Մի երեխա քնից զարթնել
Լաց էր լինում աղիողորմ:
Սրտի ուզած բաներն ամեն
Տեսել էր նա պերճ երազում,
Եվ զարթնելով բոլորը մեկ
Կորցրել էր, ու սրտաբեկ
Հիմա նստել, լաց էր լինում:

Լաց մի՛ լինիր, տղաս, զուր տեղ,
Երիտասարդ կյանքդ ամբողջ –
Այդ երազը հրաշագեղ –
Դեռ առաջդ է լուսաբողբոջ:
Ապա ե՞ս ինչ անեմ, տղաս,
Որ կորցրել եմ անվերադարձ
Ամեն, ամեն բան աշխարհում,
Եվ չունեմ էլ ո՛չ մի երազ
Իմ մթնացող օրվա առաջ …

1940
Բորժոմ

– Մարգարեացողների, բանբերների, էքստրասենսերի այսօրվա բազմությունը ասում է բաներ, որ բոլորիս է հայտնի՝ որ ուրիշ գալակտիկաներ կան (մեզնից խելոք), որ այնտեղից կարող է պատահի մեզ մոտ հյուրեր գան, որ եթե մի քիչ էլ շարունակենք մեզ խելոք չպահել, մեր կործանումը մոտ է և այն, և այլն... ու մենք՝ իբր այս բոլորը չգիտեինք, ախ ու վախ ենք անում՝ օ՛յ, օ՛յ, օ՛յ, զարմանում ենք... Իսկ իսկական գրողները չէին սպասում պերեստրոյկային ու ազատախոսությանը, նրանք էն գլխից ազատախոս էին: Դուք ձեր «Ահնիձորով» արդեն կանխատեսել էիք, թե ուր է տանում մեզ մեր վարքագիծը, ու ձեր հետագա բոլոր գործերում մի վայրկյան չեք լռել այս առումով: Ուզում եմ իմանալ, թե հիմա ձեզ ի՞նչ է թելադրում ձեր զգացողությունը: Ի՞նչ է լինելու... Մենք շարունակելո՞ւ ենք մեզ այսպես պահել, թե՞ աստվածային հրաշք է լինելու ու մենք ավելի խելամիտ ենք դառնալու, վերջապես հետևելու ենք մեր Աստվածորդու պատգամներից ամենակարևորին և շատ ենք սիրելու միմյանց, որից հետո ծնվելու են սիրո՝ մեկը մյուսից սքանչելի պտուղները:
– Հայի Աստվածորդու գլխավոր պատգամը, կարծում եմ, մեր նախկին տիրակալներից՝ ռուսներից կամ թուրքերից մեզ պարտադրված հատկանիշ չէ. դա աշխատանքն է, աշխատասիրությունը: Աշխատանքը, որից այս վերջին՝ եթե ոչ յոթանասուն, գոնե մի երեսուն տարում ետ ենք սովորել: Այդ յոթանասուն տարիների առաջին քառասուն տարիներին, դեռ իրենց կոչումին հավատարիմ մնալով, իներցիայով, բարեխղճորեն աշխատում էին: Հետո մեր աչքերի առաջ հայի ավանդական պատկերը աղարտվեց: Չգիտեմ անկախությունը մեզ ինչ ուրիշ իրական օգուտ կբերի, բայց մի բանի մեջ վստահ եմ: Ճակատագիրը մեզ մղում է գտնելու մեր ավանդական կերպարը: Խաչքարերի, տաճարների, մաճկալների, հացթուխների, տպագրիչների, գորգագործների ցեղը մեզանում դարձյալ պիտի արթնանա, ուզենք թե չուզենք, այլապես աշխարհի վրա մեզ չեն պահի: Ուրեմն, ամբողջատիրության պայմաններում մեր կորցրած, դիմազրկված հայը իր դեմքը գտնելու է, և այլևս խանդով չենք նայելու, ասենք թե՝ Կիրակոսյան եղբայրներից նրան, ով Ամերիկայում ծաղկել ու դեմք է դարձել ¥որի մյուս եղբայրը էստեղ մուրացկանի վիճակում է, կարծես թե մեկ և նույն հոր զավակները չեն¤: Անկախությունը մեզ այն կտա, որ մենք մի երեսուն տարի հետո մեր նախկին հսկաներին՝ Աճառյանին, Լեոյին, Աբեղյանին առնչվող ազգակիցներ կհայտաբերենք:
– Այս Հարցը Ձեզ վաղուց էի ուզում տալ և կուզենայի, որ Դուք պատասխանեք ձերավարի, Ձեր լեզվով, Ձեր բառերով, որպեսզի բոլորն իմանան, թե ինչու չէիք ամեն օր կանգնում Ազատության հրապարակում, միտինգներում 1988 և հաջորդ ժամանակներում...
– Ի սկզբանե, թերևս մանկությունից, գուցե այն պատճառով, որ հորենական իմ տունը գյուղից կտրված էր, գյուղամեջը, հրապարակը, ժողովը չեմ սիրում: Չեմ սիրել հեղափոխականներին՝ դա Ռոբեսպիեր կլիներ թե Պուգաչով, Ղաչաղ Նաբի, թե... և միայն իմոնց՝ դաշնակցականների վերաբերմամբ սիրո տաքուկ մի ալիք միշտ իմ մեջ եղել է, թերևս այն պատճառով, որ նրանք նահատակների և վտարվածների կուսակցություն էին: Հրապարակը, մեր հրապարակը, այո, հեղափոխությամբ էր հոտում, և ըստ այդմ էլ, որպես պահանջի արդարություն, ինձ համար համակրելի էր, որպես հեղափոխություն՝ արգահատելի: Առավել ևս, որ երբեմն ձախ ալեկոծումով արևելյան հեղափոխության էր ձգտում: Իսկ արևելյան հեղափոխությունը՝ կտրել, ջնջել, ոչնչացնել, պալատները քանդել: Եվ միայն ագզային մեր բնավորության իսկապես գուրգուրելի, իսկապես մարդկային ու համամարդկային հանդուրժողականությունը մեր հեղափոխությունը չվերաճեցրեց, չվերածեց ջարդարարության: Ես անձամբ գոհունակությամբ ընդունեցի այն, որ երկրի քաղաքական առաջնորդը ես՝ Հրանտ Մաթևոսյանս չեմ: Այդ ծանր մարզի պատասխանատվությունը վերցրել են մարդիկ, ովքեր ինձանից ավելի լավ կմանևրեին. մի խոսքով, դա մարզ է, որտեղ աշխատելու համար պիտի գլխովին նվիրվես: Եվ փառք ու պատիվ նրանց, ովքեր այս կամ այն չափով կարողանում են գլուխ հանել այս մարզից: Եթե ես և մյուսներս կարողանանք մեր պատվախնդրությունը ճնշել և անընդհատ չհիշել, որ երեկվա հրապարակի և ամբիոնների հերոսները մենք էինք, և մեր՝ օր կենդանությամբ ինչու են մեզ պատվանդաններից իջեցնում, շատ լավ կլիներ: Իսկ եթե ասենք թե էգոիզմս ինձ հաղթեց, և ես՝ դարձյալ որպես երեկվա հերոս, հրապարակ նետվեցի, և իմ որդին իմ դնչին եկավ, թե՝ գնա տուն, դա ինձ համար դաս է լինելու, և ես դրա համար ուրախ եմ լինելու:
– Այս հարցին կարող եք չպատասխանել, եթե մտածեք, թե որպես քաղաքական դեմք իրավունք չունեք ձեր ամեն մի մտածածը ի լուր բոլորի ասելու: Ձեր գործերում Դուք չէիք կարող և չեք կարողացել անդրադարձած չլինել մեր և մեր քիրվաների փոխհարաբերություններին: Ի՞նչ եք կարծում, ճի՞շտ է մեր պաշտոնական դիրքորոշումը նրանց և մեր մյուս քիրվաների նկատմամբ, և ի՞նչ եք կարծում, ի՞նչ կստացվի դրանից:
– Նոր մտածողությունը քաղաքականության մեջ, որն իր հետ շատ ճիշտ արտահայտություններ բերեց, образ врага-ն (թշնամու կերպար) ինձ համար և շատ շատերիս համար այս աշխարհի զորեղների կողմից հուշված կամ պարտադրված կերպար չէ, այլապես միանգամից այդքան հասկանալի չէր լինի: Թշնամին իսկապես կերպարը փոխել է, իսկապես քաղաքականության հարցերը վճռվում են այլ ոլորտներում, քան իրաքյան տարբերակն է: Այսօր չէ, վաղը առաջանալու է այսրկովկասյան հայ–վրաց–ազերի–քուրդ կոնֆեդերացիա: Առաջիկա տարիներին մեր կառավարության, ժողովրդի ջանքը պիտի ուղղվի միայն մի բանի՝ այս հանրապետությունից արտագաղթ որքան հնարավոր է քիչ տալ: Հետո արդեն տնտեսական հարաբերությունների, մրցակցության մտնել հարևան ժողովուրդների հետ: Երեկվա, նախահեղափոխական փորձը, չնայած ջլատվել ենք դրանից հետո և վիթխարի կորուստներ ենք տվել (եղեռնով), բայց երեկվա այդ պատմությունը մեզ վաղվա մեջ ամենապայծառ հեռանկարներ է նշում՝ մանթաշովների, թումանյանների, սարյանների (ինչքան պայծառ անուններ գիտես, բարձր մարդկանց): Պատմության մեջ մեզ համար ամենաբախտավոր շրջանն է եղել 19–րդ դարի վերջից մինչև 1915 թվականը և մինչև հեղափոխությունը: Հարյուր տարի հետո դարձյալ ահա նույն վիճակում ենք հայտնվելու և ջարդեր էլ չեն լինելու: Տոտալիտարիզմի սասանում, ապակենտրոնացում. մարդկային համաշխարհային բանականությունը մեզ դրան է մղում, և մենք դրան պատրաստ ենք: Բոլորս հիանում ենք միալեզու, միատարր մեր քաղաքով, բայց քչերս գիտենք Ստամբուլի, Փարիզի գեղեցկությունը, բազմալեզու քաղաքի հմայքը, հին Թիֆլիսի հմայքը մենք մոռացել ենք: Ժողովուրդների այս մեծ թատրոն–թամաշայում կդիմանանք՝ կդիմանանք, եթե չդիմանանք՝ ոչինչ չի պակասի աշխարհիս երեսին: Բայց կարծում եմ կդիմանանք և կիշխենք: Եթե եվրոքաղաքացիներ առաջացել են, ասիաքաղաքացիներ նույնպես առաջանալու են և նույնպիսի բարձր մարդիկ են լինելու, որքան հունգարը, գերմանացին, ֆրանսիացին, հույնը: Չպետք է մտածել, թե քուրդը, թուրքը, վրացին Աստծո կողմից ստեղծված են որպես տկար արարածներ և կոչված են հավերժորեն իրար ոկսոր կրծելու: Մի խոսքով՝ ես թուրքերց չեմ վախենում: Իրենք թող վախենան իրենց մարդասպաններից, իրենց բռնաբարողների հերթերից, թշնամու իրենց կերպարից և իրենց կուռքերից:
– Ձեր կարծիքով, դեռ ինչքան է մեզ մնացել, որ ապրենք առանց թատրոնի, կինոյի, օպերայի և բալետի...
– Երեկվա պայմաններում հանրապետությունների կառավարությունները քաղաքականորեն դիմազրկված էին, հանրապետությունները օժտված էին մի տեսակ կուլտուր–ազգային ավտոնոմիաների իրավունքներով. և՛ Միության մեջ, և՛ աշխարհի առաջ «քաղաքականություն» անելու իրավունքը վերապահված էր սպորտին, բալետին, օպերային, գրականությանը, կինոյին: Եվ եթե մի քանի անգամ ես շատ դառնացել եմ մեր մշակույթի գործիչներից, այդ նրա համար, որ մշակույթի ծաղկման համար այդ հրաշալի պայմանները նրանք վատ են օգտագործել, իրենց կոչման բարձրության վրա չեն եղել: Հիմա նյութական հնարավորությունները նվազում են, գաղափարախոսական տոտալիտարիզմի բացակայությամբ հոգևոր–մտավոր ազատությունների հորիզոնները՝ լայնանում: Որոշ ժամանակ այդ հայ մտավորականությունը դժվարություններ կունենա: Հետո արդեն ազգը. որովհետև ազգի կոչումը մշակույթ ստեղծելն է, անպայման կտա զարգացման էն հնարավորությունները, որոնց մեջ թումանյաններ ու չարենցներ էին բարձրանում: Այսօր... արդեն երրորդ օրն է, կարծես ինձ մի մեծ պարգև են տվել: Կարծես փողոցում մի գեղեցկուհի է անցել կողքովս, կամ կենարար մի բան են ինձ պարգևել կարծես: Ինչ է եղել. «Գարուն» ամսագրում կարդացել եմ Լևոն Խեչոյանի երկու պատմվածքը: Կյանքը գիտի և գիտի՝ գրականությունը ինչ է: Մեր պայմաններում իր ճշմարիտ էջերը շարադրել է: Նշանակում է մեր մշակույթի վերջը չի, և հակառակը՝ գրականությունը մի լավ ժամանակի առաջին օրերն է ապրում: Վիոլետ Գևորգյանը, Լևոն Խեչոյանը, ահա, երկու... կան ու մեծանում են, բարի գալուստ:
– Հիմա շատ ենք խոսում հայոց լեզվի կարևորության, հայեցի դաստիարակության մասին: Ի՞նչ կասեք սրա մասին:
– Կարևորությունը կարևորություն, բայց շատ ու շատ դեպքերում, եթե նույնիսկ հանրապետությունում 3,5 միլիոն չլինեինք, այլ 5–8 միլիոն լինեինք, մեր լեզուն դարձյալ չէր զորելու ընդգրկել կյանքի բոլոր–բոլոր մարզերը իրենց խորությամբ և ծավալներով՝ բժշկություն, ֆիզիկա, քիմիա... ի վերջո իրողություն է, որ աշխարհում կան իսկապես հարուստ ազգեր, լեզուներ, որոնց գրադարակները մերի համեմատությամբ՝ ինչպես մետրը և կիլոմետրը... ինչպես սենյակը և շենքը, և հիմար պիտի լինենք, եթե մեր որդիների մուտքը արգելենք դեպի վիթխարածավալ գրադարանները և ընդհակառակը՝ ես հայոց լեզվին օգուտ եմ միայն տեսնում ապամեկուսացումից, նրանով, որ մրցակցության մեջ է մտնելու հարուստ լեզուների հետ և կարծում եմ մրցունակություն անպայման ձեռք է բերելու: Այստեղ ծնված քաղաքացուն աշխարհում ապրելու կարողությամբ օժտելու մասին պիտի լինի մեր խոսքը: Մեր երեխային զինելու ենք լեզուների իմացությամբ, ոչ թե մի լեզվի, այլ լեզուների... Վերջին հաշվով դա նրա հացի հարցն է: Այդքան նեղված չպետք է համարենք մեր լեզվի վիճակը և այսօրվա հոգս չպետք է դարձնենք: Մանավանդ, որ մեր լեզուն աշխարհի փոքր լեզուներից չէ: Ես դրա մեջ նաև խանդ եմ տեսնում, չարություն այն մարդկանց մեջ, ովքեր կուզենային, որ տեղի մոնոպոլիան իրենց ձեռքին լիներ: Մի անկապ բան ասեմ. եթե ռուսների մեջ Ախմատովան, Բրոդսկին և էսինչն ու էնինչը այնուամենայնիվ հրեական մշակույթ են, ես ինչո՞ւ չմտածեմ, որ այլ լեզուների մեջ հնարավոր է հայ մշակույթի առաջացում, մանավանդ, որ դրա փառահեղ օրինակը մեր առաջ է՝ Վիլյամ Սարոյանի բարձր գոյությունը:
– Մի ֆրանսիացի ասել է, որ լավ գրողը երբեք լավատես չի կարող լինել: Իսկ ես կարծում եմ, որ թեև Ձեր չափ հոռետես գրող երևի թե չկա մեր իրականության մեջ, բայց Ձեր լավատեսության հատիկը շատ ավելի զորեղ է, քան բոլորիս հոռետեսությունը ի մի բերած... Ձեր կարծիքով մեզ հիմա ավելի շատ հոռետեսությո՞ւն է պետք, թե՞ լավատեսություն...
– Մի ամերիկացի էլ (Ֆոլքները) ասել է. Ես գիտեմ, որ դատապարտված եմ, մեռնելու եմ, բայց չի կարելի ամեն օր արթնանալ տիկին մահը գրկած:
Հոռետեսներ ենք համարում սրանց և լավատեսներ՝ մյուսներին, բայց գործերի պարզ հարադրությունը, էլ չեմ խոսում վերլուծությունների մասին, մատնացույց է անում տաղանդի ուղղակի խորությունը: Մեկ և նույն դեպքը մի գրչի տակ դառնում է մի բան, որի ընթերցումից հետո չես ուզում ապրել, մի այլ դեպքում դառնում է «Անուշ», որի ընթերցումից ելնում ես անսահմանորեն գեղեցիկ խորհրդի հետ հարաբերված, որովհետև այս վերջին դեպքում ծնունդի ներկա եղար. ֆաբուլայի մեջ ողբերգական մահ կայացավ, իսկ գեղարվեստական հյուսվածքը արդեն ծնունդի վկայություն էր: Լավատեսությունը ուղիղ գծով կապված է Աստծո հետ հարաբերվելու կարողության հետ: Մեզ լալկանության մեջ մեղադրում են. բացարձակ կեղծիք է: Մեր մշակույթի խոշոր փաստերի հարադրումն արդեն՝ Զվարթնոց, Կոմիտաս, Թումանյան, Խաչատրյան, Քուչակ, Սարյան, մեր բնույթի զվարթության մասին է խոսում: Այո, մենք ապրող և ապրեցնող ժողովուրդ ենք: Մեր ողբերից մեկը հենց էդպես էլ վերջանում է՝ «Մեր ցավ կտանք հարավ քամուն»:
– Որպես գյուղացու զավակ և հողի պաշտպան, ի՞նչ կասեք մեր հողային քաղաքականության մասին:
– Հողային մեր քաղաքականությունը՝ սեփականաշնորհումը, միակ հնարավոր միջոցն էր հողը հետագա կորուստից փրկելու: Ես աչքս բացել եմ մաքուր աշխատված խոտհարքների, ծապանավորված լանջերի, ակունքները մաքրած աղբյուրների, գեղեցիկ մարգերի երկրում: Իմ սերնդի աչքի առջև գետերը մեռան, ակունքները խցվեցին, խոտհարքները քարակալեցին, տիրոջ ձեռքը բացակայեց: Կոլխոզը որպես այդպիսին դեռ մասնավոր սեփականության մի ձև էր. ռուս տոտալիտար նացիոնալիզմը, թեկուզ և ինքնավնասման գնով, պատերազմ հայտարարեց դրա դեմ, և ծաղկած երկիրը դարձավ անապատ: Սեփականաշնորհումը բազմաթիվ դժվարություններ, տհաճություններ կբացահայտի մեզ համար ապագայում, բայց հողի վերակենդանացման միակ միջոցն էր: Քաղքենին, որ գյուղացուն երեկ «էշ գյուղացի» էր ասում, մեզանում ծեծվելու և հալածվելու է, և շատ հնարավոր է, որ իմ աղջիկը, որ անգլերենից թարգմանելու լավ տվյալներ է բացահայտել, վաղվա օրով իր ջինսավոր ոտքերը ծալի իր տակ ու ոչխար կթի, պանիր անել սովորի, այսինքն՝ նրա մեջ բացահայտվի իր ունիվերսալ տատը: Հողը, ես էլ նրա հետ, այդ ամենակարող, լիարժեք, լիարյուն մարդու պատկերին կարոտել ենք: Նա երեկ եղել է, նա վաղը պիտի լինի: Պայծառ, լուսավոր մենատների Հայաստանը վաղը լինելու է: Ամենաշռայլ, ամենաշքեղ մեր ամերիկահայ ազգականը մուրացկաններիս ողորմացող չի լինելու, այլ լինելու է հայաստանցի իմ ֆերմերի ընդամենը ազգականը:

Հարցազրույցը վարեց Ա. ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆԸ
«Գեղարվեստ»

Քնքուշ դու, լուսե աղջիկ ես,
Արտուտ ես, ոսկե թռչնակ ես,
Չար նետը թող չըդիպչի քեզ,
Աշուն ու ձմեռ չըգա քեզ։
Թող սիրտըդ մնա խնդուն հար,
Հոգին քո լուսե թիթեռըդ
Խաղահար և հուրհուրա վառ,
Չար հուրը չայրե թևերըդ։
Հրե՛ դու, արևային դու,
Մաքո՛ւր դու, լուսե հասմիկ ես,
Անմար թող ցոլա քո խինդը,
Չար աչքը թող չըտեսնի քեզ...

1917

Քանի քո շուրջ տգիտության
Դեռ տիրում է խոլ խավար,
Քանի լույսը ճշմարտության
Դեռ հալածվում չարաչար,
Քո դիմակը դըժոխային
Միշտ կը փայլե, կը շողա,
Եվ չարանենգ քո սև հոգին
Աչքից անտես կը մնա…
Բայց երբ կը գա ցանկալի օր
Պայծառ լուսո հաղթության
Եվ խավարը էլ քեզ հըզոր
Չի լինիլ զենք ու պաշտպան,
Այն ժամանակ, ո՛վ նենգամիտ,
Կը մերկանան մեր աչքին
Ե՛վ դիմակը զազիր դեմքիդ,
Ե՛վ քո խավար, սև հոգին…
1890, 7 մայիսի

Կամ կը քըշեմ վաղվան հույսով`
Արևն առած ճակտիս վըրա:
Հորիզոնը, անհուն լույսով
Իմ աչերուս մեջ կը լողա:
– Դարձի՛ր կամըս, արագ դարձիր, հիռ, հիռ.
Նվաճե դեզերը հունձքերուս, ժիր ժիր:–

Կը թըռչըտի շուրջը կալին
Իշամեղուն, բռնկած գոհար,
Ու թափ տալով խըռպոտ տաղին`
Լըծկանն առաջ կը մըղե հաչ:
– Դարձի՛ր կամըս, արագ դարձիր, հիռ, հիռ.
Քանդե պըսակն որաներուն, ժիր, ժիր:–

Վարոցըս սուր, հըսկա մասուր,
Հոտված` սըրտեն անտառներուն
Իմ ծույլ եզիս կողեն հաստույր
Մերթ կը քաղե կաթիլ մ'արյուն:
– Դարձի՛ր կամըս, արագ դարձիր, հիռ, հիռ.
Խուզե հասկին բոց մորուքը, ժիր, ժիր:–

Հորձանքին մեջ աշխետ հունձքին
Ես կը լողամ երգերուս հետ.
Մըղեղներուն հետ միասին
Կ'ըմպեմ խարին հոտն ափավետ:
– Դարձի՛ր կամըս, արագ դարձիր, հիռ, հիռ.
Կույս հատիկին պատռե քողը, ժիր, ժիր:–

Ի՜նչ փույթ քաղցած ըլլան եզներ,
Ու մըշակներն ալ` ծարավի.
Խոտն է կանանչ ձորին մեջ դեռ,
Թան աղբյուրին մեջ կը պաղի:
– Դարձի՛ր կամըս, արագ դարձիր, հիռ, հիռ.
Հասկին սըրտեն սուտակ թափե, ժիր, ժիր:–

Զուր տեղը չէր, կա՛մս աղվոր,
Որ օծեցի քեզ կուպրերով,
Զինեցի պորտըդ սևավոր
Կայծքարե սուր ակռաներով:
– Դարձի՛ր կամըս, արագ դարձիր, հիռ, հիռ.
Կըրծե հարդին ոսկիները, ժիր, ժիր:–

Ցորե՜նն ահա, ցորե՜նն ահա,
Մըշուշին մեջ մըղեղներուն,
Անհունորե՜ն կ'արշալույսնա:
…Զվարթությո՜ւն խըրճիթներուն:
– Կեցի՛ր կամըս, ա՛լ կեցիր դուն,
Խաղաղությո՜ւն խըրճիթներուն…

Ա˜խ, իմ ճամփես մոլոր գընաց,
Անտակ ծովին դեմ առա.
Վա˜խ, իմ սերըս անցա˜վ գընա˜ց,
Ետ կանչելու ճար չըկա:

Դումանն եկավ, ծովը ծածկեց,
Էն խաս հավքերն ի՞նչ եղան.
Դարդը եկավ, սիրտըս ծակեց.
Էն ալ – վարդերս ի՞նչ եղան:

Ա˜խ, խաս հավքերն ծովում խեղդվան,
Ագռավն վըրես կըղռռա,
Սիրուս զառ – վառ վարդերն թոռման,
Բլբուլս անթև կըսըգա…

1897
Հառիճ

Գործարանի բանվորական ակումբի բեմից ես նայում եմ ընդարձակ դահլիճում նստած հանդիսատեսներին և փնտրում իմ հերոսին։ Գրականության և կյանքի կապի մասին խիստ շահեկան զեկուցումը (ինչպես նշված է աֆիշայում՝ «Զեկ․ ֆիլոլոգիական գիտությունների թեկ․ Հմ․ Մրմրյան») մոտենում է իր վախճանին։ «Պետք է»֊ներին փոխարինեցին «անհրաժեշտ է, որ»֊երը և համոզեցուցիչ ու կատեգորիկ «միայն այսպիսով մենք»֊ը շարժեց ունկնդիրներին նախապատրաստելու համար ակումբային մասշտաբով բուռն ծափահարություններին։

Ծափահարությունները վերջացան։ Հետո հանդես պիտի գանք մենք, բանաստեղծներս, պիտի արտասանենք մի֊մի բանաստեղծություն։ Ես արդեն գիտեմ, թե ով ինչ է արտասանելու։ Ինչ վերաբերում է ինձ, ես արտասանելու եմ մի բանաստեղծություն, որն ահա երկու տարի է, ինչ բարեհաջող կերպով քարշ եմ տալիս կոլտնտեսությունից կոլտնտեսություն, գործարանից գործարան, ակումբից ակումբ․․․ դա մի կարթ է, որով ես ուզում եմ որսալ իմ հերոսին, բայց բոլոր գրական երեկոներից ու հանդիպումներից հետո ես տուն եմ գնում դատարկ ձեռներով ու թափուր հոգով։

Ասել, որ ես հոգ չեմ տանում գրականության և կյանքի կապի մասին, ճիշտ չէր լինի։ Ես, նման երեկոների ընդմիջումներին, ինչպես թերթերն են գրում, ինձ մոտեցող ընկերների հետ զրուցում եմ, սիրալիր կերպով «պատասխանում եմ նրանց հարցերին», ինքս եմ հարցեր տալիս և «ուշադրությամբ լսում նրանց պատասխանները», բայց այդ դիալոգները ոչ մի կերպ գրականության չեն վերածվում, որովհետև չկա ամենագլխավորը․ չկա հերոսը։ Մտել է ինչ֊որ տեղ, հետևում է իմ զուր ջանքերին, ծիծաղում է ինձ վրա, հնարավոր է անգամ, որ նա անցնում է կողքովս, անգամ խոսում է ինձ հետ, ու ես չեմ նկատում նրան, չե՛մ ճանաչում, չե՜մ բռնում․․․

― Տասը րոպե ընդմիջում, ― հայտարարում է նախագահը, ու մենք դուրս ենք գալիս ծխելու և գրականության ու կյանքի միջև սերտ կապեր ստեղծելու։ Ինչպես միշտ, մեզ շրջապատում են հանդիսականները, և մենք սիրալիր կերպով պստասխանում ենք նրանց հարցերին, ինքներս ենք հարցեր տալիս և մեծ ուշադրությամբ լսում նրանց պատասխանները։

Մեկը քաշեց իմ թևից։ Ես ետ եմ նայում։

Իմ դեմ կանգնած է միջին տարիքի մի մարդ․ կոկիկ հագնված է նա, ժպտում է երեք ոսկե ատամներով, թուխ֊թխորակ, իսկ ճակատով մեկ սպիտակավուն սպին․․․ Սպասի՛ր։

― Սանո՞․․․

― Հա, ես եմ, Սանասարն եմ, անուշ ջան, ախպեր ջան․․․

― Որտեղից՝ որտեղ․․․

― Էնտեղից էստեղ, Գրիշ ջան, ասենք հիմի քեզ Գրիշա ասել չի կարելի․․․

― Ուրեմն քեզ էլ Սանո ասելն անհարմար է, ճի՞շտ է․․․

― Ցեխի վարիչ եմ, երեք անգամ պարգևատրված, ― կարճ կապեց նա, լրջացավ, նայեց իմ աչքերին, բայց չկարողացավ պահել լրջությունը և ժպտաց ինձ քաջ ծանոթ ժպիտով։ Ըստ երևույթին նա միանգամից շատ բան հիշեց այն օրերից և այնտեղից․․․

― Աշոտ դայի՞ն, ― հարցրեց նա։

― Կպատմեմ։ Դու անպայման անցիր ինձ մոտ՝ հյուրանոց։

― Ո՛չ մի հյուրանոց։ Այստեղից գնում ենք ուղիղ մեր տուն։

Էլեկտրական լույսերը երեք անգամ հանգան ու վառվեցին։ Մենք բեմ բարձրացանք։ Նախագահին խոնարհաբար խնդրեցի ազատել ինձ արտասանելու պարտականությունից։

― Ոչինչ չեմ հիշում․․․

Մի ձայն մթության մեջ։ Չէր թեքվելու անգամ՝ նայելու դրա ուղղությամբ։ Ձայներ՝ խուլ դնգոցներ։ Այնքան որ անլրելի էր աշխարհը։ Ընդարձակվող բազում փեշերից։ Մարմրող լույսեր հեռուներում։ Ամեն մեկից փոքրիկ մի հետք։ Ոչինչ՝ բացի դրանց կուտ-կուտ կումերը՝ ցած սահող խավարի լարերից։ Չհետեւել։ Պարզապես պառկել մթության մեջ ու կրկնել, քնելու համար կրկնել՝ թող ոչ բոլորը ինձ սիրեն։ Գլխից հեռացնել տպավորությունները որոճալու սովորությունը։ Տպավորությունների սուտլիկ որսկան։ Այնքան տարիներ հետո հասկացավ ու ուզեց սովորել քնել։

Երազում այլեւս չէր տեսնում նրան։ Նա, ով մահվան մեջ մտավ։ Քանի որ այլ փորձառության տեղ չէր մնացել։ Մնացել էր միայն լքել մորը։
Հիմա նրա սպիտակ շապիկի տակ այլեւս չկա այն մարմինը, որը կլանում ու անդրադարձնում էր արեւից եկող ստվերը։ Մեռած է ու դասված։ Առանց որոշակի հատկանիշների։
Նրա սպիտակ շապիկը դրված է բազմոցի գլխին, սենյակում։
Մայրը հույս ունի պահպանել հոտը։
Ապակու տակ դրված է նրա գրպանի վառված նոթատետրը։ Չի պարունակում անօդաչու սարքերի մասին հիշատակումներ։ Երազանքներ են։ Ինչպիսին ունենում են երիտասարդները։ Շատ երիտասարդները։ Երիտասարդները պետք է տեսիլքներ տեսնեն։ Ասում է Հին Կտակարանը կամ ինչ-որ աղանդ։ Մանանեխի չափ երիտասարդները։

Մոռանում եմ, բայց երբ հիշում եմ, ապուշ եմ կտրում։

Երկու փոքրիկ լույս՝ այն երկուսը։ Իրար փարված տղաներ։ Ջուր են խմում իրար բերանից։ Երկրորդը բոլորովին գինի չի խմում, միայն կակաո ու ընկերոջ ծլուլ-քրտինքները։ Ձեռքը տանում է նրա մեջքի վրայով, փայփայում է կողերը։ Սրբում է թիակների ջուրը։ Ակնկալում է հիացմունք։ Լուծում է մոր վրեժը իրպեսից։ Վարժեցրել է նրան, ընտանի են։ Մայրը թաղված է հեռու մի գերեզմանոցում։
Սրանց էդ հեռու դաշտերից վերջին ճարով ետ բերեց։ Աղոթեց ու աղոթեց առանց աստծո։ Կապկտուր ընկած, դիմելով ում պատահի։ Սաստիկ էր կարիքը, ինչ խոսք։ Նայում էր դաշտերի երախներին։ Որտեղ փշերի վրա մնացել էին կախված վերջին կյանքերը։ Աշնան ամեն մի ծաղիկ՝ արնակալ մռութը սրբող քոռ։
Մարմնամասեր՝ մակաղած դաշտի երեսին ու փոսերի մեջ։ Ցփնված ու չհամարակալված։ Ում անունը՝ ում գրպանի մեջ, նաեւ ձեռքը։ Հետո ծածա՜ն-ծածան եռագույն դրոշներ։ Նրանց հոգիները ծվարած բլրի ծառերի քամիների մեջ։

Ինչպե՞ս գրկել այս երկրի ձյուները։
Ինչպե՞ս ժողովել՝ հարցնում է ժողովողը։

Երբ դուք այնտեղ էիք, ես դողում էի։ Բոլոր 44 օրերին անկողինս գցված մնաց հյուրասենյակի բազմոցին։ Որից ցած էր սահում սեպտեմբերի, հոկտեմբերի ու նոյեմբերի վերմակը։ Հետո ցնծություն, երբ մենք պարտվեցինք, քանի որ դողում էի։

Հետո ուշի-ուշադիր նայել, սովորել ով եք։

Ներել ձեր փոքրիկ թերությունները։ Դրանք սկսել են մեծանալ իմ աչքում՝ պատերազմի հեռանալու հետ։ Իմ հատուցման մի մասն էլ ներելն էր։ Ուրիշ բան չկար անելու, բայց դե, գիտեք, ինչքա՞ն։

Հիանալ, որ մի դռան շուն եք։ Որ գաղտնիքն ի՞նչ է, որ ձեր միջեւ չկա։ Տեսնել մեկիդ մարմնի անարգումը մյուսիդ աչքերում։ Տեսնել, որ սարսափել եք իրար դիակ տեսնել։ Նաեւ երբ ասել են՝ գնացեք, դիակները հավաքեք, կատաղի քրֆել եք։ Չեք գնացել։ Ոչ մեռել եք, ոչ էլ դիակ եք հավաքել։ Համարյա հաղթած եք։ Կերեք իրար։ Ջահել ատամների կափկափոցը դիմացինի ջահել դնչի վրա։ Ո՞վ է ձեր այսքան երիտասարդությունն հոգալու։ Ո՞վ է հոգալու ձեր սերը։ Ձեր հույսն ինձ վրա։ Փհա՜յ…

Գլխի վերեւում կախված է լուսավոր ջահի մոլեկուլը, որ ստվերներ ու կնճիռներ է գցել։

Հետո՞ ինչ, որ անկուշտ ենք։

Փախեք։

Ու իբր… բռնվեցի՞ր, սիրտիկս։ Սա արդեն էլ ավելի ուրիշի մասին է, որ նշան բռնելու համար ինձ ասել էր sugar mama։ Ու դա ձանձրալի է, ոչ թե ուրիշ բան։ Նա սիրում է այն աղջկան՝ գեղեցիկ կրծքերով, որոնց ճարպի մեջ հին ուտելիք է։ Նրանք ձեւ արեցին ու չպարեցին իրար հետ։ Ձեւ արեցին ու պարեցին ինձ հետ։ Բայց նրանք իրար հետ էին, ինձ հետ չէին։ Բնավ։

Իսկ էկրանին մլմլում է սիրուն կոկորդ ունեցողը։ Ես նայում եմ։ Որտե՞ղ կդրվեր դանակը։ Դանակը կնոջից շուտ է հասնում տղայի վզին։ Այդպիսին է երկիրը։ Պարանոցով սրում են դանակների շեղբերն, ու կուրծքը ստուգում է գնդակի սրությունը։ Կնոջը ի՞նչ է մնում անել։ Ողբալ ու ինքդ բերել էն մեկին, որին կսիրես։ Ուրիշ ի՞նչ։ Ինչպե՞ս պոկել դրանց, բերել-հասցնել գիրկը։ Քանի որ այնքան տարված են իրենց ջահել գործով՝ մեռնելով։

Ու հին ապրողից փոխ առած հանգով՝ o՜, անմխիթար հույս ու ջերմություն պաղած։ Օ, վշտի ծավալուն վրաններ։ Սպիտակ քողարկիչ կտորներ սպիտակ ձյան վրա։ Այնպես որ վերեւից համարյա չես տարբերակի՝ մեռա՞ծ է, թե՞ պարել է ձեւացնում։

Ու հարցնելով հին մեռելներին՝ վե՞րջ, թե՞ էլի կմագլցի, կճոճվի լարին։ Իբր թե ապրել գիտի։ Իբր թե խելքը գնում է խելքահան անելու համար։ Մահից հետ դարձնելու։ Իբր թե աչքատակերն արդեն մանուշակագույն չեն դառել։ Մտածելով՝ գեղեցիկ գույն է։ Փոքրությանը նկարած զանգակների գույնը։ Ու մանուշակագույնի հոտը, որ տարբեր էր։ Թքած մանուշակների վրա։
Լալ, անելիք չունեցողի պես լալ։ Անհրճվանք, անմոլի, անաղ։

Իմացել եմ, որ թափել են կանանց ամբողջ գնդի աղիքները։

Դրանք հնարավոր չէ թաքցնել։

Ոչ մի փորի տակ։

Ճարպի տղան ինձ ասաց.
– Որ ֆլիրտ անեմ, չես դիմանա։
– Կդիմանամ։ Ես դիմանում եմ մահվան գայթակղությանը,- չասացի։ Ասացի՝ լավ։

Սեղանի վրա դրեց գեղեցիկ, մազոտ թեւերն ու կարմրեց սիրածի գալուց։ Աչքերի գույնը շաղ եկավ, կտրվեց խոսակցության թելը։ Չհավատաց, որ երկար չեն սիրում։ Նայում էր դիմացը, բայց տեսնում էր հետեւը, որտեղ աղջիկն էր, թվում էր՝ մի ամբողջ կյանք կա սիրելու։ Ջանի՜կ։

Հեռախոսը դրված սպասում էր ծնգոցի։

Ես ոչինչ անել չէի կարող։

Նայել մութ պատուհանից դուրս, որ ներսն է ցույց տալիս, ու տեսնել տղայի խռչակը։ Մտքում դնել դանակը վզին ու տառապել, ահավոր տառապել ցավից։ Մինչ նրա գլխում սուրում են ապագայի սարքերը՝ ինչպես օձի լեզուներ։ Նա կարծում է՝ ապագան կա եւ իրենն է։ Նա կարծում է՝ սերը կա եւ իրենն է։ Նա կարծում է՝ ես կամ, եւ երբ ուզի՝ իրենը։ Ես կարծում եմ՝ ամեն ինչ բաժանված է ու նվիրված։

Ցոլացում, ցոլք, ցոլացում, ցաք։
Որսացանցը՝ լղպոր քարերին։ Ոչ թե կակուղ թառանչուն նեոններ՝ խոտոր խոստումներով, այլ հին ձեթով ճրագներ՝ անջրպետն ի վար։ Մարդու խոսելն իսկ չի գալիս։ Ուր մնաց՝ անդունդով ցած վազելը։

Եւ, ուրեմն, ո՞վ է մնում։ Նրանցից ո՞վ է մնում։

Ես դեռ մնո՞ւմ եմ։

Ցաքուցրիվ, անկար ու ներկայի մեջ ճապաղված։

Նրանցի՞ց ով է մնում։

Ապավինելու իմ արգասավորությանն ու ամլությանը։

Մարմրող լույսեր հեռուներում։

Ո՞վ է կարող ցանկության վրա ցանկություն գլխել։

Ո՞վ է կարող հեռու հրել խավարի սայլը։

Ո՞վ է կարող ճրագը կախել ապագայի վզից։

Ո՞վ է կարող մրցել՝ որ մեկս է սպանելու։

Մռնչալ անորոշ անցյալի վրա։

Սեղանին դրված է մեղվի չափ թանաքամանը։

Ո՞վ է կարող ետ պատմել:

Խենթանալը գերդաստանի համար չգրված օրենքի կամ սուրբ պարտականության նման մի բան էր: Քանի դեռ գերդաստանի որեւէ անդամ չէր խենթացել, ուրեմն բոլորի համար պարզ է, որ նա թեեւ հասունացել, բայց հոգով տակավին տղեկ է մնացել: Ու եթե նա այդպես էլ չեր խենթանում, ուրեմն նրա մոտ մի բան էն գլխից պակաս է, եւ ինչ էլ անի, երբեք չի հասնի նրանց, ովքեր վաղուց եղել ու անցել են սուրբ երանելիների հերոսական արահետով:
Պիտի խոստովանել, որ գերդաստանում շատ հազվադեպ էին առանց այդ տենդի բռնկման դառնում երեսուն տարեկան: Քիչ չեն եղել նաեւ նրանք, որ այդ ճամփան քանիցս անցել են եւ որից հետո համարվել իմաստուն, նույնիսկ սուրբ, ասես ուխտագնացության են մեկնել Երուսաղեմ, թեեւ որոշ առումով այդ ամեն հենց այդպես էր, որ կար:
Կանանց հարցը թերեւս միքիչ այլ էր: Նրանց հանդեպ տղամարդկանց նահապետական պահանջներն այնքան խիստ էին ու անառարկելի, որ այդ աներեւույթ խենթությունը կանանց շուրջը թեւածում էր փաստորեն ամբողջ կյանքի ընթացքում, եւ հետեւաբար դրա քողարկումը զուտ թվացյալ պատրանք էր բոլորի համար:
Տարիներ հետո տղամարդկանց խենթությունն ավանդական ձեեւր ընդունեց` ասենք Բարձրյալի ուրացումը, կամ որ ավելի հաճախե է պատահում քրիստոնեական հավատքի հանդեպ խորին կասկածանք եւ դրանից բխող մտահոգություն, ըստ որի երկար տարիներ ի վեր, բացի փորձանքից, ոչ մի այլ բան չեր հանգել Հոր, Որդու, Սուրբ Ոգու նկատմամբ ունեցած նրանց անկեղծ նվիրումը: Խենթության մեկ այլ ու սովորական ձեւ էր դարձել նաեւ մարդկային ցեղի արժանիքների մեկընդմիշտ ժխտումը, որպես այդպիսին, հիմնված այն հնադարյան եւ այժմեական վկայության վրա, ըստ որի մարդկային ցեղը հանցագործ է ու արգահատեի` իր ցեխակոլոլ ծագումով: Այս բոլորից զատ խենթության եւս մեկ ձեւ կար, որը թերեւս ամենավհատն էր իր տեսակի մեջ. մի համոզմունք, որ ամեն բան ոչ միայն ունայն ու սին, այլ նաեւ տմարդի, անհույս…
Բիթլիսի մեջ հայրս` Մանաքը, խելացի, նաեւ հագարժան մարդու համբավ ուներ, որովհետեւ խենթության ճամփան բռնել էր մինչեւ տասներկու տարեկան դառնալը` տոհմում շատ սակավ պատահող մի բան: Իր մոլեգնության խենթավուն տարին նա շրջում, երեւում կամ աշխատում էր գրեթե առաջվա նման, միայն մի չնչին, ոչինչ չարժեցող բացառությամբ: Դա այն էր, որ մարդիկ նրանից խույս էին տալիս, քանզի ուշադիր նայողը կտեսներ, որ նա պիտանի չէ անգամ աննշան զրույցի համա: Իսկ երբ մի օր այդ խենթ ճամփորդությունն ավարտվեց, նրա շուրջ բոլորն այլեւս ոչ ոք չկար, ամայություն էր: Միայն մեկ մեկ ձանձրույթը փարատելու համար` հասակավոր մարդիկ դժվարին հարցեր էին տալիս, որոնց էլ նա անմիջապես պատասխանում էր մի առանձնահատուկ ճշգրտությամբ: Գուցե հենց դա էր պատճառը, որ ամենից անհաշտ վեճերի ժամանակ նրն էին կանչում, եւ նրա որոշումներն ընդունում էին բոլորեքյան:
Երբ ողջ ընտանիքը կապկպեց իրերն ու ոտք դրեց Ամերիկա, նախ Նյու Յորք, այնուհետեւ կալիֆորնիա, գերդաստանի մշտական ուղեկից` խենթությունն առաջվա պես շարունակվեց, սակայն մփոքր ինչ ձեւափոխված: Անշուշտ դա սպասելի էր, քանի որ Ամերիկան բոլորովին այլ տեսակի վայր էր եւ նման չէր այն երկրին ուսկից գաղթել էին: Ամբողջ գերդաստանն այստեղ գեթ մի շիրիմ չուներ: Ապրելու վճռականությամբ տոգորված գերդաստանը շատ շուտ համակվեց նոր երկրին, արդեն գլխին տանիք ուներ, կար էր անում, ոսկերչություն, ձմերուկ ծախում, որթատունկի ակոս էր բացում, ցավ ուներ, հիշողություն ուներ, բայց այ շիրիմ չուներ: Մենք Ֆրեզնոյում էինք, սակայն ոչ մի տեղ չէինք նաեւ: Եվ ինչպես մենք կարող էինք լինել հոգեպես մի վայրում, առավել եւս կապվել այդ վայրին, երբ դեռ մահը չէր բռնել մեզանից մեկի կոկորդը, եւ չէինք թաղել նրան: Եվ դեռ ավելին, չգիտեինք անգամ, թե ով է լինելու նա, ումով սկսվելու է մեր ու հողի կապը: Սա փաստորեն հենց այն հազվագյուտ ձեւն էր, որով խենթությունը բուն դրեց իմ հորեղբայր Որոտանի մեջ, որը դերձակ էր աշխատում Բլում եղբայրների մոտ` Մըսըրդ փողոցի ցածր տանիքով արհեստանոցում:
Ամեն երեկո Որոտան հորեղբայրը դեռ տուն չմտած, դռան շեմից հարցնում էր կնոջը.
– Միթե դեռ մարդ չի մեռել փարատելու համար այս տաղտուկ միայնությունը, այս անմիտ պարապությունն ու բաժանումը, – մինչդեռ ի հեճուկս նրա, ամեն երեկո մեծ գերդաստանի ամեն մի միքնություն ոչ միայն կատարելապես ողջ էր, այլեւ առըվել զվարթուն, զորացած` ինքն իրենով:
Որոտանի անսովոր խենթանալու լուրը շատ շուտով հասավ գերդաստանի բոլոր անդամներին` նույնիսկ ամենափոքրերին, ,եւ որպես պատճառ նշվում էր, ոչ այլ ինչ, քան նոր երկիրը: Եւ որ նա` Որոտանը, մտածում էր, որ հարկավոր է իր արնակիցներից մեկնումեկը մեռնի եւ թաղվի այստեղ, որպեսզի ինքը, եւ հետաբար մենք` մնցայալներս, իմանանք, որ թաղվելու ավանդույթը վերջնականապես հաստատվել է. մի բան, որին պետք է անխուսափելիորեն հետեւել, որ ինքներս մեզ ներշնչենք, որ մենք Ֆրեզնոյում ենք, Կալիֆորնիայում, Ամերիկայում, ուր էլ ամենայն հավանականությամբ կմնանք:
Փոքրիկները, որոնց դյուրին է վախեցնելը, հանգիստ էին վերդաբերվում Որոտանին եւ նրա խենթությանը: Նույնիսկ այն պահերին, երբ վերջինս նայում էր նրանց ու ասում. «Կխնդրեմ բանաս բերանդ», եւ նայլեուց հետո էլ` «ամեն ինչ կարգին է, փակի՛ր»:
Սակայն մեծերից ոմանք տհաճություն էին զգում, երբ նա նայում էր իրենց տարօրինակ հայացքով` իրենց մեջ տակավին անհայտ մեկին փնտրելու պես: Իսկ կանանցից ոմանք, հատկապես նորահարսերն, ակնհայտորեն դժգոհ կշտամբում էին. «ադ աքերով մի նայե վրաս, ես աղեկ եմ ու չոջուխով»: Ավելի ուշ, նման մի կին հնարավոր է , որ ամուսնու ականջին, քնելուց առաջ գուշակություն անելու պես, շշնջար. «Ճիշտը ըսեմ նե, կհավտամ, որ ան մեկուն մը սպանե, ետքը երթա անոր հուղարկավորությանը եւ վեջ դնե իր խենթությանը»:
Եթե գերդաստանում որեւէ մեկը թեկուզ դույզն ինչ տկարություն էր զգում, ապա ընտանիքի բոլոր անդամներին զգուշացնում էին` չիցե թե հանկարծ այդ լուրը հասնի Որոտանին: Քանզի նման առիթներին նա միշտ պարտադիր ու անակնկալ ներկայանում էր տոնական սեւ կոստյումով, սպիտակ օսլայած օձիքավոր վերնաշապիկով եւ հատուկ առիթի համար գնված սեւ փողկապով: Հիվանդի անկողնու մոտ երկար ու հանդիսավոր կանգնելուց ու տարտամորեն լռելուց հետո, նա հակարծ սրբում էր աչքերն ու շուրթերը հազիվ շարժելով խոսում, այնպես, կարծես վասն մահացող սրբի դամբանականն է խոկում:
– Այո, կհավատամ, որ դուն անշուշտ, դուն ես ան մեն-միակն ու առաջինը, որ անորոշությունից կհանե մեր գերդաստանը, կփրկե բոլորիս: Մի վախենար, մի երկնչիր, ետ մի դառնա բռնածդ ճամփաեն: Ամենեն աղվոր Բաշմանյանները իրենց մեծ հայրենիքի` հավիտենության մեջ են, եւ մենք բոլորս ալ շուտով կհետեւենք անոն եւ քեզ:
Հիվանդը այդ հոգեխռով ճառից հետո այսահարի պես ամբողջ ձայնով ճչում էր.
– Որոտան, ախորժակիդ քացախ: Ես ոչ մի տեղ ալ չեմ երթալ ու մտադիր ալ չեմ: Իսկ դու քո ադ գեշ ճառովդ ու սեւ փողկապովդ դուրս կորսվի իմ տունեն:
Օրըստօրէ Որոտանի խենթությունն ավելի էր խորանում, որովհետեւ այդպես էլ գերդաստանի մեջ ոչ ոք չէր մեռնում, տեեւ տասնմեկից ավելի կին ու տղամարդ կար, որ հատել էին ութսուն գարունների սահմանը:
Մի օր, վաղ առավոտյան, այնուամենայնիվ, ծերուկ զինագործ Վարուժանին անկողնում մեռած գտան, թեեւ սկզբում կարծել էին քնած է: Վերջապես Բաշմանյաններն իրենց առաջին շիրիմն ունեցան նոր երկրում: Որոտանին այդ լուրը հրաշալիորեն ցնցեց: Նա տաս դոլար նվիրաբերեց հուղարկավորության ծախսերին, կարճ մի ճառ ասաց գերեզմանին, դանդաղ, հատիկ-հատիկ ընտրելով բառերն ու… վայրկենապես ամոքվեց իր գլուխն ու հոգին այդքան երկար տիրած խենտությունից:
– Այժմ մենք հոս ենք այլեւս: Կրնանք ավելի դյուրությամբ շնչել: Վարուժանը մեզմե երեց էր, սակայն հոգով տակավին մանուկ: Նա սուրբ նահատակ է, քանզի մեզ բոլորիս փրկեց, դառնալով առաջին ավանդն ու ավանդապահը նոր երկրին մեջ: Հիմա նա «Արարատին» մեջ է, ուր բոլորս ալ մի որ երթանք պիտի…
«Արարատը» Ֆրեզնոյի հայկական գերեզմանատունն է, որ այն օրերին ուներ մի քանի շիրիմ միայն, սակայն հիմա այն գերբնակեցված է հայերով, որոնցից մեկն էլ հենց ինքն է` հորեղբայր Որոտանը: