մի կողմում կապված մի կեղտոտ թախտի վրա ընկողմանել, նստել, պպզել և պառկել էին ծառաներ, զափթիեներ, լավուշներ, մի տեսակ ծիծաղելի զարդերով «լիվռե»-ներ հագած դատաստանական ծառաներ և թախտի մի կողմում նստել էր սև սավանով ծածկված մի սպիտակ դեմքով թրքուհի, որ խռպոտ ձայնով մի բան էր պատմում, և այդ բոլոր մարդիկ քրքիջներով ծիծաղում էին։

Երբ ինձ տեսան, թրքուհին աշխատեց սավանի ծայրով դեմքը ծածկել, սակայն ժպտելը չմոռացավ, ծառաները առանց տեղերից շարժվելու՝ կողքից ինձ նայեցին, և Օսման չավուշը, որ ընկողմանել էր մի կեղտոտ բարձի վրա՝ գոռաց ինձ.

Այդ դո՞ւ ես, էֆենդի՛, համեցե՛ք, համեցե՛ք…

Օսման չավուշը ծանոթ էր ինձ, երբ բիթայիթի րեիսի աղջկան դաս տալու էի գնում, չավուշն էր միշտ, որ բաց էր անում րեիսի դուռը և սենյակն էր բերում փոքրիկ դաշնամուրը, որի վրա րեիսի տասներեք տարեկան աղջիկը հինգ օրվա մեջ անպատճառ կամենում էր «թաքսիմ բայթի» եղանակը կատարելապես ածելով զմայլեցնել յուր ընկերուհիներին։

Ներողություն ասացի ես Օսման չավուշին, ես սխալվեցա, կարծեցի, թե դատարանն եմ մտել։

Չես էլ սխալվել, ծիծաղեց չավուշը, իսկական դատարանը այստեղ է… արի նստիր և տես, թե նազանի Էբեն ինչպես է ճիշտ պատմում այն գործը, որ քննվեց կես ժամ առաջ և վճիռ տրվեց։

Ի՞նչ գործ է այդ, հարցրի ես։

Ի՞նչ,– գոչեց մի զափթիե, չե՞ս լսել Սադըք էֆենդիի կնոջ գործի մասին։

Որ ամբողջ Պոլիսը դղրդեցրեց, ծիծաղեց մի ուրիշը։

Չեմ լսել, ասացի ես: - Դե՛հ, Նազանի էբե՛,- դիմեց Օսման չավուշը թրքուհուն,– պատմիր ծայրից. թող էֆենդին իմանա, մեր րեիսի աղջկա խոջան է…

- Մեր Քյոլչյուք հանըմի խոջա՞ն է,– գոչեց Նազանի էբեն և դեմքը բաց արեց ու ժպտեց. զազրելի դեմք ուներ այդ տաճիկ կինը, մեծ-մեծ սև աչքերը փայլում էին խիտ ներկով սևացրած հոնքերի տակ. այտերը ներկով սպիտակացրած էր, բերանը լայն և առջևի բոլոր ատամները կոտրած ու սև. վերին շրթունքի վրայից երևում էին նույնիսկ բեղեր, իսկ ծնոտի վրա մի քանի հատ սև, երկայն մազեր, ձեռքերը, որով բռնել էր ետ քաշած սավանի ծայրերը, երկայն պուդրայով սպիտակացրած կմախքի նմանող մատներով ճանկերի էր նմանում… այնուամենայնիվ ուներ երկայն սև մազեր, որոնցից մի հյուսը բաց՝ կիսովին բերել սփռել էր կրծքի վրա:

- Նա է,– ասաց Օսման չավուշը:

- Բարի եկար, էֆենդի, խոսեց էբեն «թեմենդե» անելով։

- Շնորհակալ եմ,– ասացի, դու ո՞րտեղից ես ճանաչում րեիսի աղջկան։

Բա՛հ, ծիծաղեց ծառաներից մեկը, քաղաքում կին և աղջի՞կ է մնացել, որ Նազանի էբեն չճանաչի… Որքան ապօրինի ծնունդներ լինում են, Նազանի Էբեն գիտե…

Այն էլ գիտե, մեջ մտավ ուրիշը, թե ո՛ր պալատից, որ կինը յուր ապօրինի զավակը ջուրը ձգեց կամ խեղդեց և կամ ուղարկեց ձգելու Սուլթան Բայազիդի մզկիթի առջև։

Ուրեմն շա՞տ են լինում այդպիսիները, հարցրի ես։։

- Ուզածիդ չափ, ծիծաղեց էբեն, դեռ երեկ էր, որ մի չերքեզի կնոջ տղան Սուլթան մեճիտի ջամիի մոտ դրի…

Լա՛վ, լա՛վ, գոչեց Օսման չավուշը, սա Սադըք էֆենդիի կնոջ գործը պատմիր մեզ։

Պատմեմ, ասաց էբեն հանգստությամբ, տեղավորվելով թախտի վրա և դառնալով ինձ. էֆենդըմ, սրանից հինգ օր առաջ Պոյուքգերեից ետ դառնալով տունս էի մտնում, երբ մի երեսը ծածկած կնիկ, որ կանգնել էր դռանս մոտ, դեմս փակեց և հարցրեց. Նազանի էբեն դու՞ ես… Ես եմ, ասացի, ի՞նչ ես ուզում, դու ո՞վ ես… ձեոքս պարզեցի, որ երեսի «րուբենտը բարձրացնեմ, բայց նա ձեռքը ետ մղեց և ասաց. Ներս մտնենք, ես կասեմ, թե ով եմ, ծիծաղեցի, ինձ հետ այդպիսի դեպքեր շատ է պատահում, կամ մի որևիցե փաշայի կնիկ կլիներ և կամ մի պալատի աղախին, որ հրավիրում կլիներ ինձ մի ապօրինի զավակ ջուրը ձգելու, շամիի դուռը տանելու և կամ խեղդել աղբանոցը ձգելու…

Սարսռացի ես, երբեք հավատալս չէր գալիս, կարծում էի, թե այդ տարօրինակ կինը «Հազար և մեկ գիշերներ»-ից մի հեքիաթ է պատմում ինձ։

Ներս մտանք,– շարունակեք էբեն ժպտելով,– կինը դեմքը բաց արեց, և ես տեսա, որ Սադըք էֆենդիի կնոջ աղախինն է… Բոլորին ճանաչում եմ ես… Հը՞, ի՞նչ կա, հարցրի ես, խանումդ չլի՞նի նորից ուզում է այստեղ գալ…– Ո՛չ, ասաց աղախինը, խանումը հիվանդ է և քեզ է կանչում։– Հենց հիմա՞։– Հենց հիմա։ Ճարն ի՞նչ, էհրամս ծածկեցի և աղախնի հետ Սադըք էֆենդիի տունը գնացինք,… խանումը հիվանդ էր. մի սիրուն աղջիկ էր ծնել, տվեց ձեռքս և հրամայեց, որ Սուլթան Բայազիդի դուռը տանեմ ձգեմ. ես խղճացի, ախր խանում,– ասացի,– ի՞նչ կլինի, թող այս աղջիկը քեզ մոտ մնա, մարդդ կկարծի, թե իրենն է…– Տա՛ր,– գոռաց խանումը,– ի՛նչ մուրտա բան է որդի ունենալ, ոտքդ կկապվի, էլ չես կարող ման գալու գնալ… Ես ի՞նչ գիտեմ էլ ինչե՜ր չասաց: Երկու ոսկի էլ փող տվեց, ես էլ փաթաթեցի մանկան հերամիս մեջ և մութ էր, երբ որ անցնում էի շահզադե բաշիի կողմը… տեսնեմ մի գյավուր մշակ կոտրտած փայտ է շալակել, ցած է իջնում Բեզեստանի կողմը: Այդ միջոցին էլ ետ նայելով, տեսա, թե ինչպես մեկ փոլիս ետևիցս գալիս էր… հըմ,–ծիծաղեցի ես,- կարծում է, թե մի փաշայի ծպտած կնիկ եմ ու սիրականիս տունն եմ գնում․ լավ, այդ հեշտ էր, փոլիսը ինձ մոտենալուն պես կճանաչեր և կթողներ, բաս մանուկը… Թարսի պես պզտիկն էլ սկսում էր ճչալ․ հենց պատի տակից անցնելով մանկան գյավուրի շալակի վրա դրի ու սկսեցի ետ դաոնալ… Փոլիսը դեմս եկավ, ճանաչեց ինձ, ես ասացի, որ դայակության եմ գնում, փոլիսը անցավ և լավ տեսա, թե ինչպես շփոթված գյավուր մշակին բռնեց ու մանկան հետ մոտիցս անցավ… Բայց փոլիսը սատանա էր. տեսել էր, թե ինչպես ես էի դրել մանուկին գյավուրի շայակի վրա, ուստի և ասաց,– Նազանի էբե, այս տղան որի՞նն է։– Սադըք էֆենդիինն է,– ասացի ու ծիծաղելով մեկ ոսկի տվի նրան։– Լավ,– ասաց փոլիսը, հետո գյավուր մշակին դարձավ ու գոռաց.

-Անհավատ շուն, այս տղան որտեղի՞ց ես բերում։

Խեղճ մշակը շփոթվել էր վալլա՜հ, աղա՜… - կմկմաց… -Փոլիսը նրա վզակոթին մի քանի հատ խփեց, հետո հրեց նրան, մանկան գիրկը առավ և գոչեց. հա՜յդե, «փոլիս իդարեսին» երթանք… էբե ասաց ինձ, մոտենալով,–Սադըք էֆենդիի հանըմին ասա, որ Ալի չավուշի համար հինգ ոսկի պիտի ուղարկել… և Հեռացավ մշակի ու մանկան hետ… Մնացածը գիտեք բոլորդ էլ։

-Ո՛չ,- գոռաց Օսման, չավուշը,– էֆենդին չի իմանում, ասա, բոլորը:

- Էլ ի՞նչ ասեմ. գյավուր մշակին բանտարկեցին, բայց նա էլ լսել էր փոլիսի վերջին խոսքերը և Սադըք էֆենդիի անունը… Կադին հրամայեց գյավուր մշակի դատաստանը իսկույն կտրել և հինգ տարի բանտ վճռեց նրան ու շուտով բանտարկել տվեց, որ Սադըք էֆենդիի անունը չնշվի… ամենքը գիտեն, սակայն պաշտոնապես ոչ ոք չի իմանում…

- Այսինքն չի ցանկանում իմանալ- ավելացրի ես:

- Ես ի՞նչ գիտեմ,– ծիծաղեց էբեն, ինձ էլ կանչեցին, որ ասեմ թե ծնածը քանի օրվան էր, ես էլ խո լավ գիտեի… բայց կադին էլ գիտեր, փոլիս մյուդիրն էլ… ամենքն էլ գիտեին…

- Ուրեմն մշակին դատապարտեցի՞ն,– հարցրի ես:

- Նոր ներսումը հինգ տարվա բանտարկություն վճռեցին նրան, ասելով, թե մշակը մանկան տանում էր ծովը ձգելու։

- Իսկ քեզ ի՞նչ արին։

- Ի՞նձ, ոչի՛նչ, կադին մի կողմ քաշեց և ասաց, որ ձայնս կտրեմ. ես իմ գործը լավ գիտեմ, որ ամենքին ասեմ, էլ ո՞վ ինձ կվստահի:

- Բաս ինչո՞ւ մեզ ասացիր, հարցրեցի ես։

- Դու Քյուչյուք հանըմի խոջան էս, նրա համար, իսկ սրանք ոչ ոքի բան չեն ասիլ, որովհետև իրենց գործին էլ վնաս կլինի… պաշտոնից կզրկի կադին… այսպես է մեզանում. դատարաններում գաղտնիքը պահել պիտի գիտենալ…

- Իսկ Սադըք էֆենդիի կի՞նը, հարցրի ես։

- Երեկ տեսա, նավակի մեջ Քեհաթխանե էր գնում, ուր վրան էր զարկել տվել և նվագածուներ էր բերել մի քանի օր քեֆ անելու համար…

Ծառաների այդ սենյակից դուրս գալուց հետո փոքր-ինչ դանդաղությամբ դիտեցի ամեն կողմ պպզած հայերին ու տաճիկներին և երբ կամենում էի մի ուրիշ սենյակ մտնել, բաց լուսամուտից երևցող բակի միջի մի տեսարան կանգ առնել տվավ ինձ: Դեպի մեր կողմն էր գալիս մի բազմություն, բաղկացած ամեն տեսակ հագուստներ հագած հայերից, տաճիկներից, հույներից, պարսիկներից, ալբանացիներից և հրեաներից: Այդտեղ կարելի էր տեսնել ֆեսը ծուռ դրած՝ լրբենի հեգնական ժպիտը դեմքին տաճիկներ, վախից գունաթափ դեմքով գլուխը ծռած հայեր, վիզը բարձր բռնող և վճռական հայացքով, հպարտությամբ քայլող հույներ, կատաղի աչքերը չորս կողմ հածող՝ կոնաձև մեծ-ֆեսերով ալբանացիներ, կարմիր ներկած մատներով և ձեռքերով միմյանց հետ բարեձայն վիճող պարսիկներ և վերջապես գծուծ հագուստներով հրեաներ որոնք քծնում էին այդ բազմության առջևից և ետևից գնացող երկու հետևակ սուվարիների շուրջը:

Իսկույն հասկացա, որ «փոլիս իդարեսիից» դատարան էին բերում բոլոր հրավիրվածները՝ լինեին նոքա վկաներ, ամենաչնչին պատճառներով դատի հրավիրվածներ և կամ նույնիսկ հետաքրքրության համար «փոլիս իդարեսին» մտնող անձեր: Բոլորին առաջնորդում էր մի զինվոր, որը ներս մտավ, հետո դռան մոտ կանգնելով համրեց ետևից մտնողներին և առաջնորդեց նրանց դեպի մի խարխուլ խրճիթ, որ երևում էր բակի աջ կողքում յուր վանդակապատ, քարուքանդ և հնությունից սևացած լուսամուտով և հնադարյան կաղնյա դռներով։

Երբ հասան այդ խրճիթի դռան մոտ, կանգ առին և զինվորը ձեռքի բանալիքով դուռը բաց արեց. ես հետաքրքրությամբ ետ գնացի և որովհետև այդ բազմության մեջ երևում էին նաև երկու եվրոպական գլխարկներով շատ մաքուր հագնված անձեր, կամացուկ մոտեցա նրանց և հարցրի տաճկերեն.

Դուք հա՞յ եք:

Հայ ենք…

Դու՞ք ինչ գործ ունիք այստեղ։

Մենք…

Բայց չկարողացան վերջացնել, որովհետև զինվորը կոպտությամբ բռնեց նրանց թևիցը և գոչեց,

Մտեք ներս, խոսելու ժամանակ չէ։

Հետո, երբ նրանց ներս կոխեց, նայեց ինձ և ասաց.

Դո՞ւ ինչու չես ներս մտնում, պե՞տք է, որ քեզ էլ հրեմ։

Ե՞ս, զոչեցի զարմացած, ես սրանց հետ չէի:

Այդ ո՞րին ես խաբում, հա՛յդե, ներս մտիր…

Բայց…

Չոք սեոլե՛մե… որոտաց զինվորը, հետո բռնեց թեևիցս և այնպես հրեց ինձ ներս, որ գնացի ընկա մի հրեայի վրա, որը մի վայ արձակեց. դուռը ետևիցս փակվեց, ես գտնվում էի այդ բազմության հետ մի մութ, կեղտոտ, աղբով լիքը սենյակում։ Փոքր-ինչ հեռու կանգնած էին երկու հայերը, իսկ մյուսները ծիծաղում էին։ Կատաղեցի, ուշքի եկա և վազեցի դեպի դուռը, բայց դուռը արդեն փակված էր, և զինվորը դրսից կողպեք էր դնում նրա վրա։

Բա՛ց, գոչեցի ես, ես սրանց հետ չէի։

Ձա՛յնդ, գոռաց դրսից զինվորը,– ինձ Մահմեդ աղա կասեն, քանի քեզ պես հոպոպներին եմ կոխել այդ «կափու ալթիսին…»։

Թանկ կնստի քեզ այդ, ասացի, րեիսին կասեմ, հոգիդ կհանի։

Օհո՛, քրքջաց զինվորը, րեիսի՞ն էլ ես ճանչում։

Բա՛ց, ասում եմ, գոչեցի ես, ես նրա բարեկամն եմ…

Իրա՞վ… երբվանի՞ց ես բարեկամ… էֆենդը՛մ Մահմեդ աղան հիմար չէ, գիտե, որ րեիսը բարեկամի ինչ լինելը չի իմանում… ափսոս առաջ չիմացա, որ դու րեիսի բարեկամն ես, թե չէ կտանեի ուրիշ բանտ…

Ստիպվեցա լռել, թեև բարկությունից գոռում էի։

Ոսկոր ձգիր առջևը, այդ միջոցին փսփսաց մեկը ականջիս։

Ետ նայեցի, հայերից մեկն էր։

Ահա՛, ասաց նա, հինգ ղուրուշ մենք կտանք, հինգն էլ դու տուր, և թող երեքիս էլ թողնե դուրսը կանգնենք…

Բայց դո՞ւք ինչ գործ ունեիք սրանց մեջ, հարցրի ես նրան։

Մենք վկա ենք կանչված մի դատի համար։

Վկա՞… և սրանք վկաների՞ն էլ են բանտարկում։

Իհարկե, ծիծաղեց հայը, այ պատմեմ քեզ սրանց օրե՞նքը, թե սովորությունը։ Բերում են մի թուղթ, ստորագրել տալիս և քեզ էլ քարշ տալիս «փոլիս իդարեսին»։ Այնտեղ կոշիկներդ հանում ես բակում կանգնած մի զինվորի մոտ և կոշիկներդ պահելու համար էլ 1 ղուրուշ փող ես տալիս (և եթե ետ դառնալու ժամանակ կոշիկներդ թռած լինին՝ չզարմանաս). բոբիկ ոտներով քեզ տանում են փոլիսի մյուդիրի մոտ մի մեծ սենյակ, ուր պատերի տակ մի-մի արկղիկների և փռված անկողինների մոտ պպզել են գրագիրներ և ճզճզացնում են, իսկ ինքը մյուդիրը նստել է մի խարխուլ սնդուկի վրա ամենաբարձր տեղը, ֆեսը ծոծրակի վրա գրել, քեզ է նայում դաժանությամբ, հետո զինվորին է դառնում և հարցնում, թե ո՞վ էի ես… Զինվորը ասում է, իսկ մյուդիրը այդ միջոցին քեզ չափում է ոտքիցդ մինչև գլուխը…

Երևի առաջին անգամն էր, որ մտաք այստեղ, միջահատեցի ես նրան։ Այո՛, առաջին անգամն էր… Նրա համար լավ էլ նկատեցի ամեն ինչ:

Շարունակեք, շատ հետաքրքիր եք պատմում։

Լա՛վ… երբ զինվորը բացատրում է քո ով լինելդ, մյուդիրը գրչի կոթով ականջն է խառնում և հանկարծ դառնալով քեզ գոչում է.

Ի՞նչպես համարձակվեցիր կոշիկներով ներս մտնել։

Բայց… թոթովում ես, ախր կրկնակոշիկներս հանել եմ…

Լռի՛ր որոտում է քեզ վրա նա, ի՞նչպես ես համարձակվում պատասխանել…

Ախր… ասում ես, հատակը փռված էլ չէ…

Անհավ՛ատ, խնզըր, թերե՛ս, որոտում է նա, այդ անհավատին կափու ալթիսին ձգիր, մինչև կանչենք…

Աշխատում ես պատասխանել, բայց մյուդիրը աչքերը ոլորում և գոչում է.

Հա՛յդե, սիքտի՛ր, ասքյար, դրա վզակոթին…

Եվ զինվորը մի հարված է տալիս վզակոթիդ, հետո քեզ դուրս հրում և հրելով տանում մինչև կոշիկների տեղը և երբ այնտեղ կոշիկներդ հանում ես, հրելով քեզ տանում է մի փոքրիկ խրճիթ, դուռը բաց անում, կոխում է ներս և փակում այնտեղ… այժմ էլ գտնվում ես մի ցած առաստաղով երկու մարդու կանգնելու չափ մի տեղ, որը մի կոտրտած ապակիներով ցած լուսամուտից է միայն լուսավորվում. այդ սենյակում բացի մաքրությունից, ամեն ինչ կա… դեռ այս մեր կանգնած տեղը ողորմություն է նրա աոջևում… հատակը հող և վրան դեզ-դեզ սենյակի ավլած աղբերը և ավելցուկները, ամեն կողմ թացություն և նույնիսկ մարդկային աղբեր… ինչ արած, այնտեղ բանտարկվածներին չեն էլ թողնում բնական պիտույքների համար դուրս գնալու, ստիպված ես կանգնած տեղդ լցնել և թրջել… Նստարան իսկ չկա… հոտը անտանելի է. մի անկյունում կծկվել նստել է մի ինչ-որ սևադեմ դերվիշ, որին ընկերացրին քեզ։ Դերվիշը յուր փայլուն աչքերով այդ մութ անկյունից քեզ է նայում, հետո վեր է կենում և միղով նկարներ է գծում հատակի վրա, հետո կրծում է, յուր ձեռքին բռնած սեխի կճեպը, մոտենում լուսամատին, դարձնում է յուր հնությունից կեղտոտած շապկի օձիքը, բաց է անում կուրծքը և սկսում է միջատներ կտվել… Զզվում ես, աշխատում ես մի մաքուր անկյուն հեռանալ, բայց ոտքերդ ընկնում են մարդկային աղբերի կույտերի մեջ… և բոբիկ ես… ձեռք քաշիր գուլպաներիցդ… Հոգնում ես, ուզում ես նստել՝ չես կարող տեղ չկա… կռթնում ես պատին… պատը թաց, կեղտոտ, կարծես աղբով ծեփած լինի… Եվ այդ բոլորը կրում էս երբեմն ժամերով, մինչև որ մյուդիր էֆենդին հիշե քեզ և հրամայե ներս տանել սենյակը… Գալիս է զինվորը, բաց է անում դուռը, քեզ դուրս է քաշում և ներս մտցնում մյուդիրի մոտ… և ահա քո ոտներդ գարշելի հետքեր են ձգում անցածդ ճանապարհի վրա… Մյուդիրը չէ նկատում, սակայն գրագիրները նկատում են, քիթերնին են պահում, հայհոյում են. մյուդիրը կատաղում է, ինքը յուր ձեռքով մի քանի հատ հասցնում է վզակոթիդ, եվրոպական գլխարկովդ սրբում ոտներդ, հետո քիթը բռնելով մի քանի հարցեր է առաջարկում և գոռում.

Հա՛յդե, սիքտիր, մուրտա՛ռ…

Եվ զինվորը քեզ տանում խառնում է բակի մի անկյունում մի ուրիշ ավելի կեղտոտ, բայց մեծ սենյակում միմյանց վրա լցված, բազմության մեջ… Այս այսպես է… Հետո քեզ բերում են այստեղ… նայիր ինքդ, հավանո՞ւմ ես այս նախագավիթը, ուր սպասում են բոլոր վկաները, հրավիրվածները և շատ անգամ հանդիսատեսները՝ դատարան մտնելուց առաջ…

Ես չորս կողմս նայեցի։

Մի բավական մեծ խրճիթ էր այդ և, ինչպես ասացի, հնադարյան կաղնյա դռնով և վանդակապատ անփեղկ միակ լուսամատով։ Պատերը և առաստաղը այնպես սև էին, որ դժվարանում էի որոշել, թե ինչո՞վ է ծեփված. խոնավությունից ցեխ էր կազմվել սենյակի վերին կողմը, իսկ մի անկյունում դիզված էր զանազան իրերից կազմված աղբի կույտը, որի վրա կռացած՝ քրքրում էին երկու հրեաներ, հետաքրքրությամբ դիտում էին կտրտված թղթերը, ժողովում էին ամեն երկաթի կտոր, շորի մնացորդ և նույնիսկ կոտրտած տաճկական գրիչներ՝ ու գրպաններն էին կոխում։ Հույները տաքությամբ վիճում էին մի անկյունում, ալբանացիք կատաղի աչքերով մյուսներին էին նայում, իսկ պարսիկները պպզել պատի տակ՝ գետնի ցեխից բուրգեր, պատեր և տներ էին շինում և ցեխոտ ձեոքերնին հագուստի փեշերով սրբում. իսկ մի արաբացի աշխատում էր օդի միջից անցնող ճանճերը բռնել և երբ հաջողվում էր՝ կտրատում էր խեղճ կենդանիների թևերը և ապա դնելով պատի վրա՝ ժպիտը երեսին դիտում էր նրանց օրորվելով քայլերը…

Օդը այնպես ապականվել էր այդ բազմության արտաշնչությունից, որ ինքզինքս ձգեցի լուսամուտի մոտ, ուր և ինձ միացան խոսակիցներս։ - Իսկ այստեղից մեզ ո՞ւր կտանեն,- հարցրի ես նրանց։

- Չգիտեմ, ասաց մեկը,- կարծում եմ, որ դատաստանի սրահը մտցնեն։

Այդ միջոցին մոտեցավ լուսամատին և իմ անունս տվեց: Երբ դուռը բացվեց, և ես դուրս գնացի, մի ուրիշ զինվոր բռնեց թևիցս և գոչեց.

- Հա՛յդե, վեր գնանք, քեզ ուզում եմ։

Սանդուխների մոտ կրկնակոշիկներս հանեցի և պահ տվի կոշկապահին՝ վարձը կանխիկ վճարելով, իսկ սրահի դռան առջև հասնելուս պես զինվորը կանգնեցրեց ինձ և պահանջեց, որ կոշիկներս էլ հանեմ…

- Գուլպայո՞վ մնամ։

- Իհարկե, այդպես չի կարելի ներս մտնել։

Այստեղ ևս մի կոշկապահ կար, կոշիկներս էլ նրան պահ տվի. հետո ինձ մտցրին մի փոքրիկ խուց, անունս դրեցին, և երբ ես շվարած կանգնել էի՝ մի գրագիր բռնեց թևիցս, բաց արեց մի դուռ և ինձ ներս մղեց այնտեղ։

Ես գտնվում էի դատաստանի սրահում։

Դ

Քառակուսի մեծ սենյակ էր մեջտեղից երկուսի բաժանված փայտե ցանկով. մի կողմում պայտաձև սեղանի շուրջը նստել էին վեց անձինք. գլխի կողմի նստողը կոշտ գծագրությամբ, սպիտակ փաթտոցով, երկայն վերարկուով՝ նախագահն էր, որը մի ձեռքը դրել էր յուր աջ կողմում գրված օրինաց գրքերի վրա՝ ձախովը դարձնում էր համրիչի հատերը ու շրթունքները շարժում լռությամբ,- աղոթում էր նստած տեղը։ Նրա աջ կողքին բազկաթոռի վրա նստել էր արբեցողի աչքերով և մուշտակ հագած մի նիհար ու գունաթափ էֆենդի՝ մի ծունկը բարձրացրել, նրա վրա էլ դրել էր թուղթը և գրում, իսկ մյուսները մի-մի թղթի կտոր ձեռքներնին կամ կարդում էին և կամ բարձրաձայն հորանջում ու բերաններն այնչափ մեծ բանում, որ խռչափողի ծակերը տեսնվում էին: Այդ սրահումն պատից դուրս պարզված կար մի վառարանի խողովակ, որը եկել կռանում էր դեպի նախագահի գլուխը։ Պատերի վրա ամեն կողմից կախված կային տոպրակներով թղթեր, իսկ հատակի վրա թափված թղթի կտորները եթե հավաքեին՝ մի կողով կլցներ, որի կեսը կլիներ պանրի կտորներ, պապիրոսի մնացորդներ, թուրքաց եղեգնի գրչի կտրվածքներ և այս-այն կողմ լուսամոլտից փչող քամիից թռչկոտող՝ եղեգնի միջեց դուրս եկած օձանման միջուկներ… Մի անկյունում ընկած էր մի ոտը կոտրած հնամաշ բազկաթոռ, իսկ մյուս անկյունում ցցած էր եղեգնյա գրչի կողերի 5 6 տրցակներ։

Երկրորդ մասը, ուր տարան մեզ և մեր ետևից փակեցին ցանկի վանդակը, սենյակի ամբարն էր, այո, ամբարն էր, որովհետև այստեղ սկսած կոտրտած փայտերից, ավելից, վառարաններից, չայնիկներից մինչև հնամաշ գորգեր, կարպետներ, թղթեր, արձանի կտորներ՝ դարսված և խառնիխուռն ձգված էին ամեն կողմ, այնպես որ մեզ մնում էր կամ կանգնած մնալ կպած ցանկին և կամ նստել այդ կույտերի վրա։

Եվ ես նստեցի մի գորգի վրա ու այնտեղից սկսեցի դիտել դատաստանի երկճյոuղյան այդ սրահը և վեց դատավորներին։

Ցանկի դռան, սեղանի մոտ և սենյակի դռանը կանգնել սպասում էին գծուծ հագուստներով և ոտաբոբիկ զինվորներ։

Ծիծաղելի էր, ճշմարիտ, տեսնել այդ թեք ընկած, դերձակի նման չոքած, հորանջող, քնելու պատրաստ դատավորներին, տոպրակազարդ պատերը, դարևոր կեղտից սևացած առաստաղը, աղբով ծածկված հատակը, անկյուններում դիզված տրցակները ու կոտրտած աթոռները և ի լրումն ամենայնի մեզ՝ ցանկի ետևից նայող հանցավորներիս, մեզ, որ տեղ էինք բռնել փայտերի, գորգերի և զանազան իրեղենների կույտերի ծայրին, ու այնտեղից սպասում էինք, որ մեզ հերթով սեղանի մոտ կանչեն…

Այդ միջոցին հանկարծ դատարանի լուսամատից երևացող Այա-Սոֆիայի մինարեից լսվեցավ մի զիլ ձայն, որ գոռում էր.

Ալլահ աքպե՜ր…

Կեսօրվա աղանն էր այդ, մահմեդականաց երկրորդ աղոթքի Ժամանակը։

Սրահի դատավորները իսկույն դադարեցին հորանջելուց, նախագահը ծանրությամր վեր կացավ աթոռի վրայից, քայլեց դեպի դուռը և անցավ զինվորի թաց արած դռնից դեպի մի ուրիշ փոքրիկ սենյակ, որի դուռը չկողպեց զինվորը, և մենք տեսանք, թե նախագահը ինչ արեց այնտեղ։

Նա ձեռքը երեսին քսեց ծանրությամբ, հորանջեց, հետո դռան մոտ պպզեց, այնտեղ դրված ջրով լվաց երեսը, երկու մատներով թրջեց սափրած գագաթը, թևերը վեր քշտելով մինչև արմունկը, թաթախեց ջրի մեջ, հետո ոտների գուլպաները հանեց, ջուր քսեց բթամատի և ցուցամատի միջանցքին և այդ բոլորը անելուց հետո՝ նա չոքեց սենյակի մեջտեղում փռված մի կարպետի վրա և սկսեց աղոթել։

Սրահի միջի անդամներն ևս դուրս գնացին, և սրահը դատարկվեց, զինվորը վար քաշեց ցանկի դուռը, կողպեք դրեց վրան, փակեց կադիի սենյակի դուռը, հետո սրահից դուրս եկավ, նրա դուռն էլ կողպեց, և մենք մնացինք բանտարկված դատաստանի սրահում:

Պիտի ասեմ, որ ցանկի ետևում կայինք ավելի քան քսան անձինք և նույնիսկ երկու կանայք, որոնք սավանի մեջ փաթաթվել՝ կծկվել էին մի անկյունում։

Բոլորը սկսեցին խոսակցել, հետո մի մի նստելու տեղ գտան, իսկ ես ոտներս նախ պարզեցի, հետո մեջքս էլ, ապա թևս գլխիս տակ դրի… կամաց կամաց աչքերիս կոպերը փակվեցան և քնեցի…

Չգիտեմ որքան ժամանակ էր, որ քնել էի, երբ մի խռպոտ ձայն դիպավ ականջիս. ես վեր թռա, շարժեցի թմրած թևս և ուզեցի տեսնել, թե ո՞վ էր այդ խոզի ձայն հանողը։

Պարոն նախագահն էր, որովհետև դատավորները արդեն եկել իրենց տեղն էին բռնել, դատավարությունը արդեն սկսել էր, և նախագահը փաթոթը ծռած, դեմքը կատաղի, հայհոյանքի լուտանք էր, որ թափում էր սեղանի մոտ կանգնած երկու անձերից մեկի գլխին.

Գյավո՛ւր, խնզըր, թերե՛ս… գոռում էր նա, ի՞նչպես ես համարձակվում քո արած հանցանքը այս մյուսուլմանի, «հաղկ դինը» պաշտող մարդու վրա բարդել և նրան դատի էլ ենթարկել…

Վալլա՞հ, աղա՛… ասում էր խեղճը գլուխը քորելով, ախր նա գլուխս պատռեց, ահա, տեսեք… և նա ցույց էր տալիս ճակատի վրա բացված լայն վերքը, որի վրա արյունը թանձրացած մի կարմիր թաղանթ էր կապել։

Դեպքը այս էր, ինչպես որ հետո հասկացա։

Բալըք բազարում մի թուրք մտնում է մի հայ կերակուր եփողի խանութ և «շքեմբե չոռբասի» է ուզում 40 փարայի. հայը լցնում է մի աման դնում է նրա առջև, սակայն միտքը ուրիշ տեղ եղած լինելով՝ մոռանում է հաց բրդել մեջը. թուրքը բարկանում է և ամանը կերակուրով շպրտում է հայի գլխին. բարեբախտաբար կերակուրը ողողում է հայի միայն հագոոստը, իսկ ամանը մի մեծ վերք է բաց անում նրա ճակատի վրա։ թուրքը այդ քաջագործությունը անելուց հետո ուզում է փախչել, սակախ հայը մի ոստիկան է կանչում և թուրքին բռնել տալիս։ Ոստիկանական Վարչությունը բարվոք է համարում հային էլ թուրքի հետ բանտարկել մինչև դատի օրը, և ահա նրանց բանտարկվելուց մի ամիս հետո գործը սկսում էր… Այդ դատն էր, որին մենք ներկա լինելու պատիվը ունեցանք։

Թուրքը հայտնել էր, թե հայը իրեն ապտակել էր, ուստի և ինքն էլ կերակուրի ամանը շպրտել էր նրա գլխին որովհետև բարկությունից իրեն չէր կարողացել զսպել. բացի դրանից սեպուհ պարտավորություն էր համարում հայտնել, որ «անիծյալ գյավուրը վերքը ստանալուն պես համարձակվել էր մոռանալ իրեն և հայհոյել մարգարեին ու «հախկ դինը»…

Այս վերջին հայտնությունը սատիկ զայրացրել էր դատավորներին, և նախագահը պարտք էր համարել դատարկել հայի գլխին յոր հայհոյանաց տոպրակը…

Լռի՛ր, որոտաց հայի վրա նախագահը, գիտես ինչ մեծ հանցանք ես գործել «քյուրեգի» արժանի հանցանք…

Ես զարմանում եմ, թե մեծն աստվածը, փառավորյալ մարգարեն ինչպես իսկույն չի արմատահան արել այդ պիղծ լեզուդ… բայց աստված անիմանալի է, և նրա մարգարեն՝ իմաստուն, նա թողնում է յուր ջերմ հավատացյալներին պատժելու իրենց հայհոյողին… ի՞նչ եք ասում, տյարք դատավորք, դարձավ նա անդամներին, մի՞թե արժանի չէ այս գյավուրը հավիտենական բանտարկության…

Խեղճ հայը աշնան տերևի պես գունաթափ՝ դողում էր. նա երերաց և կմկմաց.

Ախր սուտ է ասում, ես չեմ հայհոյել, վկա ունիմ…

Ո՞վ են վկաներդ,– հարցրեց դատավորներից մեկը։

Երկու վկա ունիմ…

Երկու չի կարելի, գոռաց նախագահը, երեք պիտի լինին, և նրանցից երկուսը՝ մյուսուլման… ունի՞ս այդպիսի վկաներ…

Ո՛չ, բոլորն էլ հայ են… խանութումս տաճիկ չկար այն ժամանակ: «Դատավորներից մեկը ժպտեց, ես էլ ժպտեցի, որովհետև միամիտ հայը չգիտեր, որ տաճիկ վկա գտնելու համար պիտի նախ ոչնչացնել տաճիկ դատավորները, որոնք ամեն ջանք գործ են դնում, որ տաճիկ վկաները ատյան չհանեն, երբ վկայությունը հօգուտ մի հայի է։

Խեղճ հայի բանը թուրդ էր, որովհետև օր չէր լինում, որ տաճիկները մեղապարտությունից ազատվելու համար հայհոյանաց հանցանք չբարդեին հայերի վրա. և միշտ այդ կերպով հաջողվում են թե դատապարտությունից ազատվել և թե հային միշտ հանցավոր հանել ու բանտարկության և տուգանքների ենթարկել…

Այս այսպես է. հետաքրքրվողը կարող է ստուգել։

Քիչ հետո հային վեց ամսվա բանտարկություն վճռեցիեն խղճում էին…

Գնա, ասացին ինձ, երբ վկայութունս տվի, և ես դուրս գնացի սրահից, կոշիկներս հագա ու ցած իջա սանդուխներից։

Երկայն նրբանցքից անցնում էի, երբ այնտեղի լռությունը, դռներից մեկի առջև ժողովված բազմությունը ինձ դրդեց մոտենալու:

Այդ դռան վրա գրված էր «Եղեռնադատ նախնական ատյան»։

Դռան վարագույրը ետ էր քաշված, և մի հոծ բազմություն՝ միմյանց վրա խռնված դիտում էր ներսը, Կարողացա թևերի տակով ներս մտնել և այս անգամ ես գտնվում էի փոքր-ինչ ավելի մեծ, մաքուր, մեծ լուսամուտներով մի սրահի մեջ։ Կարմիր վարագույրները ծածկված լինելով մի խորհրդավոր լույսի մեջ տեսա բարձր ամբիոնի վրա եռանկյունի կանաչ սեղանը, որի գլխին նստել էր նորից մի սպիտակ փաթտոցավոր «կադի», և նրան շրջապատել էին հինգ-վեց շատ կոկիկ հագնված պաշտոնյաներ։

Կանոնավոր մի սրահ էր, ատյանի առջևում մի վանդակ կապած, սրահի մեջ նստարաններ, դռան ճակատին սուլթանի «թուրան», ատյանի երկու կողքին փաստաբանների համար բարձր սեղաններ և վերը՝ ամբիոնի մի անկյունում, զանազան դեսպանների համար աթոռներ, որոնց մեկի վրա նստել էր պարսկական գլխարկով պարսից դեսպանի հայ թարգմանը։

Խոր լռություն էր տիրում սրահում, և «քաթիպ- էֆենդին» ոտքի կանգնած կարդում էր ձեռքին բռնած թուղթը, իսկ դատավորները կամ խազխզում էին իրենց առջևը դրված թղթերի վրա և կամ ժողովուրդն էին դիտում։

Ես տեղ բռնեցի մի նստարանի վրա և դիտում եմ:

Տասնհինգ րոպե տևեց այդ «լահիհեն», որից հետո նախագահը գոչեց.

Հյուսեյն Խալիլ օղլին և Ահմեդ Նազիմ էֆենդին թող առաջ գան:I

Ատյան մտան մի հասակավոր, պերճ հագնված տաճիկ և նրա ետևից՝ մի կեղտոտ դեմքով կտրտած հագուստով պարսիկ, որի մի թևը վզից անցկացրած թաշկինակի մեջ էր դրված. այդ պարսիկը նմանում էր մի մշակի, իսկ թուրքը՝ մի հարուստ բեյի։

Եվ այդպես էլ էր. թուրքը Հիսար–Բուրնիի կաշիի գործարանատերն էր, իսկ պարսիկը՝ նրա ամենահասարակ գործավորներից մեկը: Բոլորիս հետաքրքրում էր այն, թե ի՛նչ դատ ուներ այդ ցնկռոտ պարսիկը նշանավոր գործարանատեր Ահմեդ Նազիմ էֆենդիի դեմ:

Բանից դուրս եկավ, որ պարսիկի թևը մի մեքենայի տակ էր ընկել և մինչև արմունկը ջախջախվել էր, և այդ այսպես էր եղել:

Ամսի 2-ին Ահմեդ Նազիմ էֆենդին յուր գործարանին այցելության էր գնացել. մոտենալով շոգեշարժ մեքենային, տեսել էր, որ ռեգուլատորը լավ չէր բանում (այնչափ տեսել էր, որ փոքր-ինչ հասկանում էր): Հրամայում է յուր մոտ կանչել գերմանացի մեքենագործին, սակայն մինչև նրա գալը նա դառնում է մեքենայի մոտից այդ ժամանակ անցնող պարսիկ մշակին և հրամայում է, որ մեքենան յուղե։ Պարսիկը տեսած լինելով, թե ի՞նչպես են յուղում, առնում է եղամանը և մոտենում է մեծ անիվին…

Այդտեղ չէ՛, հիմար, գոչում է էֆենդին և հրում է պարսիկին դեպի ռեգուլատորը, րայց պարսիկը այդ բուռն հրելուց քիչ է մնում ընկնի, ուստի կռթնում է մեծ անիվի առանցքին. առանցքը վայրկենապես ետ է մղում նրա թևը և ձգում դեպի մեքենայի թևը, որը և դառնալու ժամանակ այնպես խփում է նրա թևին, որ մինչև արմունկը ջախջախվում է։

Պարսիկին տանում են հիվանդանոց, ուր նրա թևը կազդուրվում էր բայց մնում է հաշմանդամ։ Հիվանդանոցից դուրս գալուց հետո նա դիմում է էֆենդիին և խնդրում է նրան գոնե ճանապարհածախս տա Պարսկաստան դառնալու, բայց (պարսիկի ասելով) էֆենդին հրամայում է, որ նրան վռնդեն, ծառաները գլորում են նրան յալը-ի պատշգամբից դեպի ծովը, ուր նա հազիվ կարողանում է խեղդվելուց ազատվել՝ կառչելով ափումը ցցված նավակը կապելու ցցին։

Եվ, ավելացրեց պարսիկը, պատշգամում էֆենդին ու յուր խանումը կանգնել՝ քրքիջներով ծիծաղում էին ինձ վրա…

Պատմեց պարսիկը ու լռեց։

Վկաներ ունի՞ս, հարցրեց նախագահը պարսիկին։

Այո, ունիմ…

Շատ լավ, գնա դուրս մինչև կանչեմ։

Պարսիկին դուրս արին, նախագահը ծառային հրամայեց ներս բերել վկաներից մեկին: Ներս եկավ մի ուրիշ պարսիկ, որ նույն կեղտոտ և կտրտված հագուստն ուներ, սակայն դեռևս կոտրած թև չուներ, թեև նույն գործարանի գործավորներիցն էր։ Դատավորը հարցրեց նրա անունը, արհեստը, հայրենիքը, տարիքը, և մի րոպե լռելուց հետո հանկարծ հարցրեց.

-Դու ո՞ր դեպքի վկան ես, թևը կոտրելո՞ւ, թե յալըի տեսարանի…

-Յալըի տեսարանի, ահա այսպես եղավ․ մենք երկուսս…

-Լռի՛ր, գոռաց նրտ վրա կադին, դեռևս քեզ չհարցրի դրա մասին, երբ հարցնեմ, այն ժամանակ պատասխանիր։

Պարսիկը լռեց և գլուխը խոնարհեցրեց։

Ինչպե՞ս եղավ, հարցրեց կադին փոքր-ինչ լռությունից հետո։

Լսողների ծիծաղը շարժեց կադիի այդ ընթացքը․ պարսիկն իսկ ապշությամբ նրան նայեց և կմկմաց.

-Աղա, հարցնո՞ւմ եք։

Իհարկե, հիմա՛ր, չե՞ս լսում, որ հարցնում եմ։

-Կարո՞ղ եմ պատասխանել։- բարձրացավ ընդհանուր ծիծաղ, իսկ պարսիկը ապուշ աչքերով բոլորին էր նայում։

-Պատասխանի՛ր, գոռաց դատավորը։

Այսպես եղավ․ երբ Հյուսեյնին հիվանդանոցից բաց թողին, և մենք նրա թևը մի թաշկինակով կապեցինք վզին, ելանք գնացինք Ահմեդ էֆենդիի տունը, որ փող ուզենք Հյուսեյնի համար, երթա իրեն՝, այն․ տեղ հայր ունի, մայր ունի, երկու էլ տղա ունի, իմ հարևանս է. ես տեսել եմ և ճանաչում էի և նրան…

Դեպքը պատմիր, միջահատեց նրան դատավորը։

Պատմում եմ, էֆենդի…

Որ գնացիք էֆենդիի մոտ, ի՞նչ եղավ։

Էֆենդին գոռաց ու մեզ վռնդեց․ ես փախա մտա նավակը, իսկ Հյուսեյնին ծառաները շուռ տվին ծովի մեջ. հազիվ…

Լա՛վ, միջահատեց նորեն կադին, ե՞րբ էր այդ։

Մի երկու շաբաթ առաջ։

Կադին գրագրին դարձավ և հրամայեց գրել։

Երեկո՞ էր, թե՞ առավոտ։

Երեկո էր։

Ժամը քանիսի՞ն։

10–ը կլիներ․ ո՞վ գիտե. կարելի է 11-ն էր։

-Մո՞ւթն էր։

–Երբ տուն էի վերադառնում՝ մթնում էր։

Տիրեց փոքր-ինչ լռություն, որո ընթացքում կագին ժպտելով մի քանի խոսք փսփսաց յուր կողքի դատավորի ականջին և ապա նույն ժպիտով Ահմեդ Նազիմ էֆենդիին- նստարանի վրա փառավորապես և հեգնորեն ժպտող գործարանապետին նայեց և դառնալով նորեն պարսիկին՝ հարցրեց.

- Ցալըի պատշգամը շա՞տ բարձր էր ջրից։

- Շատ բարձր չէր:

- Քանի՞ արշին կար։

Պարսիկը փոքր-ինչ մտածեց և հետո ասաց.

- Երկու-երեք արշին կար:

- Նավակը ձե՞րն էր:

- Այո, բայց նավակը հեռու էր կապած, և նավավարը պիտի մոտ բերեր, երբ կանչեինք:

- Ինչո՞ւ ցամաքային դռնով չգնացիք:

- Ուզեցինք ծովի կողմով գնալ:

- Էֆենդիի կինը ի՞նչպես էր, բարձրահասա՞կ էր։

- Ոչ շատ, ասաց պարսիկը, բայց գեղեցիկ էր և…

- Լռի՛ր, գոռաց նրա վրա կադին, այդ մասին երբ չեմ հարցնում, մի պատասխանիր… Գնա, լավ…

Մի ժամից հետո վճիռ տրվեց այսպես.

«Նկատելով, որ վկա Մուրատը ասում է, թե երեկո էր, և ինքը Խալիլը քննության ժամանակ ասել էր կեսօրից հետո.

Նկատելով՝ որ վկան ասում է, թե ժամը 10-ից 11-ը կլիներ, իսկ Խալիլը՝ 9-ից 10-ը.

Նկատելով՝ որ յալըի բարձրության մասին վկան երկու-երեք, Խալիլը 4 արշին էր ասել և կառավարության կողմից չափված լինելով 1^1/4 արշին է երևացել.

Նկատելով՝ որ Ահմեդ Նազիմ էֆենդիի կնոջ համար վկան ոչ շատ բարձրահասակ, ինքը Խալիլը բարձրահասակ է ասել, իսկ ստուգված է, որ միջահասակ է.

Նկատելով՝ որ և այլն…»:

Այնքան «նկատելով», որ սկսեցի սոսկալ, թե այդչափ «նկատելովներն» ո՞րտեղից գոյացան հանկարծ:

Ի վերջո վճռվեց. Ահմեդ Նազիմ էֆենդին բոլորովին արդար, իսկ վկան՝ Մուրատը յուր սուտ վկայության համար մի ամսվա բանտարկության։

Հանկարծ ուռածափոր գործարանատերը ոտքի ելավ, փոքր-ինչ փնչաց և ասաց զորեղ ու բարձրաձայն շեշտով.

Էֆենդինե՛ր, արդարադատություն եմ խնդրում ցնկռոտ պարսիկի դեմ որ համարձա՛կվեց ինձ- Ահմեդ Նազիմ էֆենդիիս դատաստան քարշ տալ և ժամերով նստեցնել այս տախտակյա նստարանի վրա… Ամեն ինչ մեր մեջ քանդվել է. ոչ տերն է յուր ծառան ճանաչում և ո՛չ էլ ծառան յուր տիրոջ. ոչ մշակն է աղային ճանապարհ տալիս և ոչ հասարակ գործավորը՝ բեյին. չնչին անարգ ծառան համարձակվում է տրտնջալ էֆենդիների և բեյերի դեմ… Կադի՛ էֆենդի, հանուն արդարության պահանջում եմ խիստ պատժել այս ցած պարսիկին, որ համարձակվում է «զաթը փադիշահան» էֆենդիներին դատարան քարշ տալ… Իսկ եթե դուք չեք անիլ այդ, ես կդիմեմ ավելի բարձր տեղեր, և այնուհետև թող բոլորը հասկանան, որ հեշտ չէ մեզ նման մարդոց բերել և այսպիսի լերկ տախտակյա նստարանների վրա ստիպել նստելու…

Լռեց, ֆեսը ծռեց, ժողովրդի վրա մի հպարտ ակնարկ ձգեց և մի ոտը հառաջ ձգելով՝ սպասեց։

Կադին յուր կողքի դատավորների հետ փոքր-ինչ խոսեց և ապա ասաց գրագրին.

Նկատելով, որ Խալիլը նախատել է Ահմեդ Նազիմ էֆենդիին՝ ավելացուր, գրագիր, որ արդարության ատյանը վճռում է Խալիլի որդի Հյուսեյնի համար մի ամսվա բանտարկություն և 1 ոսկի տուգանք… ատյանը փակված է…

Այս ասելուց հետո կադին ոտքի ելավ, ձեռքը քսեց մորուքին, ծիծաղեց և մեզ լսելի լինելու չափ բարձր ձայնով ասաց յուր ընկերներին. բայց այնպես, որ կիսովին էլ դեպի ժողովուրդն էր դարձել.

Փառք աստուծո և նորա փառավոր յալ մարգարեին, աշխարհը կարող է վկայել, որ այս դատը բոլորովին արդար կերպով վճռվեց…

Գզրոցիս մէջ գրիչս ինկած է հիմա
գրած-ջնջած թղթերուս մէջ ցանուցիր.
ժանգէ պատանք մը աճած է իր վրայ
ու ալ հպարտ չ՚առկայծիր։

Մինչ նայուածքս այդ հին գրչին է յառած,
մէջքս միտք մը զիկզակ կու տայ՝ մի՞ գուցէ
անշարժ կեանքէս զգացումներս ալ յանկարծ
ժանգի խաւ մը գայ գոցէ։

Մութ անտառով լուռ ման կուգամ,
Բուն ու ագռավ ինձ կըսեն.
- ‹‹Ա˜խ, խեղճ տըղա, ի՞նչ տըխուր ես.
Դուն հիվանդ ես …›› ինձ կըսեն:

Մութ անտառով լուռ ման կուգամ,
Ցող կըշաղե ծառերեն.
- ‹‹Ա˜յ խեղճ տըղա, վերքըդ խորն է
Վըրադ կուլանք …›› ինձ կըսեն;

Քամին փըչեց, ու ծառերեն
Տերևները վար ընկան.
- ‹‹Ա˜յ խեղճ տըղա, տերևներն են
Քու մահիճն ու գերեզման …››:

1897
Ալեքսանդրապոլ

Ահաւասի՛կ հոգիիս ջահերը, որ վայրկեան առ վայրկեան
Մտածումս կ՚արեգակեն՝ զանիկա խաւարին մէջ սուզելէ յետոյ…
Հոգիս ա՛ն է, որ բիւրաւոր անգամ ձեր ամէնուն ցաւն ապրեցաւ,
Ա՛ն է, որ անդունդի մը մէջ՝ իր մոխրին վրայ ծնրադիր՝
Հարազատ ու շղթայակապ քոյրերու աքսորը կու լայ…
Հոգիս այն վա՛յրն է, ուրկէ արիւնռուշտ լուսին մը բարձրացաւ
Անմեղներու կոտորածէն ծովացեալ դաշտի մը վրայ…
Ու ա՛յն հողմակոծ անտառն է, որուն աւազաններուն շուրջ՝
Օ՜, եղբայրական արիւնի հեղեղներ կը հոսին…
Հոգիս այն երկի՛րն է, ուր որբ եւ սեւահեր տղաներու բազմութիւններ,
Անդադար սուրերու շողիւններէն հալածական,
Աղեխարշ ճիչերով փլատակներու մէջէն կը փախչին…
Հոգիս այն երկի՛նքն է, ուրկէ յոյսին բոլոր աստղերը թափեցան,
Ու այն մարմարակերտ տաճա՛րն, ուր կեանքը ծունկի եկած՝
Խելայեղօրէն Ամենագութ մահը կը պաղատի…
Հոգիս Աւետարան մըն է, որուն վրայ տժգոյն ու յուսահատ ձեռքեր
Անկարելի քաւութեան մը համար, ապարդիւնօրէն, դեղին թերթեր կը թղթատեն…
Հոգիիս մէջ երբեմն արշալոյսներ կ՚արիւնին,
Եւ պաղատող աղաղակներու անասելի համանուագ մը կ՚որոտայ.
Հոն սրածումներու աշխարհ մը կայ, ուր սարսափահար կեանքեր
Ձեր շարժումին, ձեր օգնութեան, ձեր ձայնին կը սպասեն…
Հոգիիս մէջ հերոսներու ծնունդ մը կայ եւ մեռելներու թափօր մը միանգամայն…
Հոգիս այսօր անձրեւ մըն է մորթազերծուած դիակներու վրայ
Ու նայուածք մըն է, որ անտիրական դագաղները կը թափանցէ,
Հոգիս բարկութեան ու ցասումի հով մըն է այս գիշեր,
Որուն վազքին տակ արիւնարբու ռազմագունդերը պիտի նահանջեն…
Ու բոլոր գերեզմանոցները, իրենց խորերէն, ահագնաբար,
Ձեր նայուածքներուն առջեւ՝ դէպի վե՜ր պիտի շրջին…
Որպէսզի վերջապէս ճանչնաք, ո՜վ անկարեկիր ներկաներ,
Այն բոլոր մարտիրոսները, որ ձեր բոլորին համար
Անձնուիրութեան եւ կամքի առաւօտ մը ինկան…
Հոգիս մահատեսիլ աշուն մըն է, որ այս ամէնուն վրայ
Իր մշուշը եւ իր տերեւներուն հոգեվարքը կը սրսկէ.
Բայց հոգիս եւ Կարմիր Յուսահատ մըն է, որ անընկճելի Յոյսին համար
Առաքեալի մը պէս դէպի արգասաբեր Մահը պիտի թեւէ…։

Չորս օր էր, ինչ վառվում էր անտառը։ Ճամբարում այդ մասին իմացան սայլապան կալանավորներից, որոնք գնացել էին կենտրոնական ճամբար՝ մթերք բերելու։ Այնտեղ նրանք հանդիպել էին ուրիշ ճամբարից եկածների, որոնք էլ հենց պատմել էին այդ մասին։

Անտառը վառվում էր հսկայական տարածության վրա։ Բոլոր կալանավորներին նետել էին՝ կրակը հանգցնելու։ Ոչ ծառակտրում, ոչ ուրիշ աշխատանքներ։

Երկու օր հետո կենտրոնական ճամբարի պետի կարգադրությամբ գործի մեջ էին դրվել նաեւ ուրիշ երկու ճամբարների կալանավորները։ Բայց, ոչինչ չէր օգնում եւ անտառը վառվում էր ահա չորս օր։

Չորրորդ երեկոյան քնելուց առաջ, բուժակը կալանավորներին տվեց ինչ֊որ հաբեր՝ կուլ տալու համար։ Նրա ասելով՝ դրանք պիտի օգնեին շնչահեղձ չլինելու՝ եթե գիշերով ծուխը շուռ գար դեպի այդ ճամբարը։ Կրակն առաջանում էր այդ ուղղությամբ…

Առավոտյան բրիգադներից երկուսն ուղարկեցին՝ օգնելու հրդեհը հանգցնողներին։ Նշանակում է՝ կրակը մոտենում էր…

Երեկոյան բրիգադները վերադարձան սապսափելի վիճակում։ Ոչ այնքան տուժել էին կալանավորներն իրենք, որքան որ նրանց հագուստները։ Թեեւ արդեն ուշ գարուն էր, բայց պահեստում ուրիշ հագուստներ չլինելու պատճառով մարդիկ դեռ շրջում էին ձմեռային բամբակած շալվարներով ու բաճկոններով, մինչեւ անգամ բուշլատներով Գլխարկները եւ գուլպաները նույնպես բամբակած էին։ Եվ բոլոր հագուստների երեսն ու աստառը նույնպես բամբակյա կտորից էին։ Աշխատում ես, ասենք թե, կրակից հեռու, ծառ ես կտրում, եւ քեզ զգում ես ապահով։ Բայց օդի միջով հանկարծ գալիս է խարույկից թռած մի վառվող փշատերեւ, կարճլիկ ասեղի չափ մի կայծ, եւ աննկատելի նստում է վրադ։ Նստում է՝ ինչպես կայծքարից հանած կայծը՝ խավաթելի վրա։ Կայծի չնչին կետն իսկույն դառնում է կրակի մի շատ փոքրիկ օղակ, որը լայնանում է ու լայնանում, իհարկե, խորանալով նաեւ դեպի բամբակի խորքը։

Սկզբում դու չես զգում ոչինչ։ Ապա, եթե դա ձմռանն է կամ գարնան ցուրտ օրերին, մեջքիդ կամ գլխիդ, ուսիդ կամ ծնկիդ վրա զգում ես մի շատ հաճելի տաքություն, կարծես արեւն է թափանցում քո հաստ, բայց ոչ տաք հագուստներից ներս։

Եվ հանկարծ, շիկացրած հինգկոպեկանոցի չափ ինչ֊որ անտանելի տաքություն այրում է մարմինդ։ Դու սարսափած հանում ես բուշլատդ կամ գլխարկդ եւ տեսնում․ խոշոր անցք, իսկ շուրթերը՝ մխացող կրակ։ Ձյունով, ջրով կամ թքով հանգցնում ես կրակը, ափսոսանքով նայում ես ցուրտը ներս թողնող այդ մեծ օդանցքին եւ հագնում հագուստդ։

Երկու րոպե հետո դու նորից հապճեպ վար ես շպրտում այն։ Բանից դուրս է գալիս, որ լավ չես հանգցրել, մնացել է աննկատելի մի կայծ, որն այժմ բացել է երկրորդ անցքը՝ առաջինի կողքին…

Բրիգադները հրդեհի վայրից վերադարձան այդպիսի բազմաթիվ անցքերով՝ իրենց հագուստների զանազան մասերի վրա։ Չգիտես՝ լա՞ս, թե ծիծաղես։

Կալանավորները զայրացած էին եւ հայհոյում էին կրակը։ Ոչ թե այն կրակը, որն այրել էր նրանց հագուստները, այլ այն, որ մոխրացնում էր անտառը։

Տեսնես ո՛ր բացբերանն է վատ հանգցրել խարույկը, դրանից է սկսվել հրդեհը։

Ձեռքս որ ընկներ՝ կխորովեի էդ կրակի վրա եւ կուտեի։

Լացդ գալիս է։ Մի տեսնեիք, տղերք, թե ինչքան անտառ է փչացրել։

Իսկ մեզ համար՝ այսքան չարչարանք…

Բայց բոլորը հարձակվեցին վերջին խոսքն ասողի վրա։

Հիմար, անտառն է ափսոս, թե չէ չարչարանքն ի՞նչ։ Քեզ համար մեկ չէ՞, թե որտեղ պիտի չարչարվես ամբողջ ժամկետդ։

Ասում են՝ անտառն ինքնաթիռներից են հանգցնում, ասաց ինտելիգենտ դեմքով մի երիտասարդ։

Իսկ դու հավատա, իշուկ։ Ահա ինքնաթիռները…

Եվ ցույց տվեց կոշտուկներով ու ծառի խեժով ծածկված իր ձեռքերը։

Ուրիշ աշխատանքի գնացող կալանավորներն իմացան նրանցից, թե ինչպես էին հանգցնում հրդեհը։ Կրակից բավական հեռավորության վրա, լայն շերտով, տապալում էին ծառերը՝ անջատելու համար անտառի մասերն իրարից։ Գետնի վրա կացնով կտրատում եւ հաստ վերմակների նման հավաքում֊փաթաթում էին խոտի ու ճիմի շերտը՝ արմատներով միասին, որպեսզի կրակը չտարածվեր գետնի երեսով։

Իսկ կրակը տարածվում էր երկնքով։ Նայում էիր վերեւ եւ տեսնում, թե ինչպես հազարավոր եւ հազարավոր մոծակների նման, անտառի հրդեհվող մասից, քո բաց արած արձակ տարածության լայն շերտի վրայով, դեպի կանգուն անտառն էին թռչում այրված կամ դեռ այրվող փշատերեւները։ Եվ մեկ էլ, հանկարծ, կանգուն անտառի բարձրում, լսվում էր ճարճատոց, եւ սաղարթների մեջ տարածվում էր բոցը՝ իրոք որ կայծակի արագությամբ… Ուրեմն, թո՛ղ այն բնագիծը, վազ տուր մոտեցող կրակից մի քանի հարյուր մետր այն կողմ եւ նորից սկսիր ծառեր տապալել եւ ճիմը փաթաթել֊հավաքել…

Իսկ երբ ծխի մի վիթխարի հորձանք փչում էր բրիգադի վրա, կալանավորները, խեղդվելով, հազալով ու արտասվելով, փախչում էին հեռու, եւ պահակները հազիվ էին հասնում նրանց ետեւից ու խնդրում, աղերսում՝ կանգ առնել, հնարավորություն տալ՝ նրանց հաշվելու…

Ուրեմն էդտեղ է՞լ էին հաշվում հիմարները։

Բա ի՞նչպես։ Կպակասի մեկնումեկը, դե եկ որոշիր՝ կրակի մե՞ջ է մնացել, թե՞ իր գործը հանձնել է կանաչ դատախազին…

«Կանաչ դատախազը», ինչպես հայտնի է, անտառն էր, եւ նա ավելի պակաս դաժան չէր, քան ուրիշ գույնի դատախազները։ Բայց, չնայած դրան, կալանավորները երբմն֊երբեմն իրենց գործը հանձնում էին «կանաչ դատախազին», այսինքն՝ փախուստ կատարում։

Թեեւ գիշերները դեռ սպիտակ չէին, բայց որոշվեց ընթրիքից հետո եւս բրիգադներ ուղարկել հրդեհի վայրը։ Իսկ ո՞ւմ ուղարկել՝ երբ ցերեկը բոլորն էին աշխատել։ Պարզ է, ծառահատումից վերադարձածներին։ Բայց վերջիններս բարձրացրին աղմուկ֊աղաղակ․ իսկ ե՞րբ քնեն։

Վաղը, մյուս օրը, բղավեցին հրդեհից վերադարձածները։ Ուրմեն ի՞նչ, մենք ամբողջ օրը չարչարվենք, հրդեհը հանգցնենք, որ նա գիշերը նորից բռնկվի եւ մեր աշխատանքը կորչի՞։ Գնացեք, իժեր, թե չէ մենք ինքներս ձեզ դուրս կշպրտենք զոնայից…

Դուք ոչ մի հրդեհ էլ չեք հանգցրել, դիմադարձում էին մյուսները։ Այ, հոտը գալիս է, շուտով կհասնի մեզ։

Բայց մի՞թե վեճով է որոշվում աշխատանքի գնալ֊չգնալու հարցը ճամբարում… Պետն ասաց՝ բրիգա՛դ, աշխատանքի, նշանակում է՝ բրիգա՛դ, աշխատանքի…

Գիշերային բրիգադները դեռ դուրս չէին եկել ճամբարի զոնայից, երբ կատարվեց մի անհավատալի բան։ Հրդեհից վերադարձածների երկու բրիգադիրները, երկուսն էլ գող֊ավազակներ, մտան բարաք եւ կարգադրեցին․

Բոլո՞րդ եք ընթրել։ Ապա, տղերք, վեր կացեք, շո՛ւտ, գնում ենք հրդեհը հանգցնելու…

Միայն մի քանի հոգի փորձեցին բողոքել, բայց բռունցքի մի քանի հարվածները փակեցին նրանց բերանը։

Ոչ, այդ լրացուցիչ աշխատանքի համար երկրորդ «պայոք» չէր հասնում նրանց։ Եվ ոչ էլ ճամբարներում «կարմիր տախտակ»֊ներ կային, որ նրանց անունները գրվեին այնտեղ։ Պարզապես ափսոս էր անտառը, պետք էր փրկել ամեն գնով, նույնիսկ զոհելով ամենաթանկագին բանը կալանավորի համար՝ քունը…

Եվ, բոլորը միասին, քաղաքականներ, քրեական թեթեւ հոդվածներ ունեցողներ, որոնց անվանում էին շատ մեղմ, համարյա քնքուշ բառով՝ «կենցաղայիններ», իսկական քրեականներ՝ բոլորը վեր կացան եւ բռնեցին հրդեհի ճանապարհը։

Իհարկե, կային եւ այնպիսիք, որոնց համար մեկ էր՝ անտա՞ռն էր վառվում, թե ամբողջ աշխարհը։ Բայց դրանք հատուկենտ էին եւ քշվեցին֊գնացին ընդհանուր հոսանքի հետ։

Ամբողջ գիշեր, մոտակա հրդեհի ցոլքերի տակ, աշխատեցին նրանք՝ բաց անելու համար անտառի երկու մասերի միջեւ մի շատ լայն արանք, որը չկարողանար չեմքել հրդեհը։

Նրանք համարյա ավարտել էին աշխատանքը, երբ առավոտյան կողմ կենտրոնական ճամբարից եկան մարդիկ եւ կարգադրեցին՝ թողնե՛լ ախատանքը, վերադառնալ ճամբար։ Կրակը կհասնի մինչեւ այդ ճամբարի լայն բացատի եզերքը եւ կհանգչի, այս անգամ՝ անպայման։

Բարձրացավ կատաղի աղմուկի եւ հայհոյանքի մի այնպիսի հորձանք, որ պահակները, չխկչխկացնելով փակաղակները եւ փամփուշտներ հրելով հրացանափողերի մեջ, վազ տվեցին պաշտպանելու կենտրոնական ճամբարից եկածներին։

Ստորնե՛ր, անտառը ձեզ ափսոս չէ, բղավում էին չորս կողմից։

Անտառը նրանց ի՞նչ, երբ չեն ափսոսում մարդկանց։

Ամբողջ գիշերն աշխատեցինք, իսկ հիմա դուրս եկավ, որ իզո՞ւր։

Ստիպեին էդ գարշելիներին՝ տնկել էդքան անտառ։

Իժե՛ր…

Սրիկանե՛ր…

Թողեք գոնե վերջացնենք աշխատանքը, գուցե հրդեհն էստեղ է կանգ առնում։

Ինժեներն ասել է, որ անհնար է։

Տվեք դրանց ինժեներին մեր ձեռքը։

Լռեցեք, տղաներ, շարունակում ենք աշխատանքը։

Բայց աշխատանքը չշարունակվեց։ Մի՞թե որեւէ դեր խաղում է կալանավոր կամքը։ Ասացին՝ բրիգադ, վերադաձրի՛ր, նշանակում է՝ բրիգադ, վերադարձի՛ր… Հայհոյե՞լ ես ուզում, գոռգոռա՞լ՝ ճանապարհը երկար է, հայհոյիր ու գոռգոռա՝ ինչքան քեֆդ է ուզում…

Այդպես էլ արեցին։

Նրանք դեռ ճանապարհին էին, երբ լույսը բացվեց։ Իսկ երբ լույսը բացվեց՝ բարկությունը տեղի տվեց անզուսպ ծիծաղի բռնկումների։ Կալանավորները նայեցին իրար եւ սկսեցին հռհռալ, քրքջալ, խրխնջալ։

Ի՜նչ տեսք էր նրանց տեսքը… Որ նրանք կեղտոտ էին, ցեխոտ, մրոտ՝ դա դեռ ոչինչ։ Բայց հագուստնե՜րը, հագուստնե՜րը…

Մարդիկ կային, որ քայլում էին՝ վրաները տասից ավելի հասկայական ծակեր։ Դրանց միջից երեւում էր նրանց մերկ մարմինը։ Կային եւ այնպիսիք, որոնց հագուստի վրա բացվել էր միայն մի անցք, բայց ինչպիսի՜… Մեկը, օրինակ, քայլում էր՝ բամբակե գլխարկն ամենայն խնամքով կզակի տակ կապած, բայց գագաթը մերկ։ Դե եկ ու մի ծիծաղիր։ Իսկ մի ուրիշը, միանգամայն անվթար հագուստով, բայց երկու ուսերի վրա երկու խոշոր անցքերով, կարծես ցարական բանակի գեներալ էր՝ իր փառահեղ ուսադիրներով…

Նկատելով մի նոր հետաքրքիր ծակ, կալանավորները ձայն էին տալիս իրար եւ վազում տեսնելու։ Այլեւս չկար բրիգադների ոչ մի կարգ, ոչ մի շարք։ Պահակներն սկզբում փորձեցին արգելել խառնիփնթորությունը, նորից փամփուշտներ հրեցին հրացանների մեջ, բայց պահակապետը թափ տվեց ձեռքը։ Թող զվարճանան։ Միայն թե բոլորը լինեն ձեր օղակումից ներս…

Շատ չանցած, ծիծաղը վարակեց նաեւ պահակներին։ Գտնվեց ամենահետաքրքիր տուժածը։ Դա մի խեղճ կալանավոր էր՝ նույնպիսի անվթար հագուստներով։ Միակ անցքը, աթոռի նստելատեղի չափ, բացվել էր նրա շալվարի հետույքի վրա։ Մարդը քայլում էր անրդրվելի անտարբերությամբ։ Նայում էիր առջեւից՝ ճիշտ է, այդպես էլ պետք ։ Իսկ ետեւից էիր նայում՝ ուզում էիր թավալվել գետնի վրա։ Պահակները նույնպես, հերթով լքում էին իրենց տեղը, վազում֊նայում էին եւ ծիծաղից ու շտապելուց լխկլխկալով, վերադառնում։ Պահակապետին երկար ժամանակ հաջողվում էր լուրջ մնալ, բայց վերջում նա այլեւս չկարողացավ։ Հանկարծ նստեց ճանապարհի եզրին։ Վախեցած մոտ վազեցին երկու պահակներ․

Ի՞նչ պատահեց, ընկեր պետ…

Բայց պետն անկարող էր պատասխանել։ Նա ծիծաղում էր։

Այդպես, զվացթ տրամադրությամբ, նրանք մոտեցան ճամբարին, շրջանցեցին պարիսպը, որովհետեւ դարպասը հակառակ կողմոմն էր։ Նոր միայն զգացին, որ սարսափելի հոգնած են, սոված եւ ուզում են քնել։ Իսկ դարպասի մոտ՝ սովորական արարողությունը․ կանգնիր, որ հաշվեն քեզ։ Ոչ, ոչ թե սովորական արարողությունը, այլ այսօր մի քիչ էլ ավելի․ նախ հարկավոր է ջոկվել բրիգադ առ բրիգադ…

Արդեն լրիվ լույս էր։ Ճամբարի շուրջը փռված մեծ բացատը կարծես կալանավորի հագուստի վրա կրակից բացված ծակ լիներ, իսկ անտառը դրա շուրջը՝ մխացող կանաչ բամբակ…

Եվ հանկարծ, այդ կանաչ բամբակի վրա, այն կողմում, որտեղից քիչ առաջ դուրս ելան կալանավորները, սաղարթների մեջ լսվեց ճարճատյուն, եւ փայլատակեց կրակը…

Հրդեհը… բղավեցին բոլորը։ Գալիս է հրդեհը…

Մոռացան ե՛ւ հաշվելը, ե՛ւ ներս թողնելը։ Վերջապես։ Վերջապես հրդեհը հասավ նրանց բացատին ու հանգչելու է դրա եզրին։

Կարելի էր ապշել, թե ինչպիսի արագությամբ տարածվեց կրակն անտառով։

Բացատը կլոր էր, բայց երկու կողմերում ուներ շատ լայն ու երկարավուն շարունակություններ, որոնք գնում֊միանում էին հատող այլ երկարավուն բացատների հետ։ Կարճ ասած, անտառն այդտեղ կղզիացած էր բոլոր կողմերից, կրակը չէր կարող տարածվել ոչ աջ, ոչ ձախ, եւ ոչ էլ, մանավանդ, ճամբարի վրայով նետվել առաջ…

Կալանավորները, որ ահա քանի օր էր, ինչ պայքարել էին հրդեհի դեմ, առաջին անգամն էին տեսնում այն։ Նրանք միշտ աշխատել էին դրա կողքին, դրա հարեւանությամբ, բայց մերձեցման վտանգի առաջին իսկ պահին թողել էին եւ նորից հեռացել։

Իսկ այժմ, բացատում ապահով կանգնած, նրանք, թե ցավով՝ անտառի կորստյան համար, թե հիացմունքով՝ այդ կորստյան փառահեղ տեսարանից, կանգնել եւ նայում էին։ Քիչ առաջվա զվարթությունից չէր մնացել ոչ մի հետք։ Նրանք նայում էին ցավով եւ հիացմունքով։ Բայց ոչ միայն այդքանը։ Նաեւ տագնապով։ Թեեւ չկար նրանց սպառնացող վտանգ, բայց տագնապը՝ հրդեհի տեսքից, դեռ նախամարդու էության մեջ մխրճված եւ բնազդի վերածված, այժմ արթնացել եւ տիրապետել էր նրանց։

Երկնքի կապույտ ֆոտը վերածվեց մանր անցքեր ունեցող մաղի։ Անթիվ֊անհաշիվ փշատերեւները նուրբ ցանցով շղարշեցին կապույտը եւ սկսեցին սեւ անձրեւի նման թափվել ներքեւ, մինչեւ իսկ՝ «զոնայի» այս կողմում կանգնած կալանավորների վրա։

Պարիսպը… լսվեց հանկարծ մի ուժեղ կանչ։ Պարիսպը վառվում է…

Միայն մի վայրկյան կալանավորները բարձրացան ոտների թաթերի վրա, երկարեցրին վզերը, նայեցին։ Ապա, երկու կողմից շրջանցելով պարիսպը, վազ տվեցին դեպի դարպասի հակառակ կողմը։

Կացե՛ք, կկրակեմ, բղավեց մի պահակ։

Լռի՛ր, հիմա՛ր, սաստեց պահակապետը։ Պարիսպը վառվում է, գնում են հանգցնելու…

Հասնելով տեղ, կալանավորները տեսան, թե ինչպես բռնկվել էին բարաքները շրջապատած գերանե պատնեշի ծայրերը եւ վառվում էին իրար կողքի խիտ շարված մոմերի պես։

Պարիսպը վառվում է, թնդաց ուրախության աղաղակը։

Կալանվորներն սկսեցին շնորհավորել իրար, գրկախառնվել, խփել միմյանց ուսերի, հուզված ժպտալ իրար․

Վառվում է… պարիսպը վառվում է…

Ապա, հանգնել, շո՛ւտ, հրամայեց պահակապետը, տեղ հասնելով։ Սա՞ ինչ խրախճանք է։

Հիմարներ չկան։

Փորձիր հանգցնել։

Եվ իրոք։ Պարիսպը մարդկանցից անջատված էր փշալարերի լայն մացառուտով։ Նույնն էր նաեւ ներսի կողմից։ Այն փշալարերը, որոնք ամբողջ ժամանակ պաշտպանել էին պարիսպը կալանավորների ենթադրյալ հարձակումներից, այժմ դարձել էին նույն պարիսպի խորտակման պատճառը։ Ոչ ոք չէր կարող անցենլ դրանց վրայով եւ փրկել պարիսպը։ Եվ ոչ ոքի մտքովն էլ, ճիշտն ասած, չէր անցնում՝ անել այդպիսի բան։ Փշալարերը, որքան որ պատճառ էին, նույնքան էլ՝ պատրված…

Պարիսպը վառվում է…

Պարիսպի անկյունում կանգնած էր հսկող պահակի բարձր աշտարակը։ Ոչ ոք մինչեւ այդ ուշադրություն չէր դարձրել դրա վրա։ Եվ հանկարծ դրա բարձրում սկսեց դեսուդեն վազվզել պահակը՝ ինչպես թակարդն ընկած մուկ։

Պահակապետը վազեց այն կողմ։

Վառվում էր աշխարակի սանդուղքը։ Պահակը չէր կարող իջնել վար…

Ցատկի՛ր, բղավեց պահակապետը։

Կալանավորների հորձանքը, այլեւս ոչ ոքի չենթարկվող, սլացավ նույնպես այդ կողմ։

Ցատկի՛ր, նորից գոռաց պահակապետը։ Նախ նետիր հրացանդ, ապա ցատկիր…

Պահակը նետեց հրացանը։ Պետը, որ ուզում էր բռնել այն, վրիպեց։ Բռնեց մի բանդիտ, տվեց նրան։

Ցատկի՛ր, երրորդ անգամ հրամայեց պահակապետը։ Բայց փորձիր ցատկել այդպիսի բարձրությունից։ Պահակը շեմքեց անցավ աշտարակի հարթակի տախտակե պատվացից դուրս, փորձեց վար սողալ դրա գերանե չորս ոտքերից մեկով։

Բազմաթիվ կալանավորներ մոտ վազեցին, բարձրացրին ձեռքերը․

Մի վախենա, կբոռնենք քեզ…

Պահակը հաջողությամբ սողաց վար՝ մինչեւ գերանի կեսը, եւ ապա ցատկեց գետին։

Դեռ նոր էր նա հեռու վազել կաղեկա, երբ կրակը, լիզելով սանդուղքը, բարձրացավ աշտարակի ծայրը եւ բռնկեց դրա հարթակն իր տախտակե պատվարով։ Վառվեց առաստաղից կախված զանգի պարանը, զանգը զնգոցով ընկավ հատակին։

Բարձրացավ միահամուռ ծիծաղ։

Ապո՛ւշ, հիմա է տագնամ հայտարարում։

Սպասեցեք, սպասեցեք, հիմա հարթակը կվառվի, կծակվի, զանգը կընկնի գետին։

Կհալչի տաքությունից, կթափվի։

Կճաքճքվի, կտոր֊կտոր կլինի։

Տղանե՛ր, լսվեցին հանկարծ մի քանի կողմերից, բարաքներն են վառվում…

Բարաքներն են վառվում, բռնկվեց խնդության նոր փոթորիկը։

Բարաքներն են վառվում…

Բաղլինջներն են ոչնչանում…

Պահակապետը, որ աննպատակ վազվզում էր դեսուդեն, տեսավ դարպասի կողմից դեպի իրեն եկող ճամբարի պետին եւ վազեց ընդառաջ։

Բարաքներն են վառվում, ասաց ճամբարի պետը՝ հեւալով։ Բեր բոլորին դեպի դարպաս։ Պետք է փրկել՝ ինչ որ հնարավոր է…

Կալանավորներ, այս կողմ, ձեռքով արեց պահակապետը՝ ինքն շտապելով ամենից առաջ վազ տալ դեպի դարպաս։

Ոչ ոք չշարժվեց տեղից։

Կալանավորներ, ձեզ հետ եմ, բղավեց նա՝ կանգ առնելով։ Այս կողմ։ Հարկավոր է փրկել ճամբարը։

Իսկ ինչո՞ւ փրկել… հարցրեց մի քաղաքական կալանավոր։

Ինչպե՞ս թե ինչու։ Բաց երկնքի տակ կմնաք, հիմարներ։

Բաց երկնքի տակ բաղլինջներ չկան, բացատրեց երկրորդը։

Հիմարություններ դուրս չտալ, սաստեց պահակապետը։ Ապա, մա՛րշ։ Պետք է փրկել ինչ որ հնարավոր է։

Իսկ ի՞նչ կա, որ ինչ փրկենք, քաղաքացի պահակապետ, հարցրեց մի խաղաղ կալանավոր՝ մոտենալով նրան։ Ինքներդ ասացեք՝ ի՞նչը փրկենք…

Նախքան պատասխանելը՝ պահակապետը հիշեց․ բարաքներում ոչինչ չկար․ ոչ անկողիններ, ոչ նստարաններ, ոչ սեղաններ, ոչ որեւէ ուրիշ առարկա։ Միայն հատակից առաստաղ գամված քառակողմ գերաններ, դրանց վրա երկու բարձրությամբ խաչաձեւ մեխած ուրիշ թեւ֊գերանակներ եւ վերջիններիս վրա ամրացված տախտակներ՝ երկհարկանի քնելատեղեր։ Հա, նաեւ թեւ֊գերանակների տակ շեղակի դրված տակդիրներ՝ ամրության համար, երկրորդ տախտակների վրա բարձրանալու համար ներքեւի կողմի գերանին խփած ոտքի տակտիրը, իսկ երկու քնելատեղերի միջեւ՝ ցածրիկ պատվարներ, որպեսզի մեկը չգրավեր մյուսի տեղի մի մասը…

Բարաքները փրկեցեք, ասաց պահակապետը։

Գետնի տակն անցնեն բարաքները, ձեռքը թափ տվեց խաղաղ կալանավորը։

Մի կողմ հրելով նրան, պահակապետը բղավեց դեպի մյուսները․

Փրկեցեք բարաքները, թե չէ վաղվանից ստիպված պիտի լինեք կառուցել նորերը։

Դե ինչ, կկառուցենք։ Միեւնույնը չէ՞ թե որտեղ աշխատենք։

Տղաներ, խոստանում եմ «մեծ պայոք»։ Ապա՞…

Բայց ոչ ոքի չհրապուրեց ոչ «տղաներ» դիմումը՝ փոխանակ «կալանավորների», եւ ոչ էլ «մեծ պայոքը»։

Արտաքնոցն է վառվում, ծիծաղելով բացականչեց մեկը։

Եվ բոլորը թողեցին պահակապետին ու վազ տվեցին այն կողմ՝ զվարճանալով, որ արտաքնոցը կարող է վառվել։

Երբ պետերի եւ պահակների համար պարզ դարձավ, որ այլեւս չի կարելի փրկել ոչինչ, նրանք դադարեցին դեսուդեն վազվզելուց եւ կանգ առնելով՝ ինչպես կալանավորները, նույնպես սկսեցին նայել հրդեհին։ Պահակապետը հիշեց, որ հենց սկզբից էլ անհնար էր որեւէ բան անել, քանի որ մոտակայքում ջուր չկար։ Ջուրը կալանավորների համար բերում էին անտառի գետակից, կես կիլոմետր այդտեղից հեռու…

Երբ քիչ հեռվում կանգնածները բղավեցին՝ «հաց կտրելու տեէն է վառվում», եւ բոլորը նետվեցին այդ կողմ, ոչ ոքի ափսոսը չէր՝ ոչ հաց կտրելու տեղը, ոչ ցեխի պես թաց ու սեւ հացը։ Եվ ոչ էլ, իհարկե, այն փայտե ձողիկները, որոնցով հացի «պայոքի» փոքր կտորներն են ամրացնում մեծ կտորի վրա, որպեսզի կշռելուց հետո արկղում դարսելիս դրանք չխառնվեն իրար։

Վառվեց խոհանոցը, բայց դարձյալ չափսոսացին ոչ երեսուն դույլ ջուրը եւ ոչ էլ տասը կիլո կարտոֆիլը։

Կիսայրված պարիսպը վար ընկավ շառաչով՝ տեղ֊տեղ դեպի դուրս եւ տեղ֊տեղ դեպի ներս՝ իր տակ տապալելով փշալարերի մացառուտը։ Կալանավորների աչքի առջեւ բացվեց վառվող ճամբարի ամբողջ փառահեղ տեսարանը։

Ոչ ոք չէր մտածում ո՛չ ուտելիքի, ո՛չ հանգստի, ո՛չ քնելու մասին։ Խնդությունը համակել էր նրանց ամբողջ էությունը։ նայում էին լուռ, գոհ, ոխակալ, իսկ այստեղ֊այնտեղ լսվում էին խոսակցություններ․

Խնդրենք կենտրոնին, որ թույլ տա կառուցել ոչ թե նոր բարաքներ այլ տներ՝ ամեն մեկիս համար…

Էլի թող լինի պարիսպից ներս, պահակների հսկողության տակ…

Թող կնանիք բերել տան մյուս ճամբարներից, ամուսնանանք, ապրենք ամեն մեկս իր տան մեջ…

Կամ բերել տան մեր կանանց ու երեխաներին…

Էլի թող գնանք ծառ կտրելու՝ պահակների հսկողության տակ։

Մենք շուտ կկառուցենք։ Մի ամբողջ գյուղ։ Ի՞նչ եք կարծում, թույլ կտա՞ն։ Կկազմենք կոլեկտիվ տնտեսություն կամ դրա նման մի բան։ Չէ՞ որ հիմա էլ ենք բրիգադներով աշխատում…

Է՜, եղբայր, մի խոսքով ասա, որ ազատություն ես ուզում՝ ժամանակից շուտ։

Ոչ թե ազատություն, այլ գոնե ազատ աքսոր։

Ավելորդ եք խոսում։ Էլի կառուցել կտան էսպիսի ճամբար…

Բոլորը հարձակվեցին վերջին խոսքն ասողի վրա, հայհոյեցին չորս կողմից։ Ինչ է, մի՞թե կալանավորին չի կարելի ազատ լինել գոնե իր երազանքների մեջ…

Այդ պահին լսվեց ամենախելոք ձայնը եւ բոլորը համաձայնվեցին նրա հետ․

Առայժմ թող մոխրանա այս նզովյալը, հետո կերեւա, թե ինչ կլինի…

Գրականությունը միայն մեկ հասցե ունի, ավելի ճիշտ՝ պետք է միայն մեկ հասցե ունենա՝ Երևան, Պուշկինի փողոց 3, Հրանտ Իգնատի Մաթևոսյանին, և մի փոքրիկ երկտող՝ «Կարդա, սիրելի Մաթևոսյան, այստեղ դու վրացի ես, այստեղ դու քար ես, այստեղ դու իշխանուհի ես, այստեղ դու Հիտլերն ես»: Եթե ես կարդում ու ասում եմ իմ մասին չէր, այլ իմ պատկից հարևանի կամ արյամբ հարևանի՝ այսինքն իմ եղբոր, ուրեմն դա ճշմարիտ գրականություն չէ և վերադարձվում է հեղինակին, գտնում է թե չի գտնում, դա կարևոր էլ չէ, բայց որ իր հասցեն գտնելու վրա մի որոշ ժամանակ չարչարվում ու անհետանում է՝ դա արդեն հաստատ է: Որսի սքանչելի տեսարանում ես ինձ Դանիլ եմ զգում ու գելխեղդ Կարայ, մեծագլուխ գայլ ու Նիկոլայ Ռոստով, ծեր իշխան ու Նատաշա Ռոստովա - բոլորը հավասարաչափ, բայց ինձ ամենահարազատը Կարայ շունն ու Դանիլն են: Եվ շատ եմ ուզում իմանալ թե հետո ինչ եղավ Դանիլին՝ որ իշխանուհի աղջիկների ներկայությամբ ուժեղ կարմրում էր: Դանիլը ծառա Գերասիմ անունով հետո մի ուրիշ տեղ է երևում՝ «Իվան Իլյիչի մահը» վիպակում. ատամները դարձյալ սպիտակ են, վերնաշապիկը դարձյալ մաքուր սպիտակ է, մաքուր առողջություն է բուրում, թե հոգում ինչ կա՝ Տոլստոյը չի ասում - չի՞ կարողանում, չի՞ ուզում, վախենո՞ւմ է: Վախենում է. Իվան Իլյիչի իշխանական ճերմակ ոտքերը նա իր ուսից վաղը շպրտելու, թքելու ու ձեռքը հրացանին է տանելու: Մի քանի դար առաջ այդ Դանիլի-Գերասիմի անունը Թերսեդևս, ազգությունը հույն է եղել, Հոմերոսից ճակատին վախկոտ ու ապստամբ խարան է ստացել. Տոլստոյը հիմա սրբագրել է իր մեծ նախնուն՝ ցույց տալով ու ապացուցելով, որ նա նույնպես, համարյա թե մեզ պես մարդ է - վախկոտ ու ապստամբ չէ կամ վախկոտ ու ապստամբ է ինչպես մենք: Այդ միավորի, այդ դարերով ճնշված ու ստորացվածի. այդ դարավոր մունջի, համարյա թե անասունի, այդ Ադամի մարդկայնացման, դիմանկարի ամբողջացման հաջորդ շտրիխը արդեն մենք ենք քաշելու՝ սովետական երկրի արվեստագետներս՝ այդ լուռ անասունի զավակներս, նույնն է թե մեր ինքնանկարը մենք ենք անելու և ոչ այլ մի ուրիշը: Ասացին մեր այսինչ քննադատը հայեցակետային այսինչ խոշոր առարկությունն ունի Ուիլյամ Ֆոլքների դեմ. ես Ֆոլքների երկրպագուն եմ, բայց ներքնապես այնպես էի պատրաստ առարկության, որ չլսեցի էլ առարկողն ով է և ինչ է առարկում - միանգամից հառնեց իմ առարկությունը՝ լուռ մուլատների, ջորիների, նեգրերի, ֆերմերների այդ ի՞նչ սև ֆոն է պատի նման կանգնած. ես սա ասում եմ չնայած «Վաղը», «Կարմիր տերևներ», «Մոնթը» և շատ ու շատ սքանչելի պատմվածքների առկայությանը, այդ ի՞նչ անմարմին ստվերներ են վիսկի բերում, դատարկ գավաթներ տանում ու չքանում այդ սև, լուռ ֆոնի մեջ: Այդ ֆոնը, այդ չլուսավորված խոռոչը իրականության մեջ կա, երբևէ պատմության մեջ խոսելու ու շարժվելու է կամ ամենևին էլ չի խոսելու ու չի շարժվելու - մեզ համար կարևոր է՝ որ նա գրականության մեջ խոսի ու շարժվի, նրան խոսեցնելը, նրան շարժելը, նրա ձայնն ու թափը լինելը առաջին հերթին մեր՝ բանվորների ու գյուղացիների զավակներիս պարտքն է: Ես որպես անձնական վիրավորանք եմ ընդունում այդ սև խոռոչների գոյությունը գրականության մեջ, ինձ թվում է իմ հայրը մնաց այնտեղ - իմ հայրը, իմ պապը, ես, իմ զավակը, իմ ժողովուրդը, մեր տառապանքն ու մեր բարոյականությունը: Վաթսուն տարի է նրանց մասին ու նրանց անունից խոսում ենք, բայց շա՞տ անգամներ ենք եղել նրանց ձայնը - Մելեխովի ու Լևինսոնի գոյությամբ հանդերձ՝ շատ քիչ անգամներ: Հաճախ թվացել է, թե ժամանակն ու իրականությունը անմնացորդ փոխադրել ենք թղթին, և դա արդեն դարերի համար է, բայց մի կամ մի երկու տասնամյակ հետո երևացել է, որ կեղծիք ու թատրոն - թամաշա էին և իրականությունը ու ժամանակը, և, դժբախտաբար, նրա գրականությունը. մարդիկ իրենց կոչման մեջ չեն եղել և իրենց ձայնով չեն խոսել ոչ իրականության մեջ, ոչ էլ, ցավալիորեն, գրականության մեջ, ասելիքն ու անելիքը հուշողը չկա, մարդիկ այնինչ դեռ բեմահարթակին են և չգիտեն այլևս ինչ անեն ու ինչ խոսեն: Այս իրավիճակում ահա ինձ իսկական խիզախում է թվում Վասիլի Շուկշինի գրականությունը և ծանր՝ նրա անժամանակ կորուստը. նրա մարդիկ լինում էին, այլ ոչ թե դեր էին կատարում, կլինի այդ դերը հեղինակային հանձնարարություն թե մի այլ: Ուրիշ հեղինակներ ու ձեռքբերումներ նույնպես կան, բայց ես ուզում եմ ավելի հաճախ տեսնել այդ մոլեկուլի, այդ միավորի ինքնակա ֆիքսացիան, երբ հեղինակային դիրքորոշումը վերաբերմունքայինից առաջ զուտ ֆիքսող է, այսինքն ասում է այս այսպես է: Դա բոլորիս ձգտումն է, բայց ինչ-որ տարածություն մեր հերոսների միջև անընդհատ մնում է, մեզ անընդհատ թվում է թե պետք է կերպավորենք ոչ թե ինքներս մեզ, այլ հանքագործներին, կոլխոզնիկներին, մեզանից դուրս գտնվող արարածների, այստեղից էլ մեր հիացումը նրանց հերոսական աշխատանքով՝ որ ինքներս իբր չէինք անի, մեր ներողամիտ խղճահարությունը նրանց հոգեկան կամ մի այլ աղքատության հանդեպ: Դա հին և նույն աղայական վերաբերմունքն է կյանքին այն դեպքում, երբ ինքներս ոչ աղա ենք, ոչ էլ այաթոլա. մենք ինքներս ժողովուրդն ենք և պետք է գրականության մեջ նույնպես ժողովուրդը լինենք: Լավագույն դեպքերում մեր գրականությունը մասին է լինում, մասինն այնինչ գրականություն չէ, մասին է: Հարկավոր է հաղթահարել այն անջրպետը՝ որ ընկած էր հեծյալ Պուշկինի և Հայոց աշխարհի միջև, անջրպետը նեղացվեց Պլատոնովի «Թաքր» նովելով, Այթմատովի գրականությամբ, բայց դեռ կա, ևս մի երկու քայլ է հարկավոր, և այդ դեպքում մենք կարող ենք Համո Սահյանի ճշգրիտ բանաձևումով ասել.
Ես նրա ջանքն եմ առեղծվածային,
Առեղծվածային տանջանքն եմ նրա:

Հրանտ Մաթևոսյան, Սպիտակ թղթի առջև,
«Հայագիտակ» հրատ., Եր., 2004թ.