Ես քո անունը կպահեմ թաքուն,
Չե՜մ հանձնի երբեք ես այն ոչ ոքի,
Որպես սուր պահված հնօրյա բակում,
Ես քո անունը կպահեմ թաքուն:

Ես քո անունը կպահեմ թաքուն,
Չի՛ խլի նրան և ոչ մի ոգի,
Որպես գանձ պահված հնամյա այգում,
Ես քո անունը կպահեմ թաքուն…

Կհսկեմ նրան ահեղ ու անքուն,
Ու մեր լուսավոր ու անհուն կյանքում
Քո սիրով, փառքով, հմայքով կանգուն
Ես քո անունը կպահեմ թաքուն…

Մանկությա՜ն օրեր, երազի նման
Անցաք գնացիք, այլ չեք դառնալու․
Ո՜հ դուք երջանիկ, ո՜հ անհոգ օրեր․
Ընդունակ միայն ուրախացնելու։

Ձեզանից հետո եկավ գիտություն
Յուր ծանր հայացքով աշխարհի վերա,
Ամեն բան ընկավ մտածության տակ,
Րոպե չմնաց ազատ կամ ունայն։

Գիտակցությունը հաջորդեց սորան․
Ազգի վիճակը ծանրացավ սրտիս․․․
Ապոլլոն տվեց ինձ յուր քնարը․
Որպես փարատիչ տրտում ցավերիս։

Ավա՜ղ․ այդ քնարը իմ ձեռքում հնչեց
Նույնպես լալագին, նույնպես վշտահար,
Ինչպես իմ սիրտն էր, իմ զգացմունքը․
Ուրախացուցիչ չգտա մի լար։

Ես այն ժամանակ միայն զգացի,
Որ այդ ցավերից ազատվելու չեմ,
Որչափ իմ ազգս կը մնա ստրուկ
Օտարների ձեռք, անխոս, տխրադեմ։

Մանկությա՜ն օրեր, ինչո՛ւ այդպես շուտ
Թռաք գնացիք, անդարձ հավիտյան․
Ես այն ժամանակ անհոգ ու ազատ
Կարծում էի ինձ աշխարհի իշխան։

Գերության շղթան ինձ զգալի չէր,
Եվ ոչ բռնության անգութ ճանկերը․
Ձեզանից հետո ծանրացան նոքա,
Ո՛հ, անիծում եմ ես այս օրերը։

Լո՛ւռ կաց, դու քնար, այլ մի՛ հնչեր ինձ,
Ապոլլոն, հե՛տ առ դարձյալ դու նորան,
Տո՛ւր մի այլ մարդու, որ ընդունակ է
Զոհ բերել կյանքը սիրած աղջկան։

Ես պիտի դուրս գամ դեպ հրապարակ
Առանց քնարի, անզարդ խոսքերով․
Ես պիտի գոչեմ, պիտի բողոքեմ,
Խավարի ընդդեմ պատերազմելով։

Ներկա օրերում այլ ի՛նչ սև քնար,
Սուր է հարկավոր կտրճի ձեռքին․
Արյո՛ւն ու կրա՛կ թշնամու վերա,
Այս պիտի լինի խորհուրդ մեր կյանքին։

Թո՛ղ պատգամախոսը, հնացած Դելֆի,
Յուր եռոտանու վերա փրփրի․
Թո՛ղ միջին դարու գաղափարներով
Ամբոխը խաբել ճգնի աշխատի։

Թո՛ղ նա թարգմանե զրպարտությունը,
Թո՛ղ մխիթարվի ծովի ափերում,
Մենք ազատության ենք միայն թարգման,
Միայն այս խոսքս ունինք բերանում։

«Ո՛վ հայր, ո՛վ դու հայր, որ երկնքումն ես,
Խնայիր թշվառ մեր անտեր ազգին․
Մի՛ տար զոհ գնալ թշնամիների»․
Նա այլ չէ լսում դելֆյան հարցուկին։

Զավթելու եվ մնալու համար սոցիալական այն աստիճանին, որը իրենը չէ, ստահակը, ի թիվս այլ միջոցների, զինվում եվ զրահավորվում է հայրենասիրությամբ: Եւ հատկապես հայրենասիրությամբ: Այդ կերպ նա դառնում է անխոցելի, որովհետեվ գնալով ստահակի դեմ՝ ողջամտությունը գնում է, կարծես, հայրենիքի դեմ:

Պահի անհուսությունը մեր պարագային այն է, որ եթե ընդհանրապես ստահակի դիրքը շահեկան է լինում, ապա հայի տականքը անվերապահ շահած է եվ ողջամտությունը վստահաբար պարտված, որովհետեվ հայի Հայրենիքի ընկալումը հատվածական է ու խրթին եվ, ուրեմն, սերն առ հայրենիք բազմադեմ է, հեղհեղուկ, սրանով իսկ մեկնաբանության կարոտ ու շահարկման ենթակա:

Խնդիրը փիլիսոփայական չէ (թե ի՞նչ է նշանակում հայրենիք եվ հայրենասիրություն), որի պարագային միջին վիճակագրական ստահակը հայրենասիրության անվան տակ ի վիճակի է սաղացնել-արդարացնել ուզածդ արարք: Մեր դեպքը անհամեմատ բարդ է, եվ խոսքը տառացիորեն այն մասին է, թե աշխարհագրական ի՞նչ տարածք նկատի ունենք, երբ ասում ենք Հայաստան կամ հայրենիք: Մեկի համար առանց Ղարաբաղի է հայրենիքը թերի, մյուսի համար՝ առանց Երզնկայի, երրորդի համար՝ առանց Թիֆլիսի... Եւ սրտաշարժ զառամախտի բերած մանկական տեսիլքների եվ միզկապության այս խառնաշփոթում ամեն տիպի թափթփուկ զգում է իրեն իր անբարոյական մոր փորում:

Անբարոյական ու մայր բառերը իրար կողք չեն դնում, բայց այս օրերին, այս միակ անգամ կարելի է պիղծ բան անել այն արդարացումով, որ Նաիրի Հունանյանի աշխարհ գալու օրինակի վրա այնպե՜ ս ողբերգականորեն ցայտուն է երեվում, թե ումից ինչ կարող է ծնվել, եվ ինչպիսին կարող է լինել նրա ու նրա նմանների պատկերացումը հայրենիքի եվ հայրենիքը «փրկելու» մասին: Մնում է տեղը բերել նրանց հայրենիքը:

Բացառվում է, որ նրա շրջապատին, նրան պաշտպանողներին ու հովանավորներին նմանատիպ մայր ծնած չլինի: Որովհետեվ այդքան իրար հասկանալ, այդպես իրար պաշտպանել կարող են միմիայն նույն վարքի տեր կանանցից ծնված տղերքը: Անամոթության այդ աստիճանը, որով հրապարակայնորեն նսեմացնել են փորձում Վազգենին ու Դեմիրճյանին՝ այդպես պաշտպանելով իրենց կաթնեղբորը, այդպիսի բանի ընդունակ են նույն, ինչպես ժողովուրդն է ասում, շան ծիծ կերածները: Քաղաքական պոռնկությունը օդից չի ծնվում, այլ սնվում է նախ ֆիզիոլոգիական մորից: Եթե իսանը Բաքվում է ծնվել, երեսուն տարի Հայաստանի մեջ է ապրում եվ խոսում է երրորդ լեզվով, պետք է խղճալ նրա «հորը», որի կնոջ հարեվանը թուրք է եղել: Բջի լեզուն ճարպիկ է լինում, իսկ նրա հայրենիքը՝ մոր սիրած չուլանը եվ հարեվան գոմի խավար ու պաղ պատը: Ահա թե որն է նրանց հայրենիքը:

Ամեն կին ինքն է որոշում իր հաց աշխատելու ձեվը, բայց այդ տեսակից ծնված տղերքին պիտի թույլ չտալ արտասանել հայրենիքի անունը, գոնե՝ չկանգնել մոտերքը, երբ խոսում են սուրբ բաներից, որովհետեվ նրանք, իրենց ծնողի նման, չեն կարող կանգ առնել մեկ բանի վրա, ժամանակ չեն ունենա իդենտիֆիկացնել իրենց սիրո առարկան, եթե ի վիճակի չեն այդ բանը անել իրենց հոր պարագային:

Բայց նրանք ասպատակություն են անում մեր՝ հայրենիքի ցաքուցրիվ զգացողության դաշտում: Այդ անտակուգլուխ դաշտը պարապ հող է ոչ միայն ամեն տեսակ թափթփուկների, ոչ միայն հոգեգարների համար, այլեվ գաղտնի ծառայությունների համար այն երկրների, որտեղ, ի դժբախտություն մեզ, գաղթօջախներ ունենք եվ հատկապես այնտեղ, որտեղ գաղթօջախները կազմակերպված են:

Գաղթականը հեշտ չի հարմարվում նոր երկրին, եվ մարդիկ միավորվում են հայրենակցական միությունների, համայնքի ձեվով՝ հաղթահարելու համար օտար միջավայրի դիմադրությունը: Եւ, բնականաբար, առաջ են գալիս համայնքային համակեցության կազմակերպիչներ եվ կազմակերպություններ:

Եւ որտեղ կազմակերպություն, այնտեղ կազմակերպված պարտավորությունների ստանձնում ապաստան տված երկրի պետական մարմինների հանդեպ: Ոչ այն պարտավորությունները, որ պարտադիր են երկրի քաղաքացու համար անհատապես, այլ երկրի արտաքին հարաբերությունների սպասավորումը համայնքի կարողության չափով, առավելապես՝ նրա նախկին հայրենիքի մասով: Իհարկե, համայնքը ջանում է համատեղել իր նախկին հայրենիքի եվ իր երեխաների հայրենիքի շահերը, երբեմն փորձ է անում նույնիսկ իր նախկին հայրենիքի շահերին ծառայեցնել իր երեխաների հայրենիքի տնտեսական, քաղաքական կարողությունները, բայց դա ստացվում է այնտեղ եվ այնքանով, քանի դեռ երկու երկրների շահերը համընկնում են: Իսկ երբ չեն համընկնում, գաղութի կառույցները աշխատում են Հայաստանի դեմ, անկախ այն բանից՝ գիտակցում են դա, թե ոչ: Աշխատում են, դժբախտաբար, ոչ միայն կառույցները: Որքան ստվարանում են գաղութները, այնքան Հայաստանը խճճվում է հարյուր հազարավոր մարդկային ճակատագրերի թելերի մեջ, որոնցով կապում է դրսի ու ներսի հայությունը: Այդ անտես թելերի միջով Հայաստանի հասարակական միտքը ոչ միայն պղտորվում է ղարիբության դառնության իմպուլսներով, այլեվ օտար պետությունների քաղաքական մտայնություններն են գերիշխող դառնում մեր երկրի հասարակական կարծիքի, ապա եվ քաղաքական մտքի վրա: Եւ քանի որ այդ երկրները շատ են եվ հզոր, իսկ Հայաստանը մեկն է եվ փոքր, ստացվում է, որ Հայաստանը բզկտվում է շների դեմը նետած արնոտ լաթի նման:

Քաղաքական, դիվանագիտական ուղիղ ազդեցության միջոցները իրենց հերթին, ավելի վտանգավորը ա´յս մեկն է, որը Հայաստանը պայթեցնում է ներսից: Եւ բոլորովին չի օգնում այն հանգամանքը, որ մի քանի երկրի շահեր համընկնում են մեր երկրի շահերին: Այդ երկրները, սովորաբար, հեռու են լինում եվ անպետք, ինչպես, օրինակ, Արգենտինան կամ Ֆրանսիան: Բայց սա դեռ ամբողջ չարիքը չէ: Բանն այն է, որ հայ գաղութներին կազմակերպորեն ներկայացնում են կուսակցությունները, որոնք իրենց կուսակցության քաղաքականությունը Հայաստանում ճշտում են իրենց ապրած երկրի ազգային շահերի հետ՝ առաջին հերթին, քանի որ օրվա հացով, երեխաների ուսման վարձով, ապագայի հույսով կախված են այդ պետության բարեհաճությունից, եվ այլ բան ակնկալել նրանից, նշանակում է լինել սադիստ: Բայց այս էլ չարիքի վերջը չէ: Հայ կուսակցությունները, որ գործում են տարբեր երկրներում, խնդիր ունեն այդ երկրների շահերը կրող իրենց տեղական կազմակերպությունների հակասությունները Հայաստանի հարցում հաշտեցնելու կուսակցության ներսում:

Ու քանի որ անհնար է հաշտեցնել, ասենք, Իրանի ու Ամերիկայի շահը, կուսակցության ներսում եղած այդ լարումը նույնությամբ տեղափոխում են Հայաստանի քաղաքական դաշտ: Պարզ ասած, Հայաստանում գործող դրսին թվում է, թե քաղաքական գիծ ունեցող կուսակցության ներսում գործում է առանձին Պարսկաստանի դաշնակցությունը, առանձին՝ Հունաստանի, Լիբանանի, Ֆրանսիայի, Ռուսաստանի, Հյուսիսային Ամերիկայի դաշնակցությունները: Նույնը մյուս կուսակցությունների պարագային:

«Ինչե՜ ր եք ասում,-անկեղծ հիստերիայի մեջ կընկնի «Ազգում» աշխատող ասկերանցի դաշնակցական մի օրիորդ,- բա ազգը, բա մեր ցեղասպանությունը... բա Բյուրոն...»: Բյուրոն չգիտեմ, բայց ՃՀձ-ն չարչարվում է ու դեռ մի հարցում է բոլորին ընդհանուր հայտարարի բերել՝ Ղարաբաղը հանձնելու հարցում: Ինչի համար թՀձ-ն էլ աշխատում է իր հերթին:

Ու այսքան բանից հետո եթե Հայաստանում դեռ կա մեկը, որը մտածում է, թե Հայաստանի քրդերի միությունը Վրաստանում կարող է Հայաստանի նման իքի-բիր (Անգլիայի համեմատ) երկրի ազգային շահերին հակասող գործունեություն ծավալել, նշանակում է քրդերն են համաշխարհային ազգ, ոչ թե հայերը:

Եւ այսպես, հայ գաղութը դառնում է իրեն ապաստան տված երկրի պատանդը, Հայաստանը՝ գաղութի պատանդը: Որպեսզի աղետը կատարյալ լինի, մնում է լուծել երկքաղաքացիության հարցը:

.

Վերջաբան

.

Իրերի բերումով «Վիրտուալ Հայաստան» հոդվածաշարս ավարտին հասավ փետրվարի 20-ին: Խորհրդանշական բան չեմ տեսնում այստեղ, բայց Ղարաբաղյան շարժման 13-ամյա հոբելյանը առիթ տվեց (անկախ 13 թվից, անկախ Ղարաբաղի տխուր վախճանից) լավատեսորեն ավարտել այս շարքը, ասելով, որ մենք այս կռիվը վերջին հաշվով շահեցինք:

Եւ շահեցինք դեռ 88 թվականին, երբ այնքան ահարկու միասին էինք, որ Հայաստանը հարյուրամյակների համար դարձավ հայերինը: Եթե Բաքուն 1988թ.-ին տխմար չլիներ եվ Ղարաբաղին մարզի կարգավիճակի փոխարեն տար հայերի երազած ինքնավար հանրապետության կարգավիճակ (ինչպիսին Նախիջեվանի կարգավիճակն էր), ոչինչ չէր կորցնում, բայց Հայաստանում 50 տարի հետո ունենում էր (13 տարին ե՞րբ անցավ) մեկ միլիոն թուրք բնակչություն՝ Երեվանի

սրտի տակ, Նախիջեվանի ու Թուրքիայի սահմանին, ապա՝ Ամասիայով, Վրաստանի սահմանով, Ադրբեջանի սահմանով, Սեվանի մի ափը առնելով՝ մինչեվ Ղափան ու Մեղրի, այսինքն՝ Հայաստանը շրջափակված: Եթե դրան էլ ավելացնենք հայ քեթխուդեքի՝ լավ հողերը ոսկով թուրքերին ու քրդերին ծախելու

մոլուցքը, գումարենք կես միլիոն քրդերին այդ մեկ միլիոնին,-որտե՞ղ էր լինելու մեր երեխաների հայրենիքը 40 տարի հետո: Չնայած սոցիալական իր ահռելի լիցքին, Ղարաբաղյան շարժումը, ըստ էության, պահանջատիրական էր եվ որպես

այդպիսին՝ հերթական անգամ պարտվեց: Բայց մեր զոհողությունը այս անգամ հատուցվեց: Հատուցվեց եթե ոչ հակառակ մեր կամքի, գոնե՝ մեզնից անկախ պատճառներով: Այնքան մեզնից անկախ, որ մինչեվ հիմա չենք գիտակցել, որ մենք հողային խնդիր ունեինք լուծելու Հայաստանի ներսում եվ այդ խնդիրը լուծել ենք

մեկընդմիշտ՝ թուրքերի արտագաղթով: Եւ որ պահանջատիրության հարցը (վկա մեզնից անհամեմատ ուժեղ ժողովրդների պատմությունը) առավելագույնս այդպես կարող է լուծվել՝ Հայրենիք պահելով սերունդների համար:

__.__.2001

Ա˜խ, ալ – վարդի, սիրո վարդի
Չո՛ր փշերը մնացին…
Էն փշերը մատաղ սիրտըս
Քրքրեցին ու կերա˜ն.
Կարմիր – կանաչ իմ օրերըս
Սիրո սգով սևացան…
Ա˜խ, ափսո˜ս իմ գարուն կյանքիս
Սո˜ւր փշերը մընացին…

1897
Ալեքսանդրապոլ

Մենանոցըս նեղլիկ մի խուց,
Խեղդո՜ւկ, անօ՜դ ու անլո՜ւյս.
Սպասում եմ՝ էսօր֊էգուց,
Բայց փրկության չըկա՜ հույս...

Միայն բանտի «խելոք» ծառան,
Վըկա իմ լուռ տանջանքին՝
Հույս է տալիս, «հո՛գ չէ, տղա՛ս,
Կըսովորե՛ս էս կյանքին...»

Պատասխան դաշնակի որդի դաշնակ Վահանին

.

Իմ ««Պարիտետի» ժամը-4» հոդվածի սադրանք-խնդիրը հետեւյալն էր. Դաշնակցության մամուլի արձագանքի միջոցով պարզել - արդյո՞ք որոշում են կայացրել Քոչարյանի վերաբերյալ: «Հայոց Աշխարհի» արձագանքից պարզ դարձավ, որ արդեն կայացնում են:

Ասվածից չի հետեւում, որ ««Պարիտետի» Ժամը-4» հոդվածում Քոչարյանի քաղաքական եւ անձնական կրախի վարկածը առաջ էր քաշվել դաշնակցականներին հիմարացնելու համար: Ամենեւին: Սադրանքի մասը այն էր, որ վարկածը տպագրության հանձնվեց «27»-ի դատավարության մեկնարկին, երբ քաղաքական սպանությունների թեմայի նրանց ընկալումը պիտի լիներ առավելագույնս հիվանդագին եւ ինքն իրեն մատնող: Մեկ տասնյակից ավելի հոդվածները, որ այս 4-5 ամիսներին քարը քարի վրա չեն թողել այն արկածախնդրական քաղաքականությունից, որը 100 տարի պարտությունից պարտություն է տարել մեր ժողովրդին, այդ հոդվածները ոչ մի հակաճառության չհանդիպեցին ոչ միայն այն պատճառով, որ դժվար էր հակափաստարկ գտնել պատմական իրողություններին (հակաճառելու համար դաշնակցականը փաստարկի կարիք չունի), այլ որովհետեւ հաշվենկատորեն խուսափում են ավելորդ անգամ աննպաստ լույսի տակ երեւալուց:

Բայց այս դեպքը ուրիշ էր: Տեռորի թեմայի կողքով նրանք չեն կարող անտարբեր անցնել, ինչպես երեխան չի կարող անցնել պաղպաղակի կողքով: Եւ առաջին միտքս այն էր, որ մեջները խոսեց թասիբը մեկի, որի գործին խփում են: Այդ ո՞վ է առաջ ընկել: Էդ քանի՞ գլուխ ունեն: Էդ ո՞վ է, որ չի հասկանում, թե հայության մեջ որ կազմակերպությունը իրավունք ունի ազգային հողի վրա որոշում ընդունելու՝ ով ապրի-ով չապրի... Մի խոսքով, պրոֆեսիոնալ պատվախնդրության ընդվզման բռնկում: Բայց երբ մեկ արձագանքը դարձավ երկու, հասկանալի դարձավ, որ բանը ավելի լուրջ է: Հետաքրքիր է, չէ՞, դեպքը չպատահած՝ հարց են դրել –ո՞ւմ է ձեռնտու: Նախորդ անգամ, պառլամենտի գնդակահարության առիթով, այդ հարցը դրել էին դեպքից հետո եւ, բնականաբար, եզրակացրել, որ ձեռնտու է ուրիշներին, նախկիններին: Այդպես վարվում են սկսած Արծրուն Մարգարյանի ոտքերին կրակելուց: Եւ մեկը չկա այդ նախկիններից, վեր կենա ասի՝ լսեք, է´յ, իշխանություն եք –ի՜ նչ եք, պարազիտությունն էլ չափ կունենա, ամեն սպանվողի դեպքում ասում եք՝ մեզ է ձեռնտու, բայց օգուտը մի անգամ չտեսանք: Ամոթն էլ լավ բան է, տարին էդքան մարդ, մեկ է, խփվում է, ձեզ համար մի ի՞նչ դժվար բան է այնպես անել, որ տասից մեկ դեպքից մեզ, իրոք, օգուտ լինի: Համ էլ քաղաքականապես կշահարկեք: Թե չէ, շատ է անլրջանում, որովհետեւ դուրս է գալիս, որ մի գլուխ ձեր օգտին են զոհվում: Ճիշտ է, խելառի բախտ լինում է, բայց դուք ձեզ արդեն գժի տեղ եք դրել...

Առհասարակ, չքմեղանալը դաշնակցական գիծ չէ: Հակառակը, նույնիսկ կենցաղային սպանությունների պարագային (երբ ակնհայտ է, որ մատները խառը չէ) նման դեպքերում անգամ այնպիսի երկիմաստ կեցվածք են ընդունում, որ ով կասկածվի-չկասկածվի, իրենք թեթեւակի կասկածվեն: Իբր, իրենք այդպես աջուձախ խփող տղերք են: Իրականում, իրենց տերություններից թույլտվություն չունենան՝ չեն խփի, որովհետեւ գլուխներն այնտեղ վրեքից կպոկեն: Բայց լրացուցիչ վախի մթնոլորտը խանգարող հանգամանք չէ ռեկետի գործում: Չքմեղացող չեն, բայց 99-ի հոկտեմբերի վերջին խիստ վախեցած էին: Այնքան, որ մի քանի օր փակ էին պահում իրենց գրասենյակները եւ աշխատում էին փողոց դուրս չգալ: Այդ վախի օրերի համար նրանք դեռ վրեժխնդիր կլինեն փալաս երկրապահներից, մանավանդ, եթե մի հրաշքով ավելի լուրջ լծակներ ձեռք գցեն: Նրանք Սահմանադրություն ու կայունություն կդնեն (ճիշտ է նկատել Թադեւոս Խաչատրյանը) Բազեյանի ու երկրապահի բուռը: Երեկ մեկ, էսօր երկու պառլամենտ մտել, ուզում էին սատանի մայլում քյանդրբազություն-քաղաքականություն անել, «չապակայունացնել երկիրը», որ երրորդ ուժը չօգտվի, որ Ռոբերտը կայունացած երկրում հրաժարական տա, ոչ թե անկայուն: Նույնիսկ իմպիչմենտը շատ համարեցին, այնքան որ կայունության ղշեր էին դարձել:

... Հիմա իրենց ուզած հունի մեջ կդնեն այս պրոցեսը, այ, այն ժամանակ ետ կդառնան ու ցույց կտան երկրապահին, թե ինչ տեսք ունի կայունությունը ըստ դաշնակցության եւ Քոչարյանի: Դաշնակցությունը, այո, այն օրերին սաստիկ էր վախեցած եւ մի կերպ պտտում էր «ում է ձեռնտու» տաղտկալի սերիալը: Եւ մինչեւ կամազուրկ սպասում էին գլխների գալիքին, Արամը՝ այդ ժամանակվա բանակի, իրադրության, երկրի փաստական տերը, Ծաղկաձորում Ազգի Հոր դիրքերից մի այնպիսի կենաց ճառ ասաց դաշնակցության մասին, որ դաշնակցականները հիմա էլ անակնկալի´ց ուշքի չեն գալիս: Առաջին սթափվողը Հրանտ Մարգարյանը եղավ եւ տեղնուտեղը հայտարարեց, որ բենզինով շշերը պատրաստ են: Անմիջապես էլ դադարեցին «27»-ի դեպքով չքմեղանալ: Համարեցին, որ անմեղ երեւալու աստիճան նվաստանալը իրենց վայել չէ: Այդ գծի վրա այնքան հոռացան, որ արդեն կես տարի անց չէին էլ թաքցնում իրենց համակրանքը մարդասպանների հանդեպ: Հիմա այնքան են ինքնավստահ դարձել, որ հրապարակային քննարկման են դրել Քոչարյանի լինել-չլինելու հարցը: Անունը դրել են, թե անհանգստացած են Քոչարյանի կյանքի համար: Նաեւ հոգիներին մեղք են առնում՝ ասելով, թե տեսեք, ինչ հրահանգներ են տալիս Քոչարյանի կյանքի վերաբերյալ: Ով-ով, դաշնակցությունը հո լավ գիտի, որ նման բաները չեն անում հոդվածով: Իսկ եթե բանը հասել է թերթով հրահանգ տալուն, արժե, որ «27»-ի տուժողներին դատարանում ներկայացնող մեկը դատավորի ուշադրությունը հրավիրի 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-ի առավոտը լույս տեսած «Երկիր» թերթի այն էջին, որտեղ ամեն անգամ հայհոյական ոտանավորներ էին տպագրվում նախորդ իշխանությունից մեկնումեկի հասցեին: Այդ օրը նույն էջի նույն տեղում կառավարական շենքի լուսանկարն է եւ դեմը՝ ասֆալտին, դիակ կամ դիակի սիլուետով փռած՝ «կամուֆլյաժ»: Դա սովորական քաղաքային բնանկար չէ, որ կարելի լիներ տպվելը պատահականությամբ բացատրել, այլ ֆոտոմոնտաժ: Սպանությունից 10 ժամ առաջ տպագրված այդ լուսանկարը ի՞նչ է նշանակում՝ արդյո՞ք հրաման: Թե՞ միայն ազդանշան: Եւ ի՞նչ է նշանակում այդ լուսանկարին կից Քոչարյանի փոքր դիմանկարը՝ որ համաձայնեցվա՞ծ է: Քննիչներից մեկնումեկը հարցրե՞լ է խմբագրին, թե տարվա 365 օրերից ինչո՞ւ հատկապես այդ օրն է տպագրվել ֆոտոմոնտաժը:

Հնարավոր է, որ թերթն ու կուսակցությունը կապ չունեն այդ «զուգադիպության» հետ, բայց ինչ-որ մեկը կա, չէ՞, որ կապ ունի: Եվ ուրեմն, ի՞նչ կա զարմանալու, որ դաշնակցական մամուլը լկտիացել ու բացահայտ ձեռ է առնում «27»-ի տուժողներին: Եվ հիմա էլ համաժողովրդական քննարկման է դրել հետքոչարյանական շրջանի անելիքները: Չէ՞ որ շուտով իրենց պետք չի լինելու նաեւ Քոչարյանը: Շատ էլ, թե հիմա պաշտոններ են ստանում, լավից-վատից կարողության տեր են դառնում Հայաստանի տղերքը, բայց հո Հայաստանում չե՞ն որոշում՝ ում պաշտպանեն-ում չպաշտպանեն: Հայաստանի Սահմանադրությունը էսօրվա համար էր ասում, որ պետք չէ դրսից ֆինանսավորվել եւ դրսից ղեկավարվել: Քոչարյանը պետք չէր կուսակցությանը՝ սկսած Ստամբուլի վեհաժողովից, բայց Եվրոպայի հանդեպ (ինչո՞ւ չէ, նաեւ Հայ դատով զբաղվող կազմակերպությունների) դեռ պարտավորություն կար կատարելու՝ Թուրքիային դատապարտելու իմաստով: Քոչարյանը իր դերը այդ մասով կատարեց: Դրսում նաեւ հասկանում են, որ այդ գործը շարունակություն կունենա, թե ոչ, դա մեզանից կախված չէ: Քոչարյանի միակ անելիքը մնում է Ղարաբաղը հանձնելը, իսկ այդպիսի նախագահ դաշնակցությանը հարկավոր չէ: Վահանի հայրը «Իրավունքում» սպառնաց, չէ՞, որ այդ դեպքում դաշնակցությունը ապստամբության կդիմի: Իսկ այդ ապստամբության ժամանակ ի՞նչ պիտի իմացվի ով է ում խփել: Դրության տերը իրենք լինեն, կասեն՝ Ղարաբաղը ստորագրում էր՝ խփեցինք, իրենք չեն լինի, կասեն՝ բա որ ասո՞ւմ էինք...

Եվ ի՞նչն է այդ քննարկման մեջ հատկանշականը. որ այնքա՜ ն են տղերքը հուզախռով, այնպե՜ ս են բորբոքված հեռանկարից, որ չեն քաշվում, կենդանի մարդու ներկայությամբ քննարկում են նրա լինել-չլինելու հարցը: Կողքի մարդը, ընդդիմադիրը կարող է նրբանկատ չլինել, բայց կուսակիցը, գաղափարակիցը... Շեֆն է վերջին հաշվով, ինչո՞ւ են այդպես գլխիցը անցել ու խառնվել իրար: Չլինի՞ բան է ասվել, որ չպիտի ասվեր: Թե՞ կարծում են Քոչարյանը Վազգենի չափ միամիտ է, որ չիմանա ումից զգուշանա: Հայի տանը ո՞նց է լինում. հենց որ ամուսիններից մեկը անկապ սկսում է սեր խոստովանել, մյուսի առաջին միտքը այն է լինում, որ, ուրեմն, մի ղալաթ արել է: Այնպես որ, Քոչարյանի առաջին միտքը վատն է լինելու: Եվ ուրեմն, եթե աշխարհում թեկուզ մեկ ղարաբաղցի մնացած լինի, բայց ուժային նախարարի թեկուզ 3 թափուր տեղ, նա´ կդառնա այդ բոլորի ղեկավարը, միայն թե տեղ չմնա տեռորը քաղաքական պայքարի ձեւ համարողի որդի Վահանին: Մանավանդ, եթե հայ-ռուսական այսօրվա հարաբերությունների ֆոնի վրա մտաբերենք, որ երբ Էդ. Հովհաննիսյանը ժամանակին գործուղվել էր («փախել էր») Գերմանիա՝ ներդրվելու դաշնակցության շարքերում, նրա որդի Վահանը որպես պատանդ Հայաստանից տեղափոխվել էր Մոսկվա՝ սովորելու... Չար լեզուները ասում են՝ Կենտկոմի քարտուղար Դեմիրճյանի դասախոս տիկնոջ երաշխավորությամբ:

Հե՜ յ գիտի աշխարհ:

.

2.03.2001

«Հայկական Ժամանակի» խմբագրության կողմից՝

.

Հեղինակի կողմից «Երկիր» թերթի 1999 թվականի հոկտեմբերի 27-իհամարի մատնանշումը միտք առաջացրեց: Իսկ ի՞նչ է գրված 1999 թվականի հոկտեմբերի 13-ի համարում: Եթե հիշում եք, նախաքննությունը պարզել է, որ ի սկզբանե այդ օրն էր նախատեսվում կատարել սպանդը, բայց այն ինչ-ինչ պատճառներով հետաձգվել է: Իսկ հոկտեմբերի 13-ի համարում, վերը նշված լուսանկարի տեղում մեկ այլ լուսանկար է տեղադրված: Լուսանկարում դուռ է պատկերված, որից ցուցանակ է փակցված, իսկ ցուցանակի վրա գրված է.»Վարպետ Էդիկը տեղափոխվել է դիմացը»: Նկարի մակագրությունը շատ ինքնատիպ է, որը ներկայացնում ենք նույնությամբ. «Դատելով ազդագրի շեշտադրումներից եւ տարադրամի փոխանակման վահանակի տխուր վիճակից՝ մնում է ենթադրել, որ անակնկալ «դիմացը» տեղափոխված վարպետը մինչեւ իշխանափոխությունը լուրջ գործեր է արել նաեւ երկրիս ֆինանսական ետնաբեմում»: Սա, իմիջիայլոց, որպես օրվա զավեշտ:

Փնտրում ես դու ինչ-որ հանցանք,
Հեգնում ես ինձ ու չես ներում,
Բայց կա ինչ-որ մի կարեկցանք
Քո հեգնական ժպիտներում:

Հեգնում ես ինձ ու նախատում,
Բորբոքում ես կռիվ ու վեճ,
Բայց կա ինչ-որ մի քաղցրություն
Քո դառնագին խոսքերի մեջ:

Ա՜խ, հոնքերդ ես հաճախ կիտում,
Նայում ես ինձ այնպես մռայլ,
Բայց կա ինչ-որ քնքշություն
Քո անողոք դեմքի վրա:

Հաճախ այնպես խայթում ես դու,
Սրտիս այնպես վիշտ ես բերում,
Բայց կա ինչ-որ մտերմություն
Քո այդ օտար հայացքներում:

Մերթ փարվում ես ինձ հովի պես,
Մերթ հողմի պես ինձ չարչարում,
Ա՜խ, երբ այդպես շոյել գիտես,
Էլ ինչո՞ւ ես ցավ պատճառում:

1916

(Դիվանագիտական տեսիլք)

Վերջապես հայկական հարցը լուծվեցավ․․․

Մի զարմանաք‚ այո՛‚ լուծվեցավ։

Բանն այսպես պատահեցավ։ Եվրոպական դիվանագիտությունը մի կամք, մի հոգի‚ իրենց բոլոր գիտական ու բարոյական հասակով կանգնած‚ որոշում կայացուցին մինչև երեկո՝ արևի մտնելը այնպես մը ընել‚ որ “Հայկական հարց” գոյություն չունենա աշխարհիս երեսին։

(Շատ հետաքրքիր է, տեսնենք ատ ինչպես կըլլա)։

Հա՛։ Է՜‚ ատ ի՞նչպես ընենք‚ ի՞նչպես չընենք‚ ըսին ու որոշեցին անմիջապես կանչել Պողոս փաշային‚ Ահարոնյանին և “դատի” մնացյալ բոլոր ժառանգներուն, անոնք‚ որք այդ “դատով” կապրին, ու խոսել հետերնին։

-Ըսե՛ իրենց‚ որ այսօր մինչև իրենց դատը չլուծվի՝ արևը մայր չի մտնի‚ - պոռացին կանչողին ետևեն։

Հայ պատվիրականությունն այս լսելով՝ հանկարծակիի եկավ‚ այնպես ինչպես մեկը քսանչորս ժամվա ճամփորդության համար պատրաստություն տեսնե ու հինգ վայրկյանեն ըսեն՝ հասար։ Սանկ տեսակ մը կըլլա մարդ։

Դատի լուծումն իդեալն էր իրենց‚ սակայն մենք գիտենք‚ որ իդեալներուն այսքան շուտ հասնելը քիչ մը․․․ անհարմար է։ Բայց ինչ ալ ըլլար՝ “մինչև երեկո”։ Անգլիան մինչև իսկ ձեռքը պեխերուն էր տարեր (որը ածիլված էր) ու ըսեր էր՝ “ասոնք կկտրեմ‚ եթե չլուծեմ”։

Ելան գացին։ Ի՞նչ ընեին‚ խոմ մարդուն պեխերը կտրելուն չէին կրնար պատճառ դառնալ։ Շարքով կեցան դիվանագիտության առջև‚ ըստ իրենց ընկալյալ սովորության‚ ձեռքը խաչաձև‚ վիզը քիչ մը ծռած դեպի վեց վիլայեթները։

-Ո՛չ‚ ո՛չ ամենևին։ Կանգնեցեք ուղիղ‚ հպարտ‚ մինչև իսկ անպատշաճ։ Կուզեք պառկեցեք (ինչպես բժիշկները մեռնելու հիվանդին կըսեն‚ ինչ կուզես կեր) ձեր դատը լուծվելու է այսօր‚ - գոչեց վճռական դիվանագիտությունը։

Երբեք այդ դեմքով չէին տեսած դիվանագիտությունը։

-Կերևի ձանձրացել եք մեզմե։ Ձեզ նեղություն պատճառեցինք․․․

-Եթե չեք վիրավորվի՝ այո՛‚ սաստիկ։ Մինչև անգամ ավելին- Եվրոպիո մեջ կամ մենք՝ կամ դուք։ Այսքան հոգով‚ կանանցով‚ երեխաներով գալ‚ տարիներով մեկի տունը նստել՝ ներեցեք ըսել․․․

-Գիտենք‚ չըսեք ալ գիտենք‚ որ անվայել է‚ - կտրեց Պողոս փաշան ու Ահարոնյանին դառնալով՝ խիստ ցածր.

-Ես որ կըսեի կնիկդ ետ ճամփե․․․

-Ինչո՞ւ‚ դուն 60 տարու ես չես ճամփեր։

-Այդպես կընեք‚ որ այսպես կըլլա։

-Լավ‚ կարճ կապե․ (Դեպի դիվանագիտություն) Ձեր ողորմած կամքը թող կատարվի։

-Բոլո՞րդ եք դատին պաշտպանները։

-Բոլորս։ (Չեմ գիտեր Պողո՞սն էր ըսավ, թե Ահարոնյանը)։

-Լավ մտիկ ըրեք‚ քնած մարդ չըլլա ներսը։

Պատվիրակները երկու հատվածի բաժնվեցան‚ Ահարոնյանը իր մարդոց հաշվեց։ Պողոս փաշան՝ իր։ Երկուսի հաշիվները չնչին տարբերությամբ ճիշտ դուրս եկան (Պողոսը Ահարոնյանին չէր հաշվեր․ Ահարոնյանն ալ Պողոսին)։

-Ճիշտ է‚ - ըսին միասին։

Ան ատեն դիվանագիտությունը թշերն ուռցուց‚ ոտքի ելավ‚ կում մը ջուր առավ բերան (ուրեմն ճառ պիտի խոսեր) ու անշարժ կեցավ։

Պատվիրակության կռնակն ի վեր սողաց բարակ դող մը‚ ու պաղ քրտինք մը վերեն սկիզբ առնելով վար կուգար։

-Դիվանագիտությունս միաձայն որոշեց հայկական հարցը արմատապես լուծելու համար‚ վերացնել Հայաստանը երկրագնդի երեսեն․․․

Ունկնդիրներիս ոտքի տակ ռումբ պայթեցավ (այս խոսքին վրա Ահարոնյանը կուզեր վար իյնալ‚ բայց տեսնելով‚ որ Պողոսը կենդանի մնաց՝ ինք ալ չմեռավ․․․ ու մինչև անգամ խոսեց)։

-Մեր էքսպերտները‚ հարգելի միսթր‚ պիտի ցուցնեն, որ ատիկա համարյա անկարելի է։ Այդ երկիր մենք ավանդ ենք ստացեր Նոյեն‚ ինչպես ձեզի ալ հայտնի է‚ տապանը Մասիսին վրա իջավ։ Հետո‚ կարծեմ գիտեք‚ որ Աստված դրախտին մեջ հայերեն է խոսեր (կուզեր բանալ Չամչյանը), հետո‚ հետո․․․ (Պողոսին մշտելով) երկու փաստ ալ դուն հիշե։

-Գիտեմ‚ գիտեմ‚ - առանց լսելու‚ խոսքը կտրեց դիվանագիտությունը, - ձեզ ի պաշտոնե կիյնա փաստել։ Համեցեք առանձնասենյակս‚ - ըսավ ու ներս քաշվեցավ։

Սենյակին անցքը նեղ ըլլալով‚ Պողոսն ու Ահարոնյանը կես ժամու չափ չկրցին ներս մտնել‚ վասնզի Պողոսն կաթողիկոսի ներկայացուցիչն ըլլալով‚ չէր կրնար Ահարոնյանեն ետքը մտնել‚ իսկ Ահարոնյանն ալ իր կարգին անդրանիկ կառավարությանը փոխանորդն ըլլալով‚ անհարմար կսեպեր վերջը երթալ։ (Ու թեև վերջը մտավ‚ բայց ելնելուն ուշք վրան պահեց‚ որ Պողոսեն առաջ ելնե)։

-Հա‚ սիրելիք‚ - այս անգամ արդեն‚ մտերմորեն շարունակեց դիվանագիտությունը։ Հայ‚ Հայաստան‚ կըսեք ու կքալեք։ Երկրիս երեսին հավերժական ժառանգություն չկա։ Կըսեք Նոյեն եք առեր‚ Նոյի՞ն ով էր տվեր․ Աստվա՞ծը։ (Ժպտաց)։ Թույլ տվեք նկատել քիչ մը․․․ քիչ մը․․․ Աստված գոյություն չունի։ Երկիրը ով տիրեց‚ իրենն է‚ ուրիշ արդարություն չկա։ Ձեր երկիրն առաջ խալդիներունն էր‚ ի՞նչ իրավունքով քշեցիք ու տիրացաք երկրին։ Ան ատեն‚ քշեցիք, հալալ էր ձեզի‚ բարի վայելումն։ Պատմության մեջ երբ ուժեղ եք եղեր՝ Հայաստան եք ունեցեր‚ երբ թույլ՝ կորսնցուցեր։ Հիմա թույլ եք։ Մեզի կըսեք եկեք կռվեցեք թյուրքերու հետ և երկիրն առեք տվեք մեզի։ Լավ‚ կռվին մեջ զոհեր կիյնան‚ ես ո՞ր անգլիացի մորն ըսեմ‚ տուր քո երեսուն տարեկան տղայիդ, որը չորս փոքրերու հայր է, տանեմ հայերու համար սպանեմ‚ որ անոնք կառավարություն ըլլան‚ Երևանին մեջ պառլամենտ կազմեն ու ծալապատիկ զրույցի նստեն։ (Ներքին զայրույթ)։

Դիվանագիտությունը կում մը ջուր խմեց։

-Կըսեք թյուրքերուն հետ գեշացեք։ Կրնա՞նք։ Չէ՞ մեր ապրուստը մահմեդական ժողովրդի վրա է։ Երեք հարյուր միլիոն են (մարդ‚ հայկական չեք չհասկնաք)‚ միլիոն մը հայության համար ելնենք անոնց խաթրը կոտրե՞նք։ Դժգոհ ժողովուրդ կառավարելը դյո՞ւրին բան գիտեք։ Եթե Հայաստանը ձեռքերնեն առնենք դժգոհ կմնան․ կոտորե՞նք բոլորին։ Երկրագունդը կամայանա։ Մեզի կըսեք զսպեցեք մահմեդականությանը‚ որ մեզի չդիպնան։ Լավ‚ բայց ատ ի՞նչպես‚ ան մեծ‚ դուք պզտիկ‚ քով քովի կպառկեք‚ մեկ ալ գիշերը դուրս երթալուն ոտներդ կկոխե‚ կամ անզգույշ շարժումով մը արմունկը աչքերուդ կզարնե․ դե ելիր ապացուցե‚ որ դիտմամբ ըրավ․․․ Ազատեցեք մեզի, ի սեր Աստծու, վերջ տվեք․․․

-Ի՞նչպես կուզեք‚ որ ընենք։ Մեր աշխարհ գալը թյուրիմացութուն ըլլա ըսես․․․

-Եկեք ձուլվեցեք եվրոպական ազգի մը հետ, լմննա երթա։

-Ինչպես․․․ ալ հայ ազգ չըլլա՞։

-Չըլլա։

-Հետո․․․ այլևս արևը պիտի ծագե՞ երկրագնդիս վրա։

-Անտարակույս։

-Երկիրը իր առացքին շուրջը դառնա՞ պիտի։

-Այո։

-Այո‚ դառնա պիտի‚ բայց ով գիտե քանի ժամեն․ քսանվեց‚ քսանյոթ․․․

-Կհավատացնեմ ձեզ‚ որ դարձյալ 24 ժամվա մեջ։ Ա՜յ հիմա կհեռագրեմ ու աստղաբաշխներեն կիմանամ․ թող գիտությունը խոսե։

Ու ելավ հեռագիր մը խփեց Իտալիո Ֆիջինո աստղադիտարանին տիեզերագետ Ջեկսոնին այսպես․ “Կխնդրեմ ամենակարճ ժամանակի մեջ հայտնեք․ եթե հայ ազգը երկրիս երեսեն վերանա՝ հաջորդ առտու արևը պիտի ծագե՞, երկիրը պիտի դառնա իր առանցքին շուրջը և քա՞նի ժամվա մեջ”։

Պատասխան։

“Հեռագիրնիդ առնելուն պես դիտարանը ելա‚ ամենամանրազնին դիտողության ենթարկեցի տիեզերքը։

Եթե հայ ազգը անհետի‚ արևը պիտի ըստ սովորականին ծագե‚ իսկ գալով երկրին‚ հավանականություններ կան‚ որ իր առանցքին շուրջ պտտելու գործը 23 ժամեն վերջացնե‚ հայ ազգին նման ծանր բեռ մը իր ուսերեն վերանալուն պատճառով։ Խորին հարգանոք՝ Ջեկսոն”։

-Տեսա՞ք‚ - ըսավ դիվանագիտությունը‚ բարձրաձայն կարդալով հեռագիր-պատասխանը։

-Աղեկ‚ բայց չէ՞ որ ազգերը քաղաքակրթության պսակին մեջ ուրույն ծաղկեփունջ կներկայացնեն․ ա՞տ ինչ ընենք։

-Ջանըմ հոգ չէ‚ մենք քիչ մը ավելի կաշխատենք ու ձեր պակաս թողուցածը քաղաքակրթության մեջ կլրացունենք։ Ատ մեր պարտքը։ Ալ ըսելիք ունի՞ք։

-Ունինք‚ - ըսավ Պողոսը‚ դիվանագիտության ականջին մոտենալով, - քանի որ վճռեր եք անպատճառ ազգ մը ջնջել երկրիս երեսեն‚ եկեք սա Գերմանիան ջնջեք‚ մանավանդ որ հայկական ջարդերուն ալ պատճառն է եղեր․ 60 տարու եմ‚ քանի մը տարի կուզեմ նախագահ ըլլամ․․․ Օր մը եթե Եգիպտոս իջնաս՝ աղեկությանդ տակեն կելնեմ։ Բայց պայման կդնեմ․ եթե Ահարոնյանը պիտի ըլլա նախագահը՝ համաձայն եմ‚ ազգը թող վերանա։

-Թողեք այդ մանր հարցեր‚ աստվածնիդ սիրեք․․․ հա, ուրեմն այսպես․ ձուլվեք եվրոպական որևէ ազգի մը հետ‚ ձեր որդիք կծնեն որպես կիրթ ազգի մը զավակներ․ գիտության‚ գեղարվեստի մոտիկ։ Ձեր միակ փիլիսոփան Ֆրանգյանն է‚ իսկ գերմանացիք‚ որոնց մասին քիչ առաջ կըսեիք ջնջեք‚ երկու որդիներեն մեկը փիլիսոփա կծնեն։ Շատ հեռու չերթանք‚ ահա աս դուն‚ աս ալ ես‚ դուն հայ՝ ես եվրոպացի․ ես քեզմե ավելի գեր‚ ավելի ճերմակ‚ ավելի գիտուն‚ զգեստներս քոնեն ավելի մաքուր ու թանկ․ կխոսեմ անգլերեն‚ մեր լեզուն ավելի ճոխ‚ սեղանիս վրա Շեքսպիրի‚ Բայրոնի‚ Դիկենսի բնագրեր‚ կրոնով բողոքական։ Վնա՞ս եմ ըրեր‚ որ լուսավորչական չեմ ու Փափազյանի “Աբաղայի դաշտում” և Ահարոնյանի “Պուտ մը կաթ” չեմ կարդացեր․․․

-Ահարոնյանը ես եմ․․․ - խոսքը գիլիոտինի արագությամբ անոր խոսքին վրա իջեցուց Ավետիսը։

-Դո՞ւք եք‚ ներողություն․․․ Նոյի տապանը Մասիսի վրա իջավ՝ այդ պատճառով հայ եք ծներ‚ եթե Ալպյան սարերուն վրա իջներ՝ զվիցերիացի կըլլայիք‚ է գե՞շ կըլլար։ Ձեր կովերը 10 ֆունտ կաթ կուտան‚ անոնցը՝ քառասուն։ Հե՞‚ ըսեք նայիմ‚ չե՞ք ուզենա անգլիացի ծնած ըլլալ։ Անկեղծ եղեք։

-Ի՞նչ ըսեմ‚ միսթր‚ մարդս հայ ծնած ըլլալու է‚ որ գիտնա թե հայը ինչ ըսել է։ Լեզվով չի պատմվիր‚ - ակամա առարկեց Ահարոնյանը‚ որը սարսափով սկսեր էր զգալ‚ որ եվրոպացիին ըսածները ճիշտ են‚ և որ ինքը հոգով կուզենար փոխանակ Ահարոնյանի՝ Լլոյդ Ջորջ ըլլալ։

-Օն‚ շտապեցեք‚ արևը մեզի կսպասե՝ որ մտնե։ Եկեք ու ստորագրեցեք վճիռը․ մի մտածեք։ Ենթադրենք թե‚ այս հայ ազգը վսեմ‚ խոշոր‚ անըսգյուտ հատկություններով օժտված ազգ մըն է‚ բայց անզգուշությամբ երեկո մը պաղ քարի մը վրա նստելով սանճի է եղեր ու վախճանվեր։ Փյունիկեցիք‚ որ ձեզմե պակաս ազգ չէին՝ մեռան։

-Պայմանով‚ որ ինձի ամենահյուսիսային հանրապետության նախագահությունը տաք․․․ ամառները‚ - ըսավ Պողոս փաշան գրիչը՝ թաթախելով։

-Ան ատեն ինձի ալ հարավային բևեռի քով տեղ մը տվեք‚ - հարեց Ահարոնյանը։

-Տեսա՞ք‚ -գոչեց դիվանագիտությունը ուրախ։ Ազգին վերացումով դուք այն հարմարությունն ունեցաք‚ որ ալ կրնաք իրար երեսը չտեսնել․ հակառակ բևեռները երթալով. մինչ առջի դրությամբ պզտիկ ազգի մը մեջ քիթ-քիթ պիտի նստեիք ու ազգի սիրուն՝ իրար դատեիք։

Պայմանն ստորագրվեցավ։ Երկիրը ազատ շունչ քաշեց։ Դիվանագիտությունը կերթար ընթրելու‚ ներկայացման հասնելու համար․․․

-Իսկ մե՞նք․․․ -ետևեն վազելով պոռացին ազգային պատվիրակության մնացյալ անդամները, մեզի ալ փոխանցեք ուրիշ ազգի մը վրա‚ անոր դատը պաշտպանենք․․․

Դիվանագիտությունը չեմ գիտեր ինչ պատասխանեց ու դուռը գոցեց։

Այս երազին մեջն էի‚ երբ կատուն պատուհանեն թռավ փորիս վրա ու արթնցա։

Արթնցա տեսնեմ ի՞նչ․ ամեն բան առաջինի պես՝ հայերը հայ ըլլալուն համար կկոտորվին․ հայկական պատվիրակությունը ծնկաչոք կխնդրե՝ դիվանագիտությունը կխոստանա․․․

Գետինը մտնես դուն կատու‚ ինչո՞ւ արթնացուցիր զիս․․․

1922թ․

‹‹Մեռնեի, Սևանը չորացած չտեսնեի …››

Մեր հայրենի սեգ լեռների
Կանաչ գրկում անուշաբույր
Սպանեցին, հոշոտեցին
Մեր ոսկեհեր, կապուտաչյա
Գեղեցկուհուն հոգեհատոր:

Ավա˜ղ, էլ չենք տեսնելու մենք
Չքնաղ դեմքը աստղաժպիտ
Մեր նազելի գեղեցկուհու.
Ավա˜ղ, էլ չենք լսելու մենք
Ձայնը քաղցր, լուսակարկաչ
Մեր սիրելի գեղեցկուհու:

Եվ երբ մի օր գնանք այցի
Գեղեցկուհուն մեր նազելի
Սեգ լեռների կանաչ գրկում,
Ուր մորթեցին, հոշոտեցին
Մեր սիրուհուն հոգեհատոր,
Պիտ կուրանան աչքերը մեր,
Երբ փոխարեն մեր դիցուհու
Կապուտաչյա, լուսակարկաչ,
Տեսնենք ժայռեր, ծերպեր մթին`
Կարիճների, օձերի բույն
Մեր հայրենի սեգ լեռների
Հրատոչոր, մեռած գրկում:

1948
Նոր Բայազետ