Երբ առաջին անգամ արհամարհելով,
Քո սուրբ խորհուրդը ես չըլսեցի,
Եվ անզուսպ կրքերիս ստրուկ դառնալով,
Մշտապես արդեն ես մեղանչեցի.
Եվ այդ ժամանակ, երբ, խիստ նզովելով,
Ձգեցիր ինձ այս աշխարհը անել,
Որը լի է անթիվ վիշտ ու հոգսերով,
Եվ ուր մարդ կարե արցունքից խեղդվել.
Այն ժամանակվանից մինչ ներկա րոպես
Ես կրում եմ այդ նզովքն անդադար
Եվ չունեմ իրավունք տրտնջալ բախտես,
Զի այդ իմ մեղաց պատիժն է արդար։
Եվ կըկրեմ միշտ այդ նզովքը վերաս,
Քանի որ մարդ եմ ես լի կրքերով.
Մինչև որ փրկարար իմ վերջին օրհաս
Կըգոցե հավերժ աչունքս քնով։

19 հունվ. 1886.

I

Ես սիրում եմ նստել ամեն իրիկուն,
Պատուհանիս առաջ երկա՜ր ու երկա՜ր.
Նայել պահվող ճամփաներին անանուն
Ու երազել խնդություններ արևառ։
Նայել կանաչ հովիտներին՝ արևի
Իրիկնային երանգներով շղարշված,
Խմել լուսե երանգները վերևի՝
Երջանկացած ու հարբած։
Ականջ դնել ցորենների շշուկին
Եվ սպասել, որ շշուկները բուրեն
Ու երգ դառնա երկնասլաց իմ հոգին
Ու երազները մեղմորեն օրորեն։
Ես սիրում եմ նստել մենակ ու անձայն,
Աչքերս հառել հուրհրատող երազին,
Լսել ձայներ, որ զնգացին ու անցան
Երանգների պես իրիկվա երազի։
Ապրել՝ հարբած երազներով իրիկվա,
Սուզվել անտես՝ աղբյուրների կարկաչում,
Հարբե՜լ, հարբե՜լ ու մոռանալ առօրյան
Եվ հավատալ, որ հեռվից բախտն է կանչում…

II

Կա հոգեկան անհունության մի վայրկյան,
Երբ ամեն ինչ սուրբ է թվում ու անբիծ,
Երբ երազ է դառնում տաղտուկ առօրյան
Ու դառնում են ուղևորները ճամփից։
Դուռս բաց է, դուռս բաց է ձեզ համար
Օ՜, հեռավոր բարեկամներ ու քույրեր.
Սիրտս վառել է կրակները անմար՝
Հին երազներն ու կարոտները հրե։
Սիրտս վաղո՜ւց ձեր գալուն էր սպասում,
Հավատում էր կարոտակեզ, որ կգաք,
Ու կլինի հանդիպումի երազում
Քաղցր ժպիտ ու խնդություն, ու կրակ։
Ա՜խ, ես գիտեմ, որ դուք կգաք, խնդագին,
Լո՜ւյս կվառեք մառախուղում ու մուժում
Ու մի անմար կարոտանքով կրկնակի
Ճամփա կընկնենք իրիկնային մշուշում…

III

Օ՜ հեռավո՜ր, կապուտաչյա՜ սիրուհիս.
Հովիտի մեջ փրփրուն գետն էր հոսում
Եվ անդադրում պատմում էր ինձ, որ ունիս
Դու գգվանքներ ու գրկանքներ սերասուն։
Այնտեղ, կանաչ ու ծաղկաշատ գետափին
Տնակս այնքա՜ն հոգեթով էր ու անդորր.
Լսում էի ալիքների երգը հին,
Որ ինձ թվում էր մայրական մի օրոր։
Ալիքների հազարաձայն երգի մեջ
Ես գիտեի գուշակել քո ապագան,
Լսում էի կարոտերգերդ անվերջ,
Լսում էի խոստումներդ՝ ես կգա՛մ։
Ուռին, բարդին ու թթենին գետափնյա
Լսում էին ինձ հետ երգերը ջրի
Ու սիրտ շոյող շշուկներով դյութական
Թախծում էին մենության մեջ օրերի։
Ա՜խ, իմ գետակն ու իմ այգին հայրական,
Գետեզերքին՝ իմ երազը տխրամած.
Ե՞րբ, ե՞րբ էր, որ ասացիր՝ ես կգամ
Ու խոստումիդ սիրտս խնդաց ակամա…

IV

Օ՜ հեռավո՜ր, կապուտաչյա՜ սիրուհիս…
Հովիտի մեջ փրփրուն գետն էր հոսում
Ու փսփսում էր երազներ անհունի
Գորշ օրերի միանման երազում։
Ելնում էր մայրս տնակից հնամյա,
Ծեր քայլերով գնում էր ափը ջրի
Ու թթենին մեղմ օրորում էր նրա
Թախիծը հին, անհրապույր օրերի…
Ես չըգիտեմ, ես չըգիտեմ հիմա էլ՝
Աղջի՞կ ես դու, թե այն տնակն ու այգին,
Ուր հոսեցին իմ երազները ջահել
Ու վայրկյանները անսփոփ պատրանքի։
Բայց ես գիտեմ, որ սիրեցի քեզ մի օր,
Երբ հասկացա, որ աշխարհում դու չկաս,
Բայց երազի ուղիներով հեռավոր
Դու մի գիշեր պիտի իջնե՜ս, պիտի գաս։
Հավատացի որ կտեսնեմ քեզ մի օր,
Ու կլինես դու իմ անբիծ հարսնացուն՝
Արևների նման պայծառ, լուսավոր,
Ճաճանչների նման Վահագն Աստըծու։
Աներևո՛ւյթ, կապուտաչյա՛ սիրուհիս,
Գիշերների տխրության մեջ լուսընկա,
Սիրտս տալով շշուկներին անքունի
Ես մեն-մենակ լույս ճամփաներդ ընկա…

V

Որոնումիս ճանապարհին անծանոթ
Չհոգնեցի, չհոգնեցի ես երբեք։
Այրում էր իմ սիրտը հեռու մի կարոտ,
Կանչում էր լույս հեռուներդ անեզերք։
Գնո՜ւմ էի գիշերային իմ ճամփով
Ես միայնակ ու տրտում։
Միայն կարոտս էր հեքիաթում հոգեթով
Երազանքներ անպատում։
Ու լուսընկա ուղիներում անանուն
Կարոտակեզ, սիրակեզ,
Անբառ սիրով ու կարոտով մի անբուն
Քեզ սպասում էի ես։

VI

Ու լուռ էր այնպես։
Հեռու-հեռևում
Մի հազարամյա վանք էր երևում։
Փայլում էր ոսկին հնամյա խաչի
Եվ ես կանգ առա նրա առաջին։
Ճամփան՝ ոլորուն՝ դեռ իջնում էր վար,
Դեպի դաշտերի գիրկը, ուր չկար
Մարդկային աղմուկ ու երգ, ու շառաչ,
Երազ էր կարծես՝ անապատ դառած։
Ու լուռ էր այնպես։ Վայրկյանն էր հոսում։
Ու հին լռության լաբիրինթոսում
Սպասում էին դաշտ, հովիտ ու քար
Կարծես թե մեկը այցի պիտի գար։

VII

…Եվ մի օր ես այն հին վանքը մտա։
Շուրջը կաղնիներ հաղթ բազմել էին։
Երգում էր անուշ զանգը հնամյա
Ու թախծում էին գորշ քարերը հին։
Եվ այն հին վանքի կամարների տակ,
Ուր մի անիմաց, անիմանալի
Գոյության ճախրում կա լուրջ ու պարփակ՝
Ես ծունկ չոքեցի աղոթքներով լի։
Թեկուզ չվառվեց տոնական բույլով
Ջահը վերևի, ջահը հազարաչ.
Թեկուզ չբացվեց վարագույրը մով
Եվ ոչ մի ծնծղա անուշ չզնգաց.
Թեկուզ ոչ մի երգ չլսվեց վանքի
Այն հազարամյա կամարների մեջ
Բայց հոգիս զգաց մի հին բերկրանքի,
Բախտավորության ու սիրո վայրէջք։
Ու սիրտս լցվեց անհուն մի խնդում։
Հասկացա, որ կա, կգա, կլինի…
Ու ժպտում էր ինձ երկիրը տրտում,
Երկիրը ցավի, սուգի, արյունի…

VIII

Վերադարձա տուն…
Վայրկյանն իմաստուն, եկել է ահա։
Գնացել են մեր հնձվորներն արդեն
Ու հսկում եմ ես հին շեմքի վրա։
Գնացել են մեր հնձվորներն արդեն։
Ես մենակ նստած սպասում եմ լուռ։
Ճերմա՜կ սիրուհիս, ես գիտեմ, գիտեմ,
Որ նրանք հիմա հնձում են տխուր…
Ցավում է հոգիս ու խոցվում է խոր.
Վառվում է քո հին կարոտն իմ հոգում։
Բայց ինչո՞ւ է սիրտս այսպես բախտավոր
Եվ ինչո՞ւ է ցավն այսպես ամոքում…
Հնձում են հիմա հնձվորներն այնտեղ.
Ճերմակ սիրուհի՜, կապուտաչյա քո՜ւյր…
Արևը հիմա այրում է այնտեղ
Խե՜ղճ հնձվորների կրծքերը մաքուր…
Իսկ ես անսփոփ սպասում եմ դեռ
Վերադարձների բերքառատ ժամին։
Օ՜, հեռու իմ քույր, երկիր իմ անտեր
Այնտեղ, երևի, քրքջում է քամին…

IX

Օ՜, իմ հեռու, կապուտաչյա՜ սիրուհի,
Երկիր իմ որբ, արնաքամ ու ավերակ…
Օրերում այս տառապանքի ու մահի
Վառել է իմ սիրտը հեռու մի կրակ։
Օրը կգա։ Ու հեռավոր դաշտերից
Մեր հնձվորները, հոգնաբեկ, կգան տուն։
Կբոլորեն սեղանի շուրջը նորից
Ու կլինի հազար ծիծաղ ու խնդում։
Ու խնջույքում, աներևույթ դու կգաս,
Սիրտս կզգա քո թովչությունը մոտիկ.
Եվ չես լինի դու արնավառ մի երազ,
Ու կխնդան քո զավակներն անոթի…
Կտեսնեն քեզ հանկարծ լուսե՜ ու պայծառ
Ու կլինես դու հարազատ ու անուշ։
Մութը կանցնի ու մառախուղը անծայր
Հուշ կդառնա, հնամենի մի զրույց…

X

Կապուտաչյա՜ սիրուհիս, ամուսնանանք պիտի մենք
Արևի տակ՝ հայրենի հովիտներում կանաչուն։
Ու հնամյա աշխարհում մենք բախտավոր կլինենք,
Կապուտաչյա՜ սիրուհի՛ս, դրախտայի՜ն իմ թռչուն։
Հովիտներում հայրենի, հովիտներում սրբազան
Կլինի մի հարսանիք հազարնվագ ու խնդուն,
Երգ ու ծիծաղ կլինի ու աղջիկները կգան
Ու կպարեն հնամյա պարերը խե՜նթ ու ճկուն։
Ու գինիներ կլինեն արնափրփուր ու կարմիր,
Որպես երազն արյունիս, որպես հոգուս զոհը հիր։
Ու ծաղիկներ կլինեն բազմաբույր ու բազմերանգ՝
Հարսանիքիս խնջույքին փսփսալու են նրանք
Առասպելները ապրըված ու զրույցներ հնամյա
Նրանց մասին, որ չկան ու մոռացվել են հիմա։
Եկե՛ք, եկե՛ք հարսանքիս օրն այնքան երգ կլինի,
Այնքան խնդում ու ծիծաղ, այնքան ցնծանք արյունի,
Եկե՛ք, եկե՛ք, սրբազան հովիտներում հայրենի
Վաղը մի սուրբ խրախճանք, մի հարսանիք կլինի։

Իսկ պատահե՞լ է, հարցրեց Ալանը, որ դուք մեն-մենակ արջի հանդիպեք։
Ինչպե՛ս չէ, պատասխանեց անտառահատը։ Նա երկար նայում էր ինձ իր կանաչ աչքերով, հետո մենք աչքով արեցինք իրար և բաժանվեցինք։ Մենք անտառի բնակիչներ ենք, իրար հետ կռվելու հարկ չունենք։
ՊԱՈԻՍՏՈՎՍԿԻ
Ձյունածածկ հարթավայրը

Իրիկունն արջը ձորից դուրս եկավ, իրեն տվեց ուրթի մեջտեղ։ Շուն, կով, կաթ, կթվոր, ձի, խոճկոր իրար խառնեց ու՝ էլի ձորը՝ հետը տանելով դասատու Գևորգ Աբովյանի տատի էնիքը, ասելն ամոթ է, էն էլի՜ , որ տատերը հագնում են տակից։ Այդտեղ, վրանի մոտ, հրացանը ձեռքին, կանգնած էր դասատուն։ Իրար տեսան, կանգնեցին, իրար երեսի նայեցին, հետո արջն աչքով արեց, վարտիքը վերցրեց ու՝ ձորը։ Հրացանը ձեռքին՝ դասատուն ընկել էր ու ծիծաղից գալարվում էր։
Կրակիր, ի՜նչ ես բերանդ բաց արել... Գնա՛, ետևից իջիր, բերանդ բաց ի՜նչ ես ծիծաղում...
Կոտո... հա՜-հա-հա-հա... կոտորակ է, կոտո-հա՜-հա-հա-հա...
Ձեռքը տվեցին կարաբին, տակը ձի քաշեցին. Գնա՛, իջի՛ր։
Նանի,էն որ լվացել էիր՝ ո՞ւր է...Որ լվացել էիր, էդտեղ Փռած էր... ծիծաղից խեղդվելով ասում էր նա, բայց կթվորուհիները բան չէին հասկանում։
Իջի՛ր, կհասցնե՛ս, գնա՜:
Ձին քշեց որ գնա՝ ձի՛ն էր քուռակ, փորքաշներն էին թու֊յլ՝ ընկավ։
Վա՜յ ծաղրածու, ծաղրածու...
Վարտիքի մասին այստեղ սուտ էր. արջը վարտիք չէր տարել։ Մնացածը ճիշտ է։ Արջը գիշերը խոզանոցները մտավ, մյուս օրը մոռուտում վախեցրեց աղջիկներին, հետո վերաձևեց հովվի յափնջին ու շանը։ Խոզերի ականջներից էր կսմթել, աղջիկներից մեկի դույլն էր իրեն պահել, պոկել էր շան ականջն ու պոչը։ Գյուղում կարգին ծիծաղում էին։ Հետո համը հանեց, մի տասը խոզ էր սպանել։ Գյուղում վճռեցին, որ կսպանվի։
Ուրեմն Գևորգը՝ դասատուն, եկավ հին որսորդ՝ Գիրիշի մոտ, որ գնան սպանեն։
Ասում ես վնաս է տվել, հա՞... քմծիծաղը բեղի տակ՝ հարցրեց Գիրիշ քեռին։
Ասում են տվել է։
Եղա՜վ։ Կսպանենք։ Վնաս է տվել, շատ է տվել՝ կսպանենք։ Ասում ես սպանե՛նք, հա՞:
Ասում են Գիրիշ քեռու հետ սպանեցեք։
Եղա՛վ։ Ասել են սպանեցեք՝ կսպանենք։ Խոսեցնում էր ու պղնձալարով հրացանի փողն ամրացնում խզակոթին։ Ասում ես դու ուրթում էիր, որ ինքն եկավ, ինչու՞ չկրակեցիր:
Կոտորակ էր, արջի գնդակ չունեի։
Կոտորակ էր, արջի գնդակ չունեիր, հասկանալի է։ Բա որ ձի նստեցիր, կարաբինն էլ ձեռքիդ էր, ինչո՞ւ չգնացիր:
Ձիուց ընկա։
Ձիուց ընկար... խոսում էր ու թաքուն ծիծաղում։ Հավատում եմ, կոտորակ էր, կարաբինն ուշ բերին, ձին խամ էր, ձիուց ընկար՝ չսպանեցիր։ Հավատում եմ, հավատում։ Խոսում էր, հետն էլ կամաց-կամաց փաթաթում պղնձալարը։
Փաթաթեց, փաթաթե՜ց, մինչև լարը վերջացավ։
Գնացինք։
Բա քեզ հրացա՞ն... էդ հրացանո՞վ։
Գիրիշ քեռին, ուրեմն, որսորդ է, որս է անում։ Ամբողջ օրը հանդերում է լինում, պիտի որ շատ բաներ սպանելիս լինի և պիտի որ արգելված որս էլ որսալիս լինի, և գյուղխորհրդի նախագահ Նիկոլը իրիկունները գալիս է նրա տուն, կաքավի միս ուտում, նստում ու մնում։ «Թվանքը բեր տուր իրեն» ասում է Գիրիշ քեռին կնոջը։ Գյուղխորհրդի Նիկոլը, արգելված որսի համար, հրացանն առնում տանում է, մյուս իրիկուն նորից գալիս։ Նորից կաքավ ուտում, նորից հրացան տանում։ Այդպես, գրասենյակում մի տասր հրացան է հավաքվում։ Դրանք բոլորը մի իսկական հրացան են։ Մի իսկական հրացանը ցրված է այդ տասի մեջ ու դեռ մի տասի մեջ էլ կցրվի, մեկի փողն է իսկական, երկրորդի խզակոթը, տասներորդի փակաղակը, և իսկական կլինի քսաներորդի նշահատիկը, մնացածը Գիրիշ քեռին ուրագով-բանով տաշում, սարքում է։ Հա, որսորդի էն կիրքը որ նա ունի, թեկուզ էդ մի մասն էլ չլինի՝ էլի՛ կսարքի, մաս-մաս կսարքի ու լարով կկապի, էնքան որ՝ տանը միշտ կաքավ լինի։ Կամ արջի միս։ Կամ եզնիկի։
Իսկ եթե ճիշտը կուզեք իմանալ, Նիկոլր ոչ մի անդամ էլ նրա տանը աղավնու միս չի կերել։ Այդ՝ հավի է եղել։ Կամ խոզի։ Կամ մոզու: Եթե կուզեք իմանալ, նա ոչ մի որս էլ չի անում։ Հանդերը մարդուն ուղղակի քաշում են, և ինքը, իր և ուրիշների համար, իմաստ է դնում դրա մեջ՝ ուսից հրացանի պես մի բան կախելով. «Որսորդ եմ, հանդերում որս եմ անում։ էս էլ հրացանս»:
Դրանով արջ սպանել կլինի՞, ասաց Գևորգը՝ դասատուն, էդ մահակով։
Քոնը կարաբին է, սպանում է. լավ հրացան է:
Որջի տեղը գիտեին, գնացին կանգնեցին գլխին։
Խելառը մեջն է, ասաց Գևորգը։ Կարծես երեկ հար¬բած ու գժություններ արած ընկերոջ մասին էր խոսում։
Մեջն է՝ կսպանենք։ Թող վնաս չտար, չսպանեինք... Ու ծերունին տնավարի, կարծես եղբոր տուն էր մտնում, ներս նայեց։ Հը՛-֊հը՜... Կարելի՞ է, ու մտավ ներս։
Արթնացավ, իրար երեսի նայեցին, ու արջը սուսուփուս դուրս եկավ: Ծերունին ճամփա տվեց, կողքից անցնելիս ականջին ասաց. «Մեղավոր ես, չէ՞»:
Գևորգը կրակեց բավական ուշ։
Արջի տան ղռանը նստած ծիծաղեցին փախչող տանտիրոջ ետևից, թութուն փստացրին և հնարեցին հաշվետվությունը։ «Կրակեցինք՝ չկպավ, դուք հո կրակոցը լսեցի՛ք»:
Հետո վնասներ արջն էլի էր տալիս, և Գիրիշ քեռին ու Գևորգը գնում կրակում էին, մինչև որ «Անշեղ դեպի սոցիալիզմ» թերթի՝ ինքնակամ թղթակիցն իմացավ, որ արջի որսն արգելված է և գրեց թերթին, թե արջի որսն արգելված է, իսկ Գիրիշ քեռին ու Գևորգ Աբովյանը կրակում են։ Շրջկենտրոնից ի գիտություն հայտնեցին արգելքի մասին և ի միջի այլոց՝ տուգանքի չափը։
Ծիծաղը վերջացավ։
Արջը, ախար, էդ ո՞ր օրվա անվնաս անասունն է։ Մենք կսպանենք, դուք տուգանեցեք, մի տեսնենք էդ ինչպե՞ս եք տուգանելու։
Շրջկենտրոնից ի գիտություն հայտնեցին, որ զգուշացումից հետո տուգանքը լինում է կրկնակի։ «Զգուշացնո՛ւմ ենք»:
Վախեցան։
Իսկ արջը շարունակում էր վնաս տալ։ Տնտեսությունից մի կով սպանեց։ Հեռախոսով հանգիստ-հանգիստ հայտնեցին շրջկենտրոնին, որ մի կով է սպանել և առաջարկեցին մնալ հեռախոսի մոտ. «նոր զեկույցր չենք ուշացնի»: Եվ մյուս օրը ներկայացրին. «Ոչի՛նչ, մի երինջ՝ մի պոզը կոտրած, իսկի տոհմային էլ չէր,.,»: Շրջկենտրոնից առաջարկեցին սպանել. «Թույլատրվում է ա՛յդ արջին, լսու՞մ եք՝ ա՛յդ, սպանել և միսն ու մորթին ուղարկել շրջկենտրոն, որպես պետական սեփականություն»:
Արջը բնության զարդն է, ասացին հեռախոսի այս ծայրից, մենք բնության զարդ փչացնողը չենք:
Որսորդների բրիգադ եկավ։ Որջին ետևից մոտեցավ օլիմպիական խազերի հաղթող Վասիկո Ղողոբերիձեն, ձախ կողմից՝ Անդրկովկասի քառակի չեմպիոն Հակոբ Մեղրունին, աջ կողմից՝ գրող-որսորդ Վախթանգ Անանյանը, դեմից, տաքսու վարորդ Կարապետ Հարությունյանն ու կուսակցության շրջանային կոմիտեի հրահանգիչ Վիլեն Խաչատրյանը։ Մի կրակոցով փշուր-փշուր արեցին նրա անհասկացող գանգը, փորոտիքը թողեցին այստեղ, միսն ու մորթին տարան մայրաքաղաք։

Ծերունի Գիրիշը հիմա միայն մի հրացան ունի, իսկական։ Հանդերը ձգում, տանում են ծերունուն, և, ուրիշների և իր համար իմաստ դնելով դրա մեջ, ծերունին ուսովն այղ հրացանն է գցում, իբր՝ արգելված որս եմ անում։ Արջի, իհարկե, հանդիպում է։ Հաճախ իրար չտեսնելու են դնում, երբեմն կանգնում, նայում են իրար։ Ծերունին չի կրակում՝ որովհետև տուգանք կա, արջը չի հարձակվում՝ որովհետև հրացանն իսկական է։ Այդքան։ Իսկ աչքով անել՝ էլ չի պատահում, որ իրար աչքով անեն:

Մարդ մը, որուն երեսը երբեք չէինք տեսած, խավարի մեջ ապրող դիվային էակ մը. գոյություն ունե՞ր իրոք, թե առասպել մըն էր որ բերնե բերան կրկնվելով, տարածվելով՝ վերջնական ձև ու վավերացում կը ստանա, իրողության կարգ կ՚անցնի։

Գող մըն էր Զաբուղոն մեր գեղին մեջ. ո՛չ այն ռամիկ գողը, որ կը բռնվի շարունակ, կը ծաղրվի ու բանտերու մեջ կը փճանա. ոչ ալ այն ահարկու ավազակը որուն գողոնին արյուն կը խառնվի ատեն ատեն։

Իր մեծ արժանիքը ճարպիկությանը մեջ էր. օդի պես անոսր, ոգիի մը պես աներևույթ, տեղ մը չէ ու ամեն տեղ է միանգամայն։ Ամենեն ավելի ամուր փակված դուռը, ամենեն բարձր պատը՝ մտնելե չեն արգիլեր զինքը. բանալիին ծակեն, տախտակներուն ճեղքերեն ներս կը սպրդի կարծես, անշշուկ ստվերի մը պես։

Ամեն բան գիտե, ամեն խոսք կը լսե ու դռնփակ նիստերը իրեն համար չեն. իրեն համար պատրաստված ծուղակներուն մեջեն հաջողությամբ դուրս կ՚ելլե միշտ, վարպետ ձեռնածուի մը պես զարմանքի մեջ թողլով զինքը բռնելու պատրաստվող միամիտները։ Երեսը շիտակ տեսնող չկար. բայց կը պատմվեր - ո՞վ, կամ ի՞նչպես, չեմ գիտեր - թե երիտասարդ մըն էր այս տղան, նկնահասակ, թխադեմ ու վատույժ տղա մը. երկաթագործի քով աշկերտութենե եկած էր ու կղպանքներու արվեստը պետք եղածեն ավելի սորված էր։

Հիմա արվեստասերի մը պես կ՚ապրեր, գողնալով թալլելով շարունակ, ավելի սնապարծութենե քան թե իրական չարութենե մղված։ Կը բավեր որ իր ճարտարության փորձը տար ամենեն անմատչելի կարծված տուները կողոպտելով, ու հոժարությամբ ետ պիտի տար գողոնը թե որ բռնվելու վախը չըլլար։

Կամաց կամաց մտերմություն մը հաստատված էր գյուղացվոց ու այս գողին մեջ, իհարկե ստիպյալ՝ վարժվեր էինք իր ներկայության. այս խորհրդավոր ու անմեկնելի գոյությունը, հալածական մարդու այս աստանդական կյանքը՝ սրտերնիս կը շարժեր, ու քիչ մըն ալ թե որ երթայինք առաջ, պիտի սիրեինք զինքը։

Զաբուղոն նշանված էր. կը զարմանա՞ք։

Նշանտուքը Պատրիարքարանի մեծ դահլիճը կատարված չէր հարկավ։ Փոխանորդ հայրը օրհնած չէր զայն, ոչ ալ լրագիրները ծանուցեր էին։

Պարզապես, հավիտյան իրար սիրելու խոսք տված էին, գիշեր մը, ծառի մը տակ, աստղերը ունենալով իրենց վկա. և աշխարհիս ամենեն մեծահանդես նշանտուքը եղած էր իրենցը։

Ամենքնիս կը ճանչնայինք Վասիլիկը, այն վտիտ դեմքով ու թնջուկ մազերով աղջիկը, որ գույնզգույն պատմուճաններով, արտակարգ արդուզարդերով՝ վերը, լեռը կուգար պտտելու մինակը, շաբաթ իրիկունները։

Ոչ ոք կհամարձակեր աչք նետել կամ դարպաս ընել անոր. Կեսարի խոսեցյալն էր անիկա. իր բացակա նշանածին տարածած սարսափին մեջ պլլված՝ աներկյուղ կը պտտեր ամեն տեղ. ու զինքը պահպանող այս վախը կը վայլեր իրեն. անմատչելի ըլլալը՝ հրապուրիչ կ՚ըներ զինքը։ Մասամբ մըն ալ նշանածին փառքը իր վրա կ՚անդրադադնար. անոր արկածալից կյանքին կապվող այս աղջիկը սովորական մեկը չէր կրնար ըլլալ. աշխարհքեն դուրս ապրող մարդուն նշանածն ալ աշխարհքեն դուրս արարած մըն էր, ու տեսակ մը պատկառանքի խառնված ըղձանքով մը կը նայեին իրեն, ամեն անգամ որ այս լվացարարի աղջիկը, վես ու արհամարհոտ դիցուհիի ձևերով, իր շաբաթական պտույտը ընելու կուգար մեր կողմերը։

Վասիլիկ՝ ինքը գոհ կը թվեր այս կյանքեն. մարդ մը կար մութին մեջ որ զինքը կը պաշտեր, Ռյույ Պլասի ըսածին պես, առանց երևան ելլելու, առանց իր քովը գալու հրապարակավ։

Ու մութը՝ իրական մութն էր հոս. կյանքը՝ գիշերը կը սկսեր իրեն համար ու գիշերը կը վերջանար. վասն զի նշանածը մութին կրնար գալ, ամենեն անակնկալ մեկ պահուն, մտքե չանցած ծպտումի մը տակ, որուն գրկաբաց կը սպասեր։

Ուրիշներ կրնային ըսել որ «այսքան օր» ապրեցան. ինքը պիտի ըսեր «այսքան գիշեր»։

Լուսինին պես խավար պետք էր որպեսզի փայլեր. էապես աղջամուղջի դշխոն էր այս աղջիկը։

Ու գողը, իր հարափոփոխ այլակերպություններովը ամեն գիշեր նոր սիրահար մը կը թվեր իր աչքին, և այսպես ամեն հասակները ու ամեն գույները կարգով կը ծնրադրեին իր առջև, դյութական անուրջ մը շինելով ամեն ատեն։

Սկիզբները Վասիլիկ երջանիկ եղավ այսպես։ Բախտին չէ՞ր նմաներ քիչ մը այս անտեսանելի սիրահարը որ աշխարհքը կը կողոպտեր զինքը հափրացնելու համար ամեն ճոխություններով։

Օր մը սակայն այս ամենը ծաղրելի թվեցան իր աչքին։ Իր գաղտագողի ու թաքուն երջանկությունը բան մը կը կորսնցներ այսպես ծածուկ մնալով և չկրնալով ուրիշներում ցուցվիլ։ Երևակայեցեք մեծագին ադամանդ մը որ հավիտյան տուփի մը մեջ փակված մնալու դատապարտված ըլլա ու չկրնաք օր մը կոլրծքերնուդ վրա դնելով դիմացիննիդ շլացնել։

Իր բոլոր վայելքները, իր բոլոր ունեցածը այս գոցված ադամանդին տպավորությունը կը թողեին։ Ինքը մանավանդ, ցուցամոլ էակ, չէր կրնար գոհանալ կյանքի այն ներքին ու լռին ներդաշնակությամբը որ ահա իր ձեռքին տակն էր և որ դուրսը արձագանք չէր ձգեր. մարդիկ կան որ դերասաններ են աշխարհիս վրա. իրենց սեփական կյանք ու գոյություն չունին և ուրիշներուն համար կ՚ապրին միայն. հանդիսատեսներ պետք է ասոնցպեսներուն, ու կյանքը հրապույր չունի եթե զիրենք դիտողներ պակսին. դերասաններ՝ որ հանձն չեն կրնար առնել թափուր սրահի մը առջև ներկայացում տալու։

Այսպես էր Վասիլիկ. իր մեկուսացումը՝ լքում կը նշանակեր. ոչ ոք իր երեսը կը նայեր փողոց ելած ատեն. գեղին բոլոր երիտասարդները իր հրապույրներեն կը դողային։ Հիմա պչրանքի արվեստը կը փորձեր անոնց դեմ, թույլ ու երերուն քալվածք մը առած էր որ նուրբ մարմինին ամեն խաղերը կը մատներ, և այսպես ցանկության տաք հով մը կը տարածեր շուրջը ու օձի նայվածք մը՝ որուն հանդիպողը կը կախարդվեր։

Օր մը տղուն մեկը կապվեցավ անոր ու հետը ամուսնանալ առաջարկեց. այն վայրկյանեն գողի սերը անտանելի լուծ մը դարձավ իրեն։ Ալ չկրցավ սպասել անոր, գիշերները լուսցնել, ժամադրություններուն գտնվիլ, սա պարտեզին մեջ, կամ ան լերան վրա. ամեն առթիվ գանգատեցավ, բողոքեց, ու լացավ. մյուսը կը զարմանար. ինչո՞ւ այս արցունքը, չէ՞ մի որ առաջվան պես կը սիրեին իրար. ի՞նչ փույթ մնացածը. Զաբուղոն իր առանձնացած կյանքովը, միամիտ մարդու հատուկ անծալք գաղափարները կը պարզեր։

- Ի՞նչ պիտի ըլլա ասոր վերջը, կը հարցներ աղջիկը։

Ասոր վե՞րջը. Զաբուղոն երբեք չէր խորհած ատոր. ընդհակառակը կը փափագեր որ վերջը չգա։

Այն ատեն հուսահատած՝ հոժարությամբ բաժանում ձեռք բերելե այս նշանտուքեն, որ օրհնված պսակե ավելի ամուր ու հաստատ կ՚երևար, դիվային խորհուրդ մը անցավ մտքեն. գիշեր մը ոստիկանները կանչեց ու ձերբակալել տվավ Զաբուղոնը։

Քարաշեն պատերուն, երկաթե ամրափակ դուռներուն ետին կը սլքտկան, սպասելե վհատած, կամքի պարտասումի մը մեջ անզգա և անտարբեր դառնալով տարիներու անվերջ հոլովումին։

Անակնկալ փրկության մը հույսը, առջի օրերուն ակնկալությունը, շատոնց լքած է զիրենք և հիմակ նախասահմանյալ թվականին սպասելով միայն, կծկված կը մնան այդ տեղ ժամերո՜վ, չորս դիեն բարձրացող պարիսպներուն տակ բուսած հսկա սունկերու նման։ Ամեն հասակները ու ամեն տարիքները կան հոս, այս դիմացկուն քարե արգանդին մեջ որ Թիարան կը կոչվի և որ այս մարդիկը պիտի վերածնի օր մը, պիտի արտաքսե իր ծոցեն դուրս, համերամ հղացումներով։

Վերեն, նեղ բացվածքներե լույսը կը սպրդի ներս, հաշվված խնայված լույս մը, տկար ու տժգույն բան մը, այն դեմքերուն պես զորս լուսավորելու կու գա։

Զաբուղոն ասոնց մեջն է. իր համբավը կանխած է զինքը բանտին մեջ. մեծ չարագործ մը չէ բայց մեծ ճարպիկ մըն է. հսկողության տակ է շարունակ այս բանտարկյալը որ ոտքը երկաթներ ունի ամուր ու կռնակը հաստ պարիսպներ։

Յոթը տարի պիտի մնա այսպես. երիտասարդ էր հոս եկած ատեն ու ծերացած դուրս պիտի ելլե. իր նշանածին կը խորհի ամեն ատեն, այն մեկհատիկ բարեկամության որուն աներկբա կը հավտա դեռ. ո՞ւր է. ի՞նչ կ՚ընե արդյոք. ու հակառակ ամեն զգուշության, փախչելու ջանքեր կ՚ընե. անգամ մը երեսուն կանգուն բարձրությամբ պատե մը կ՚անցնի, բայց դուրսի բակին մեջ կը բռնվի. ուրիշ անգամ մը բանտին երդիքին վրա ելլելու կը հաջողի. երկու գիշեր կ՚անցընե հոն. կե տեսնեն ու կը բռնեն զինքը նորեն։ Այն ատեն ամեն խստությունները ի գործ կը դնեն ամես վայրկյան փախչելու հետամուտ այս մարդուն դեմ. բանտին կարգապահական պատիժները կը տեղան իր գլխուն. բան մը չի կասեցներ զինքը. դուրս պիտի ելլե Վասիլիկը գտնելու համար. իրավ որ ուրիշ պատճառ մը չունի փախչելու։

Եվ գիշեր մը կը հաջողի վերջապես. խոհանոց՛ին ծխնելույզին մեջեն վեր կ՚ելլե նախ ու հետո հիանալի ճարտարությամբ մը այդ ցից բարձրութենեն վար կ՚իջնե, այս անգամ բանտին շրջափակեն դուրս։

Երեք տարվան մեջ այս վեցերորդ փորձը կը հաջողի ահա, ու շիտակ, անխոհեմությամբ թերևս, մեր գեղը կը դառնա նորեն. կասկած մը չանցնիր այս հնարամիտ մարդուն մտքեն. տարակույս մը չի գար, թունավորելու իր սիրույն մաքրությունը։ Իր ձերբակալությո՞ւնը. ձախող դիպված մը միայն. առջի օրերուն պես գիտե որ սպասող մը կա իրեն ամենեն անակնկալ ժամուն. ու վայելած ազատության գինը՝ այս բերկրանքով կը բազմապատկվի, կը մեծնա, իր սրտեն դուրս պոռթկալու չափ։ Վասիլիկին թովիչ ակնարկը պիտի գտնե նորեն. անոր գռուզ մազերուն պատկերը դեռ չտեսած, աչքին առջևեն կ՚անցնի, և ուրախության սարսուռ մը կը ցնցե իր հեք մարմինը։

Մեղմիվ կը մոտենա անոր տունին. պատուհանին առջև խոսացկության ձայն մը կեցնե զինքը. ո՞վ է ներսը. մտիկ կ՚ընե, չի հավատար իր լսածին. ներս կը մտնե անձայն, առանց իր ներկայությանը կասկածը տալու, ու չի հավատար իր տեսածին. ժամ մը ամբողջ անկյուն մը կծկված կը սպասե, չկրնալով ցրված միտքը ամփոփել. հետո տակավ ինքզինքը կը գտնե, կը խորհի ու ձեռքը ակամա կ՚երթա պզտիկ դանակի մը կոթին զոր մեջքի գոտիին անցուցած է. մատները կը շոյեն զենքը. առջի հեղն է որ արյուն թափելու հարկը կը տեսնե որոշ ու հստակ. ինքը որ ամեն բանե կրնա փախչիլ, այս վրեժխնդրության գաղափարեն չի կրնար զատվիլ ահա։ Ո՞վ է այդ ապուշ էակը որ իր թողած պակասը լեցնելու եկած է այստեղ, սա նստող տղո՞ւն համար Վասիլիկ մոռցած է զինքը։ Մեկ նայվածքով կը չափե, կը գնահատե այս ոսոխը ու շատ վար կը գտնե իրմե։

Եվ իր սիրտը լեցնող արհամարհանքին առջև վրեժի գաղափարը կը թուլնա. ձեռքը կը քաշե դանակին բունեն զոր իր պրկված մատները կիսովին դուրս քաշած էին մեջքի գոտիեն. ո՛չ, չեն արժեր ասոնք իր զայրույթը, ու կամացուկ դուրս կ՚ելլե կրկին։ Բոլոր գիշերը կը քալե թափառական, փողոցներուն մեջ. ո՞ւր պիտի երթա այսպես. տուն չունի, ծանոթ չունի։ Կը խորհի որ այդքան ծանրագնի ձեռք անցուցած ազատությունը բանի մը չի ծառայեր և ուսերուն վրա կը ծանրանա։

Արշալույսին հետ՝ վարանոտ քայլերով ետ կը դառնա, իր բանտին նորեն, որուն դրան առջև կը գտնեն զինքը առտուն ու ներս կ՚առնեն։

1893

Պատմությունը սկսվել է ձմռանը՝ երբ լրագրող էի քաղաքային թերթերից մեկում և գլխավոր խմբագրից հանձնարարություն ստացա ակնարկ պատրաստել անտուն մարդու մասին: Խմբագիրը սկզբում երկմտում էր՝ արդյոք բարդ հանձնարարական չէ՞ ինձ համար, կարո՞ղ եմ գլուխ հանել: Բայց ես ինձ բնորոշ պնդաճակատությամբ ոչինչ չէի ուզում լսել, հավաստիացնում էի, որ գործը պատվով կկատարեմ: Նա երկար, մանրամասն բացատրում էր աշխատանքի նրբություններն ու բարդությունները՝ ասելով, որ հերոս պիտի ընտրեմ այնպիսի մեկին, որը, լինելով սոցիալական սանդուղքի ստորին հատվածում, կորցրած չլինի մարդկային դեմքը և հուզի ընթերցողին: Խմբագիրը մի քանի անգամ կրկնեց հուզել բառը, որից հետո հաջողություն մաղթեցինք իրար, ու ես, դուրս գալով խմբագրությունից, նոր միայն զգացի ուսերիս ծանրացող շփոթմունքը: Երթուղայինում, տան ամբողջ ճանապարհին, մտորում էի՝ իր կյանքի պատմությամբ ընթերցողին հուզել կարողացող անտուն էր պետք գտնել, բայց որտեղի՞ց: Ակնարկը գրելու համար իմ տրամադրության տակ երկու շաբաթ ունեի, սակայն հաջորդ օրն արդեն ձեռնամուխ եղա հերոսի որոնման գործին: Անօթևանների հավաքատեղիներ այցելելու միտքը սարսափ էր ներշնչում՝ միշտ խուսափել էի այդ մարդկանցից, փողոցում տեսնելիս աշխատում էի շրջանցել: «Նրանցից եկող հոտը վանող է, էլ չեմ ասում՝ ինչ հիվանդություն ասես կարելի է ձեռք բերել մի քանի րոպե հետները զրուցելիս»,– մտածում էի: Երկար տատանվելուց ու երկմտելուց հետո այդուհանդերձ վճռեցի գնալ, ուրիշ ելք չկար:

Հագնելով հնարավորինս հասարակ հագուստ, վերցնելով լրագրողի կարևորագույն զենքը՝ ձայնագրիչը, շտապեցի Մաշտոցի պողոտա: Կարծում էի՝ օպերայի շենքի տարածքում ոնց էլ լինի, կգտնեմ մեկին, աչքովս ընկել էին, բայց կես ժամ պտտվելուց հետո հասկացա՝ ապարդյուն է, ոչ ոք չկար, գուցե ժա՞մը հարմար չէր կամ ոստիկանական բազմաթիվ խմբերի ներկայությո՞ւնն էր պատճառը: Որոշեցի զանգ տալ իմ հին ծանոթին՝ Տիգրանին, որի հետ նույն բակում էինք մեծացել, և որը հիմա հայտնի հարբեցող էր ու չէր քաշվում ոչ մեկի ընկերակցությունից, կարևորը՝ խմելու բան լիներ: Նա մի քանի անգամ պատմել էր ինձ՝ ինչպես է հարբել տեղի բոմժերի հետ: Լսելով խնդրանքս, թե ցանկանում եմ ծանոթանալ իր «ընկերների» հետ, սիրով համաձայնեց օգնել:

– Արի քեզ Յուրա պապիի հետ կծանոթացնեմ, մեզնից մի քանի շենք հեռու է ապրում, էն հինգհարկանիում... Մենակ թե օղի վերցրու... Օղին չմոռանաս...

Գնելով օղին՝ պայմանավորված վայրում հանդիպեցի ծանոթիս: Բարձրանում էինք շենքի աստիճաններով, ու մտովի զարմանում էի, թե այդ ինչ անտուն է, որ բնակարանում է ապրում, իսկ երբ հասանք հինգերորդ հարկ, ուր բնակարանն էր, երկաթե հաստ դուռը շփոթեցրեց ինձ: Տիգրանը սեղմեց զանգի կոճակը, մի քանի վայրկյանից դռան մեջ հայտնվեց զառամյալ տղամարդը: Մարմինը պնդակազմ էր, մեջքը՝ ուղիղ, ծերությունը մատնում էին միայն սպիտակած մազերն ու մորուքը, որ բերանի շուրջը շատ ծխելուց դեղնել էր:

– Ի՞նչ կա,– հարցրեց:

– Հյուր ենք եկել, նստենք, խոսենք մի քիչ,– ասաց ծանոթս, ու մտանք բնակարան:

Տեղավորվելով խոհանոցի աթոռին՝ վերջնականապես ապշեցի. տան տերը սառնարանից հանեց ապխտած երշիկ, պանիր, պահածոներ ու ակնթարթորեն սեղան գցեց: Չկորցնելով ինձ՝ հանեցի բերածս օղին, խմեցինք ծանոթության համար: Ես սպասեցի, մինչև ծերուկը դուրս եկավ խոհանոցից, ու հարձակվեցի Տիգրանի վրա.

– Ինձ էշի տե՞ղ ես դրել, քեզ ասում եմ՝ բոմժ է պետք, թոշակառուի մոտ ես բերում:

– Բոմժերը ամեն երեկո էստեղ են հավաքվում, հանգստացի ու համբերի...

Հետագա զրույցից պարզեցի, որ Յուրա պապին, իրոք, ամեն երեկո իր բնակարանում հավաքույթներ է կազմակերպում՝ մենակությունը լցնելու և օրը հետաքրքիր դարձնելու համար: Սակայն ոչ բոլոր անտունները մուտք ունեին, տան դռները բաց էին միայն հանգիստ վարք ունեցողների ու քիչ թե շատ իրենց հետևողների համար: Ծանոթս ասում էր՝ ծերուկը նրանց ուտելիք է տալիս, խմում հետները, որոշ դեպքերում էլ թույլ է տալիս գիշերել, և որ այցելուների պակաս երբեք չի զգացվում:

– Մռթոշն ու Կարոն են գալիս,– վերադառնալով ասաց տան տերը, շարունակեցինք խմել:

Յուրա պապին ինձ պատմեց, որ լամպերի գործարանում է աշխատել, չորս երեխա, տասը թոռ ունի, ասում էր՝ երեխաները ապահովված կյանքով են ապրում, ոչնչի կարիք չունեն, և որ ինքը նրանց կյանքին չի խառնվում, նրանք էլ՝ իր: Մինչ ծերուկը իր պատմությունն էր պատմում, երկու մոխրագույն կերպարանք միացան մեզ. Մռթոշն ու Կարոն էին: Մռթոշի դեմքի արտահայտությունից դժվար չէր կռահել՝ որտեղից էր մականունը: Խոժոռ հայացքով նայում էր սեղանին, առանց ծպտուն հանելու վրա-վրա դատարկում բաժակը: Կարոն ավելի շփվող դուրս եկավ, ծանոթությունից անմիջապես հետո սկսեցինք զրուցել, իսկ երբ իմացավ, որ լրագրող եմ ու պատրաստվում եմ իրենցից մեկի մասին նյութ գրել թերթի համար, ոգևորվեց, ասածս կարծես հետաքրքրել էր նրան:

Կենացները հաջորդում էին մեկը մյուսին, և ինչպես տղամարդկանց յուրաքանչյուր հավաքույթի ժամանակ՝ ևս մի քանի բաժակից խոսք բացվեց կանանց մասին, ու ես նորից զարմանք ապրեցի:

– Վերջերս թուլացել եմ, էն չեմ,– ծխախոտի գլանակը բերանը դնելով՝ ասաց Յուրա պապին:– Շաբաթը հազիվ երկու-երեք անգամ եմ կնոջ հետ լինում:

– Քանի՞ տարեկան եք, ես կարծում էի՝ վաթսունից հետո տղամարդը այլևս չի կարողանում...

– Էն էլ ոնց եմ կարողանում, հիմա Անժելս կգա, իրենից կհարցնես... Յոթանասուներեքս շուտով կլրանա, բայց առողջությունից չեմ բողոքում:

Շատ չանցած եկավ Անժելը: Քառասունն անց նիհար կին էր, որի մարմինը դեռ պահպանում էր գրավչությունը: Սպասվածից լավ տեսք ուներ, միայն դեմքի քիչ ուռածությունն ու հագուստի բազմազանությունն էին հիշեցնում հասարակության ստորին շերտին պատկանելու մասին: Տանտերը ծանոթացրեց մեզ և բացելով Անժելի բերած անհայտ ծագման օղին՝ լցրեց բաժակները, ամեն ինչ սկսվեց նորից:

Ծերուկի տրամադրությունը բարձրացել էր, կատակներ էր անում, կսմթում Անժելին, զգում էի՝ հեռանալու ժամանակն է, միայն հարմար առիթ էր պետք, որն էլ չուշացավ:

– Մենք գնում ենք, պապին երբ կնոջ հետ է, չի սիրում, որ երկար ենք մնում,– ասաց ինձ Կարոն ու քմծիծաղով ավելացրեց:– Արի ջահելներին մենակ թողնենք ու բարձրանանք վերև, կտեսնես՝ ոնց ենք ապրում:

Դուրս գալով բնակարանից՝ Տիգրանն ու Մռթոշը գործով ինչ-որ տեղ գնացին, իսկ ես մնացի Կարոյի հետ, որը, բացելով տանիք տանող դուռը, սկսեց բարձրանալ աստիճաններով:

– Վախենո՞ւմ ես,– ծիծաղելով հարցրեց,– ոչ ոք քեզ մատով չի դիպչի, մենք անշառ մարդիկ ենք:

– Մարդկանցից չէ, կռիսներից եմ վախենում,– խոստովանեցի՝ զգուշորեն բարձրանալով:

– Համարյա չեն մնացել, բոլորին թունավորել ենք...

Գնում էինք՝ շրջանցելով ոտքի տակ ընկած արկղերը, մետաղե ջարդոններն ու այլ անպետք իրերը: Չնայած ասածին, թե առնետներ չեն մնացել, այդուհանդերձ, ամեն վայրկյան սպասում էի, թե ուր որ է մեկը ոտքերիս տակ է նետվելու: Եվ իրոք, շատ չանցած մոխրագույն, երկար կերպարանքը, պոկվելով անկյունից, սլացավ ոտքերիս դիմացով. մարմնովս սարսուռ անցավ, պարզվեց՝ կատու էր: Կարոն, ձեռքն ընկերաբար դնելով ուսիս, հասկացրեց, որ չվախենամ ու առաջ շարժվեմ: Շուտով երգի ձայն լսվեց, կարծեցի՝ թվաց, սակայն ինչքան մոտենում էինք, այն ավելի լսելի էր դառնում, «Հայաստանը դու ես...», երգում էր կանացի զվարթ ձայնը:

Շրջանցելով հերթական արկղը՝ վերջապես հասանք, և հայտնվելով «հյուրասենյակում»՝ քարացա: Ինչ կարելի էր ակնկալել շենքի տանիքի տակ ապրող մարդկանցից. սպասում էի տեսնել անթիվ դատարկ շշեր, աղբամաններից հայթայթած ուտելիքի մնացորդներ և գարշահոտության ու աղբի այդ տիեզերքի կենտրոնում՝ անտուններին: Բայց առաջինը, որ մտնելուն պես գրավեց ուշադրությունս, հեռուստացույցն էր՝ դրված փոքրիկ փայտե տակդիրին: Հեռուստացույցն աշխատում էր, ես այնպես էի հափշտակվել տեսածովս, որ իսկույն չնկատեցի անկյունում՝ վառարանի մոտ նստած մարդուն և նրա սիրալիր բարևից հետո միայն սթափվեցի:

– Մակինտոշն է,– ծանոթացրեց Կարոն, և իրար ձեռք սեղմեցինք:

Նոր ծանոթս հիսունն անց նիհար, բարձրահասակ տղամարդ էր, որի դիմագծերից, հագուկապից դժվար էր հավատալ, թե անտուն է: Սափրված էր, սուր քիթն ու բարակ շրթունքներն ազնվականություն էին հաղորդում դեմքին, մոխրագույն աչքերը նայում էին սառը, անվրդով հայացքով, իսկ կերպարն ամբողջացնում էր մինչև սրունքները հասնող բաց մոխրագույն անձրևանոցը: Նայում էի, ու գլխումս չէր տեղավորվում, տեսքն այնպիսին էր, ասես պաշտոնյա լիներ... Մինչ ես ուսումնասիրում էի նրա արտաքինը, Կարոն, մի քանի արկղ իրար միացնելով, սեղան սարքեց և հանելով օղու շիշը, որը, ըստ երևույթին, ծերուկի սեղանից էր թռցրել, շարունակեցինք կիսատ թողած գործը...

Այսպես սկսվեցին իմ այցելությունները. ամեն օր գնելով նրբերշիկ և օղի՝ շտապում էի տանիք, որտեղ ինձ սպասում էին: Գցելով սեղանը՝ սկսում էինք խմել, ընթացքում փորձում էի կորզել ինձ հետաքրքրող տեղեկությունները, սակայն միայն Կարոյի հետ էր ստացվում զրույցի բռնվել: Մյուս երկուսը մի տեսակ քաշվում էին, իսկ Կարոն, հակառակը, անվերջ խոսում էր, գլխով անցած պատմությունները հիշում: Թվում էր՝ շատ բան հորինում է, արհեստական ինչ-որ բան կար խոսքում: Դժվար չէր կռահել նրա փոքրիկ խորամանկությունը, պարզ էր, որ պատրաստ է ասել այն ամենը, ինչ ցանկանում եմ լսել, միայն թե հոդվածը իր մասին գրեմ: Միացնում էի ձայնագրիչն ու հետևում ներկայացմանը:

– Ուր ասես, որ չեմ եղել,– ասում էր,– անգամ Կամչատկայում եմ եղել... Հետո հիպի դարձա: Հիմա ոչ մեկի հետ չեմ շփվում, տղերքը հինը չեն, ընտանիքներ ունեն, բան, իսկ էն ժամանակ գիտե՞ս ինչեր էինք անում: Երբ Օպերայի շենքի մոտ փակցված Բրեժնևի հսկա նկարի վրա անհայտ անձինք գիշերով ներկ շփեցին ու փախան, քո կարծիքով ո՞ւմ ձեռքի գործն էր...

– Ես հոգով անարխիստ եմ, դեմ եմ բոլոր տեսակի կառավարություններին: Ուզում է սովետական լինի, ուզում է հակասովետական, ինչ ուզում է լինի, դեմ եմ: Ես միշտ դեմ եմ բոլորին... Կոմունիստների ժամանակ բոմժերին բռնում էին, ստիպում աշխատել, հիմա ո՞վ է մեզ շան տեղ դնում: Կառավարությունը մեզ չի նկատում ու դրա համար «բոմժային» ջերմ շնորհակալություն իրենց...

– Ոչ ոք չի ցանկանում ընդունել ասածս, ոչ ոքի դուր չի գալիս աղբակույտ դարձած քաղաքը, բայց եթե մի օր շրջես Երևանով ու նկատես, որ կատարյալ մաքրություն է, գիտե՞ս ինչ կկատարվի հետդ, կսարսափես, կխելագարվես՝ կարծելով, թե մարդիկ վերացել են...

Կարոն գլուխ էր գովում, թե կյանքում երբեք, ոչ մի րոպե չի աշխատել պետության համար, որ ինքը ամենաազատ ու անկախ մարդն է և էլի շատ բաներ: Իսկ հարցիս՝ ինչպե՞ս է գոյատևում, չէ՞ որ պետք է ինչ-որ կերպ հացի ճար տեսնել, ասաց՝ ոչ միայն հացի, այլև օղու համար փող կգտնվի: Պարզվեց՝ փող աշխատելու շատ միջոցներ կան՝ շուկայում մեքենա բեռնաթափել կամ շշեր, գունավոր մետաղ հավաքել ու հանձնել...

Օր օրի պատմություններն ավելի գունեղ էին դառնում: Հետևելով Կարոյի վարակիչ օրինակին՝ Մռթոշը ևս միացավ զրույցներին, և միակը, որ շարունակում էր անհաղորդ մնալ, Մակինտոշն էր: Վառարանի մոտ աննկատ նստած՝ ուշադիր լսում էր մեզ, սակայն ոչ մի բառ չէր ասում: Կոկիկ հագուկապն ու կիրթ շարժուձևը դեռ առաջին հանդիպման ժամանակ ապշեցնող տպավորություն էին գործել, իսկ ինքնամփոփ, զուսպ բնավորությունն էլ ավելի էր բորբոքում հետաքրքրասիրությունս: Միացնում էի ձայնագրիչն ու աչքի պոչով հետևում յուրաքանչյուր շարժմանը: Նկատել էի՝ միայն նա էր, որ ընդհանրապես չէր խմում, իր բաժին ուտելիքը վերցնում, քաշվում էր անկյունը: Մակինտոշի վարքագծում ուշագրավ շատ այլ բաներ էլ կային, որոնք չէին վրիպել աչքիցս, բայց ամենատպավորիչը ժամանակ առ ժամանակ ծոցագրպանից նոթատետրը հանելն ու մեր խոսակցությունից ինչ-որ գրառումներ կատարելն էր. ի՞նչ էր գրում, ինչի՞ն էր պետք... Հերթական անգամ, երբ հավաքված էինք տանիքում և հասցրել էինք մի քանի բաժակ դատարկել, նորից խոսք բացվեց կանանց մասին: Կարոն հարցուփորձ էր անում՝ արդյոք աչքիս տակ ոչ ոք չկա՞, ինչո՞ւ չեմ ամուսնանում և այլն, ու ի պատասխան բոլոր հարցերի, ինքս էլ չիմացա ինչու, բերանիցս թռցրի՝ իմ կինը ճանապարհն է: Հենց այնպես ասված խոսքս գրավեց Մակինտոշի ուշադրությունը, իսկույն հանեց նոթատետրը և սկսեց գրել...

Մակինտոշի՝ տանիքում հայտնվելը և անօթևանների շարքին միանալը, պարզվեց, հետաքրքիր պատմություն ուներ: Ասում էին՝ Բելառուսում է ապրել, ինչ է աշխատել՝ անհայտ է, Հայաստանում հայտնվել է իր գրած գրքերի պատճառով: Ձեռագրերը ոչ ոք չէր տեսել, բայց խոսում էին, թե շախմատի ու ֆուտբոլի մասին են: Մռթոշը ոգևորված, ասես ականատեսի աչքերով, պատմում էր՝ իբր գրքերը ուսուցողական ձեռնարկներ են, երբ Բելառուսում մերժել են դրանց տպագրությունը՝ համարելով ժամանակավրեպ, մեկնել է Ռուսաստան՝ հույսով, որ այնտեղ կտպագրվեն: Ռուսաստանում ևս մերժել են, և հրատարակիչը Մակինտոշին խորհուրդ է տվել տպագրել հայրենիքում, նա էլ եկել է Հայաստան... Գրքերն այդպես էլ չեն տպագրվել, փողերը վերջացել են, ու արդեն երեք տարի է, ինչ «լռվել, մնացել է»։

– Ինքն է ինձ պատմել,– ավելացրեց,– շախմատի ու ֆուտբոլի մասին են... Դե գրված է, ասենք, երբ գնդակը բարձրից գալիս է, պաշտպանը գնդակի՞ն պիտի նայի, թե՞ հարձակվող ֆուտբոլիստին, կամ...

Մակինտոշի բացակայության ժամանակ խոսակցությունը բուռն ստացվեց, սակայն միակ ստույգ տեղեկությունը, որ կարողացա կորզել, այն էր, որ Մակինտոշ մականունը ստացել է հագի մոխրագույն անձրևանոցի համար:

Կարոյի ու Մռթոշի ասածները չափազանց պարզունակ էին հավատ ներշնչելու համար, կասկածը մեծանում էր, ներքին զգացողություն ունեի՝ ինչ-որ կարևոր բան ինձ չէր ասվել... Երբ Կարոյի հետ մնացինք, պարզվեց՝ չէի սխալվում: Նա հաստատեց, որ Մակինտոշը երեք տարի է, ինչ Հայաստանում է ու չի կարողանում մեկնել, արդեն հայտնի մյուս տեղեկություններն էլ չհերքեց, բայց ավելացրեց, թե կին ու երկու աղջիկ ունի, որ Բելառուսում են հիմա:

– Քո կարծիքով էս գործում կնոջ մատը խառը չի՞: Միամիտ չլինես, ինչ արել, կինն է արել, հավատա ինձ...Դուրս են արել տնից՝ դե գնա ու ոնց ուզում ես ապրի...

– Մակինտո՞շն է քեզ ասել:

– Ինձ ոչ ոք էլ չի ասել: Մարդ հիմար պիտի լինի, որ չհասկանա...

Իրենն էր պնդում, համոզում, թե Մակինտոշի բոլոր դժբախտությունների պատճառը կինն է:

– Էս տարիների ընթացքում ինչո՞ւ մի անգամ չհետաքրքրվեց ամուսնով... Բելառուս է, իր երկրում է, բարեկամներ կունենա, ձեռքը քարի տակ չի, ինքնաթիռի տոմսի փողն ի՞նչ է, չի ուղարկում մարդը ետ գնա...

Չդավաճանելով սովորությանը՝ Կարոն այդ օրը ևս շատ խոսեց: Ասում էր, թե Մակինտոշը ռեստորաններից մեկում պահակ է աշխատում, աշխատավարձը բանի նման չէ, փոխարենը սոված չի մնում, թե երեք տարի է՝ պարբերաբար նամակներ է գրում պաշտոնյաներին և պատկան մարմիններին՝ խնդրելով օգնել իրեն տոմսի հարցում և այլն: Իսկ վերջում տարավ ինձ տանիքի՝ ծածկոցով անջատված անկյունը... Զարմանալի էր, Մակինտոշի «սենյակը» խիստ տարբերվում էր տանիքից՝ հատակը ներկված էր, պատերին բաց մանուշակագույն պաստառ էր փակցված, իսկ գետնին անկողինն էր: Նկատեցի՝ ներքնակի տակից տաբատի ծայրեր էին երևում, հարցիս՝ ինչի համար է, Կարոն ծիծաղեց.

– Մենք էլ էսպես ենք շալվար հարթուկում:

Կարոյի ասածները զուրկ չէին տրամաբանությունից, բայց ծանոթ լինելով խառնվածքին՝ հակված էի վառ երևակայության արդյունք համարել: Մի՞թե կինն է պատճառը, գուցե իրոք դուրս են արել տնից... Հարցերն ու կասկածներն էլ՝ ավելի շատացան անսպասելի դիպվածից հետո:

Յուրա պապին էր եկել, Կարոն ոգևորված գովում էր վերջինիս՝ հիշելով, թե ինչպես իրենց կացարան տվեց տանիքում, երբ Մակինտոշը ներս մտավ ու հայտնեց մեկնելու լուրը: Պարզվեց՝ նամակներից մեկը հասել էր իր նպատակին, հովանավոր էր գտնվել... Նա կանգնած էր կենտրոնում՝ ո՛չ ճամպրուկ, ո՛չ կապոց, ինչ ուներ, հագին էր՝ երկար անձրևանոցն ու անթերի տաբատը: Մեկ առ մեկ մոտենալով՝ հաջողություն էր մաղթում, ու երբ հերթը հասավ ինձ, սեղմեց ձեռքս և ժպտալով վրա բերեց.

– Իմ կինը ճանապարհն է:

Առաջին անգամ էի նրան ժպտալիս տեսնում...

Ճանապարհելով Մակինտոշին՝ խմեցինք, հետո միայնակ երկար շրջեցի. եղանա՞կն էր պատճառը, թե՞ խմիչքն էի չարաշահել, կիսատության զգացողությունը, որ միշտ հետապնդել է ինձ քաղաքով քայլելիս, ասես կրկնապատկվել էր, տպավորություն էր, որ ինչ-որ բան չի հերիքում, ինչ-որ կարևոր բան... Այդ օրը կեսգիշերին մոտ նոր տուն հասա: Ներս մտնելուն պես նստեցի գրասեղանի առջև, տանիքում ինչ ձայնագրել կամ գրի էի առել՝ սեղանին էր... Վերցրի գրիչը և գրեցի վերնագիրը՝ «Իմ կինը ճանապարհն է»:

***

Երբեմն հրեշտակն ընկնում է իմ ուսերից,

երբեմն ուղղակի թեթև

քերծում է մարմինը,

երբեմն կոտրում է թևերը,

երբեմն ես մոռանում եմ

նրան ու

քայլում միայնակ։

Երբեմն ետ եմ վերադառնում,

օգնում եմ բարձրանա,

մաքրում եմ վերքերը,

մաքրում արցունքները,

նստեցնում եմ ուսերիս

ու գնում առաջ։

***

Քայլում եմ նախաստեղծ

ջրերից թաց հողի վրա,

դեպի քեզ`

բացելով առաջին արահետը

Երկրի վրա։

Մարմինս ջուր

ու հող է բուրում.

Երկրում

դեռ ոչ ոք չէր երազել

մեզնից բացի։

***

Ձմեռվա հետ կաթնագույն մշուշն էլ

արդեն հեռացավ։

Ես սպասման օրերն այս

կում-կում խմում եմ՝

ամենեևին առանց տխրության,

այլ՝ լուռ վայելելով։

Մազերցս մաքրում եմ

մշուշի վերջին փշուրները։

Քամում եմ մազերս մշուշից,

քայլում եմ գարնանն ընդառաջ։

***

Մի օր,
երբ փակես տանդ դուռը,
ու դուրս գաս փնտրելու․․․

կանգնի՛ր աշխարհի ցանկացած
գետի առջև,
երկար կանգնիր
կխաղաղվես։

***

Երբ դու և դուռը

երկար

նայեք ու լռեք

միասին

փակ մնալու,

կամ բացելու

իմաստը կկորի։

***

Գետը

որ իմ

երազի շարունակությունն է.

Հպվիր ձեռքերով ջրերին նրա,

լվա երեսդ երազով

իմ։

նայիր գետի հայելուն։

ժպտա։

գնա առաջ։

Եթէ մենք պարծենալիք ունենք մեր եղանակներով, ունենք միայն շարականի հին, պարզ, հասարակ (ո՜չ տօնական, որ խիստ աղաւաղուած է) երգերով: Սոցա մէջ յստակ, միամիտ, ջերմեռանդ, հաւատացեալ ոգի կայ. ոգի, որի մէջ պայծառ փայլում է մեր նախնեաց աննման, զգայուն, կենդանի եւ վեհ սիրտը, որ ջինջ է առաւօտեան օդի պէս: Մեր երաժշտութեան երկրորդ, բայց հիմնական ու մշտաբուղխ աղբիւրն է հայ շինականի խորունկ, անպաճոյճ ու վսեմ խնդացող եւ լացող երաժշտութիւնը, որի մէջ պայծառանում է հայ անմեղուկ գեղջուկն իր ամբողջ ներքին եւ արտաքին կեանքի բոլոր երեւոյթներով:

Այնքան էլ դիւրին չէ՜ մեր եկեղեցական երգեցողութեան բազմաձայնութեան խնդիրը, որպէս կարծում են նորասէր տիրացուներն ու դպիրները. որովհետեւ նախ պէտք է ստեղծել բազմաձայնութեան հային յատուկ ոճ ու ոգի, ապա թէ ընդհանրացնելու մասին մտածել: Որովհետեւ երաժշտութիւնն էլ լեզուի պէս, ունի իր յատուկ քերականական օրէնքներն ու ոլորմանց տարբեր ոճերը, որոնք միշտ զանազան են՝ զանազան ազգերի համար:
Խնդիրն այնքան խորունկ եւ զգայուն է, որ նամակներով լուծելն անհնար է. լուծումը ապագան կը տայ եւ ժամանակի ընթացքում, կամաց կամաց, իրական ճանապարհով ու մեծ ջանքերով եւ ա՜յն տասնեակ ու հզօր պատրաստուած երաժշտագէտների անընդհատ աշխատանքներով:

ամբողջ օրն աշխատում ես և ստանում ես 14 դոլլար, իսկ ես միայն երեք ժամ նստելով ստանում եմ 25 դոլլար:

--Երևի մինչև հիմա հեռախոսը չի զանգահարել:

--Այո:

Եղբայրս հեգնորեն ժպտաց, գլուխը երերցրեց:

Ես ոչինչ չհասկացա, կարծեցի թե դեռևս նա իր ատամներն է կրճտացնում, որ ես չափահաս դառնալով՝ ազատվեցի այն կապանքներից, որ ամերիկյան օրենքը սահմանում էր անչափահասների համար, տալով նրանց իրենց ծնողների, մեծ եղբայրների կամ հորեղբայրների խնամքին և բռնապետության:

Պատահեցի մի քանի բարեկամների:

--Ու՞ր ես ծառայում:

--Մեռելաթաղի գրասենյակում:

--Ոհո՜...

Ի՞նչ կա, ի՞նչ է պատահել, ինչ կարող է պատահել,-մտածում եմ:

Առավոտյան պատահում եմ մեռելաթաղի դիրեկտորին:

--Ինչպե՞ս է ձեր գործը,-հարց է տալիս:

--Չափազանց լավ,- պատասղանում եմ:

--Ուրախ եմ, շատ ուրախ եմ, խոստանում եմ եկող ամիս ավելացնել քո ռոճիկը,-ասում է դիրեկտորը:

Հրճվում եմ: Ման եմ գալիս ամբողջ քաղաքում գտնելու և պատմելու նրան իմ հաջողությունները:

Դիրեկտորն ամեն պատահելուն՝ ուսս ծեծում է և ասում.

-- Եթե ինձ մոտ մնաս՝ ես ամեն ամիս քո ռոճիկը կավելացնեմ:

Չորրորդ օրը, երբ զբաղված էի Դանտեով, ժամը տասին մոտ, հեռախոսը զանգահարեց.

--Հըլո՜...

--Հըլո՜...

--Լոյդի մեռելաթաղի գրասենյակն է:

--Այո:

--125-րդ փողոցի N600 տանը մեռավ պրն. Վիլյամ Հովրդ Ջոնսոնը, խնդրում եմ գալ տանել:

--Շատ լավ, շատ լավ, այս րոպեիս:

Ես հրահանգ ստացել էի, որ եթե այդպիսի հեռախոս լինի՝ անմիջապես լուր տամ Լոյդ մեռելաթաղի ընկերության ախոռը, որպեսզի տանեն հուղարկավոռական կառքը և բերեն մեռելը: Ամերիկայում մեռելը երբեք տանը չեն պահում: Մեռելաթաղի ընկերությունը բերում է նրանց սառցատուն, պահում մինչև հուղարկավորության օրը՝ տանելու մեռելատիրոջ նշանակած վայրը: Անմիջապես զանգահարեցի ախոռը, հայտնեցի մեռելի անունը և հասցեն ու շարունակեցի կարդալ Դանտեն, բայց մի քիչ կարդալուց հետո՝ ակամա մտածեցի մեռնողի մասին:

--Մենք բոլորս էլ պիտի մեռնեք,- տրամաբանեցի և շարունակեցի Դանտեի վերծանումը:

Կես ժամ անց այս անգամ դուռը զանգ տվին և ես բաց արի դուռը: Սև կառքը կանգնած էր դռանը և ինձ թվաց, որ նա այնքան խոշոր է ու բարձր, ինչպես մի հսկա ժայռ: Նախ՝ կարծեցի, որ կառապանը մեռելի կառքը կանգնեցրել է իմ գրասենյակի դռանը, որպեսզի արձանագրություն կազմեմ և ապա տանի սառցատունը, բայց կարծիքս մի րոպեում ջախջախվեց, երբ չորս հոգով սկսան մեռելը վար առնել և բերել իմ գրասենյակը:

--Գրասենյակումն եք պահելու, ինչ է, -- գոռացի:

--Սառցատունն ենք դնելու, -- ասաց կառտպանը:

Հիշեցի, որ իմ գրասենյակի մեջ բացվում էր մի դուռ, որ թաղիքով և խնամքով ծածկված էր և վրան ծաածկագրով բացվող մի մեծ կողպեք կար:

--Երևի դա է սառցատունը,-- մտածեցի, երբ արդեն մեռելը պառկեցրել էին թաղիքն դռան առաջ և կառտպանը հեգելով կողպեքը բաց էր անում:

Աչքս նետեցի մեռելի վրա և...ցնցվեցի, մի պառավ և նիհար մարդ, բերանը բաց, որի մեջ ցցված էր մի համառ և մաշած ատամ, ծնոտն աջի վրա ծռած, աչքերը կիսափակ և անկենդան. երբեք չէի տեսել մարդկային մարմինն այդքան այլակերպ, ոհ, նրա ձեռները, այնքան երկար և այնքան բարակ, կարծես ռենտգենյան ճառագայթներով հանված լուսանկար լինեին:

Կառտպանը, դուռը բանալուց հետո՝ ձեռքը երկարեց ներս, սեղմեց էլեկտրական կոճակը: Սառցատունն լուսավորվեց: Չորս հոգի էլի գրկեցին Վիյամ Հովըրդ Ջոնսոնը, տարին ներս և մերկացնելով նրան նետեցին մի սառույցե անկողնի մեջ: Այն ժամանակ տեսա, որ այնտեղ հանգչում էին հինգ-վեց հոգի ևս: Կառտպանը Ջոնսոնին տեղավորելուց հետո ցույց տալով մեռելներից մեկին՝ ասաց.

--Սրան վաղը պետք է տանենք գերեզման, արդեն երկար պառկեց այստեղ,--ու, բռռնելով նրա ձեռքը, հարգալիր բարևեց ր սկսեց խոսել նրա հետ.

--Դրսում շոգ է, բայց դու այստեղ երևի լավ ես զգում սառույցի մեջ, վաղը քեզ էլ կտանենք գերեզման, հա, չես ուզում, քո տերը երկար չի կարող վճարել, այստեղ նհյուրանոցից թանկ է, իմանում ես:

Կառտպանը դարձավ մեզ և՝

-- Սրա թորը բավական մեծ էր, բայց հիմա համեստցել է, խոտը քիչ էր, ինչ անենք:

Կառտպանը ցույց տալով մի պառավ կնոջ՝

--Սրա տերերը մոռացել են սրան, քավթառն սկսել է հոտել, սառույցն էլ չի օգնում:

Ապա կառապանը, ցույց տալով մի թոքրիկ մատղաշ երեխայի, ժպտաց և՝

--Դեռևս ծիծաղում է, իհարկե ոչ մի ցավ չտեսավ կյանքում:

--Անհամ կատակներ ես անում, Հերրի,- ասացի:

Կառապանն ուշադրություն չդարձրեց իմ խոսքին:

--Ես ասել եմ, որ մեռնելուց հետո ինձ այստեղ չպահեն,- հարեց կառտպանը:

--Ցուրտ է դրա համար, հարց տվեց իր օգնականներից մեկը:

--Չէ, ցուրտը ոչինչ, ծախսը շատ է, սրանց տերերն օրեկան 10 դոլլար են վճարում, ափսոս չէ փողը մեռնելուց հետո:

Բոլորը դուրս եկան: Կառապանը նոր ծածկագրով կողպեց դուռը, և բոլորը հեռացան: Ես մնացի մենակ: Նստասեղանի առաջ և քաշեցի Դանտեն առաջս, բայց զգացի, ոև ատամներս սղմվում են իրար: Մեռելների վախը պաշարեց ինձ, և ավելի ուժգին անդրադարձավ իմ վրա, երբ միվայրկյան հիշեցի, որ այդ մեռելների կողքին ամբողջ չորս գիշեր մնացել էի առանց գիտենալու: Գերագույն կամքով ես ինձ սիրտ տալով՝ սկսա կարդալ, բայց ականջիս ներսից ձայներ հասան, կարծեցի, որ սառույցների ձայն է:

--Երևի մեկն ու մեկը վրայից նետեց սառույցները և մոտենում է դռան,- արտասանեցի բարձրաձայն:

Դեռևս նստած եմ: Չեմ շարժվում: Ոչ գիրք է երևում աչքիս,ոչ սեղան, միայն լսում եմ չարագուշակ ոտնաձայն: Էլի կամքիմի կոչում: Սկսում եմ փիլիսոփայել -բոլորս էլ պետք է մեռնենք, այդ մեռելներն ուրիշ բան չեն, եթե ոչ քիմիական մի զանգված, ոչինչ, ես էլ պետք է մեռնեմ, հայրս էլ մեռավ, ես մեռելներ շատ եմ տեսել:-ինչ են իմանում մեռելները կեղպեքի ծածկագիրը: Չեն կարող բանալ դուռը:

Բայց դռան ճեղքից նշմարում են Վիլյամ Հովըրդ Ջոնսոնի աչքերը:

Միայն հույսս մնում է փիլիսոփայությունը: Դիմում եմ բոլոր փիլիսոփայական ֆրազներին-

«Գերեզմանից սկսում է լույսը»:

«Կյանքը ունայն է»:

«Մահը հավիտենական խաղաղություն է»:

«Երանի նրանց որոնք...»:

Վիլյամ Հովրըդ Ջոնսոնն ուզում է կողպեքը բանալ և դուրս գալ: Հիշում եմ այն փոքրիկ երեխային: Խղճում եմ այն նրան:Ով է բանտարկել այդ անմեղ մանուկը պառավների հետ:

--Եթե այդ երեխան չի վախենում, ես ինչու եմ վախենում,- մտածում եմ ինքս ինձ սիրտ եմ առնում, ոտներս խփում եմ գետնին, գնում եմ, նստում սեղանի առաջ: Հանկարծ մի գոռոց և ահռելի պայթյուն: Սրտիս բոլոր սյուները քանդվում են: Ատամներս սկսում են կափկափել: Շարժվում է տակիս աթորը: Մեկը հետս է խոսում: Սկսում է բղավել և տարերային կերպով շարժվել: Հանկարծ ինքս ինձ գտնում եմ փողոցում: Ահա Օպընհայմը: Ինչ գործ ունի Օպընհայմը մեռելների հետ: Միթե փողոցում չեմ:

--Պր-ն Օպընհայմ, բարև ձեզ:

--Բարև ձեզ:

--Ուր եք գնում: --Կաֆե: Գնանք միասին,-ասում է Օպընհայմը: Դժգունել եք Դուք:

Մտնում ենք կաֆե: Մարդիկ խոսում են, ծիծաղում: Վերագտնում եմ ինքս ինձ: Ամբողջ գիշերը ման եմ գալիս և չեմ գնում սենյակս մինչև արևի ծագումը:

Առավոտյան մտածեցի գնալ գրասենյակ, պաշտոնապես հրաժարվել պաշտոնից և ստանալ երեք օրվան աշխատավարձ: Քայլերս ուղղեցի դեպի գրասենյակ, բայց ոտներիս աշխույժը կամաց-կամաց նվազեց:

--Վաղը կգնամ,- մտածեցի և հետաձգեցի վաղվան:

Այդ վաղը մինչև հիմա շարունկվում է:

Ո՜հ, ի՞նչ ես դու, սե՞ր, երկնի հուր կամ ժըպի՞տ․․․
Չ՚ունի երկին աչացդ կայծերն ու կապուտ,
Վարդը չ՚ունի քու լանջդ ամբիծ, լուսափթիթ,
Չ՚ունի լուսինն վարդերն շիկնոտ այտերուդ։

Գիշերն երկնի կայծից, լուսնույն սխրադեմ,
Ցերեկն ալյաց, ծաղկանց ժպտիս․․․ մեկո՜ւն գեթ․․․
Իսկ քեզ համար ես արցունքով կ՚աղոթեմ,
Դու չ՚ես շնորհեր նայվածք մ՚ինձ հուր աչերեդ։

Արդյոք էա՞կ մ՚ես թե երկնի զըվարթուն,
Կը նախանձին փայլիդ վըրա վարդ, լուսնակ.
Ձայնիկդ ապշած լըսելով քաղցր ու թրթրուն`
Նոճերու մեջ կ՚սըգա լըռիկ լուսինյակ։

Ծնեի իցի՜վ թ՚հևացող հով մ՚անուշիկ,
Եվ գգվելով երազք ճակտիդ այդ անսուգ`
Տայի շունչըս շուրթերուդ մեջ ես հուշիկ,
Լոկ սրբելով` եթե շողար աչքդ արտսուք։

Պարտեզդ իցի՜վ թե փթթեի վարդ լացող,
Եվ երբ գայիր այգուն շաղին ժպտով պերճ՝
Գունովս ներկել այտերդ, թափել գոգդ իմ ցող,
Թոռմեի գիրգ ձեռքըդ տայի կյանքիս վերջ։

Բխեի ես իցի՜վ թ՚առու մը վըճիտ,
Եվ երբ հուշիկ նստած մոտ իմ եզերքին,
Ցոլանար իմ հայելվույն մեջ քու ժըպիտ՝
Պղտորելով կապույտ ալիքս՝ ցամքեին։

Ա՜հ, իցի՜վ թե լինեի ես ճառագայթ,
Շողշողայի դեմքիդ վըրա վայրիկ մի,
Խաբեի քեզ թ՚ես ավելի գեղազարդ,
Ի՚անուշաբույր մազերուդ մեջ մարեի։

Այլ ո՛չ, անգո՛ւթ, եթե տըվիր մեկուն սեր,
Իցի՜վ թ՚անոր գերեզմանին քարն լինիմ,
Եվ դու թոշնած գաս շնչե՜լ շուրջս․․․ արտասվե՜լ․․․
Քեզ հըպելու համար հարկ լոկ գոլ շիրիմ․․․

1867

Հստակ հոսում են իմ
Երգերը Ձեր մասին.
Տրվե՜լ եմ Ձեր բույրին,
Ձեր մեղմախոս լույսին։

Հստա՜կ, հստակ է այս
Տխրությունը իմ նոր,
Որպես մանկան երազ,
Որպես մանկան օրոր։

Սրտիս վրա մի հեզ
Քնքշություն է իջել
Թեթև՜, թեթև՜, որպես
Կապույտ վուալը Ձեր։