Վառել եմ, տվել հրին
Բոլո՜ր այն երգերը, որ
Սրտիս մեջ փռել էին
Հոգնած սեր, հոգնած օրոր...

Երկունք կա սրտիս մեջ մի,
Վառե՛լ եմ շենքերը բիլ.
Օրհնում եմ կյանքում հիմի
Ամե՜ն հուր, ամե՛ն մոխիր։

Հողմի պես հնչեղ երգեր
Հնչում են սրտում իմ ջինջ.
Տեսնում եմ մի նո՜ր երկիր
Բացվում է իմ դեմ քիչ-քիչ..

Ապարանքին մեջ մարամար կախարդական Երազին,
Ու աստղակուռ ջահեր լույս անձրևելով կը վառին,
Ես Արքա մ'եմ այս գիշեր Արևելքի ճոխությանց,
Եվ ունիմ գահ ու գանձեր, ճերմակ կիներ հերապանծ:
Բազմոցիս վրա` զարդարված հովազներու մորթերով`
Գըլուխս հեցած դաստակիս, և հեշտության մեջ գինով,
Ընկողմանիկ կը դիտեմ Չերքեզուհի մը անձնյա`
Որ կը պարե իմ առջև, մարգարտահեռ գորգին վրա:
Իր հոտևան մազերեն և մարմինեն ծալ ի ծալ
Կը հոսի ծով մ'հեշտության` ուր կը սիրեմ ես լողալ:
Ըզգեցեր եմ փառահեղ պատմուճաններս ըսպիտակ
Բանված հազար աստղերու արցունքներովը սուտակ.
Շուրջը գլուխիս փաթթեր եմ ապարոշս իմ ձյունափայլ`
Ծանըր` նըման իմ փառքիս, հանճարիս պես` բյուրածալ:
Մատնիներով ադամանդ ծանրաբեռնված ձեռքիս մեջ
Համրիչըս հի՛ռ կը գըլեմ մեծ սաթերով փողփողէջ:
Ինկեր եմ վար ոտքերես անխնամ գորգին վրա քըրքում
Հողաթափերս ոսկեհյուս և թաշկինաս ապըրշում:
Իսկ զետեղված է իմ քով, կենսաժըպիտ, փըրփրադեզ,
Հըսկա բաժակըս գինվո` որ հըրաշքով մը կարծես
Դեռ նոր հոսված արյան պես կը պըճըլտա իմ առջև:
Սակայն բիբերըս ծարավ գույն ու մարմնո գեղաձև`
Մագարեի մ'աղոթող բիբերուն պես տեսլացած`
Անհունորեն սուզեր են հորձանքին մեջ ճախրասլաց
Այն թըխաչվի աղջըկան, Չերքեզուհվույն համպարե`
Որ իմ առջև կը պարե՜, միշտ կը պարե՜, կը պարե՜…
Իր շարժումն հո՛ւյլ է երբեմն, ու իր հասակն է նըման
Հողմնասարսուռ եղեգին, բույր ու փըրփուր, երգ համայն.
Իսկ երբեմն այնքա՛ն զորեղ թափ մը կու տա ոտքերուն`
Որ խարույկված բոց կ'ըլլա` քամիներն ծըփծըփուն:
Օ՜, ան միսին ձևերուն և ծալքերուն հանճա՜րն է.
Գիտե հեղուլ հորդառատ նայվածքներե, մարմինե
Բոլոր հրապույրը կընոջ և տըռիփները հեշտին`
Որոնք նըման ծովերու առջևս անզուսպ կը փըրփրին:
Ու կը պարե՜, կը պարե՜, հորձանապտույտ կը պարե՜…
Քըրտինքներով կը պըտղի ճակատն հըստակ փայլարե:
Վեհ հասակն իր կախարդի` մազերուն տակ ծածկըված`
Ուռենիին խռովքն ունի` լըճակին վրա ցոլացած:
Մերթ դեպ ետև կը թեքի, մերթ ալ դեպի ընդառաջ.
Հազիվ եղած շամբ ճըկուն, կ'ըլլա բարտի մ'աննըվաճ.
Եվ մերթ ցընցուն ոստումով` կարծես իրանն հրաշագեղ
Հանկարծակի կը փըշրե փոշիաբար զերդ բյուրեղ.
Ու հազիվ հազ դաշնակում մ'իր մարմինեն եղծանած`
Նոր թեքումով կ'հորինե նո՛ր դաշնակում մը հանկարծ:
Մարգարտահեռ մուճակներն, ուր ոտքերն իր ձուլվեր են,
Կարծես հազիվ կը հըպին գորգին վըրա նըկարեն.
Ու իր հատուկ ճախրանքեն կ'առնու հով մ'ա՛յնքան ծավալ,
Որ կը մարե երբեմն հա՛պ, ու կ'արծարծե երբեմն ալ
Իր ականջին օղերուն փայլատակները լազվարթ
Ու իր բոլոր քայռերուն ճառագայթները զըվարթ:
Ու կը պարե՜, կը պարե՜, կատաղորեն կը պարե՜,
Միշտ հըպատակ ցոփ կամքիս` որ զինք ընդմիշտ կը վարե:
Գլուխեն վե՛ր կը նետե նուրբ պատմուճանն հապըշտապ.
Կը մերկացվին ըստինքներն ու պարանոցը կարապ,
Ու որովայնը բարի` իր սև պորտով կընքըված,
Եվ հույր բումբերը, բոլո՛ր մյուս մասերն առեղծված
Համակ խորհուրդը միսին ու իր անճառ ձևերուն`
Ուր դըրեր է իր վերջին հանճարը միտքն Աստըծուն:
Երբ կը տեսնե իր աչքով մերկությունն իր բյուրեղյա`
Հրապույրներու այդ բոլոր շռայլման վըրա կ'ամչընա.
Այն ատեն ցունց մը կու տա փորթորկալից մազերուն`
Որոնց քամին թափընդթափ կ'երթա մաել սըրսըփուն
Ադամանդե ջահերն այն մարմարակերտ պալատին,
Մարմարակերտ պալատին ձեղնալույսերը ռետին:
Ո՜վ մերկություն հրաշագեղ, Հավերժահա՜րս ամոթլյած`
Որ խորհուրդի մը նըման մըթության մեջ ես ղողված…
Այն ժամանակ կ'ոստնում վեր կիրքերուս մեջ ծարավի`
Թողլով որ ձյուն ապարոշս իյնա ոտքիս տակ լուծվի:
Մըթարին մեջ առխարխափ Չերքեզուհին կը գտնեմ`
Առաջնորդված իր կուրծքին հևքերեն բուռն ու վըսեմ,
Եվ քըրտնաթոր դաստակեն պինդ բըռնելով` մեկուսի
Կը պառկեցնեմ բազմոցիս մորթերուն վրա հովազի:
Օ՜, մագնիսով և լույսով թըրծունմարմինն աղարծրի`
Որ թևերուս մեջ կաթի արյունի պես կը փըրփրի.
Օ՜, իր մազերն հոդածուփ` որոնց մեջ ես կը լողամ
Խորը անոնց խեղդվելու վըտանգներով հարաժամ,
Օ՜, ջերմությունը սատափ բազուկներուն տարփակեզ`
Որոնցմով վիզըս զորեղ կը պարուրե օձի պես:
Հուսկ իրարու կ'միանանք մենք համբույրով մը հըզոր…
Երբ կը ծըծեմ բերնիս մեջ առած շըրթներն իր բոսոր,
Երբ ժամերով կը քամեմ բյուր երակներն, հուլորեն,
Օ՜հ, այն ատեն ճաշակած կ'ըլլամ կարծես համորեն
Հին դարերուն հեթանոս դահամունքներն հազածո,
Հընդկաստանի համեմնե՜րն, համյն խունկե՜րն Արաբիո:

Սիրուն մանկի’կ, ես գնում եմ, դու գալիս ես այս աշխարհ.
Ճշմարիտն ես փորձով գիտեմ ու խոսքերս մի’ մոռնար:

Կյանքն է ամպի փաղչող ստվեր, վայրկյանն է միշտ
իրական.
Բախտի կռանը կամքն է թեև, բայց դիպվածն է տիրական:

Զգացմունքն է գերիշխանը, խելքը` նրա լոկ ծառան.
Բայց դո’ւ խելքդ վրադ պահի’ր, ինչպես պողպատ կուռ
վահան:

Մի’ հավատար ստվերներին, հենվիի’ր միայն քեզ վրա,
Ատելու չափ սի’րիր մարդկանց, բայց լավություն միշտ արա:

Եվ լայն օրում թե’ ընկերներ, թե բարեկամ ճանաչի’ր.
Իսկ նեղ օրում ընկերների ո’չ որոնիր, ո’չ կանչիր:

Խաղերով լի այս աշխարհում խաղդ եթե տանուլ տաս,
Զվարթ եղի’ր, ու այդպիսով բախտի վրա կըխնդաս:

Անվախ ու վեհ ղեկդ վարե անծանոթին դեմ – դեմի.
Անզղջալի առաջ գնա’, ինչ որ լինի’, թո’ղ լինի:

Լսի’ր, տղա’ս, ինձ կթաղես անհայտ մի տեղ, աննշան,
Որ չիմանան, մարդիկ չգան` շիրմիս քարը գողանան:

1917
Ժընև

Առան ասեղ ու ճերմակ թել
Եւ ըսկըսան հիւսել…
Առան երկաթ, կըրակ ու յաղթ`
Կեանք հեսան` տեսան քու բաղդ…։

Այդ առավոտ շո՛ւտ էի զարթնել։

Արևը նոր էր ծագել. սահուն և կտոր-կտոր ամպերը հաճախ ստվերում էին նրա ճառագայթները. շրջակա անտառոտ լեռներն ամբողջովին դեռ պատած էր թանձր մշուշով. աշնանային խոնավ, անձրևոտ այդ օրերը ցեխ էին շինել, թացության մեջ ծածկել շրջակայքը…

Երբ դուրս ելա, դռան առաջ տանտերս հանդիպեց։ Սայլի վրա երկու չութ բարձել, որդու հետ մոտակա արտն էր ուզում գնալ աշնանացան անելու։

Առաջարկեց ընկերանալ։ Սայլը ելա, սերմացուի տոպրակը նստարան շինեցի և մի այլ երիտասարդի հետ, որ գալիս էր օգնելու, գյուղից դուրս գնացինք։

Մոտ էր արտը. թաց էր, բայց շատ ցեխ չէր. հարմար էր չթելու և ցանելու։ Հարմար էլ չլիներ՝ ժամանակն էր։

Եվ երբ հասել էինք, իսկույն գործի ձեռնարկեցին։

Լծեցին արտի կիսից. տանտերս ցած գլորեց ցորենի տոպրակը, մի մեծ սպիտակ գոգնոց կապեց ուսից, խնդրեց իմ օգնությունը և մի փթաչափ սերմ հավաքելուց հետո ոտքի ելավ։ Բայց, նախքան սկսելը, ծանրացավ մի ոտքի վրա, դեմքը դեպի արևելք դարձրեց, խաչակնքեց ու աղոթեց.

Ո՛վ Մարիամ աստվածածին, դո՛ւ բարեխոս լինես Միածնիդ… մեկին հազար անես…

Ասաց, բուռը լիքը սերմ հանեց գոգնոցից ու շպրտեց դեպի հողը։

Մինչ այդ՝ եզներն էլ քայլեցին։ Արտի երկու ափերից գործիքների ծայրերը մղվեցին փուխր հողի մեջ։

Հո', հո՛…

Բո՛դոլ, Բո՛դոլ…

Եվ գորշ հողը պատռվելով՝ դիզվում էր ակոսների կողերին։

Նստել էի թմբաձև մի հողակույտի վրա ու նայում։

Սկսել էր փչել թարմ, գրեթե ցուրտ քամին։ Արևը հաճախ ծածկվում էր վազող ամպերի մութ կտորներով։ Առջևս՝ ցածում փռվոմ էր գյուղը՝ իր կարմիր-կղմինդրյա տանիքներով, սիրուն ծառաստանների մեջ թաքնված. ապա, ավելի հեռուն` դաշտը, դեղին և սև քառակուսիներով ակոսված մինչև լեռների ծայրերը, երբեմն միայն բծավորվում էր կանաչ փոքրիկ տարածություններով։ Հորիզոնում, հնձված և նուրբ մշուշով խառն հեռանկարը ծածկվել էր մոտակա թաց հողերից ելնող գոլորշիների քողաձև վարագույրով…

Այնքա՛ն անոսր էր օդը, այնքա՛ն մաքուր, որ գյուղից պարզ հասնում էին մեզ սագերի, շների և մանուկների խառն ձայներ. աքաղաղն էլ իր ժանգոտ կանչովն էր պատռում օդը։

Կողքում, քիչ ցած, գետնախնձոր էին հանում։ Կին, մանուկ կռացած, փորում էին, կողքին փոքրիկ կրակ էին կազմել թարմ գետնախնձոր խորովելու, և ծուխը թանձրացել էր նրանց շուրջը։ Ավելի ցած՝ բլուրների վրա էլ վարում էին. այնտեղից լսվում էր «հորովելի» մելամաղձիկ ձայնը։

Եվ սերմնացանը կաղնիկաղ, պարբերաբար, բռով ցորեն էր սփռում արտի վրա. լսվում էր նրա ընկնելու ձայնը՝ անձրևի նման։

Ծա՛նր, ծա՛նր քշի ջլիս… կանչում էր չթվորներից մեկը։

Հե՜յ ես քո տիրոջը… նեղանում էր մյուսը եզների վրա։

Քայլում էր ու ցանում։ Բայց և խոսում էր նա։ Ինչ` մի քանի բառ, չթվորներին՝ նկատողություն... Այդ բոլորը նա անում էր առանց կանգ առնելու, միապաղաղ ձայնով։

Ոտդ ո՞ւր ես հուպ տալիս։

Գնում չեն… Ու անցնում էր, մուշտուկով պապիրոսը բերնին։ Անցնում էր մոտովս. ցորենը շղշղալով ընկնում էր ոտներիս առաջ։

Փե՜շքեշ… ասում էր ինձ։

Հազարով լինի, բարեմաղթեցի ես։

Ալյոշկա՛, արի՛… գոչում էր չթվորը, Ալյոշկա՜, ա՛րգյալ, Ալյոշկա՛… Տո ինչի՞ ես սատկում, ա՛րգյալ արի է՜է՜…

Ի՞նչ բան է « արգյալը», հարցնում եմ։

Անվարել հող, բացատրում է սերմնացանը։

Իսկ երբ քիչ հեռանում են, տանտիրոջ որդին, կարծես մի կիսատ թողած խոսակցություն վերանորոգելով, ճնշում է ոտքը չութի կոթի վրա և ասում հորը.

Մելիքին ե՞րբ ենք փող տալու, որ ասում ես 3 մանեթ էլ կա… Քարը որ տարար, փողն առա՞ր…

Հայրը քիչ լռում է, մի երկու բուռ ևս նետում, հետո, հեռացած, նույն միապաղաղ ձայնով պատասխանում.

Քեզա՛նից բեխաբար… բաս 3 մանեթը դա, իսկ մյուս երե՞քը:

Միմյանցից հեռանում էին ավելի, ուստի և ձայները քիչ բարձրացնում, որ լսելի դառնան։

Բաս որ մի օր եզնիքը տարանք քարհա՞նք… առարկում է որդին:

Ու լռում են։ Հայրը ոչինչ չի պատասխանում։

Հո՛ , հո՛, դարձյալ լսվում է մյուս չթվորի ձայնը, Բոգո՛լ, հո՛, հո՛… Ա՛յ տղա, կասես ականջները կալած ըլի. երեսուն հետ Բոգոլ եմ ասում, մի հետ ականջ չի անում…

Դե՛նը գնա, դե՛նը… ձայնում է մյուսը։

Քիչ հետո սերմնացանը հասնում `էր արտի ծայրին։ Մտածեցի, ոը մի կողմը վերջացրել էր և պիտի կեսիցը դառնար ետ։ Բայց նա նորից սերմ լցրեց և նորից նույն կեսի վրեն սկսեց։

Երկու անգա՞մ ես ցանում նույն տեղը, հարցրի ես։

Որ խիտ լինի, հավասար, ասաց նա։

Ապա, երբ հասել էր ինձ, նետեց պապիրոսը և ավելացրեց.

Առանց էն էլ մի բան չի դուրս գալիս… խո տեսա՞ր գարնանացանը։

Տեսա։

Մեծ մասը գիժ ցորեն է, մնացածն էլ անձրևներից կալի մեջ ծլել է:

Այո։ Ավելի լավ չի՞ լինի, եթե երբե՛ք ցորեն չցանեք. ամեն տարի այդպես է։ -Ապա ի՞նչ անենք։
-Ձեր հողերը ցորենի հող չէ. անձրևները, հողը վա՜տ…
-Հա՜ . լավ խոտի, վարսակի հող է։
-Եվ կաղամբի, գետնախնձորի։
-Ճիշտ է։
-Դուք էլ ուրեմն միայն վարսակ, կաղամբ ու գետնախնձոր ցանեք։
Երեսիս նայեց ժպտուն ու ցանելով անցավ։ Երբ քիչ հեռացել էր առանց դառնալու՝ ասաց.
-Լավ ես ասում, բաս դա՞րման։
-Դա՞րման, ուրեմն միայն դրա համա՞ր ցանել։
-Ապա ի՞նչպես, -ասաց նա։
Չթվորներից մեկը, որ մոտեցել էր և չութը շուռ տված՝ երկաթի ցեխն էր մաքրում, միջամտեց.
-Որ դարման չլինի, -ասաց նա, -տավարը խոտով չի ապրի։
Այլևս ոչ ոք չխոսեց։
Արևին այդ միջոցին հաջողվել էր քիչ ցանուցրիվ տալ մշուշը։ Այժմ էլ վարվող հողիցն էր գոլորշի ելնում և գետնի երեսը քարշ գալով գնում: Գյուղից լսվում էին ավելի և ավելի ձայներ, երևում են սայլավորներ, տավարներ։ Մի ինչ-որ, գոմեշներ լծած սայլ էլ, լեռներից էր իջնում։
-Ունանենց քոչն է, -դիտեց տանտիրոջս որդին, -սարից են իջնում։
-Պիտի գան, բա՞ս, ասաց երկրորդ չթվորը հանդեպից անցնելով, -անձրևները օ՞ր են տալիս որ։
-Ադա ո՞ւր եք կանգնել, քշեք է , -ձայնեց հեռվից սերմնացանը, -ես էս ա պրծնում եմ մեկ կողմը։
Ու կաղնիկաղ մոտենում էր։ Գոգնոցի սերմը պրծել էր, բայց, նախքան նորից լցնելը, նստեց ինձ մոտ՝ քիչ հանգստանալու, մի պապիրոս շինեց, վառեց ու ասաց.
-Է՞հ, հի՞մար բան է, մարդ ափսոսում էլ է այսքան աշխատանքը է
-Ինչո՞ւ, -մխիթարեցի ես, -ասում են, որ աշնանացանը գիժ ցորեն չի տալիս։
-Ճշմարիտ է. բայց տված ցորենն էլ մի բան չի… է՛հ, ապրուստ խո չի մերը, դժոխք է, դժո՛խք… Տանում ես, տանջվում և՝ ոչի՛նչ։ Տո՜թ, մկնե՜ր… գետնախնձորն էլ, հրե՛ն, կեսից ավելին փչացել է։
-Հա՛, այս տարի ամեն ինչ վատ է եղել… բայց ամենքը քեզ պես չեն գանգատվում… Ա՛յ, Մաթոսը, օրինակ, երեկ ասում էր որ՝ «փառք ըլի աստծուն, ի՞նչ կա, ամեն տարվա պես տարի է, է՛լի»… Կասի բաս, ինչո՞ւ չասի, ժպտաց դառնությամբ սերմնացանը, նրա շա՞տ մեկ վեջն ա, որ արտը ոչինչ չտա։ Ուրիշների հոգին թող դուրս գա. նրա՞ն ինչ. ինքն ու տղեն խո սովորել են ուրիշների տունը քանդելով հարստանալ…

Հա՛, ասում են վաշխառու է, տոկոսով…

Հըմ, տոկո՞սը որն ա… տոկոսն էլի բան ա. ուղղակի խաբեությունով… Անցյալ օրերը չէ՞ր, որ բողազիցս բռնեց ու 20 մանեթի տեղ 10 սայլ խոտը խլեց ձեռքիցս… է՛հ, ուժն էլ նրա կողմն է, իրավունքն էլ…

Էդ նրանից է, ասացի ես, որ դուք ձեր իրավունքները պաշտպանել չգիտեք. ոչխա՛ր եք, ոչխա՛ր… խուզում են ձեզ լավ…

Չեն խուզում, ո՛ւտում են գայլերի պես… Աշխարհումս մարդիկ երկու են լինում՝ գայլ ու ոչխար, դե՛հ, իհարկե գայլը ոչխարին կուտի։

Դուք էլ ոչխար մի՛ լինիք. մարդուս իրա՛ն ձեռքն է այդ…

Հա՛… արեց նա մտախո՛հ, իրավ է, մարդուս իրա՛ն ձեռքն է՝ ինչ անասունի ասես՝ նմանվելը… մարդ կա, որ օձ է, մարդ՝ որ խոզ, մարդ էլ կա՝ ոչխար է…

Ոչխարը ուրեմն որ ուզենա, գա՞յլ էլ կդառնա:

Կդառնա, ինչո՞ւ չէ։

Հետո ոտքի ելավ ու քայլեց դեպի ցորենի տոպրակը։ Հետը գնացի, ուզում էի տուն վերադառնալ։

Եվ երբ չոքել՝ լցնում էր, ասաց.

Սպասի՛ր, քեզ մի բան պատմեմ, պարո՛ն… Ուզում ես գնա՞լ

Չէ, պատմի՛ր։

Մեկ պապիրոս էլ ծխիր, մինչև ես պատմեմ… Հա՛, էն էի ասում… Մեր գյուղումը, սրանից տարիներ առաջ, մի խեղճ մարդ կար, Հարութ էր անունը։ Մեզ պես ցանում էր, հնձում, գիժ ցորեն ուտում – հիվանդանում. և քա՛նի ընտանիքը մի կողմից ավելանում էր, այնքա՛ն նրա արդյունքը պակասում էր, անձրևը կալը փչացնում, հիվանդությունը և խոտի պակասությունը տավարը ոչնչացնում… քիչ էր մնում ամեն բան թողնի ու գլուխն առնի կորչի… Մի օր էլ, երբ այսպես, դառն մտածություններով լի, եկել էր աշնանացանի, հազար անգամ օրն ու հողը, անձրևն ու իր ցանքն անիծելով՝ կռացել սերմացվի տոպրակի վրա՝ ցորեն էր լցնում գոգնոցը, ի՞նչ տեսնի լավ է… հանկարծ տեսավ, որ տոպրակիցը մի սատանա դուրս թռավ ու առաջը նստեց…

Ի՞նչ ասել կուզի, որ Հարութը խիստ վախեցավ, գոգնոցի միջինը վեր ածեց և ուզեց փախչել։ Ո՞ւր ես փախչում, տո՛, ասաց նրան սատանան, ես խո քեզ չե՞մ ուտելու. կա՛ց հալա…

Հարութս էր. դողը ջանն ընկած՝ կանգնեց։

-Մո՛տ արի, ախմա՛խ,-ձենեց սատանան, - ինձ խո ճանաչեցի՜ր։

Հրամանք ես։

Ես խղճացի քեզ, նրա համար էլ եկա։ Շատ էլ լավ չի օրդ հը՞… Ցանում ես՝ գիժ է ստացվում, ծնում ես՝ մյուս կողմից ապրուստդ է քչանում... Կուզե՞ս, արի քեզ հարստացնեմ։

Բաս չե՞մ ուզի։

Դե լավ, որ ըտենց ա, առաջ մեկ էդ սերմացու ցորենի վրա ոտքդ դիր ու մի լա՞վ տրորիր…

-Ո՞նց, բա մեղքը չի՞...

Հիմա՛ր... բա դու մեղք չես... Տրորի`ր, ասում եմ։

Հարութի սիրտը խփում էր, բայց դե, սիրտ արավ ու տրորեց։

Տրորելուն պես ոտքը ծռվեց ու կաղ դարձավ։

Վա՛յ, վա՛յ, կանչեց նա, ոտքս ծռվեց։

Ոչի՛նչ, ծիծաղեց սատանան, կաղ ոտքը չի խանգարի հարուստ լինելու... ըտենց, դե հիմի մոտ արի ու սերմացուիդ տոպրակի մեջն էլ մի լա վ թքի՚ր...

Բո՛ւ... չէ՛, էդ կարող չեմ... ընտանիքս կերակրող տո՞պրակը...

Տո թքիր է՛, քեզ ասում եմ. ողջ ընտանիքդ էնպես հարստացնեմ, որ սաղ գյուղը ոտներդ լզի...

Հարութր կռացավ ու թքեց։ Բայց հենց որ թուքը ցորենին կպավ, մի ցորեն թռավ մտավ աչքը և ու իսկույն քոռացրեց։

Վա՜յ, վա՞յ, կանչեց նա, աչքիս մեկը քոռացավ։

Ո՛չինչ, քրքջաց սատանան, էն մեկ աչքովն էլ կտեսնես ոսկիները… Դե՜հ, հիմի մնաց մեկ բան էլ անելու, պիտի ապականես հողը…

Չէ՛, ես էդ բանը չե՛մ անի… հողը բաս կապականե՞ն, կպղծե՞ն...

Տո արա՜, ախմախի ճուտ, էլ հողի հետ ի՞նչ գործ ունես, էնքան ոսկի տամ քեզ, որ մեռնելիս էլ նրա մեջ թաղվես:

Դե՛, Հարութն էր, ապականեց։Բայց հազիվ արել էր, մւսրմնի վրա իսկույն այնպիսի վերքեր գոյացան, որ թե ինքը չազատվեց նրանից և թե ցեղից ցեղ նրա սերունդն օր չտեսավ այդ վերքերից…

Ոչինչ, ասաց սատանան, լավ֊լավ շորեր կհագնես, վերքերդ չեն երևա… Ասաց, իր չանգերով կնքեց Հարութի սիրտն ու ճակատը և խրատեց։

Դե Հիմի՛, ասաց նա, գնա տուն, դրացուդ՝ Գալոյենց տան պատերի մեջ ոսկի կա, քանդիր տունն ու ոսկի՜ն առ… Բայց տես, մինչև որ սաղ տունը քարուքանդ չանես, ոսկին չես գտնելու… Եթե Գալոյենց ոսկին քեզ չհերիքի, մյուս դրացիներիդ, սաղ քո թաղի, գեղի և աշխարհի տները ոսկիներով լիքն է, քանդիր ու վերցրու…

Հետո մի լավ, կուշտ ծիծաղեց ու անհետացավ։

Հարութն էլ գնաց։ Մյուս օրն ևեթ Գալոյենց տունը քանդեց, հետո դրացիների և մինչև այժմ էլ ինչ տուն տեսնի՝ կքանդի, որ ոսկի դիզի…

Պատմեց սերմնացանը և ոտքի ելավ՝ գոգնոցը ցորենով լի։

Հետո՞, հարցրի ես, ինչո՞ւ այդ բոլորը պատմեցիր։

Երեսիս նայեց ժպտալով ու ասաց.

Հարութը ոչխար էր, գայլ դարձավ, է՜լի…

Ւմ ասածն այդ չէր։

Գիտեմ… բայց ինձ լսիր։ Ասենք՝ ես ուզում եմ ճանպարհ գնալ, փուշ է՝ ջարդում եմ, քար է՝ դեն եմ շպրտում, բաս որ սարը գա, ո՞նց անեմ. կարա՞մ քանդել…

Ոչ մենակ, բայց միասին և համառ աշխատանքով կարող եք նրա տակը փորել…

Միասի՜ն… Համա՜ռ…

Երեսիս նայեց դարձյալ, մի վայրկյան լուռ մտածեց, հետո բուռը կոխեց, հանեց սերմը և ցանելով հեռացավ…

Լուռ՝ ես էլ հեռացա։

Մշուշն իջնում էր դարձյալ, արևը թաքնվել էր և ցուրտ քամին սաստկանում։ Չթվորները ճնշում էին գործիքների կոթերը և ակոսելով անցնում։

Բոդո՛լ, Բոդո՛լ, ա՛րգյալ արի…

Հա՜յ ես քու տիրոջ…

Վերևում լսվում էին կռունկների ձայներ։ Մի զույգ էր այն, որ կռկռալով սավառնում էր դեպի անտառոտ լեռները։

I

Ուսուցչի նամակը հոգաբարձուին

Հարգելի պ. Աղաբեկյան,

Խնդրում եմ բարեհաճեք ռոճիկի մասին կարգադրություն անել, որովհետև խիստ կարիքի մեջ ենք։ Խնդրում եմ նաև վառարանը շինել տաք, որովհետև ծուխն առաջվա նման շարունակ ետ է տալիս, և դասարանների լուսամուտների ապակիները գցեք, որովհետև երեխաները մրսում են, այնպես որ հետո հիվանդություններ կարող են պատահել։

Հարգանքով՝

Ավագ-ուսուցիչ Մամիկոն Ավալյան։

II

Հոգաբարձուի պատասխանը

Պարոն Մամիկոն,

Երեկ ստացա ձեր նամակը և կարդացի։ Գրում եք, թե կարիք ռւնեք և ռոճիկ եք խնդրում։ Ոչինչ չունեմ։ Ռոճիկ տալը, իհարկե, մեր պարտքն է, կտանք, բայց բանն էն է, որ երեսփոխ Մինասը գնացել է քաղաք բուժվելու։ Ասում են՝ աղիքների հիվանդություն ունի։ Եթե աստծով մի բան չպատահի, էս երկու օրը շատ կարելի է գա, էն ժամանակ ամեն բան կանենք։

Ով գիտի տան համար բանե՞ր են հարկավոր, որ ասում եք կարիք ունեք։

Եթե, դրուստ որ, տան համար բաներ պետք են, կարող եք իմ խանութից վերցնել, հետո կհաշվենք, ոչի՜նչ։ Երկար ժամանակ է, պարոն Մամիկոն, որ էլ խանութ չեք գալի... Ինչպես երևում է՝ նեղացել եք։ Բայց հավատացեք, պարոն Մամիկոն, բրինձը հենց այդպես էլ ստացել էինք։ Եթե իմանայի մեջը կեղտ կա, ձեզ կտայի՞, հարցնում եմ... Իհարկե չէ։ Որ լավ ապրանքը ձեզ նման պատվական մարդուն չտամ, բա էլ ո՞ւմ պետք է տամ, մեր ղալմուխի՞ն (ամբոխին)... Մի խոսքով...

Հիմի նոր բրինձ ենք ստացել. եթե ուզում եք, համեցեք տարեք։ Ագալու լավ տեսակի բրինձ է։ Անցյալ օրը տերտերը մի փաթ տարավ։ Նա շատ էր հավանում։ Եթե դուք էլ տեսնեք, դուք էլ կհավանեք։ Բրինձից սավայի՝ ստացել ենք Օրդուբադու չիր, Բաղդադի խուրմա և Երևանի թուզ։ Համեցեք, գներն էլ շատ էժան են։

Հետո գրում եք, թե դասարանների լուսամուտները կոտրված են... Էդ հո անցյալ անգամ էլ գրել էիք։ Մի՞թե շուշա գցողը դեռ չի եկել գցել... Էն անպիտանին տասն անգամ ասել եմ, որ գա, և զարմանում եմ, թե ինչո՛ւ չի գալիս... Ով գիտի անցյալ տարվա հաշիվը չի ստացել, դրա համար է նազ անում։ Ոչինչ. ես նրան կասեմ. հալբաթ կգա խանութ... Եթե, ոնց որ ասում եք, պարոն Մամիկոն, դասարաններում շատ ցուրտ է, առայժմ բաց տեղերը յուղած թուղթ կպցրեք, հետո կտեսնենք։ Յուղած թուղթը լավ է, հա՛մ լիս կլինի, հա՛մ էլ քամի չի փչի։

Իսկ ինչ վերաբերում է վառարանին, որ ասում եք, թե լավ չի վառվում և միշտ ծուխը ետ է տալիս, էդ նրանից կարող է լինել, որ բուխարիկի մեջ շատ մուր կիտված կլինի։ Դասից ետը, աշակերտներից մեկին բարձրացրեք կտուրը թող թոկով կապած մի քար, կամ փետի ծերը մի ավել կապի, կախ անի բուխարիկի մեջ ու մուրը մաքրի։ Դրանից ետը, եթե ծուխը էլի ետ տա, նշանակում է բուխարիկի մեջ մի ուրիշ բան կա. կամ քար ընկած կլինի կամ սատկած կատու։ Հերու էլ էդպես մի բան էր պատահել։ Վառարանի ծուխը միշտ ետ էր տալիս։ Հերվա ավագ ուսուցիչ պարոն Տիգրանն էլ ձեզ նման շարունակ գանգատվում էր, թե՝ «Դասարանները ծխով լցվում են, չենք կարող պարապել, ֆլան-ֆստան, շինեցինք»։ Ինչ արինք-չարինք ծուխը չէր կտրում։ Վերջը, բանից դուրս եկավ, որ սատկած կատու էր ընկել բուխարիկի մեջ։ Հիմի էլ, ո՞վ գիտի, Էդպես մի բան է պատահել։ Դուք ասածս փորձեցեք, նրանից ետը կտեսնենք։

Հետո նամակում գրում եք, թե երեխաները մրսում են դպրոցում։

Ես կարծում եմ, նրանք ոչ թե դպրոցում են մրսում, այլ հենց դրսևը։ Եթե դուք չթողնեք, որ նրանք դուրսը այնքան խաղան, լրբություններ անեն, դժվար թե մրսեն։ Եթե դպրոցում մրսում են, ձեզ եմ հարցնում, էլ դրսևը ինչի՞ են խաղում. չէ՞ որ դուրսը ներսից ավելի ցուրտ է։ Նշանակում է նրանց մրսելու պատճառը կոտրած ապակիները չեն։

Էս էլ պետք է ասեմ ձեզ, պարոն Մամիկոն, որ ձեր աշակերտները իրենց շատ անկարգ են պահում դուրսը։

Պատահում է անցնում եմ փողոցով, տեսնում եմ ձեր աշակերտները դասները թողած, պարապ-սարապ մի տեղ հավաքված կա՛մ չանա են խփում, կա՛մ հռհռում, կա՛մ թե չէ ձնթոփ խաղում։ Էն օրն էլ ձնթոփի մեկը եկել դիպել էր մեր հարսի (այսինքն՝ իմ նշանածի) գլխին։ Էդ դեռ ոչինչ։ Մի պատահմունք է։ Համա բանն էս է, երբ էդպես խաղերի ժամանակ անցնում եմ կողքներից, չեն էլ ասում, թե ո՛վ է անցնողը... Մի խոսքով... Ամեն անգամ եկեղեցի գնալիս՝ նկատում եմ, որ ձեր աշակերտները մարդու ըսկի մարդատեղ չեն դնում։ Ի՜նչ որ է։

Եկեղեցի ասի, միտս եկավ, պարոն Մամիկոն։ Գիտեք ինչ։ Էս քանի օր է տիրացու Խաչատուրը պատից վեր ընկնելու պատճաոով հիվանդացել է, իսկ երեսփոխն էլ, ոնց որ ասի, գնացել է քաղաք բուժվելու, էնպես որ խեղճ քահանան՝ իր ծեր հալով մնացել է մենակ և իրար չի գցում. չգիտի դասո՞ւմ երգի, թե՞ փոխ ասի։ Մեր հարսը, այսինքն՝ իմ նշանածը, ասում է, թե խեղճ քահանան, երբ դասումն է երգում, փոխն է մն՚ում, իսկ երբ փոխն է ասում, դասի խոսքերն են մնում։ Հիմի, էնպես որ, պարոն Մամիկոն, լավ կանեք, եթե կարող եք դուք, կամ ուսուցիչներից մեկը, գաք քահանային օգնելու, հետը փոխ ասեք. թե չէ՝ խեղճը մեղք է։ Պարապ լինեի, ես ինքս կերթայի, բայց արի տես, որ թարսի պես, խառնված եմ. նոր ստացված ապրանքները տեղավորում եմ։ Պարոն Սմբատի ձենը լավ է. լավ կանեք, հենց նրան ղրկեք։

Մի բան պետք է ասեմ պարոն Սմբատի մասին, որ իրան էլ հայտնեք, թե էդպես չի կարելի, ամոթ է։ Գիտեք ինչ. էն օրը՝ գիշերով մեր հարսի հետ անցնում եմ Վերի թաղի փողոցով, տեսնեմ մինը երգ է ասում։ Ոտս կախ արի, ասի՝ տեսնենք էս ո՛վ է, որ էս գիշերին էսպես էրված երգ է ասում։ Բանից դուրս եկավ, որ երգողը պարոն Սմբատն էր։

Գիտեք, դա մի քիչ լավ չէ, պարոն Մամիկոն։ Լսողները վատ բաներ կկարծեն. հենց կիմանան, թե պարոն Սմբատը սիրահարված է, որ այդպես երգ է ասում մեջ գիշերին։

Ուսուցիչ մարդը պետք է մի քիչ իրեն պահի, որ չասեն թե՝ էսպես է, էնպես։

Օրինակի համար, պարոն Գարեգինը, օրիորդ Անահիտը, երբ իրար հետ անցնում են փողոցով, միշտ խոսում են ու ծիծաղում...

Դա լավ չէ, պարոն Մամիկոն, ըսկի լավ չէ։ Տեսնողները կկարծեն, թե սրանցում մի ինչ-որ բան կա, որ էդպես փսփսում են ու ծիծաղում։

Պ. Գարեգինը, փառք աստծու, աստված իրեն բաշխի, իրա համար կնիկ ունի. նրա հետ ինչքան ուզում է ման գա... Օչով էլ բան չի ասի, բայց... օրինակի համար, ես կնկա տեր մարդ եմ. եթե վեր կենամ ու մի ուրիշ կնկա հետ ման գամ, ի՞նչ կասեն... Չե՞ն ասի թե՝ «Տեսեք, տեսեք անամոթին, ի՞նչ բան ու գործի է. իրա պսակովի կնիկը թողած, ուրիշի հետ է ման գալի»... Կասե՛ն ու հլա հետն էլ կթքեն։ Հապա՜... էդպես պարոն Գարեգինին մի քիչ զգուշացրեք, որ խալխը նրա մասին վատ բան չխոսեն։ Մեր հարսը էն օրն ինձ մի քանի բան պատմեց, համա հավատալս չի գալի... Ինչ ո՜ր է։ Եղածը ասում եմ ձեզ. հիմի դուք գիտեք։

Իսկ ռոճիկի մասին, ոնց որ ասի, երբ երեսփոխը, եթե աստծով մի բան չպատահի, քաղաքիկ գա, կտեսնենք։

Նորաշենի ծխական դպրոցի հոգաբարձու և տանուտերի օգնական՝

Աբաթեկ Աղաբեկյան։

Հա՛, պարոն Մամիկոն, մոռացա ասել, որ բրինձից, չրից ու խուրմից սավայի՝ ստացել ենք լավ զեյթուն, Թավրիզի քիշմիշ և թազա լիմոն։

Դուք լիմոն, կարծեմ, շատ եք սիրում...

1915

Երբ աճուրդի են հանվում անգամ բարություն ու սեր,
հարգանքի խոսքեր՝ չմոռանալով մակագրել ներքո,
քեզ պարտատեր ես զգում ակամա,
թեւ ոչինչ էլ չես գնել ու չես մուրացել բնավ,
սոսկ եղել ես կեղծիքը հերքող։
Երբ ժպիտն անգամ դարձել արժեթուղթ,
շրջանառվում է ըստ պայմանների՝
շահով սահմանված, առաջադրված,
անժպիտ դեմքն է թվում գրավիչ.
այն, գոնե, կեղծ չէ, չունի ոչ մի խայծ։
Երբ խոսքերն ասես կրում են կեղծամ,
լռության գինը արժեւորում ես բյո՜ւր-հազար անգամ.
այդ լռության մեջ ճոխ ընտրություն կա...
Երբ բարեւում են սոսկ այն պատճառով,
որ «վերից» մեկը բարեւել է քեզ, կամ «գլխով արել» իր բարձրությունից,
կամքդ լոկ մեկն է՝ քեզ բարեւողը միայն դու լինես,
որ հարկադրաբար չնվաստանաս՝
քծնանքից սերված տաղտուկ ողջույնին
պատասխան հղես՝ ինքդ քեզ «նեղես»...
Երբ աճուրդի են հանվում անգամ բարություն ու սեր,
ավելի լավ է հոգուդ դարպասներն փակի տակ պահես,
քո սրտի ծովում մենակ նավարկես, սիրես, արարես...
20.05.2025թ.
Դիլիջան

Զարթի՛ր, մանուկ իմ նազելի, բա՛ց այդ պայծառ աչերը,
Թերթերունքեդ քունը թոթվե՛, գիրկը հանգի՛ր քու մորը.
Բա՛վ քեզ որքան բարի հրեշտակը հեքիաթ ասին երազում,
Այժմ արի՛ քեզ այն պատմեմ, ինչ պիտ տեսնես աշխարհում։

Զարթի՛ր, որդյակ, քանի՞ քընես,
Բա՛ց աչերըդ այդ նախշուն,
Ուր որ մայրըդ յուր բախտ, փառքը,
Կյանք ու արևն է տեսնում։

Դուն կըմեծնաս, բոյ կը քաշես, չինար բոյիդ ես ղուրբան,–

Քեզ ուժ կուտան Մասսի քաջքը, որ դու լինիս քաջ Վարդան.
Իմ մատներով մի ոսկեթել մեջքիդ գոտի եմ կարել,
Գոտիիցըդ թուր կը կապեմ, այն էլ ինքս եմ սըրել։

Զարթի՛ր, որդյակ, քանի՞ քընես,
Բա՛ց աչերըդ այդ նախշուն,
Ուր որ մայրըդ յուր բախտ, փառքը,
Կյանք ու արևն է տեսնում։

Մեր բակումը ձի է կայնած՝ քեզ է մընում անհամբեր,
Զարթի՛ր, որդյակ, քանի՞ քընես, ա՛ռ քու թուրը մահաբեր.
Քու Հայ ազգը հեծեծում է, ձեռքը, ոտքը շըղթայած,

Քու եղբարքը գերության մեջ... քա՛ջ, միայն դո՞ւ ես քընած...

Զարթի՛ր, որդյակ, քանի՞ քընես,
Բա՛ց աչերըդ այդ նախշուն,
Ուր որ մայրըդ յուր բախտ, փառքը,
Կյանք ու արևն է տեսնում։

Չէ՛, իմ որդին շուտ կըզարթի, ձին կըհեծնե սանձակոծ
Հայի արցունքը կըսրբե, կըդադրացնե լաց ու կոծ.
Հա՛յ եղբայրներ, քի՛չ էլ կացեք, իմ Աղասին զարթեցավ,
Գոտին կապեց, թուրը կախեց ու իր նըժույգ ձին նըստավ։

Սիրելի, սիրուն Նվարդ.
Ստացա գրածդ բարևները. բախտավոր պիտի լինեմ չափազանց այն օրը, երբ ձեր հարկի տակ հին լավ օրերի նորումը ապրելու «արժանանամ»:
Ես, եթե ճակատագիրը ուզենա, մարտ ամսին հայրենիքում կլինեմ – ազա˜տ, ապահով հայրենիքում, որի համար ընկան, մարեցին մեր ամենալավ աստղերն ու ծաղիկները. Անուններ չեմ ուզում տալ… Մեր շրթունքները պիտի մոռանան նրանց անունները, բայց մեր հոգիները միշտ պիտի այրվեն նրանց վշտով, կսկիծով ու կարոտով…
Ջերմ համբույրներս հայրիկիդ, մայրիկիդ, Մուշեղին, Աշխենին, քեզ, Անուշին, Համլիկին, Արեգին, Արփիկին, Սեդային և Թամարին:

Բարևներ մեր բոլոր բարեկամներին
Քո` Ավետիք

Սիրելի Գարեգին,
Շնորհավոր Զատիկդ:
Տնաշե՛ն, կես ամիս է «Գեղարվեստը» լույս է տեսել, երեսդ չտեսանք. անշնո՛րհք, չէի՞ր կարող ղրկել մի օրինակ. խնդրում եմ իսկույն ղրկես, թէ չէ շա՜տ կնեղանամ - սպասում եմ։

Քո՝ Ավ. Իսահակյան